RUNAQ KURKUN
Uma
Qheñipa
Uya
Chukcha Senqa
Rikra kunka
Mak’a Ñuñu
Weqao
Puputi
Raka
Maki
Chaka
Chaki senqa
Chaki
Chaki panpa
Mat’i
Ñawi Ninri/rinri
Simi
Qhasqo
Waqta
mak’a khukuchu Wiksa
Teqnin Ullu
Qorota Maki
Moqo
Chaki
Ñosqhon
Sorq’an Sonqo
Wiksa Sullk’a ruk’ana
Kukupin Siwi ruk’ana
Rurun Chawpi ruk’ana
Rakhu Ch’unchull Hisp’ay puru T’uphsina ruk’ana
Ñañu Ch’unchull Mama ruk’ana
RUNAQ KURKUN
- Cabeza = Uma
- Cabello = Chukcha
- Frente = Mat’i
- Seso = Ñosqhon
- Oreja = Ninri/rinri
- Cara = Uya
- Nariz = Senqa
- Boca = Simi
- Diente = Kiru
- Mandíbula = Waqo
- Ojo = Ñawi
- Barba = Sunkha
- Cuello = Kunka
- Hombro = Rikra
- Mano = Maki
- Pecho = Qhasqo
- Seno = Ñuñu
- Uña = Sillu
- Costilla = Waqta
- Espalda = Wasa
- Corazón = Sonqo
- Pulmón = Sorq’an
- Hígado = Kukupin
- Riñón = Rurun
- Intestinos = Ch’unchull
- Ombligo = Puputi/pupu
- Pierna = Chaka
- Rodilla = Moqo
- Canilla = Chaki senqa
- Pie = Chaki
- Vena/arteria = Sirk’a
RUNA SAQRU – ESQUELETO HUMANO
Uma hanq’ara
Rikra tullu/chaka
Qhasqo tullu
Mak’a tullu
Wasa tullu/
Wank’alli Waqta/Waqtan tullu
Teqnin tullu
Ñawpaq tullu mak’akuna
Siki tullu
Maki tullukuna /Ruk’anakunaq tullun
Chaka tullu
Moqo tullu/Phillillu/Phillullu
Chaki senqa tullu
Chaki tullukuna
- Calavera = Sakaka
- Cráneo = Uma Hanq’ara
- Clavícula = Rikra tullu
- Húmero = Mak’a tullu
- Costilla = Waqtan tullu
- Esternón = (Ñawpa) Qhasqo tullu
- Columna vertebral = Wasa tullu/Wank’alli
- Radio y cúbito = Ñawpaq Mak’a tullukuna
- Iliaco = Teqnin tullu
- Coxis = Siki tullu/ch’upa
- Huesos de los dedos = Maki tullukuna/Ruk’anakunaq tullun
- Fémur = Chaka tullu
- Rótula = Moqo tullu/Phillillu/Phillullu
- Canilla = Chaki senqa tullu
- Huesos de los dedos de los pies = Chaki Tullukuna
- Tobillo = Wichu
- Tibia = Pichu
- Empeine del pie = Pichuski
Algunos oficios
LLANK’AYKUNA
- Hanpikamayoq = Médico
- Hanpiq = Enfermero/a (curandero)
- Kiru kamayoq = Dentista/odontólogo
- Rimay/willay kamayoq = Periodista/reportero
- Qelqa kamayoq = Secretario
- Hamawt’a = Maestro
- Yachachiq = Profesor
- Sinchi = Policía
- K’illikacha = Ingeniero (civil)
- Amachaq = Abogado
- Yupay kamayoq/khipu kamayoq = Contador
- Hamut’aru = Filoso
- Tarpuntay = Ingeniero agrónomo
- Nuna hanpiq = Psicólogo
- Khipukamayoq = Estudia los Khipus/contador
- Qolqe kamayoq = Economista
- Wamink’a = General
- Walla = Militar/soldado
- Sinchi = Policia
- Qollana = Presidente
- Umalleq = Alcalde
- Apulliq = Autoridad
- Yaya = Sacerdote
- Takiq = Cantante
- Tusuq = Bailarina/danzarín
- Harawiku = Poeta
- P’acha ruwaq = Sastre/costurero
- T’anta ruwaq = Panadero(pastelero)
- Chaski = Mensajero
- Nina thasnuchiq = Bombero
- Chujcha/chukcha alchaq = Peluquero
- Wakachu ruwaq = Zapatero
- Wasi perqaq = Albañil
- Paqo = Sacerdote Andino
- Layqa = Brujo
- Yachaqe /Yachaq = Estudiante/aprendiz
7
8
3 3
5
1.- Wasi pata, wasi qata, wasi p’istu
2.- Puñuna p’itita
3.- Tiyana p’itita
4.- Kancha
5.- Mikhuna p’itita
6.- Hisp’ana p’itita
7.- Wayk’una p’itita
8. (carro waqaychana - p’itita)- (alqoq wasin) (mikhuy waqaychana p’itita)
P’itita = Pequeño ambiente o habitación dentro de otra
WASIQ P’ITITANKUNA = Ambientes de la casa
1. Wasi = Casa
2. Punku = Puerta
3. Wayk’una p’itita = Cocina
4. Hisp’ana p’itita = Baño
5. Puñuna p’itita = Dormitorio
6. Tiyana p’itita = Sala
9. T’aqsana p’itita = Lavandería
10. Kancha = Patio/ corral/ solar
11. Mikhuna p’itita /mikhuy pata = Comedor
12. Wasi pata, wasi qata, wasi p’istu = Techo
13. K’uchu = Rincón
Algunos objetos de la casa
- Kichana/Sulluna = Llave
- Ch’atana/P’uti = Candado
- Qata = Frazada
- Tiyana = Silla/Asiento
- Hatun tiyana = Sillón
- Wawa puñuna/kirawi = Cuna
- P’uyñu = Porongo
- Suysuna = Colador/tamiz
- Isanqa = Canasta o cesta usada para cernir la chicha
- P’uku = Plato
- Q’oncha = Fogón
- Llant’a = Leña
- Fuego = Nina
- Maran = Batán
- Warawa = Adorno (de la persona)
- Hanp’ara = Mesa
MIKHUYKUNA = ALIMENTOS
T’anta = Pan
Kachi = Sal
Unu = Agua
Aycha = Carne
Sara = Maiz
Runtu = Huevo
Hank’a = Tostado
Añu = Añu
Inchis = maní
Hayachiku = Picante
Rumu = Yuca
T’inpu = Puchero
Uchu = Aji
Mot’e = Maíz Cocido
Ñukñu = Leche
Misk’i = Dulce
Ch’arki = Carne seca
Q’achu Ch’uño = Papa helada
Qowe kanka = Cuy asado
Apichu (khumara) = Camote
Aqha = Chicha
Lakawiti = Calabaza
Oqa = Oca
Lisas = Olluko
Qañiwa = Cañihua
Kinuwa/kinua/kiwina = Quinoa
Ayara = Quinoa negra
Papa = Papa
Yuyu = Nabo silvestre
Pesqe = Quinua reventada
Ch’uñu = Papa deshidratada
Yuyu hauch’a = Ensalada de nabo
Moraya/tunta = Papa helada y
deshidratada