Puma
Killku waraka
Phuyuq wawan uqi michi Apukunaq sumaq uywan
phiña uywa rumi maki inkakunaq yupaychanan,
urqullantan purishanki yarqasqachu purishanki?
rit’illanta k’umu k’umu. Aychatachu maskhashanki?
Phiña phiña qhawarispan Hamuy ñuqa qarasqayki
phuyutaraq picharinki kay sunquyta qhasurispa,
chupaykita maywirispan qhasquypatapi thallaykuy
urqukunata mayt’unki. llakiykunata ñit’iykuy.
Ch’awarkishka sunkhaykiwan Qaqa hasp’iq silluykiwan
intitaraq llakllacinki hank’uykunata watariy
qalluykitaq sansaq puka hinaspataq puñuchiway
yawartaña llaqwarishan. ama llaki muchunaypaq.
PUMA
Phuyuq wawan uqi michi Tiznado gato, crío de la niebla
phiña uywa rumi maki Airada fiera, garra de piedra
urqullantan purishanki Deambulas por los cerros
rit’illanta k’umu k’umu. Cabizbajo por la nieve.
Phiña phiña qhawarispan Acechando con furor
phuyutaraq picharinki Barres la niebla
chupaykita maywirispan Laceando con tu rabo
urqukunata mayt’unki. Lías montañas.
Ch’awarkishka sunkhaykiwan Espinos filudos tus bigotes
intitaraq llakllacinki Al sol deslumbran, relucientes
qalluykitaq sansaq puka Candente brasa tu lengua
yawartaña llaqwarishan. Se relame por sangre.
Apukunaq sumaq uywan Grácil felino de los dioses
inkakunaq yupaychanan, Venerado crío
yarqasqachu purishanki ¿Deambulas hambriento
Aychatachu maskhashanki? rastreando una presa?
Hamuy ñuqa qarasqayki Ven y prueba
kay sunquyta qhasurispa, Mi desgarrado corazón
qhasquypatapi thallaykuy Reposa en mi pecho
llakiykunata ñit’iykuy. Aplasta mis penas.
Qaqa hasp’iq silluykiwan Con tus garras
hank’uykunata watariy (que rasguñan piedras)
hinaspataq puñuchiway Trenza mis nervios
ama llaki muchunaypaq. Y adorméceme pronto
Para no padecer pesares.
Animales de la divina trilogía andina
Existen tres animales muy simbólicos de la cultura quechua considerados como sagrados,
quienes conforma la divina trilogía andina, estos son: el cóndor, el puma y la serpiente.
Representan el Hanaq pacha, Kay pacha y el Ukhu pacha; cielo, Tierra y mundo de los
muertos, respectivamente.
1. Cóndor. - Según la cultura inca es un ave sagrada, el encargado deconectar las fuerzas
divinas con este mundo, eleva las oraciones delos mortales al cielo, representa al “Ha-
naq pacha”.
2. Puma. - El representante del “Kay pacha”, este mundo, el mundo delos vivos símbolo
de fuerza y sabiduría, es el guardián de este mundo.
3. Serpiente. - El representante del “Ukhu pacha”, el mundo de los muertos, es quien
comunica con el mundo de los muertos.
UYWAKUNA= los animales
Akatanqa: Escarabajo Hamak'u: Garrapata Michi: Gato
Aschu: burro Hanp'atu: Sapo Qataycha: comadreja
Alqo: Perro Hoq'oyllu: Renacuajo Osqhoyllo: Gato silvestre
Ch’uspi: mosca Huk'ucha: Ratón Owija/uja : Oveja
Lachiwa: abeja K'alla: Loro Paqocha: Alpaca
Pachaj chaki: cienpies K'anka: Gallo Pichinku: Gorrión
K’usillu: mono K'ayra: Rana Piki: Pulga
Anka: Águila Khuchi: Chancho Pillpintu/pillpi: Mariposa
Añas: Zorrino Kirkinchu: armadillo Pinchinkuru: Luciérnaga
Atoq: Zorro K'illichu/k’illinchu : Cernícalo Qalaywa/qaraywa: Lagartija
Kawallo: Caballo Kukuli: Paloma Qhanpu: Tarántula
Challwa: pez Kullku.: Tórtola Q'ente: Picaflor
C'ayña: Jilguero Kuntur: Cóndor Qhallwa: Golondrina
Ch'eqollo: Ruiseñor K'uyka: Lombriz Qowe: Cuy
Ch'illiku: Saltamonte Llama: Llama Silwi: Gorgojo
Chiuchi: Pollo Yuthu/Lluthu: Perdiz Sisi: Hormiga
Ch'iya: Liendre Mach'aqway: Culebra Suri: Avestruz andino
Chuchiku: Tordo Masu: Murciélago Thuta: Polilla
Tuku/huku: Buho Wik'uña: Vicuña
Ukuku: Oso Wisk'acha: Vizcacha
Uru: Araña Taruka: venado
Unkaka/ achoqalla: Raposa Wallpa: gallina
Urpi: Tortola K’anka: gallo
Usa: Piojo Q’ente: picaflor
Waka: Vaca Tunki: gallito de las rocas
Wallpa: Gallina Kachi kachi: libélula
Wamancha/Waman: Gavilán Babosa: qallutaka
Wanwa: Zancudo Pillpi/pilpinto: mariposa
Waswa: Pata Ukuku/ukumari: Oso
Qhaqa: pato
Tarea:
Averiguar el nombre de 15 animales que faltan