RUNA SIMI
ALFABETO QUECHUA = SEQELLUNPA
1.- Vocales = Hanllallikuna
2.- Consonantes * Variables
CH K P T Q
CHH KH PH TH QH
CH K P T Q
= A, = A, = A, = A, = A,
E, I, E, E, E,
I, 0, U U I, 0, U I, 0, U O
* Simples * Auxiliares
H L LL M N R S SH W Y JF
3.- Signos Convencionales Apstrofo () Tilde ()
CARACTERSTICAS
ONOMATOPEYA: Chaqq Phaqq qhorr Aqq Phaa POLISMICA: Orqo Wiay Chaka Qolqe Seqe = macho, cerro. = eternidad, crecer, evolucionar, aumentar de volumen. = puente, pierna. = mineral, plata, apellido. = lnea recta, letra, morfema, semana, cdigo cientfico inka. = Flor silvestre-Apellido. = Apellido-Legislador-Notable. = Chaqlay =Phaqcha = Qhorqoy = Aqtuy = Phalay = Abofetear = Catarata = Roncar = Vomitar = Volar
Wayta ATAUCHI Kaniy
AGLUTINANTE: NOQA-Paq-raq-chu = Todava Para Mi MUCHA-naya-kapu-sha-sqa-nkichis-puni-raq-chus.hina-ma-riki-qa
PRONOMBRES PERSONALES
Chulla = Singular Noqa = Yo Qan Pay = T = l Askha = Plural Noqanchis = Nosotros Noqayku = Nosotros Qankuna = Ustedes Paykuna = Ustedes
MORFEMAS PERSONALES
Llanka ni Llanka nki Llanka n Llanka nchis Llanka yku Llanka nkichis Llanka nku
Llanka ra-ni Llanka ra-nki Llanka ra-n Llanka ra-nchis Llanka ra-yku Llanka ra-nkichis Llanka ra-nku Llanka saq Llanka nki Llanka nqa Llanka sunchis Llanka saqku Llanka nkichis Llanka nqaku Hamuq Pacha
Noqa Qan Pay Noqanchis Noqayku Qankuna Paykuna
Kunan Pacha aupaq Pacha
PUNCHAYKUNAQ SUTIN = NOMBRE DE LOS DAS
INTICHAY
KILLACHAY ANTICHAY
Domingo, dedicado al sol
Lunes, dedicado a la luna Martes, dedicado a los andes
QOYLLURCHAY
ILLAPACHAY CHASKACHAY
Mircoles, dedicado a las estrellas
Jueves, dedicado al rayo Viernes, dedicado a la planeta venus
KUYCHICHAY
Sbado, dedicado al arco iris.
KILLAKUNAQ SUTIN = NOMBRE DE LOS MESES
KAMAY RAYMI HATUN POQOY PAUQAR WARAY AYRIWAY AYMURAY INTIRAYMI ANTA SITUWA QHAPAQ SITUWA UNU RAYMI QOYA RAYMI AYAMARQAY QHAPAQ RAYMI =ENERO = FEBRERO =MARZO = ABRIL =MAYO = JUNIO = JULIO = AGOSTO = SETIEMBRE = OCTUBRE = NOVIEMBRE =DICIEMBRE
ACADEMIA MAYOR DE LA LENGUA QUECHHUA
WATAQ MITANKUNA = ESTACIONES DEL AO PAUQAR WARAY MITA = Primavera. RUPHAY MITA = Verano. PARAY MITA = Otoo.
QASAY MITA = Invierno.
KILLAQ MITANKUNA = FASES DE LA LUNA
MOSOQ KILLA WIAQ KILLA HUNTA KILLA WAUQ KILLA
= = = =
Luna nueva Cuarto creciente Luna llena Cuarto menguante
YUPAYKUNA = LOS NMEROS
N 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Los Nmeros = Uno = Dos = Tres = Cuatro = Cinco = Seis = Siete = Ocho = Nueve Yupaykuna = Huj = Iskay = Kinsa = Tawa = Pisqa = Soqta = Qanchis = Pusaq = Isqon
N 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 1000 2000 1000,000
Los Nmeros = Diez = Veinte = Treinta = Cuarenta = Cincuenta = Sesenta = Setenta = Ochenta = Noventa = Cien = Mil = Dos mil = Milln
Yupaykuna = chunka = Iskay chunka = Kinsa chunka = Tawa chunka = Pisqa chunka = Soqta chunka = Qanchis chunka = Pusaq Chunka = Isqon chunka = Pachaj = Waranqa = Iskay waranqa = Hunu
QATI QATI SUTICHANINCHAQ = ADJETIVO ORDINAL EQE N Ordinal Qati qati yupaykuna 1 = Primero = Huj eqe 2 = Segundo = Iskay eqe 3 = Tercero = Kinsa eqe 4 = Cuarto = Tawa eqe 5 = Quinto = Pisqa eqe 6 = Sexto = Soqta eqe 7 = Stimo = Qanchis eqe 8 = Octavo = Pusaq eqe 9 = Noveno = Isqon eqe 10 = Decimo = Chunka eqe
ASKHA ASKHAMANTA SUTI CHANINCHAQ ADJETIVO MLTIPLO
KUTI
Huj kuti Iskay kuti Kinsa kuti Tawa Kuti Pisqa kuti Soqta kuti Pasaq kuti Sapa Kuti askha kuti
= = = = = = = = =
Una Vez Dos Veces Tres Veces Cuatro Veces cinco veces seis veces varias veces cada vez muchas veces
LLINPHIKUNA = COLORES
PUKA
QELLO
ANQAS
QELLO PUKA
LLAULLI
QOMER
YURAQ KULLI
YANA
QACHU QOMER OQE CHUNPI
TAKI = CANTO
SIRWANA Yunka ratarata sirwana Ama ratawaychu sirwana Puriq runas kani sirwana Waqachiykimansi. (kuti) Manas munaymanchu sirwana Munawanaykita sirwana Munayta tukuspa sirwana Cheqniwanaykita. (Kuti) Aswansi munayman sirwana Cheqniwanaykita sirwana Cheqniyta tukuspa sirwana Munawanaykita. (kuti)
Punkuchaykita puriqtiy sirwana Chuspi kuturuwan sirwana Yawarta orqoruwan sirwana Sonqochallaymanta. (kuti) Wayno Rataylla rataykuway Yunka ratarata Arwiylla arwiykuway Yunka arwiarwi.
aay
AAY