CURSO- CLASE 04- QUECHUA WANKA
CONJUGAMOS LOS VERVOS EN
TIEMPO PRESENTE SIMPLE,
PROGRESIVO, FUTURO, PASDO.
Rebeca Aliaga Ordóñez
Yaćhachiq
PRONOMBRES PERSONALES
YAPAYKUNA: A, I, U/Y, YKI, N... (Pronombres Posesivos)
S 1° Yaap wasii POSESIVOS(NI)
Mi casa
-niy
I
N 2° Qampa wasiyki -niyki Tu
G 3° Paypa wasin -nin Su
P 1° Yaqakunap wasiikuna niykuna Nuestro
L (Excluyente)
U 1° Yaqanchikpa wasinchik -ninchik Nuestro
R (Incluyente)
YAPAYKUNA: A, I, U/Y, YKI, N... (Pronombres Posesivos)
S 1° Yaap akaśhniy POSESIVOS(NI)
Mi casa
-niy
IN
G 2° Qampa akśhniyki -niyki Tu
3° Paypa akaśhnin -nin Su
P 1° Yaqakunap
akaśhiniikuna
niykuna Nuestro
L (Excluyente)
U 1° Yaqanchikpa akaśhninchik -ninchik Nuestro
R (Incluyente)
2° Qamkunap akaśhniykikuna -niykikuna De Uds
EJM. DE PRONOMBRES POSESIVOS
PRONOM SUFIJOS CUANDO EL SUFIJOS CUANDO EL SUJETO CASTILLA
SUJETO U OBJETO EJM. WASI U OBJETO TERMINAN EN EJM. AKAśH
TERMINAN EN VOCAL CONSONANTE
1° -a -i -u Yaap wasii (a-i-u) Yaap akaśhniy POSESIVOS(NI) Mi casa – mi cuy
-niy
2° -yki Qampa wasiyki Qampa akaśhniyki -niyki Tu casa – tu cuy
3° -n Paypa wasin Paypa akaśhnin -nin De el/ella su casa
De el/ella su cuy
1° ikuna, Yaqakunap Yaqakunap niykuna Nuestra casa – Nuestro
cuy
wasiikuna akaśhiniykuna
akuna,
ukuna
1° -nchik Yaqanchikpa Yaqanchikpa -ninchik Nuestra casa
Nuestro cuy
wasinchik akaśhninchik
2° -ykikuna Qamkunap Qamkunap -niykikuna De ustedes su casa
De ustedes su cuy
wasiykikuna akaśhniykikuna
3° -nkuna Paykunap wasinkuna Paykunap ninkuna De ellos su casa
De ellas su cuy
Akaśhninkuna
VERBOS EN PRESENTE SIMPLE
AY IY UY
PRONOMBRES MUCHAY TAKIY PUÑUY
PERSONALES
BESAR CANTAR DORMIR
YAQA/YAA (a-i-u) MUCHAA TAKII PUÑUU
Yo beso
QAM MUCHANKI TAKINKI PUÑUNKI
(nki) Tú besas
PAY MUCHAN TAKIN PUÑUN
(n) El/Ella besa
YAQANCHIK(I) MUCHANCHIK TAKINCHIK PUÑUNCHIK
(nchik) Nosotros besamos
YAQAKUNA(E) MUCHAPAAKUU TAKIPAAKUU PUÑUPAAKUU
(paakuu) Ntros besamos
QAMKUNA MUCHAPAAKUNKI TAKIPAAKUNKI PUÑUPAAKUNKI
(paakunki) Ustedes besan
VERBOS EN PRESENTE SIMPLE
AY AY AY
PRONOMBRES HILKAY ÑAWINCHAY YUPAY
PERSONALES
ESCRIR LEER CONTAR
YAQA/YAA (a-i-u) HILKAA ÑAWINCHAA YUPAA
Yo escribo
QAM HILKANKI ÑAWINCHANKI YUPANKI
(nki) ´tú escribes
PAY HILKAN ÑAWINCHAN YUPAN
(n) El escribe
YAQANCHIK HILKANCHIK ÑAWINCHANCHIK YUPANCHIK
(nchik) Nosotros escribimos
YAQAKUNA HILKAPAAKUU ÑAWINCHAPAAKUU YUPAPAAKUU
(paakuu) Nosotros escribimos
QAMKUNA HILKAPAAKUNKI ÑAWINCHAPAAKUNKI YUPAPAAKUNKI
(paakunki) Ustedes escriben
VERBOS EN TIEMPO PRESENTE PROGRESIVO
AY IY UY
PRONOMBRES MUCHAY TAKIY PUÑUY
PERSONALES BESAR CANTAR DORMIR
YAQA/YAA (Yaa) YAQA MUCHAYAA YAQA TAKIYAA YAQA PUÑUYAA
(Yo estoy besando) Yo estoy durmiendo
QAM (yanki) QAM MUCHAYANKI QAM TAKIYANKI QAM PUÑUYANKI
(Tú estás besando) Tú estás du
PAY (yan) PAY MUCHAYAN PAY TAKIYAN PAY PUÑUYAN
(Él o ella está besando) Ella esta durmiendo
YAQANCHIK (yanchik) YAQANCHIK MUCHAYANCHIK YAQANCHIK TAKIYANCHIK YAQANCHIK
(Nosotros estamos besando) PUÑUYANCHIK
YAQAKUNA (yalkaa) YAQAKUNA MUCHAYALKAA YAQAKUNA TAKIYALKAA YAQAKUNA
(Nosotros estamos besando) PUÑUYALKAA
QAMKUNA (yalkanki) QAMKUNA MUCHAYALKANKI QAMKUNA TAKIYALKANKI QAMKUNA
VERBOS EN PRESENTE PROGRESIVO
AY IY UY
PRONOMBRES PERSONALES
AKLAY TIPIY UTUY
ESCOGER COSECHAR (MAIZ) JUNTAR
YAQA/YAA (yaa) AKLAYAA YAA TIPIYAA YAA UTUYAA
QAM (yanki) AKLAYANKI QAM TIPIYANKI QAM UTUYANKI
PAY (yan) AKLAYAN PAY TIPIYAN PAY UTUYAN
YAQANCHIK (yanchik) AKLAYANCHIK YAQANCHIK TIPIYANCHIK YAQANCHIK
UTUYANCHIK
YAQAKUNA (yalkaa) AKLAYALKAA YAQAKUNA TIPIYALKAA YAQAKUNA UTUYALKAA
QAMKUNA (yalkanki) AKLAYALKANKI QAMKUNA TIPIYALKANKI QAMKUNA
UTUYALKANKI
PAYKUNA (yalkan) AKLAYALKAN PAYKUNA TIPIYALKAN PAYKUNA UTUYALKAN
VERBOS EN TIEMPO FUTURO
AY IY UY
PRONOMBRES PERSONALES
MIKUY TAKIY /SHA PUÑUY
COMER CANTAR DORMIR
YAQA/YAA (ŚHA) MIKUŚHA YAA TAKIŚHA YAA PUÑUŚHA
yo cantare YO DUERMO
QAM (nki) MIKUNKI QAM TAKINKI QAM PUÑUNKI
Tú cantaras TU DORMIRAS
PAY (nqa) MIKUNQA PAY TAKINQA PAY PUÑUNQA
Él cantara EL/ ELLA DUERMIRÁ
YAQANCHIK (śhun) MIKUŚHUN YAQANCHIK TAKIŚHUN YAQANCHIK PUÑUŚHUN
NOSOTROS CANTAREMOS NTROS DORMIREMOS
YAQAKUNA (paakuśha) MIKUPAAKUŚHA YAQAKUNA YAQAKUNA
TAKIPAAKUŚHA PUÑUPAAKUŚHA
NTROS CANTAREMOS Ntros dormiremos
QAMKUNA (paakunki ) MIKUPAAKUNKI QAMKUNA TAKIPAAKUNKI QAMKUNA
USTEDES CANTARAN PUÑUPAAKUNKI
Ustedes dormiran
PAYKUNA (paakunqa) MIKUPAAKUNQA PAYKUNA TAKIPAAKUNQA PAYKUNA
M
IY UY UY
PRONOMBRES PERSONALES
LANTIY TUŚHUY MIKUY
COMPRAR BAILAR COMER
YAQA/YAA (ŚHA) Yaa lantiśha Yaa tuŚhuŚha
Yo compraré Yo bailare
QAM (nki)
PAY (nqa)
YAQANCHIK (śhun)
YAQAKUNA (paakuśha)
QAMKUNA (paakunki)
PAYKUNA (paakunqa)
VERBOS EN TIEMPO PASADO
AY IY UY
PRONOMBRES PERSONALES
AWSAY TAKIY PUÑUY
JUGAR CANTAR DORMIR
YAQA/YAA (LAA) AWSALAA Yaa takilaa – yo canté Yaa puñulaa – yo dormí
QAM (LAYKI/LANKI) AWSALANKI Qam takilanki- tú cantaste Qam puñulanki – tú
dormiste
PAY (LA) AWSALA Pay takila – El cantó Pay puñula
YAQANCHIK (LANCHIK) AWSALANCHIK Yaqanchik takilanchik-T Yaqanchik puñulanchik
ntros cantamos
YAQAKUNA (PAAKULAA ) AWSAPAAKULAA Yaqakuna takipaakulaa – Yaqakuna puñupaakulaa
todos nostros cantamos
QAMKUNA AWSAPAAKULANKI Qamkuna takipakulanki Qamkuna puñupaakulanki
(PAAKULAYKI/PAAKULANKI ) Ustedes cantaron
PAYKUNA (PAAKULA) AWSAPAAKULA Paykuna takipaakula- ellos Paykuna puñupaakula
VERBOS EN TIEMPO PASADO
AY IY UY
PRONOMBRES PERSONALES
ALLAY TIPIY UTUY
COSECHAR (TUBÉRCULOS) COSECHAR (MAIZ) JUNTAR
YAQA/YAA (LAA)
QAM (LAYKI/LANKI)
PAY (LA)
YAQANCHIK (LANCHIK)
YAQAKUNA (PAAKULAA )
QAMKUNA
(PAAKULAYKI/PAAKULANKI )
PAYKUNA (PAAKULA)
PRONOMBRES
PERSONALES TIEMPO PRESENTE TIEMPO PRESENTE TIEMPO PASADO TIEMPO FUTURO
SIMPLE PROGRESIVO
TAKIY TALPUY PALLAY ALLAY
cantar sembrar recoger Cosechar (tubérculos)
YAQA/YAA YAA TAKII YAA TALPUYAA YA PALLALAA YA ALLAŚHA
QAM QAM TAKINKI QAM TALPUYANKI QAM PALLALANKI QAM ALLANKI
PAY PAY TAKIN PAY TALPUYAN PAY PALLALA PAY ALLANQA
YAQANCHIK YAQANCHIK YAQANCHIK YAQANCHIK YAQANCHIK
TAKINCHIK TALPUYANCHIK PALLALANCHIK ALLAŚHUN
YAQAKUNA YAQAKUNA YAQAKUNA YAQAKUNA YAQAKUNA
TAKIPAAKUU TALPUYALKAA PALLAPAAKULAA ALLAPAAKUŚHA
QAMKUNA QAMKUNA QAMKUNA QAMKUNA QAMKUNA
TAKIPAAKUNKI TALPUYALKANKI PALLAPAAKULANKI ALLAPAAKUNKI
PAYKUNA PAYKUNA PAYKUNA PAYKUNA PAYKUNA
TAKIPAAKUN TAPUYALKAN PALLAPAAKULA ALLAPAAKUNQA
PRONOMBRES
PERSONALES TIEMPO PRESENTE TIEMPO PRESENTE TIEMPO PASADO TIEMPO FUTURO
SIMPLE PROGRESIVO
TUŚHUY TUŚHUY TUŚHUY TUŚHUY
BAILAR BAILAR BAILAR BAILAR
YAQA/YAA Yaa Tuśhuu Yaa Tuśhuyaa Yaa Tuśhulaa Yaa Tuśhuśha
Yo bailo Yo estoy bailando Yo bailé Yo bailaré
QAM Qam Tuśhunki Qam Tuśhuyanki Qam Tuśhulanki Qam Tuśhunki
Tú bailas Tú estás bailando Tú bailaste Tú bailarás
PAY Pay Tuśhun Pay Tuśhuyan Pay Tuśhulan/lun Pay Tuśhunqa
El baila Él está bailando Él bailó Él bailará
YAQANCHIK (I) Yaqanchik Tuśhunchik Yaqanchik Tuśhuyanchik Yaqanchik Tuśhulanchik Yaqanchik Tuśhuśhun
Ntros bailamos Ntros estamos bailando Ntros bailamos Ntros bailaremos
YAQAKUNA (E) Yaqakuna Tuśhupaakuu Yaqakuna Tuśhuyalkaa Yaqakuna Tuśhupaakulaa Yaqakuna Tuśhupaakuśha
Ntros bailamos Ntros estamos bailando Ntros bailamos Ntros bailaremos
QAMKUNA Qamkuna Tuśhupaakunki Qamkuna Tuśhuyalkanki Qamkuna Tuśhupaakulanki Qamkuna Tuśhupaakunki
Ustedes bailan Ustedes están bailando Ustedes bailaron Ustedes bailarán
PAYKUNA Paykuna Tuśhupaakun Paykuna Tuśhuyalkan Paykuna Tuśhupaakula Paykuna Tuśhupaakunqa
Ellos bailan Ellos están bailando Ellos bailarón Ellos bailarán
TIEMPO PRESENTE SIMPLE+ TIEMPO PRESENTE TIEMPO PASADO TIEMPO FUTURO
PROGRESIVO
Yaa yaćhaa Yaa yaćhapakuyaa Yaa yaćhapakulaa Yaa yaćhapakuśha
Yo aprendo Yo estoy aprendiendo Yo aprendí Yo aprenderé
Qam waalallap tuśhunki Qam waalallap tuśhuyanki Qam walallap tuśhulanki Qam walallap tuśhunki
Tú bailas por las mañanas Tú estás bailando por las Tú bailastes por las mañanas Tú por las mañanas bailarás
mañanas.
Walaśhka ćhaklata lulan Walaśhka ćhaklata lulayan Walaśhka ćhaklata lulala Walaśhka ćhaklata lulanqa
El joven trabaja en la chacra El joven está trabajando en la El joven trabajo en la chacra El joven trabajará en la
chacra. chacra.
¡Tinkunanchikkama¡