Ayllunchiskuna
Ayllukunata riksisunchik kunan p’unchaw, ¿imapaq ñispach’a tapukukichik?, allin
kausananchispaq, wayqipanaykuna, sumaqta yuyarispa sutinkunata qhilqasunchik.
1. Familia nuclear
Formado exclusivamente por madre, padre e hijos
a. Papá tayta
b. Mamá mama
c. Hijo churi
d. Hija ususi
Dentro de la familia nuclear hay otros miembros de la familia:
- Bebé wawa
- Hermana de mujer ñaña
- Hermana de varón pana
- Hermano de mujer tura
- Hermano de varón wayqi
- Marido qusa
- Esposa yana
2. Familia extensa
Formado por la familia nucleas y a eso se suma abuelos, tíos y primos
- Abuelo awichu
- Abuela awicha
- Tio kaka
- Tía ipa
3. Familia compuesta
Formada por el padre, la madre y aquellos que tengan vínculos sanguíneos.
- Cuñado masanu
- Cuñada masa
- Yerno qatay
- Nuera qhachuni
- Suegro kiwachi
- Suegra kisma
- Sobrino kuncha
- Sobrina mulla
4. Hijos en quechua
- Hijo mayor kuraq churi
- Hija mayor kuraq ususi
- Hijo menor sullk’a churi
- Hija menor sullk’a ususi
- Primogénito phiwi
- Bebé primogénito phiwi wawa
5. Padrinos o madrinas
Padrino achik mama
Madrina achik tayta
6. Hermanos
Para hombre
- Hermano wayqi
- Hermana pana
- Mi hermano wayqiy
- Mi hermana panay
Para mujer
- Hermano tura
- Hermana ñaña
- Mi hermano turay
- Mi hermana ñañay
7. Primos
- Prima de hombre sispa pana
- Primo de hombre sispa wayqi
- Primo de mujer sispa tura
- Prima de mujer sispa ñaña
8. Miembros de la comunidad
- Hombre runa
- Mujer warni
- Varón qhari
- Niño chikucha / irqi
- Niña chikacha / irqi
- Muchacho maqt’a
- Muchacha p’asña
- Joven wayna
- Mujer joven sipas
- Viejo machu
- Vieja paya
- Anciano machula
- Anciana payala
- Amigo kumpa
- Huérfano (a) wakcha
- Vecino wasimasi
- Prójimo runamasi
Aylluykunata riksichisaykichik
Taytaykis sutinqa…………………………….mamaykiq sutintaq………………………..iskayñinkus yana
chukchayuq kasqanku, taytaykis puka kusmayuq, yana warayuq, siq’i wakachuntaq puka.
Mamaykitaqsi q’umir chumpayuq, anqas waliyuq kasqa, siq’i wakachuntaq puka k’illu ima.
Ususinpa sutinmi………………………….. puka chukchayuq, k’illu waliyu, p’ulquntaqsi yana. Qhari
wawanpa sutinsi……………………….paysi puka chumpayuq, puka tinku warayuq, siq’i
wakachuntaq yana kasqa.
Tapukuykunata kutichiy:
Huk: ¿maypin taytamamayki tiyanku?
………………………………………………………………………………………………………
Iskay: ¿imapin taytamamayki llank’anku?
……………………………………………………………………………………………………………………………………………..
Kimsa: ¿hayk’an aylluykipi kankichik?
…………………………………………………………………………………………………………………………………