0% encontró este documento útil (0 votos)
174 vistas70 páginas

Aprende Kreyòl Básico Libro 4

Este ebook es la cuarta entrega de la serie 'Aprende Kreyòl Básico', enfocándose en la negación, preguntas y el modo imperativo en criollo haitiano. Se presentan estructuras gramaticales, ejemplos prácticos y ejercicios para facilitar el aprendizaje del idioma. Además, se enfatiza la importancia de la constancia y motivación en el proceso de aprendizaje de un nuevo idioma.

Cargado por

Ludwig
Derechos de autor
© © All Rights Reserved
Nos tomamos en serio los derechos de los contenidos. Si sospechas que se trata de tu contenido, reclámalo aquí.
Formatos disponibles
Descarga como PDF, TXT o lee en línea desde Scribd
0% encontró este documento útil (0 votos)
174 vistas70 páginas

Aprende Kreyòl Básico Libro 4

Este ebook es la cuarta entrega de la serie 'Aprende Kreyòl Básico', enfocándose en la negación, preguntas y el modo imperativo en criollo haitiano. Se presentan estructuras gramaticales, ejemplos prácticos y ejercicios para facilitar el aprendizaje del idioma. Además, se enfatiza la importancia de la constancia y motivación en el proceso de aprendizaje de un nuevo idioma.

Cargado por

Ludwig
Derechos de autor
© © All Rights Reserved
Nos tomamos en serio los derechos de los contenidos. Si sospechas que se trata de tu contenido, reclámalo aquí.
Formatos disponibles
Descarga como PDF, TXT o lee en línea desde Scribd

La serie de Ebooks más completa para

aprender criollo haitiano

Liv

Franco Carrasco Escobar

kreyolconfranco.com
Por favor, no compartas este libro
digital con más personas.

Invítalas a comprar este libro y


apóyame para seguir creando más
material educativo.
Muchas Gracias

Este ebook:

No puede ser revendido (ni de forma electrónica ni física)

No puede ser reproducido parcial o totalmente, sin el


consentimiento de su autor

No puede ser modificado de ninguna manera

Licencia Creative Commons


Esta obra está bajo una Licencia Creative Commons Atribución-NoComercial-
SinDerivadas 4.0 Internacional.
Para ver una copia de la licencia, haz click aquí:

https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/
Bonjou zanmi pa m!

¡Muchas gracias por adquirir el Libro 4 de Aprende Kreyòl


Básico! ¡Qué genial es poder interactuar con los demás en otro
idioma! Y de eso vamos a hablar en este libro. Las 3 secciones
que aquí aparecen nos ayudarán a analizar conceptos que
siempre se llevan a cabo en las conversaciones cotidianas. Y
como mi deseo es que te puedas comunicar en este idioma, ya
entenderás lo emocionado que estoy de que pongas en practica
lo que aquí se analiza.
Qué encontrarás en este libro
En esta cuarta y última entrega vamos a aprender sobre la
negación y sus diferentes partículas. Veremos como usarla en
presente pasado y futuro. También aprenderemos a hacer las
preguntas en kreyòl, usando los diversos pronombres
interrogativos. Y finalmente, analizaremos el modo imperativo,
es decir, las distintas formas que tenemos en criollo de dar
órdenes. Todo esto tiene que ver con comunicarnos con los
demás.
¡Sigue adelante, zanmi m!
Permíteme comentarte sobre dos cosas que considero muy
importantes al aprender idiomas: la constancia y la motivación.
Aprender un idioma es un camino muy emocionante, aunque
muy largo también. Y ser constante es la clave, es decir, debes
mantenerte siempre dando pasos hacia adelante. Y nunca
olvides qué te motiva a lograr tu objetivo. Esa será la gasolina
para que nunca te des por vencido(a). Y ya verás lo genial que
será cuando finalmente digas: "Sí, yo sé hablar criollo haitiano".
¡Mucho éxito para ti, zanmi m!

Franco Carrasco E.
INDICE
Sección

Usando la partícula PA 7
Negación en pasado y futuro 10
Otras partículas de negación 14
Uso de los adverbios de negación 18

Soluciones 23

Sección

Aprendiendo el uso de ÈSKE 28


¿Qué?, ¿Cómo?, ¿Por qué? 30
¿Cuándo?, ¿Dónde?, ¿Cuánto? 26
¿Quién?, ¿Cuál? 41

Soluciones 46

Sección

El método más sencillo 52


Un método más amable 54
Incluyéndonos al dar órdenes 57
Partículas relacionadas con órdenes 59

Soluciones 64

En este libro también encontrarás

Post it Ejemplos:
importantes
Analiza cuidadosamente los
Estos mensajitos
te darán datos ejemplos de estos recuadros
para que se te grabe la
interesantes que
haces bien en información de cada una de
recordar las lecciones

1 Los ejercicios te pondrán a prueba.


Verás el número a la izquierda
(En los audiolibros no se incluyen los
ejercicios)

Por supuesto, también tendrás las


soluciones para corroborar tus respuestas.
Están al final de cada sección
Sección

Obviamente, no todo en la vida son afirmaciones. Van a


haber oportunidades en las cuales estemos en desacuerdo
con nuestro interlocutor, no estemos dispuestos a aceptar
algo o queramos negar algo en nuestra conversación o
historia. Ahí necesitamos la negación. Esta cumple un papel
muy importante en nuestra vida cotidiana. Fíjate en las
siguientes frases.

Ejemplos

No quiero salir hoy


Nadie me quiso acompañar
Felipe no hizo la tarea
Mi mamá no le dijo nada
Nunca he comido esto antes
Ella todavía no sabe nadar
No lo aceptaron en el trabajo

Estas son varias formas en las que


podríamos expresar la negación en
nuestra vida cotidiana. Y por
supuesto, las necesitamos en el
kreyòl también. En esta sección
vamos a aprender cuál es la
estructura de la negación en el
criollo haitiano y las diversas formas
de usarla.

6
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

1
En el kreyòl usamos también el sistema de partículas
para este caso (lo que por cierto, facilita mucho las cosas).
Tenemos varias partículas que nos ayudan a expresar la
negación y vamos a ver cada una de ellas. Comencemos con
la más sencilla.

Para que una frase afirmativa se convierta en negativa, le


agregaremos la partícula PA antes del verbo. Fíjate en cómo
lo hacemos en los siguientes ejemplos.

De afirmaciones a negaciones

Afirmación Negación
Mwen vle soti Mwen pa vle soti
(Yo quiero salir) (Yo no quiero salir)

John manje diri John pa manje diri


(John come arroz) (John no come arroz)

Li ekri rapid Li pa ekri rapid


(Ella escribe rápido) (Ella no escribe rápido)

Frè m rete la Frè m pa rete la


(Mi hermano vive aquí) (Mi hermano no vive aquí)

Filip vini lakay mwen Filip pa vini lakay mwen


(Filip viene a mi casa) (Filip no viene a mi casa)

Sa gen bon efè Sa pa gen bon efè


(Eso tiene buen efecto) (Eso no tiene buen efecto)

Ou tande m byen Ou pa tande m byen


(Tú me escuchas bien) (Tú no me escuchas bien)

7
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

1
Cualquier frase afirmativa podríamos convertirla en una
negación. Cuando estamos usando adjetivos para describir
a alguien, podemos poner la partícula PA antes del Adjetivo
para producir la negación. Veamos ahora cómo se hace
esto.

Ejemplos con Adjetivos

Afirmación Negación
Mwen kontan Mwen pa kontan
(Estoy feliz) (No estoy feliz)

Chat la bèl Chat la pa bèl


(El gato es bonito) (El gato no es bonito)
Sè m nan grangou Sè m nan pa grangou
(Mi hermana esta (Mi hermana no está
hambienta) hambrienta)
Chen an entèlijan Chen an pa entèlijan
(El perro es inteligente) (El perro no es inteligente)
Rit obeyisan Rit pa obeyisan
(Rit es obediente) (Rit no es obendiente)
Sa enteresan Sa pa enteresan
(Eso es interesante) (Eso no es interesante)
Machin nan rapid Machin nan pa rapid
(El auto es rápido) (El auto no es rápido)
Jack onèt Jack pa onèt
(Jack es honesto) (Jack no es honesto)
Yo byen Yo pa byen
(Ellos están bien) (Ellos no están bien)
Tab la piti Tab la pa piti
(La mesa es pequeña) (La mesa no es pequeña)

8
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

1 Convierte las frases afirmativas en negativas


a) Yo achte bannann
Yo pa achte bannann
b) Mwen kapab tande sa ou di a

c) Kouzen m ale Etazini

d) Li konprann sa k nan liv la

e) Sa fonksyone byen

f) Frè mwen ouvri pòt la

g) Kevin konn kondui

h) Zwazo kapab vole

2 Traduce las siguientes negaciones con adjetivos al


español
a) Sa pa bèl
Eso no es bonito
b) Fim nan pa enteresan

c) Louis pa tris

d) Moun sa a pa entèlijan

9
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

1
e) Machin nan pa rapid

f) Vè a pa vid

g) Timoun nan pa kontan

h) Plim nan pa piti

Lo que hemos aprendido sobre negación hasta ahora ha


sido sobre el tiempo presente. Claro, también podemos
expresarnos en pasado y futuro cuando hacemos una
negación. Lo hacemos usando partículas también, las cuales
cambian un poquito. Fíjate en los siguientes ejemplos:

Ejemplos
PRESENTE
Mwen pa manje diri
(No como arroz)

PASADO FUTURO

Mwen pa t manje diri Mwen pap manje diri


(No comí arroz) (No comeré arroz)

10
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

1
Comencemos primero con el pasado. Para expresar la
negación en pasado usamos PA T. Veamos algunos
ejemplos donde usamos PA T para negar en pasado.

Ejemplos en pasado

Jenny pa t konprann
Jenny no entendió

Mwen pa t soti
Yo no salí

Zwazo a pa t ka vole
El pájaro no pudo volar

Sa pa t bèl
Eso no fue bonito

Telefòn nan pa t fonksyone


El teléfono no funcionó

Frè m pa t fè sa
Mi hermano no hizo eso

Sofia pa t manje
Sofia no comió

Ou pa t konnen sa
Tú no sabías eso

Tina pa t imajine repons sa a


Tina no imaginó esa respuesta

11
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

1
Ahora bien, para expresar la negación en futuro usamos
PAP. Vamos ahora a ver otros ejemplos que nos muestren
cómo se usa esta partícula.

Ejemplos en futuro

Cecile pap achte sa


Cecilia no comprará eso

Yo pap tande
Ellos no escucharán

Sa pap enterese m
Eso no me interesará

Li pap genyen lajan


Él no tendrá dinero

Mwen pap travay demen


Yo no trabajaré mañana

Lik pap vini la


Lik no vendrá aquí

Sa pap bèl
Eso no será bonito

Timoun nan pap pale


El niño no hablará
Cheval li pap genyen
Su caballo no ganará

12
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

Vamos ahora a poner a prueba tu


aprendizaje con los siguiente ejercicios.
¿Veamos cómo vas?

3 Convierte estas frases negativas a pasado o futuro


según se indique en el paréntesis. Escríbelas en
criollo.
a) Kouzin mwen pa kouri rapid (Pasado)

b) Timoun yo pa trankil (Futuro)

c) Rodolf pa achte papay (Pasado)

d) Doktè a di li pa ka mache (Futuro)

e) Li pa ka pran sant (Pasado)

f) Pòl pa konprann egzamen an (Futuro)

g) Zanmi n yo pa vini pou n jwe (Pasado)

h) Mwen pa repare laptop la (Futuro)

13
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

1
4 Traduce las siguientes frases del español al criollo
usando las negaciones según corresponda (Presente,
pasado o futuro).

a) Ellos no quisieron salir

b) Yo no compraré pan

c) Mi hermana no come frutas

d) Mi amigo no venderá la casa

e) Ese auto no funcionaba

f) El pájaro no volará

g) Ricardo no entiende

h) El hombre no trabajó

Hasta este punto, probablemente ya entiendes bien cual


es el uso de la partícula PA con respecto a la negación. Sin
embargo, déjame decirte que hay un par de partículas que
también nos ayudan a expresar negación pero que tienen
un significado más específico. Tenemos dos: la palabra
"poko" y "potko". Poko significa "todavía no" y se usa para
hablar en presente. En cambio, Potko significa "todavía no
[+verbo en pasado]" y se usa para hablar en pasado. Veamos
a continuación cómo se usan.

14
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

Fíjate en primer lugar cómo usamos la partícula "poko":

Ejemplos:

Poko
(Todavía no)

Travay la poko fini


El trabajo todavía no termina

Li poko aprann
Él todavía no aprende

Mwen poko vizite l


Yo todavía no lo visito a él

Pitit li poko mache


Su hijo todavía no camina

Fi a poko ouvri pòt la


La mujer todavía no abre la puerta

Chen an poko soti


El perro todavía no sale

Nou poko genyen


Nosotros todavía no ganamos

15
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

1
Ahora veamos como cambian las frases anteriores si
usamos la partícula "potko":

Ejemplos:

Potko
("Todavía no + [verbo pasado]")

Travay la potko fini


El trabajo todavía no terminaba

Li potko aprann
Él todavía no aprendía

Mwen potko vizite l


Yo todavía no lo visitaba a él

Pitit li potko mache


Su hijo todavía no caminaba

Fi a potko ouvri pòt la


La mujer todavía no abría la puerta

Chen an potko soti


El perro todavía no salía

Nou potko genyen


Nosotros todavía no ganabamos

16
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

1
Compara las frases de la
Interesante: página anterior que usan
r
También podemos usa potko y compáralas con las
Poko sin nada más que usan poko para que
para dar una respuesta notes la diferencia. De las
corta: dos, la que más se usa es
?
Ej: Èske ou deja etidye poko. Potko se utiliza
(¿Ya estudiaste?) cuando estamos contando
Poko (Todavía no). una historia o relato del
pasado.

5 Indica si a la frase le corresponde poko o potko según


correponda
a) Ellos todavía no hablaban
Yo potko pale
b) Mi mamá todavía no hace la comida
Manman m fè manje a
c) El partido todavía no termina
Match la fini
d) Yo todavía no escribía bien
Mwen ekri byen
e) Jude todavía no vivía acá
Jude rete la
f) Ella todavía no llegaba
Li rive
g) Nosotros todavía no escuchamos la canción
Nou tande mizik la
h) El caballo todavía no corre
Cheval la kouri

17
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

Hay otras palabras que, cuando las oímos,


automáticamente las detectamos como negación. Nos
referimos a los adverbios de negación. En criollo haitiano
encontramos unos cuantos de estos adverbios. En esta
lección te mostraré cuáles son y cómo se utilizan.

Adverbios de Negación

Non
(No)

Anyen
(Nada)

Pèsonn
(Nadie; en algunos contextos
puede significar persona)

Okenn, pyès
(Ninguno)

Pa janm, Pa t janm, Pap janm


(Nunca; en presente pasado y futuro)

Nonplis
(Tampoco)

18
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

Es importante destacar que en el


criollo haitiano, usamos la doble
negación al usar estos adverbios.
Quizá eso puede sonar un poco raro.
Pero ¡vamos a ver de qué se trata!

Ejemplos

La doble negación
Esto significa que vamos a incluir dos elementos
negativos en la frase para que suene
correctamente. En el español, también usamos la
doble negación. Fíjate:

Ella no dijo nada


En esta frase usamos dos elementos negativos
para que la frase suene bien (usamos No y Nada).
En otros idiomas esto no funciona así. Para que esta
frase tenga sentido para un hablante de inglés, por
ejemplo, la frase tendría que decir "Ella no dijo
algo". ¿Te das cuenta? En ese sentido, el criollo
haitiano es más parecido al español. Por lo tanto la
frase anterior la traduciríamos de la siguiente
manera en kreyòl:
Li pa di anyen
Y como ya viste, aquí tenemos otra vez dos
elementos negativos: la partícula PA y anyen
(Nada). ¡Esa es la doble negación!

19
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

1
Veamos ahora varios ejemplos donde encontramos la
doble negación tanto en criollo haitiano como en español.

Ejemplos de doble negación

Mwen pa wè okenn moun


(No veo a ninguna persona)

Li pa janm fè anyen
(Él nunca hace nada)

Chen an pa t manje nonplis


(El perro no comió tampoco)

Pa gen pèsonn
(No hay nadie)

Manman m poko soti nonplis


(Mi madre todavía no sale tampoco)

Yo pa vle ale pyès kote


(Ellos no quieren ir a ningún lugar)

20
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

1
Hay ciertas ocasiones donde en español no usamos la
doble negación, pero en criollo haitiano sí. Veamos los
ejemplos:

Doble negación solo en Kreyòl

Okenn moun pa vin lakay mwen


(Ninguna persona vino a mi casa)
La mayoría de la veces donde comenzamos la
frase con un elemento negativo, en español no
usamos la doble negación. Pero en criollo haitiano
sí.

Pèsonn pa tande zanmi w lan


(Nadie escucha a tu amigo)

Anyen pa ka dekouraje m
(Nada puede desanimarme)

Pèsonn pa akonpaye yo
(Nadie los acompaña a ellos)

Anyen pa ka rive la
(Nada puede ocurrir acá)

Okenn moun pa t fini travay la


(Ninguna persona terminó el trabajo)

21
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

6 Traduce las siguientes frases del español al criollo


haitiano usando la doble negación.

a) Ellos no quieren nada


Yo pa vle anyen
b) Mi papá no ve televisión tampoco

c) Ninguna persona me vio

d) No hay ningún balón

e) Nadie compró comida hoy

f) Nadie cerró la puerta

g) No hay nada

h) Jak todavía no lee bien tampoco

22
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

En esta parte te dejo cada una de las soluciones a los


ejercicios de esta lección para que puedas comprobar tus
respuestas.

1 Convierte las frases afirmativas en negativas


a) Yo achte bannann
Yo pa achte bannann
b) Mwen kapab tande sa ou di a
Mwen pa kapab tande sa ou di a
c) Kouzen m ale Etazini
Kouzen m pa ale Etazini
d) Li konprann sa k nan liv la
Li pa konprann sa k nan liv la
e) Sa fonksyone byen
Sa pa fonksyone byen
f) Frè mwen ouvri pòt la
Frè mwen pa ouvri pòt la
g) Kevin konn kondui
Kevin pa konn kondui
h) Zwazo kapab vole
Zwazo pa kapb vole

2 Traduce las siguientes negaciones con adjetivos al


español
a) Sa pa bèl
Eso no es bonito
b) Fim nan pa enteresan
La película no es interesante
c) Louis pa tris
Louis no está triste
d) Moun sa a pa entèlijan
Esa persona no es inteligente

23
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

e) Machin nan pa rapid 1


El auto no es rápido
f) Vè a pa vid
El vaso no está vacío
g) Timoun nan pa kontan
El niño no está contento/feliz
h) Plim nan pa piti
El bolígrafo no es pequeño

3 Convierte estas frases negativas a pasado o futuro


según se indique en el paréntesis. Escríbelas en
criollo.
a) Kouzin mwen pa kouri rapid (Pasado)
Kouzin mwen pa t kouri rapid
b) Timoun yo pa trankil (Futuro)
Timoun yo pap trankil
c) Rodolf pa achte papay (Pasado)
Rodolf pa t achte papay
d) Doktè a di li pa ka mache (Futuro)
Dokté a di li pap ka mache
e) Li pa ka pran sant (Pasado)
Li pa t ka pran sant
f) Pòl pa konprann egzamen an (Futuro)
Pòl pap konprann egzamen an
g) Zanmi n yo pa vini pou n jwe (Pasado)
Zanmi n yo pa t vini pou n jwe
h) Mwen pa repare laptop la (Futuro)
Mwen pap repare laptop la
4 Traduce las siguientes frases del español al criollo
usando las negaciones según corresponda (Presente,
pasado o futuro).

a) Ellos no quisieron salir


Yo pa t vle soti
b) Yo no compraré pan
Mwen pap achte pen
c) Mi hermana no come frutas
Sè m nan pa manje fwi
d) Mi amigo no venderá la casa
Zanmi mwen pap vann kay la

24
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

1
e) Ese auto no funcionaba
Machin sa a pa t fonksyone
f) El pájaro no volará
Zwazo a pap vole
g) Ricardo no entiende
Ricardo pa konprann
h) El hombre no trabajó
Gason an pa t travay

5 Indica si a la frase le corresponde poko o potko según


correponda

a) Ellos todavía no hablaban


Yo potko pale
b) Mi mamá todavía no hace la comida
Manman m poko fè manje a
c) El partido todavía no termina
Match la poko fini
d) Yo todavía no escribía bien
Mwen potko ekri byen
e) Jude todavía no vivía acá
Jude potko rete la
f) Ella todavía no llegaba
Li potko rive
g) Nosotros todavía no escuchamos la canción
Nou poko tande mizik la
h) El caballo todavía no corre
Cheval la poko kouri

6 Traduce las siguientes frases del español al criollo


haitiano usando la doble negación.

a) Ellos no quieren nada


Yo pa vle anyen
b) Mi papá no ve televisión tampoco
Papa m pa gade televizyon nonplis
c) Ninguna persona me vio
Okenn moun pa t wè m
d) No hay ningún balón
Pa gen okenn boul

25
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

1
e) Nadie compró comida hoy
Pèsonn pa achte manje jodi a
f) Nadie cerró la puerta
Pèsonn pa fèmen pòt la
g) No hay nada
Pa gen anyen
h) Jak todavía no lee bien tampoco
Jak poko li byen nonplis

Trè byen!

¡Felicidades!
Ya terminaste la sección 1
En la siguiente sección:
¿Sabes cómo hacer las preguntas en
criollo haitiano?
¿Cuáles son los pronombres
interrogativos?

26
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

Todos necesitamos las preguntas. Son muy importantes


para que realmente podamos comunicarnos. ¿Cuántas
veces no hemos hecho preguntas en nuestro idioma
materno para obtener información? Las hacemos todos los
días. Es por eso que en esta sección nos enfocaremos
completamente en cómo hacer las preguntas en criollo
haitiano.

En primer lugar, vale mencionar que hay varias


palabritas en español que usamos para hacer preguntas. Te
las dejo a continuación:

Ejemplos

¿Qué...? ¿Qué estás haciendo ahí?


¿Cómo...? ¿Cómo llegaste allá?
¿Cuándo...? ¿Cuándo te fuiste?
¿Cuál...? ¿Cuál es la respuesta?
¿Dónde...? ¿Dónde lo compraste?
¿Cuánto...? ¿Cuánto te pagó?
¿Quién...? ¿Quién te acompañó?
¿Por qué...? ¿Por qué no me llamaste?

27
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

2
Todas esas palabritas que acabamos
de aprender se llaman en español
"pronombres interrogativos". Son las
que usamos para hacer preguntas a
los demás. En kreyòl tenemos varias.
Pero primero vamos a aprender una
partícula muy útil para hacer
preguntas sencillas.

Hay preguntas que no incluyen ninguno de los


pronombres que aprendimos en la página anterior.
Generalmente, son preguntas sencillas que exigen como
respuesta un simple SÍ, NO o QUIZÁS. Fíjate en los siguientes
ejemplos:

Preguntas sin pronombres

¿Vas a salir hoy?


¿Quieres jugar fútbol?

¿Puedes venir a verme?


¿Ya llegó el doctor?
¿Ya ordenaste la cama?

¿Entendiste lo que dijo?


¿Compraste lo que te pedí?

28
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

2
Cada una de estas preguntas puede ser respondida por
"wi" (sí), "non" (No) o Petèt (Quizás). Para formular estas
preguntas en el criollo haitiano usamos la palabra "Èske".
Para que sea más sencillo para ti, puedes imaginar que esta
palabra significa ¿Acaso...? Vamos a ver los ejemplos usando
las preguntas que vimos antes.

Preguntas con Èske

Èske w ap soti jodi a?


(¿Acaso vas a salir hoy?)

Èske w vle jwe foutbol?


(¿Acaso quieres jugar futbol?)

Èske w kapab vin wè m?


(¿Acaso puedes venir a verme?)

Èske doktè a deja rive?


(¿Acaso ya llegó el doctor?)

Èske w deja ranje kabann nan?


(¿Acaso ya ordenaste la cama ?)

Èske w te konprann sa l di a?
(¿Acaso entendiste lo que dijo?)

Èske ou te achte sa m mande ou?


(¿Acaso compraste lo que te pedí?)

29
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

2
Esta es la forma más fácil de hacer preguntas. Pero nos
limita a solo recibir respuestas sencillas. Por cierto, agregar
"Èske" es una manera formal de hacer las preguntas en
kreyòl. Si lo deseas, puedes hacer las preguntas sin usar
Èske. Pero es bueno que la conozcas porque es muy
utilizada.

Vamos ahora a ver cada uno de los pronombres


interrogativos en el criollo haitiano.

Habrá oportunidades en las cuales no vamos a querer


una respuesta de sí o no, sino una con más información. Los
pronombres interrogativos que aprenderemos en esta
lección son clave para lograr eso. Vamos a ver cada una de
ellas.

Pronombre ¿Qué?

¿Qué...? Ki sa...?
Ki sa w ap manje?
(¿Qué estás comiendo?)

Ki sa nou kapab fè?


(¿Qué podemos hacer?)

Ki sa ou panse?
(¿Qué piensas?)

30
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

Ki sa ou te aprann?
(¿Qué aprendiste?)

Ki sa sa vle di?
(¿Qué quiere decir eso?)

Ki sa yo t ap chèche?
(¿Qué estaban buscando ellos?)

Ki sa pwofesè a te di?
(¿Qué dijo el profesor?)

¡Ten cuidado! No olvides que en el criollo haitiano las


frases siempre deben incluir los pronombres personales
para que podamos entender lo que se está diciendo.
Muchos cometen los siguientes errores:

Algunos errores

¿Qué dice? Ki di?


¿Qué dice? Ki sa li di?

¿Qué hace? Ki fè?


¿Qué hace? Ki sa li fè?

31
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

2
Con el pronombre interrogativo Ki sa...? es común usar YE
también. En este contexto significa SER. Veamos algunos
ejemplos a continuación:

Ejemplos:
Ki sa sa ye?
(¿Qué es eso?)

Ki sa pasyans lan ye?


(¿Qué es la paciencia?)

Ki sa sèvo a ye?
(¿Qué es el cerebro?)

Ki sa syèl la ye?
(¿Qué es el cielo?)

Como te darás cuenta, esta forma de preguntar es muy


útil para saber el significado de las cosas o para consultar
sobre algo que no conocemos. Pero hay otra forma de hacer
la misma pregunta. Se agrega KI después de Ki sa...? Te la
enseño a continuación:

Ejemplos:

Ki sa ki pasyans lan?
(¿Qué es la paciencia?)

Ki sa ki sèvo a?
(¿Qué es el cerebro?)

Ki sa ki syèl la?
(¿Qué es el cielo?)

32
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

2
Vamos ahora al siguiente pronombre interrogativo:

Pronombre ¿Cómo?

¿Cómo...? Kòman...? Ki jan...?


Puedes usar cualquiera de estas dos formas

Kòman m ka kouri pi rapid?


(¿Cómo puedo correr más rápido?)

Ki jan yo ka fè travay la pi byen?


(¿Cómo pueden hacer mejor el trabajo?)

Kòman frè ou te reyaji?


(¿Cómo reaccionó tu hermano?)

Ki jan machin nan te kraze?


(¿Cómo se destruyó el automóvil?)

Kòman ou te rive la?


(¿Cómo llegaste acá?)

Ki jan ou te aprann fè manje a?


(¿Cómo aprendiste a hacer la comida?)

Kòman sa te rive?
(¿Cómo ocurrió eso?)

33
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

2
Y ahora aprenderemos el siguiente pronombre
interrogativo:

Pronombre ¿Por qué?

¿Por qué...? Poukisa...?


Poukisa yo pa t antre?
(¿Por qué ellos no entraron?)

Poukisa ou te rive la anreta?


(¿Por qué llegaste acá atrasado?)

Poukisa reyinyon an poko kómanse?


(¿Por qué la reunión todavía no comienza?)

Poukisa li pa renmen chante?


(¿Por qué a él no le gusta cantar?)

Poukisa ou pap soti demen ?


(¿Por qué no saldrás mañana?)

Poukisa manman l reprimande n?


(¿Por qué su mamá nos regañó?)

Poukisa w te pentire kay la koulè ble?


(¿Por qué pintaste la casa de color azul?)

34
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

Algo útil
Una manera
informal de decir
por qué en criollo
es decir "Pouki?"
(Es una versión
)
corta de Poukisa

1 Traduce la siguientes preguntas de criollo haitiano a


español
a) Poukisa ou pa t di m sa?
¿Por qué no me dijiste eso?
b) Èske ou bliye sa n ap fè?

c) Kòman yo ye?

d) Ki sa ou te di l?

e) Èske ou vle etidye ansanm avè m?

f) Kòman mwen kapab amelyore?

g) Poukisa ou pale lan?

h) Ki sa nou pral aprann demen?

35
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

2
2 Traduce las siguientes preguntas de español a criollo
haitiano
a) ¿Cómo puedo hacer eso?
Ki jan mwen kapab fè sa?
b) ¿Me puedes mostrar tu casa?

c) ¿Qué te gusta comer?

d) ¿Tienes un bolso?

e) ¿Cómo construyeron el edificio?

f) ¿Estás en casa?

g) ¿Qué hiciste ayer?

h) ¿Por qué estás mintiendo?

Los pronombres que aprendimos en la lección anterior


exigen respuestas más amplias y diversas. Son muy útiles si
lo que queremos es que la conversación sea más extensa.
Pero a veces lo que queremos son respuestas más
específicas. Los pronombres que veremos en esta lección y
la siguiente cumplen ese objetivo. Si le preguntamos a
alguien "¿Cuánto te costó esa corbata?" (por decir algo),
estamos esperando una sola respuesta. Lo mismo si
preguntamos "¿Cuándo se casaron?" o "¿Dónde naciste?".
Vamos a ver entonces cómo usar cada uno de estos
pronombres.

36
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

2
Pronombre ¿Cuándo?

¿Cuándo...? Ki lè...?
Ki lè w te achte machin sa a?
(¿Cuándo compraste ese automóvil?)

Ki lè nou kapab reyini?


(¿Cuándo nos podemos reunir?)

Ki lè ou ap vwayaje?
(¿Cuándo vas a viajar?)

Ki lè evènman an pral fèt?


(¿Cuándo se llevará a cabo el evento?)

Ki lè li prale nan mache a?


(¿Cuándo irá él a la feria [mercado]?)

Ki lè yo kapab soti?
(¿Cuándo pueden salir?)

Ki lè l ap vin repare laptop la?


(¿Cuándo va a venir a reparar la laptop?)

Ki lè Lik pral rive?


(¿Cuándo llegará Lik?)

37
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

2
Pronombre ¿Dónde?

¿Dónde...? Ki kote...? Ki bò...?


Ki kote lopital ye?
(¿Dónde está el hospital?)

Ki bò w rete?
(¿Dónde vives?)

Ki kote yo ye?
(¿Dónde están ellos?)

Ki bò fèt la pral fèt?


(¿Dónde se llevará a cabo la fiesta?)

Ki kote ou te fèt?
(¿Dónde naciste?)

Ki bò legliz la ye?
(¿Dónde está la iglesia?)

Ki kote ou kite valiz la?


(¿Dónde dejaste el bolso?)

Ki bò m ka jwenn travay?
(¿Dónde puedo encontrar trabajo?)

38
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

2
Pronombre ¿Cuánto?

¿Cuánto...? Konbyen...?
(También significa "Cuántos" o "Cuantas")

Konbyen moun viv ansanm avè ou?


(¿Cuántas personas viven contigo?)

Konbyen pòm nou bezwen achte?


(¿Cuántas manzanas necesitamos comprar?)

Konbyen pitit ou genyen?


(¿Cuántos hijos tienes?)

Konbyen zetwal ki gen nan syèl la?


(¿Cuántas estrellas hay en el cielo?)

Konbyen frè ou genyen?


(¿Cuántos hermanos tienes?)

Konbyen tan kou a dire?


(¿Cuánto tiempo dura el curso?)

Konbyen lajan ou vle?


(¿Cuánto dinero quieres?)

Konbyen sa koute?
(¿Cuánto cuesta eso?)

39
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

2
Como te habrás dado cuenta,
todas estos pronombres exigen
respuestas más específicas, pues
tienen que ver con fechas,
cantidades y ubicaciones. ¿Qué te
parece si ahora ejercitamos lo que
hemos aprendido?

3 Traduce las siguientes frases al español.

a) Konbyen liv ou genyen?


¿Cuántos libros tienes?
b) Ki lè ou dwe al vizite sè ou?

c) Ki bò yo vann telefòn?

d) Konbyen lèt non ou genyen?

e) Ki kote ou te aprann pale kreyòl?

f) Ki lè ou te fè aksydan an?

g) Konbyen fwa ou te rive anreta mwa sa a?

h) Ki bò lari "Aldunate" ye?

40
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

2
4 Traduce las siguientes frases del español al criollo

a) ¿Cuándo podemos jugar?


Ki lè nou ka jwe?
b) ¿Dónde está mi bolígrafo?

c) ¿Cuántos amigos tienes?

d) ¿Dónde dejaste mi auto?

e) ¿Cuántas sillas necesitamos?

f) ¿Cuándo terminaste la escuela?

g) ¿Dónde está la casa de Mikel?

h) ¿Cuándo vas a volver?

Los pronombres interrogativos que veremos en esta


sección también se usan para respuestas específicas pero
tienen algunas particularidades que debemos explicar para
usarlos bien. Por eso los dejamos para el final.
Analicémoslos y descubrirás que son sencillos y nos pueden
ser útiles para un montón de casos.

41
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

Pronombre ¿Quién?

¿Quién...? Kiyès...? Ki moun?


Puedes utilizar cualquiera de estas dos opciones.
Fíjate que algunos ejemplos usan "Ki" después de
kiyès o ki moun.

Kiyès ki te fè manje a?
(¿Quién hizo la comida?)

Ki moun ki ap akonpaye ou?


(¿Quién te va acompañar?)

Kiyès ou ye?
(¿Quién eres?)

Ki moun ki pat konprann?


(¿Quién no entendió?)

Kiyès ki ba ou pemisyon?
(¿Quién te dio permiso?)

Ki moun Robens ye?


(¿Quién es Robens?)

Kiyès ki te desine sa?


(¿Quién dibujó esto?)

42
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

2
Cuando usamos los pronombres "Kiyès" o "Ki moun"
estamos preguntando por la identidad de una persona. Es
como decir "¿Quién hizo (o no hizo) tal cosa?". Para ello
tenemos que describir la acción de esa persona. Como
pudiste ver en los ejemplos, para comenzar a describir esas
acciones acompañamos al pronombre interrogativo con "ki"
en la mayoría de los casos. Esto lo haremos siempre. Las
únicas excepciones serán las preguntas que usan YE, por
ejemplo Kiyès ou ye?, Kiyès li ye? o Kiyès Robens ye? etc.
como podrás notar si repasas los ejemplos anteriores.
Veamos un par de ejemplos más y fíjate cómo empezamos
a describir la acción después de incluir "ki".

Ejemplos:

Kiyès ki poko gen travay?


¿Quién todavía no tiene trabajo?

Ki moun ki ap ede m?
¿Quién va a ayudarme?

Kiyès ki kraze vè sa a?
¿Quién rompió este vaso?

Ki moun ki kapab tande m?


¿Quién puede escucharme?

Kiyès ki ap frape pòt la?


¿Quién está golpeando la puerta?

Ki moun ki te ban m sa kòm kado?


¿Quién me dio esto como regalo?

43
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

2
Vamos ahora a ver el pronombre más versátil de todos:
"Cuál". Este pronombre siempre debe ser acompañado de
algún sustantivo. Se usa para decidir entre varias cosas del
mismo tipo. Imagina que tienes que pedirle a alguien que
escoja entre tres comidas diferentes. Entonces puedes
preguntarle "¿Cuál comida prefieres?" En Kreyòl dirías: "Ki
manje ou pito?" Manje sería el sustantivo que acompaña a
"Ki". En español, también podríamos decir "¿Qué comida
prefieres?". Pero para que no nos confundamos, usaremos
"cuál" en vez de "qué". Fíjate en los ejemplos a continuación:

Ejemplos

Ki koulè ou pi renmen?
¿Cuál color te gusta más?
¿Qué color te gusta más?

Ki mizik ou ap tande?
¿Cuál canción estás escuchando?
¿Qué canción estás escuchando?

Ki machin li vle?
¿Cuál automóvil ella quiere?
¿Qué automóvil ella quiere?

Ki kamera Kyle te achte?


¿Cuál cámara Kyle compró?
¿Qué cámara Kyle compró?

44
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

2
Pronombre ¿Cuál?

¿Cuál...? Ki + [Sustantivo]...?
Ki peyi w vle vizite?
(¿Cuál país quieres visitar?)

Ki travay ou panse ki pi difisil?


(¿Cuál trabajo piensas que es más difícil?)

Ki fim nou pral gade?


(¿Cuál película veremos?)

Ki chapit ou ap li?
(¿Cuál capítulo estás leyendo?)

Ki wotè bilding lan ye?


(¿Cuál es la altura del edificio?)

Ki kesyon ou t ap poze a?
(¿Cuál pregunta estabas haciendo?)

Ki leson ou pa konprann?
(¿Cuál lección no entiendes?)

Ki laj ou ye?
(¿Cuál es tu edad?)

45
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

5 ¿Puedes traducir las siguientes frases del criollo al


español?

a) Ki moun ki ap fè bri?

b) Ki laptop ou vle achte?

c) Kiyès ki te okipe bekàn mwen?

d) Ki bèt ou konsidere pi bèl?

e) Ki moun ki ban m senk dola?

f) Ki dokiman mwen bezwen?

g) Kiyès ki ka pale anglè?

h) Ki wout ou prefere pran?

46
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

En esta parte te dejo cada una de las soluciones a los


ejercicios de esta lección para que puedas comprobar tus
respuestas.

1 Traduce la siguientes preguntas de criollo haitiano a


español
a) Poukisa ou pa t di m sa?
¿Por qué no me dijiste eso?
b) Èske ou bliye sa n ap fè?
¿Te olvidaste de lo que vamos a hacer?
c) Kòman yo ye?
¿Cómo están ellos?
d) Ki sa ou te di l?
¿Qué le dijiste a él [ella]?
e) Èske ou vle etidye ansanm avè m?
¿Quieres estudiar conmigo [junto conmigo]?
f) Kòman mwen kapab amelyore?
¿Cómo puedo mejorar?
g) Poukisa ou pale lan?
¿Por qué hablas lento?
h) Ki sa nou pral aprann demen?
¿Qué aprenderemos mañana?

2 Traduce las siguientes preguntas de español a criollo


haitiano
a) ¿Cómo puedo hacer eso?
Ki jan mwen kapab fè sa? [o también Kòman...]
b) ¿Me puedes mostrar tu casa?
Èske ou kapab montre m lakay ou?
c) ¿Qué te gusta comer?
Ki sa ou renmen manje?
d) ¿Tienes un bolso?
Èske ou gen yon valiz?

e) ¿Cómo construyeron el edificio?


Kòman yo konstwi bilding lan? [o también Ki jan...]
f) ¿Estás en casa?
Èske ou lakay?
47
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

2
g) ¿Qué hiciste ayer?
Ki sa ou te fè yè?
h) ¿Por qué estás mintiendo?
Poukisa ou ap bay manti?

3 Traduce las siguientes frases al español.

a) Konbyen liv ou genyen?


¿Cuántos libros tienes?
b) Ki lè ou dwe al vizite sè ou?
¿Cuándo debes ir a visitar a tu hermana?
c) Ki bò yo vann telefòn?
¿Dónde venden teléfonos?
d) Konbyen lèt non ou genyen?
¿Cuántas letras tiene tu nombre?
e) Ki kote ou te aprann pale kreyòl?
¿Dónde aprendiste a hablar criollo?
f) Ki lè ou te fè aksydan an?
¿Cuándo tuviste el accidente?
g) Konbyen fwa ou te rive anreta mwa sa a?
¿Cuántas veces llegaste atrasado este mes?
h) Ki bò lari "Aldunate" ye?
¿Dónde está la calle Aldunate?

4 Traduce las siguientes frases del español al criollo


a) ¿Cuándo podemos jugar?
Ki lè nou ka jwe?
b) ¿Dónde está mi bolígrafo?
Ki kote plim mwen an ye? [o también Ki bò...]
c) ¿Cuántos amigos tienes?
Konbyen zanmi ou genyen?

d) ¿Dónde dejaste mi auto?


Ki bò ou kite machin mwen? [o también Ki kote...]
e) ¿Cuántas sillas necesitamos?
Konbyen chèz nou bezwen?
f) ¿Cuándo terminaste la escuela?
Ki lè ou te fini lekol?

g) ¿Dónde está la casa de Mikel?


Ki kote lakay Mikel ye? [o también Ki bò...]
h) ¿Cuándo vas a volver?
Ki lè ou ap retounen?
48
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

2
5 ¿Puedes traducir las siguientes frases del criollo al
español?

a) Ki moun ki ap fè bri?
¿Quién está haciendo ruido?
b) Ki laptop ou vle achte?
¿Cuál laptop quieres comprar? [o Qué laptop...]
c) Kiyès ki te okipe bekàn mwen?
¿Quién ocupó mi bicicleta?
d) Ki bèt ou konsidere pi bèl?
¿Cuál animal tu consideras más bonito? [o Qué animal...]
e) Ki moun ki ban m senk dola?
¿Quién me da cinco dólares?
f) Ki dokiman mwen bezwen?
¿Cuál documento necesito? [o Qué documento...]
g) Kiyès ki ka pale anglè?
¿Quién puede hablar inglés?
h) Ki wout ou prefere pran?
¿Cuál camino prefieres tomar? [o Qué camino...]

Trè byen!

¡Felicidades!
Ya terminaste la sección 2
En la siguiente sección:
¿Quieres dar órdenes a la gente?
¿Qué es el modo imperativo y cómo se
utiliza?

49
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

¿Te pareció un poco intimidante el título "modo


imperativo"? En realidad es la expresión técnica para
referirnos a la forma que tenemos de dar órdenes o mandar
a los demás. Cuando hablamos con alguien, no solo
preguntamos y respondemos cosas, sino que también
podemos pedirle que haga algo. En el español lo hacemos
de la siguiente manera:

Ejemplos:

Tráeme mis zapatos


Escúcha lo que te voy a decir
¡Vayan a jugar afuera!
Corre más rápido
Habla más lento, por favor
Siéntate en esa silla
Espera un momento
¡Cállate!

Si analizamos cada una de estas frases nos daremos


cuenta de que estamos dando una orden a una o más
personas.

50
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

3
Fíjate en estas ordenes

No es lo mismo decir:

Tú traes los zapatos


Que decir:

Tráeme los zapatos

No es lo mismo decir:

Ustedes van a jugar afuera


Que decir:

¡Vayan a jugar afuera!

No es lo mismo decir:

Tú hablas más lento


Que decir:

Habla más lento

¿Notas la diferencia? En el criollo


haitiano tenemos muchas formas de dar
órdenes a los demás. Algunas son más
directas y otras son mas amables. Vamos
a aprender cada una de ellas.

51
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

La forma más sencilla de dar ordenes a los demás es


usando el verbo al principio de la frase. Fíjate a continuación
lo sencillo que es:

Ejemplos:

Mache pi rapid!
(¡Camina más rapido!)
Gade sa l ap fè a!
(¡Mira lo que él está haciendo!)

Tann mwen, tanpri!


(¡Espérame, por favor!)
Ede m ak travay sa a
(Ayúdame con este trabajo)

Di m sa ou panse
(Dime lo que piensas)
Chèche liv pa m. M bezwen l.
(Busca mi libro. Lo necesito.)

Vini la!
(¡Ven acá!)

52
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

3
Cómo pudiste percibir en las frases, no incluimos ningún
pronombre al principio. De esa manera le estamos pidiendo
a alguien que haga algo.

Por otro lado, podemos pedirle también a alguien que


"no haga algo". Eso lo hacemos usando el mismo método
que hemos visto, pero agregamos PA (la partícula de
negación) delante del verbo. Veámoslo:

Ejemplos:

Pa antre la!
(¡No entres acá!)
Pa di l nou te soti yè
(No le digas que salimos ayer)

Pa achte plis manje, tanpri


(No compres más comida, por favor)
Pa gade solèy la dirèkteman
(No mires al sol directamente)

Pa fè sa!
(¡No hagas eso!)
Pa soti demen. M bezwen èd ou
(No salgas mañana. Necesito tu ayuda)

Pa reponn kesyon sa yo
(No respondas esas preguntas)

53
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

Las formas de dar órdenes que aprendimos en las


lecciones anteriores son sencillas, pero son más directas o
incluso un poquito bruscas. En el criollo haitiano hay una
partícula que convierte la frase en una orden más amable.
Es la partícula "mèt". Podríamos decir que su significado es
"te invito a" o "puedes hacer [tal cosa]". Se pone entre el
pronombre (que generalmente es ou) y el verbo. Veamos los
ejemplos:

Partícula "Mèt"

Ou mèt li paragraf sa a
(Te invito a que leas este párrafo)

Ou mèt chita la
(Te invito a que te sientes acá)

Ou mèt pote valiz mwen?


(¿Puedes traer mi bolso?)

Ou mèt manje
(Te invito a que comas)

Ou mèt vini avèk fanmi ou


(Te invito a que vengas con tu familia)

Ou mèt rele sè m nan, tanpri?


(¿Puedes llamar a mi hermana, por favor?)

54
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

Ou mèt kòmanse klas la


(Te invito a que comiences la clase)

Ou mèt tann mwen nan kay la?


(¿Puedes esperarme en la casa?)

Ou mèt poze kesyon an


(Te invito a que hagas la pregunta)

Ou mèt voye yon mesaj ba li?


(¿Puedes enviarle un mensaje?)

Importante
bre
Tal vez te preguntes so
ab"
la diferencia entre "kap
y "mèt" pues ambos
ab
significan "poder". Kap
tiene que ver con "ser
capaz de hacer algo",
mientras que mèt se
relaciona con una
".
"invitación o petición

Tenemos hasta aquí dos formas de dar órdenes o hacer


peticiones a los demás: una muy directa y una más amable.

Vamos a ver a continuación que tal te va con los


ejercicios. ¡Practiquemos juntos!

55
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

1 ¿Cuál método del imperativo es el correcto para


traducir las siguientes frases en español?
a) ¡No camines!
Pa mache!
b) Te invito a que vengas

c) ¡Corre rápido!

d) No juegues

e) Te invito a que hables

f) ¡No pienses eso!

g) No pagues

h) ¿Puedes abrir la puerta?

2 ¿Puedes traducir las siguientes frases en criollo


haitiano al español?
a) Pa kouri anndan kay la!
¡No corras adentro de la casa!
b) Ou mèt fè manje a jodi a?

c) Al wè sa yo ap fè

d) Ou mèt kanpe, silvouple.

56
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

3
e) Pa kache lajan an!

f) Ou mèt akonpaye m?

g) Verifye sa yo ekri nan dokiman an

h) Pa bliye fè devwa ou!

Hay cierto tipo de órdenes en las cuales nosotros mismos


nos incluimos. No es lo mismo decir "Canta" que
"Cantemos". En esta segunda opción, nosotros también
vamos a participar de ese mandato. En el criollo haitiano
usamos una partícula al comienzo de la frase para lograr
esto. Usamos "Annou" o "Ann". Veamos los ejemplos:

Ejemplos

Annou chante ansanm


(Cantemos juntos)

Ann jwe baskèt


(Juguemos basquetbol)

Annou gade sa l vle montre n


(Veamos lo que él quiere mostrarnos)

57
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

Ann etidye chak jou


(Estudiemos todos los días)

Annou prete anpil atansyon


(Prestemos mucha atención)

Ann achte sèlman sa n bezwen


(Compremos solo lo que necesitamos)

Annou imajine sitiyasyon sa a


(Imaginemos esta situación)

Ann netwaye kay la


(Limpiemos la casa)
Annou ekri mo sa yo
(Escribamos estas palabras)

Ann repete fraz sa a jiskaske n aprann li


(Repitamos esa frase hasta que la aprendamos)

Este método de dar órdenes es


muy usado para hablarle a muchas
personas, quizá a un auditorio.
También es una forma amable de
pedirle algo a los demás porque
nosotros también participamos de
la acción.

58
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

Hay ciertas partículas que no son directamente órdenes


pero si indican una obligación o prohibición. Hay varias de
ellas y las vamos a aprender ahora.

Partícula Fòk o Fò

Esta partícula tiene el sentido de "Debo" o "Tengo


que". Se pone al principio de la frase y luego va
acompañada del pronombre.

Fòk ou etidye plis


(Tienes que estudiar más)

Fò m reponn li demen
(Tengo que responderle mañana)

Fòk nou travay pi di


(Debemos trabajar más duro)

Fò m konsantre sou lekti a


(Debo concentrarme en la lectura)

Fòk ou tande sa pwofesè anseye a


(Debes escuchar lo que el profesor enseña)

Fò m sere yon ti kòb


(Tengo que ahorrar un dinerito)

59
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

Partícula "Pinga"

Esta partícula es lo contrario a la partícula


anterior. Tiene el sentido de "evitar hacer algo".
Podríamos decir que significa "Cuidado con..."
También se pone al principio de la frase.

Pinga ou al dòmi twò ta


(Cuidado con ir a dormir demasiado tarde)

Pinga ou fè l konnen sa
(Cuidado con decirle eso)

Pinga ou rive anreta


(Cuidado con llegar atrasado)

Pinga ou panse sa pa enpòtan


(Cuidado con pensar que eso no es importante)

Pinga ou pè
(Cuidado con tener miedo)

Pinga ou pran bous mwen


(Cuidado con tomar mi billetera)

Pinga ou chita sou chèz sa a


(Cuidado con sentarse en esta silla)

60
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

3
Uso de "Se pou"

Este método no es una partícula, pero es muy


común también. Se pone al principio de la frase y
tiene el sentido de "Tenemos que..." parecido a Fòk.
Es un poco más formal y suena más amable.

Se pou nou panse nan sa


(Tenemos que pensar en eso)

Se pou ou al byen prepare


(Tienes que ir bien preparado)

Se pou yo pale pi ba
(Tienen que hablar más bajo)

Se pou nou chèche pi bon moman an


(Tenemos que buscar el mejor momento)

Se pou ou kontinye fè pratik


(Tienes que seguir practicando)

Se pou yo ede chèf la


(Tienen que ayudar al jefe)

Se pou nou di l laverite


(Tienen que decirle la verdad)

61
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

3 Traduce las siguientes frases al español usando las


partículas del modo imperativo

a) Ann gade fim sa a


Veamos esta película
b) Pinga ou jwe ak manje a

c) Fò m aprann atik yo an kreyòl

d) Se pou li ranje kabann li

e) Annou tande mesaj li te voye a

f) Fòk ou kondui machin nan jodi a

g) Se pou nou abiye byen rapid

h) Pinga ou fache

4 ¿Qué partícula usarías para cada uno de estas órdenes


en criollo haitiano? Escribe solo la o las partículas que
usarías abajo
a) Salgamos de aquí
Annou o Ann
b) Cuidado con encender la computadora

c) Tenemos que nadar mejor

62
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

3
d) Esperemos aquí

e) Cuidado con faltar a la reunión

f) Concentrémonos en lo más importante

g) Debo ir a dormir más temprano

h) Tenemos que empezar de nuevo

5 Traduce las siguientes frases del criollo al español


usando las partículas que aprendimos

a) Aprendamos esta frase


Annou aprann fraz sa a
b) Cuidado con beber esta agua

c) Tenemos que viajar

d) Debo terminar el trabajo

e) Escribamos dos nombres

f) Debo comprar unos plátanos

g) Cuidado con escribir mal eso

h) Debo seguir jugando

63
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

En esta parte te dejo cada una de las soluciones a los


ejercicios de esta lección para que puedas comprobar tus
respuestas.
1 ¿Cuál método del imperativo es el correcto para
traducir las siguientes frases en español?
a) ¡No camines!
Pa mache!
b) Te invito a que vengas
Ou mèt vini
c) ¡Corre rápido!
Kouri rapid
d) No juegues
Pa jwe
e) Te invito a que hables
Ou mèt pale
f) ¡No pienses eso!
Pa panse sa!
g) No pagues
Pa peye
h) ¿Puedes abrir la puerta?
Ou mèt ouvri pòt la?

2 ¿Puedes traducir las siguientes frases en criollo


haitiano al español?
a) Pa kouri anndan kay la!
¡No corras adentro de la casa!
b) Ou mèt fè manje a jodi a?
¿Puedes hacer la comida hoy?
c) Al wè sa yo ap fè
Ve a ver lo que están haciendo
d) Ou mèt kanpe, silvouple.
Te invito a pararte, por favor (o ponerte de pie)

e) Pa kache lajan an!


¡No escondas el dinero!
f) Ou mèt akonpaye m?
¿Puedes acompañarme?
g) Verifye sa yo ekri nan dokiman an
Verifica lo que escribieron en el documento
64
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

3
h) Pa bliye fè devwa ou!
No olvides hacer tus deberes

3 Traduce las siguientes frases al español usando las


partículas del modo imperativo

a) Ann gade fim sa a


Veamos esta película
b) Pinga ou jwe ak manje a
¡Cuidado con jugar con la comida!
c) Fò m aprann atik yo an kreyòl
¡Debo aprender los artículos en criollo!
d) Se pou li ranje kabann li
Tiene que ordenar su cama
e) Annou tande mesaj li te voye a
Escuchemos el mensaje que él envió
f) Fòk ou kondui machin nan jodi a
Debes conducir el automóvil hoy
g) Se pou nou abiye byen rapid
Tenemos que vestirnos muy rápido
h) Pinga ou fache
Cuidado con enojarse

4 ¿Qué partícula usarías para cada uno de estas órdenes


en criollo haitiano? Escribe solo la o las partículas que
usarías abajo
a) Salgamos de aquí
Annou o Ann
b) Cuidado con encender la computadora
Pinga
c) Tenemos que nadar mejor
Se pou

d) Esperemos aquí
Ann, annou
e) Cuidado con faltar a la reunión
Pinga
f) Concentrémonos en lo más importante
Ann, Annou
g) Debo ir a dormir más temprano
Fòk, fò

65
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Sección

3
h) Tenemos que empezar de nuevo
Se pou

5 Traduce las siguientes frases del criollo al español


usando las partículas que aprendimos

a) Aprendamos esta frase


Ann aprann fraz sa a (o Annou)
b) Cuidado con beber esta agua
Pinga ou bwè dlo sa a
c) Tenemos que viajar
Se pou nou vwayaje
d) Debo terminar el trabajo
Fòk mwen fini travay la (o fò)
e) Escribamos dos nombres
Ann ekri de non (o Annou)
f) Debo comprar unos plátanos
Fòk mwen achte kèk bannann (o Fò)
g) Cuidado con escribir mal eso
Pinga ou ekri sa mal
h) Debo seguir jugando
Fòk mwen kontinye jwe (o Fò)

Trè byen!

¡Felicidades!
Ya terminaste la sección 3

En las siguientes páginas te dejaré un diálogo para que


puedas practicar tu pronunciación y aprendas frases útiles.

66
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Luna ak Jan nan lekòl
(Luna y Jan están en la escuela)

Luna: Jan! Sa k fè ou pat vini lekòl yè?


(¡Jan! ¿A qué se debe que no viniste a la escuela ayer?)
Jan: Mwen te malad. Men, m santi m pi byen jodi a.
(Estaba enfermo. Pero, me siento mejor hoy.)
Luna: Ala bon sa bon! Èske ou te pote liv mwen yo?
(¡Qué bueno! ¿Trajiste mis libros?)
Jan: O! Mwen bliye! Eskize m!
(¡Oh! ¡Me olvidé! ¡Discúlpame)
Luna: Ki sa m ka fè si mwen pa gen liv mwen yo?
(¿Qué puedo hacer si no tengo mis libros?).
Jan: Pran liv pa m yo. Dayè, se te fòt mwen
(Toma los libros míos. De todos modos, fue culpa mía)
Luna: Pa gen pwoblèm. M ap pale ak pwofesè a sou sa k te
pase
(No hay problema. Voy a hablar con el profesor sobre
lo que pasó)
Jan: Mwen vrèman regret sa, Luna.
(De verdad lo siento, Luna.)
Luna: Pa bay pwoblèm tèt ou! Pafwa bagay sa yo konn rive
(¡No te preocupes! A veces estas cosas suelen suceder)
Jan: Mèsi. Nou pral gen yon egzamen matematik demen.
Èske ou gentan etidye?
(Gracias. Tendremos un examen de matemáticas
mañana ¿ Ya estudiaste?)
Luna: Wi. Byenke mwen etidye anpil, mwen panse li pral
difisil.
(¡Sí! Aunque estudié mucho, creo que será difícil.)

67
APRENDE KREYÒL BÁSICO
Jan: Ou toujou di sa. Men, ou toujou gen bèl not.
(Siempre dices eso. Pero siempre tienes buenas notas.)
Luna: Bon, sa rive dèske mwen pase anpil tan ap etidye.
Ou ta dwe etidye plis, Jan
(Bueno, eso ocurre porque paso mucho tiempo
estudiando. Tú deberías estudiar más, Jan)
Jan: Byenke mwen etidye anpil, mwen pa ka fè bèl nòt nan
matematik. Mwen pa fò nan sa.
(Aunque estudio mucho, no puedo sacar buenas notas
en matemáticas. No soy bueno en eso).
Luna: Men, sa k fè ou pat mande m èd?
(Pero ¿por qué no me has pedido ayuda)
Jan: Ou seryè? Ou t ap ede m?
(¿Estás hablando en serio? ¿Me ayudarías?)
Luna: Men wi, Jan!
(¡Claro que sí, Jan!).
Jan: Mwen kontan anpil sa! Si mwen kòmanse fè bèl nòt
nan matematik, manman mwen pap reprimande m
ankò
(¡Eso me alegra mucho! Si empiezo a sacar buenas notas
en matemáticas, mi madre ya no me regañará más)
Luna: Sa ou panse si nou etidye jodi a apre lekòl?
(¿Qué piensas si estudiamos hoy después de la
escuela)
Jan: Pa gen pwoblèm. Ann fè l konsa!
(¡No hay problema! ¡Hagámoslo así!)
Luna: Dakò. E pa bliye pote liv mwen yo demen!
(¡De acuerdo! ¡Y no te olvides de traer mis libros
mañana!)

68
APRENDE KREYÒL BÁSICO
¡ESPERO QUE TE
HAYA GUSTADO!

Me encantaría que me dijeras que te


pareció mi trabajo. Puedes dejarme un
mensaje o comentario en mis redes
sociales o en mi sitio web.
De esa manera puedo mejorar la calidad
de este tipo de material educativo.

¡No olvides que con esfuerzo y constancia


puedes alcanzar grandes objetivos!

Un saludo y que tengas éxito con


tu aprendizaje del criollo
haitiano...

Franco
"Aprende Kreyòl Básico"
Liv 4

Visita también mis redes sociales y...


¡Aprendamos juntos!

Kreyòl con Franco Kreyol con Franco


Haz click para visitar mi Haz click para visitar mi
página de Facebook canal de Youtube

@kreyolconfranco [email protected]
Haz click para ver mi Escribeme al correo
Instagram para más información

Franco Carrasco E.
(2022)

También podría gustarte