Escritura
morfológica del
Quechua
Sílabas o
palabras
significad contenido
os s
Tarbozarejiarsl
:onesciaorenado
cifgniab
s5lconbeísiE
rcs
.1
.
2
.
3
.
4
.
5
:o
nesiacorendo
caifgn5isabreon
cpialE
rcs
.1
.
2
.
3
.
4
.
5
Educación
Lenguas
indígenas
Fonética
Escritura
Variantes regionales
-sa
-
-sha
chka
-sqa -siya
juk Jurqhuy
ñuqa ñiq
jatuchaq qhawaychaq
- -
chis chik
- cha
chiq q
Completa estasoraciones.
1-Kaypiqhichwata ____________.
2.Ñuqaqasapach’isi ____________.
3. _______________mikhuchkanku.
[Link] __________ pukllachkan.
5.K’achasipswan________________.
Pronunciación a inicio de sílaba
• Waqay
-Q • Qaqa
• Qiru(e)
-i,u • Qucha(o)
A final de sílaba
-q -ch
-k -t
Ejemplos:
Llaqtaypitukuyimatiyan.
Suqtawawamanajamunkuchu.
Phuchkayqamanchaylasa.
Sarata uchphawanluch’uni.
Qhariwawayp’ulunwan pukllan.
Isika chakrapikachkan.
Chayp’uñu jutk’u.
Iskay phatmat’antatajap’in
Escribe oraciones con: UQLLAY,KICHKA,AKLLAY,THATKI,UTQHAY.
1.
2.
3.
4.
5.
Tipos de morfemas
Morfemas libres
Morfemas ligados
Laacentuación
-ta -taq
-chá -má
onomatopey
a
Clases Sufijos
de:
Interrogativos
Posesivos
Pluralización
La numeración
Interrogativos
• ¿Mamaykichu t’aqsan?
• ¿Mamayki t’aqsanchu?
-chu
• Arí,mamayt’aqsan.
Resp. • Arí, mamay t’aqsan.
Afirm.
• Mana. Tatay t’aqsan.
• Mana mamaychu t’aqsan. Tatay
Resp
t’aqsan
.Negat.
Formula una pregunta usando sufijo –
chu, con tres palabras y luego responde
afirmativa y negativamente.
----------- ------------- -------------
A)
B)
C)
[Link].
1-
Respuesta Neg.
1-
2-
3-
Posesivos(sustantivos)
y • kiruy
yki • kiruykii
n • kirun
yku • Kiruyku
nchik • Kirunchik
ykichi •
k
Kiruykichik
•
nku Kirunku
Usandoposesivosescribimos3oraciones:
1-
2-
3-
Enpreguntas:
1-
2-
3-
ón
acia
z u
P
lrl
kun
a
-yku
- ntin
nchik
Rep
pura
t.
Detectarelerrorycorregir
1-Ñuqanchsjiapachsi’idsicotecaptui surn
i [Link]
2-Phcihqawawasqq liarcihkanku.
3-Yachaywasp iw
i awasmaqanakuchkanku.
4-Acila
ikunayytircihkanku.
5- Mamanakunapuratantanakunku
1-
2-
3-
4-
5-
Los números
Números
Números
cardinale
ordinales
s
Número Número
s s
partitivo proporci
s onales
Cardinales: Simples
chunka
jisq’un
pusaq
qanchis
suqta
phichqa
tawa
kimsa
iskay
j
u
k
Números compuestos
5
• Chunka • yuq
• chunka • Phichq • niyuq
a
10 • Jisq’un 15
Orden
Kimsa ñiqin
Iskay ñiqin
Ña
wp
aq
ñiqi
n
Partitivos
Iskay phatma
Kimsa
Juk phatma
phatma
Proporcionales
Iskaykutikimsa
Kimsakutisuqta
Cumpleestasórdenes:
A.
Esbo
cie
lrg
su
ien
ietsnumea
e
rls:
18
–77
–874–9321
[Link]
yiti
¿-Mayqnñkq
iu
inaytachach n?
iki
Ph-am
t¿amI, ayn
am
ti unan?
¿-Machkhaktq ukitayupaykun6 a
x2:8
Taw
-achunkamana kti sacq
m th
iuy.p
it
¿Machkhapuchun?
Q’illu
puka Q’umir
willapi anqas
Llimp’ikuna
allqa Ch’umpi
Ch’iqchi yana
kulli yuraq
P’aqu
Yana T’uqra
anqas
Yuraq
anqas uqi
uchpha mullu
Q’illu
q’umir
Sufijos:
Nombres o
Nominales sustantivos
Verbales verbos
Nombres y
Independientes
verbos
III
Unidades con
significado
SufijosNominales:
Nominativo
wasi
sipas
allqu
Luisa llaqta
Genitivo
Carmela Carmelap
Misi p Misip
Yachaywasi Yachaywasip
Carmelap wasinpi raymi tiyan.
Misip chupan yuraq sinqantaq yana.
Yachaywasip sutin Adela Zamudio.
Genitivo II
Sipaspa tatan wasiypi
kachkan.
• Llaqtaypa sutin Oruro.
Atuqpa uñakunan wasanpi
kachkanku.
• ¿Tataykiqpa sutin Luischu?
Acusativo
Mamayqa t’antata Novelayta
ruwan. qhawachkani.
ta
Kanchapi juk Ernesto ruruta
k’acha allquta mikhuchkan.
rantini.
Acusativo ñisqa:
Utqhayta
purini
¿Uratachu Ñak’ayta
ta chayamuni
richkanki?
Wiksay
sinchita
nanachkawan
Ilativo
Qusay La Pazman rinqa.
Chay sipas cineman ch’itita pusachkan.
¿Mayman chayta apanki?
- Yachay wasiman apani.
- Mamaypaman richkani.
Ablativo
Llamk’anaymanta
jamuchkani.
Ipaypa Urkupiña
wasinmanta raymimanta
mikhunata rumita
apamun. apamun.
Anitaqa
yachaywasimanta
waqaspa chayamun.
Locativo
Ñawirina p’anqa tiyanapi kachkan
Misiyku sach’a urapi mikhun.
Computadorapi t’iktuta qhawani.
Instrumental
- - • Yachachiq qillqanawan qillqan.
wa
wa • K’utunawan p’achata k’utuni.
nn
--
• Mamaywan kanchaman rirqani.
wa • Chay warmi wawitanwan
wa
nn mikhuchkan.
Benefactivo
Warmi paq musuq p’achata siran.
Runapaq llamk’anata tarinku.
Yachaywasipaq computadorata munayku.
Wasipaq punkuta llimp’ini.
Tataypaq chhamata apamuni.
Allqupaq puñunata rantini.
Wawapaq misk’ita apachkani.
Sipaspaq p’achata rantin.
Limitativo / terminativo
Jatun llaqtakama Jamp’arakama
yachaywasikama llaqtakama
Sach’akama yankama
Causal
Mariarayku
Wayk’uqrayku Wawaykirayku
jampiq runarayku
Chiqachanarayku
Comparativo
Chay rumiqa
tiyanajina
Kay llaqtaqa La Qamqa
Pazjina kasqa ñuqajina kanki
¡Perqajina
juq’ara Wallpajina
kasqankiqa.! thutuchkan.
Transitivo /transito
Urqunta rispa chayasaqpunicha.
wasinninta juk machu wuru
richkarqa.
Mayunta richkaptiy katariwan tinkuni.
¿Mayqin punkunta lluqsinki?
Resuelve estos ejercicios.
A) Escribe 5 nombres o pronombres.
B)Usa 5 sufijos para cada palabra:
1………………. a) b) c) d) e)
2……………….
3……………….
4……………….
5………………..
C)Escribe 5 oraciones con el genitivo
Escoge la respuesta correcta y completa las oraciones.
Ñuqa-----ta Juk waway tiyan.
Juk runa wawanta qillqana-------- qillqachichkan.
Qamqa chay runa-------chu kanki.
Misita sach’a pata-------- juraq’achini.
Festival ñisqa------ takiyta munani.
Luciapis mayu----- rispa wasin------- chayasqa.
Mamay------- k’acha chukuta rantisaq.
-man -wan -pi -jina -q -manta -nta
-paq
Escribe 5 sufijos para cada palabra y escribe 2 oraciones
con cada palabra.
A)Piliyku
B)Ñuqayku
C)Jorge
D)Yachachiq
E)Llikllan
Adjetivos
Juch’uy
qhilla sumaq
qhusi jatun
Juch’uy
Ch’umpi yuraq
Adjetivos
saqsasqa
yarqhasqa
Ch’akisqa
munasqa unqusqa
phiñasqa
Adjetivos
Pachak
chunkayuq
chunka Tawa pachaq
qanchisniyuq
Iskay chunka
kimsayuq phichqa
Aplicación
Chay qhilla ch’itiqa mana yachakuyta
munanchu.
Misiyqa jatun sach’aman wasarisqa.
Unqusqa runaqa jampina wasipi kachkan.
Phiñasqa warmi machasqa kachkan.
Chunka k’acha warmikuna qhichwapi parlanku.
Ordena estas oraciones.
1. runa papata millay wayk’uchkan wasipi
2. paqarin q’illu tusurichkarqanku
sipaskuna qayna qanchis p’achayuq
3. yakuta k’uchi rirqa apamuq mayuman
imilla
[Link] sumaq Oruro kachkayku ñuqayku
[Link] ch’ampa yachanchu uma mikhuna
warmi wayk’uyta
El Pronombre: Personales, demostrativos,
interrogativos, indeterminados.
Personales.
Ñuqa qam pay ñuqanchik
Ñuqayku qamkuna paykuna
Demostrativos
Kay: Sing. Plur. Masc. Fem. Neutro
Chay Sing. Plur. Masc . Fem. Neutro
Jaqay Sing. Masc. Fem. Neutro
• ¿Pi chay sipas?
Pi
• ¿Piwan chayta ruwarqanki?
• ¿Imata ruwachkanki?
Ima
• ¿Imamanta waqachkanku?
• ¿Imaynata kayta ruwasaq?
Imayna • ¿Imaynapi jamunki?
May • ¿Mayta richkanki?
• ¿Maypi tatayki kachkan?
Machkha • ¿Machkhapi chay t’anta?
Jayk’a • ¿Jayk’amanta siranki?
• ¿Mayqintaq tataykiri?
Mayqin
• ¿Mayqinwantaq rinki?
Jayk’aq • ¿Mayk’aq awtuykipi jamunki?
Mayk’aq • ¿Jayk’aq kutimunki?
• ¿Machkhanta jallp’ata
Machkhan rantinki?
• ¿Machkhan kanki?
Pronombresindeterminados
Tukuy Wakin
Acciones
Tusuy bailar
Upyay beber
Kichariy abrir
Clases de acciones:primitivos y derivados
Derivados
Primitivos
Denominativ
adjetivos adverbiales
os
A)Verbos Denominativos
-cha
T’ikachay
Colocar flores
-ncha
-Y
T’ikanchay
T’ikay Adornar con flores
florecer
Palabras
T’ika
Sapi
khuru
B)Verbosadjetivos
-cha
Ch’usuchay
desinflar -ncha
-y
Ch’usuyay Ch’usuncha
y
arrugar
vaciar
Ch’usu
Puka
jucha
C)VerbosAdverbiales
Chimpa chimpay
Qaylla Qayllay
Jina jinay
Qhipa qhipay
Ñawpa Ñawpay
Ura Uray
VerbosCompuestos:A)Laacciónlarealizaotrapersona
• Wawayta parlachini.
- chi • Saysita wayk’uchinki.
• Qullqita pachichkan.
• P’achata sirachinku.
- chi • Lawata mikhuchin.
• Sipas pukllachichkan.
-ri modifica su significación de varias maneras:
Empezar a… Lentitud…
Ruwariy Qillqariy
T’ijuriy Lluqsiriy
parlariy yaykurimuy
Respeto, cortesia,amistad…
-ri Verbos que terminan en “ri”
Jamuriy Taririy
Suyariy Rikch’ariy
qhawariy siririy
Modificación del significado de los verbos
primitivos:
a) En provecho de otro:
-Musuq p’achata ruwapuni.
-Ipay unqusqa kachkan chayrayku t’aqsapuni.
b)Restituir o devolver al lugar de origen:
Qullqinta qupunayki tiyan
Imarayku mana llaqtaykiman kutipunkichuri.
Verbos en movimiento
Expresa dirección, indica el lugar donde está la persona
que habla
Uwijata kay korralman qhatimunki.
Chay qullqita apamunkimin.
El sujeto hace lo que el verbo indica
Utqhay, uchuta kutamuymuy.
Larq’a chimpamanta qhurata ruthumuy.
Verbo que tiene sentido continuativo y a
veces adversativo.
-ra
¿Imata ¿Imapaq puñunata
llamirachkanki? mast’ararqa
¿Paykunaqa K’ajachkan
novelatachu qhatarakuy
qhawarachkanku?
Da la idea de cortesía, respeto o rapidez.
ruway ruwarquy
wayk’uy wayk’urqay
rantiy Rantirquy
riy rirquy
a) Indica cooperación, ayuda.
Ayudar a
a hacer ruwaysiy
a trabajar llamk’aysiy
a coser siraysiy
a llevar apaysiy
a comprar rantiysiy
Acción del verbo se realiza con:
Prontitud y casi de una sola vez.
Urmaykuy Apaykuy
Mikhuykuy Qhawaykuy
Ejecución de la acción en el momento.
¿Parlachkankichu? Purichkani
Tusuchkanku Tiyakuchkayku
Verbos que se convierten en sustantivos
-y
Mikhuna
Pukllana
Llamk’ana
takina
na
El verbo indica orden, insinuación de parte
del hablante.
Wicharina
wicharinachik
Apana
Purina
apanachik
purinachik
Parlana Quna
parlanachik qunachik
Se usa con el verbo tiyan, karqa o kasqa según este en
presente, pasado o futuro, para indicar obligación.
• Ruwanayki tiyan
presente
• T’aqsanayki tiyan.
• Parlanan karqa.
pasado
• Mikhunanku karqa.
Futuro • Apanaykichik kanqa.
• Rantinay kanqa.
Aplicación de los sufijos
Escribe 5 oraciones con los sufijos:
1 (-chi)
2 (-ra)
3 (-pu)
4 (-mu)
5 (pi)
Llena los espacios vacios con las palabras
que están en el recuadro.
Ñuqaykuqa sapa tuta -----------------------
Ch’itiqa uwijata urqupi ----------------------
Achkha runa plazapi ------------------------
¿ Qamkunaqa wasarinamanchu ------------------
Limon sach’aman -------------------------------
wasarinay tiyan wasarin
jark’apuwan wasarirqankichik
pukllarikuni ayqiririyku
tantakuchkanku parlarikuyku
Ñawiriy, chanta 5 tapuykunata qillqariy,
chantapis kastilla simiman tikray
Yachay wasiman riqjina, masinykuwan tinkuspa
pukllarikuyku.
Chaypiqa parlarispa musuq ñankunata ruwayku,
wayaqanykutapis qumir pampaman wikch’uyku,
sayk’usqaña kaspaqa walakiyariyku, ancha
sukhayayña kaqtintaq yachaywasiman
utqhayllata phinkiriyku, wakin kutitaq in
yachachiqniyku rimawayku, chanta
mamaykuman willaykun,mamaykutaq sinchita
k’amiwayku.