ACADEMIA MAYOR DE LA LENGUA QUECHUA – CUSCO
QHESWA SIMI HAMUT’ANA KURAQ SUNTUR
SUFIJOS DECLINATIVOS
kama, man, paq, rayku, pi, wan, manta, ta, nta, ninta.
1. Kama = hasta, hasta la, hasta el
Añadido a un sustantivo expresa límite de tiempo, de lugar.
QHAWARICHIYKUNA
Hasta mañana. Paqarinkama.
Hasta la casa. Wasikama.
Hasta la chacra. Chajrakama.
HUNT’A RIMAYKUNA
Yo iré hasta la laguna.
Noqaqa qochakama risaq.
Payqa Paqarinkama puñunqa.
El dormirá hasta mañana.
Mariacha mayukama phawan.
María corre hasta el rio.
Llank’asunchis.
1.
2.
3.
4.
5.
2. Man = HACIA, HACIA LA, HACIA EL, A
ACADEMIA MAYOR DE LA LENGUA QUECHUA – CUSCO
QHESWA SIMI HAMUT’ANA KURAQ SUNTUR
Indica lugar, dirección a donde se dirige, a quien se asigna algo.
QHAWARICHIYKUNA
Les daré fruta a ellos.
paykunaman añawita qosaq.
Mi hermana ira hacia el Cusco.
Ñañayqa Qosqoman rinqa.
Noqanchis qochaman challwaq risunchis
Awichay sispa ñañayman llikllata suñan.
HUNT’A RIMAYKUNA
1.
2.
3.
4.
5.
3. Paq = PARA
Añadido al sustantivo, pronombres, verbo u otros sufijos significa
“PARA”
QHAWARICHIYKUNA
Para Anita. erqepaq
Anitapaq. ipaypaq
Para el gato. alqopaq
Michipaq. yachaqepaq
Para mis gatos michiykunapaq
Para mis hijos wawaykunapaq
Para mis padres taytamamaypaq
ACADEMIA MAYOR DE LA LENGUA QUECHUA – CUSCO
QHESWA SIMI HAMUT’ANA KURAQ SUNTUR
Para él paypaq
Para mi noqapaq
Para ustedes qankunapaq
HUNT’A RIMAYKUNA
Waynakuna t’ikakunata sipaskunapaq pallanku.
Mamay añawita turaypaq apamuran.
Qankuna hunt’a rimaykunata ñawinchanapaq qelqamunkichis.
Noqa kusmata wayqeypaq suñasaq.
Llank’asunchis
1.
2.
3.
4.
5.
4. Rayku = por, a causa de
Expresa causa, reemplazo o consideración.
QHAWARICHIYKUNA
Por ti he vuelto.
Qanrayku kutimurani.
Trabajare por mi pueblo.
Llaqtayrayku llank´asaq.
Wawaykunarayku sinchita llank’ani.
Qankunarayku askha misk’ikunata rantini.
Mamanrayku sinchita waqashan.
ACADEMIA MAYOR DE LA LENGUA QUECHUA – CUSCO
QHESWA SIMI HAMUT’ANA KURAQ SUNTUR
1.
2.
3.
4.
5.
5. Pi = en
a. Partícula que indica lugar o localización temporal o espacial.
En mi casa wasiypi
En la calle k’ijllupi
En el hospital hanpina wasipi
En la cocina wayk’una p’ititapi
En el dormitorio puñuna p’ititapi
Juan chajranpi papata allashan.
Carlota wasinpi wallpa hillita wayk’ushan.
Erqekuna yachay wasipi sinkuwan pujllanku.
Llank’asunchis
1.
2.
3.
4.
5.
b. Denota medio de transporte.
En autobús autobuspi autobús nisqapi
ACADEMIA MAYOR DE LA LENGUA QUECHUA – CUSCO
QHESWA SIMI HAMUT’ANA KURAQ SUNTUR
En avión avionpi avión nisqapi
En barco barcupi barco nisqapi
En bicicleta bicicletapi bicicleta nisqapi
En canoa – balsa wanp’upi
HUNT’A RIMAYKUNA
Juan viaja hacia Lima en avión.
Juanchaqa Limaman avión nisqapi ch’usan.
Iré al mercado en bicicleta.
Qhatuna wasita bicicleta nisqapi risaq.
Llank’asunchis
1.
2.
3.
4.
5.
6. Wan = con, con la, con él, con las, con los
a. Expresa compañía.
Con el perro alqowan
Con mi mama mamaywan
Con mi esposo qosaywan
Con el gato Michiwan
Con mi hermano turaywan
Con mis hermanas ñañaykunawan
ACADEMIA MAYOR DE LA LENGUA QUECHUA – CUSCO
QHESWA SIMI HAMUT’ANA KURAQ SUNTUR
Con los perros alqokunawan
Con mis gatos michiykunawan
Con ella paywan
Con ustedes qankunawan
Con nosotros noqanchiswan - noqaykuwan
HUNT’A RIMAYKUNA
Mi mama juega con mi hermana.
Mamayqa ñañaywan pujllan.
Yo trabajo con ellos.
Noqaqa paykunawan llank’ani.
Mamaywan qhatuna wasita risaq.
Iré al mercado con mi mama.
Llank’asunchis
1.
2.
3.
4.
b. Expresa el objeto con que se hace algo.
Makiwan con la mano
Kuchunawan con el cuchillo
Qelqanawan con el lapicero / lápiz
HUNT’A RIMAYKUNA
ACADEMIA MAYOR DE LA LENGUA QUECHUA – CUSCO
QHESWA SIMI HAMUT’ANA KURAQ SUNTUR
Juana cocina con leña.
Juanachaqa llant’awan wayk’un.
Ella come con la mano.
Payqa makinwan mijun.
Noqa yana qelqanawan seq’erani.
Yo firme con el lapicero negro.
Llank’asunchis
1.
2.
3.
4.
5.
7. Manta = de, desde, de la, desde la, desde el
a. Indica procedencia (lugar de origen)
Qosqomanta de Cusco
QHAWARICHIYKUNA:
Él vino de Arequipa caminando.
Payqa Arequipamanta purispa hamuran.
Raúl es de Junín.
Raulchaqa Juninmantan .
Payqa Italiamanta misk’ikunata apamun.
Él / ella trae dulces de Italia
Llank’asunchis
ACADEMIA MAYOR DE LA LENGUA QUECHUA – CUSCO
QHESWA SIMI HAMUT’ANA KURAQ SUNTUR
1.
2.
3.
4.
5.
b. Añadido a un sustantivo indica con que está hecho un objeto.
QHAWARICHIYKUNA:
De piedra de piedras
Rumimanta rumikunamanta
De tierra de yeso
Allpamanta iskumanta
De vidrio de barro
Qespimanta t’urumanta
Chay tika allpamanta ruwasqa kashan.
Haqay ch’ujlla ichhumanta ruwasqa karan.
Kay llijlla paqocha millmamanta awasqa kashan
Llank’asunchis
1.
2.
3.
4.
5.
ACADEMIA MAYOR DE LA LENGUA QUECHUA – CUSCO
QHESWA SIMI HAMUT’ANA KURAQ SUNTUR
c. Indica tema o referencia.
QHAWARICHIYKUNA:
Las mujeres hablan mucho de sus hijos.
Warmikunaqa wawankunamanta nishuta rimanku.
Nosotros hablaremos de los gusanos.
Noqanchisqa Kurukunamanta rimasunchis.
Qankunaqa sinku hayt’aymanta rimarankichis.
Llank’asunchis
1.
2.
3.
4.
5.
8. Ta = a, al, el, la
Sufijo que agregado a un sustantivo marca el objeto directo de la
oración.
QHAWARICHIYKUNA
El perro come carne.
Alqoqa aychata mijun.
La gallina pone huevo.
Wallpaqa runtuta churan.
Noqaqa t’antata rakini.
Yo reparto el pan.
ACADEMIA MAYOR DE LA LENGUA QUECHUA – CUSCO
QHESWA SIMI HAMUT’ANA KURAQ SUNTUR
Paykuna qowe kankata rananku.
Awichay munay llijllata awan
Qankuna paqarin papata wayk’unkichis
Llank’asunchis
1.
2.
3.
4.
5.
9. NTA – NINTA = por, a través de
Expresa finalidad. Significa también pasar por algo o por un lugar.
Se utiliza de la siguiente manera: “nta” se añade cuando la palabra termina
en vocal; “ninta” se añade cuando la palabra termina en consonante.
QHAWARICHIYKUNA
Yendo por este camino llegaras hacia mi pueblo.
Kay ñanninta rispa llaqtayman chayanki
Por el canto de la chacra caminan los niños.
Chajra patanta erqechakuna purinku.
Pedro av. Solninta llank’ananman rin.
Kay k’ijllunta qhatuna wasiman risaq.
Hermer Mayu patanta phawashan.
Edwin av. La Culturanta yachay wasiman riran.
ACADEMIA MAYOR DE LA LENGUA QUECHUA – CUSCO
QHESWA SIMI HAMUT’ANA KURAQ SUNTUR
1.
2.
3.
4.
5.