YACHAYWASI
Temas abordados
YACHAYWASI
Temas abordados
2 semana
Los meses del año - El cuerpo humano - La
3
familia
4 Despedidas
5
Saludos - Dialogo simple – División del
tiempo según día
PROGRAMA
6 Dialogo simple – Pronombres personales
1 Memorístic
o
2 Analítica y
Comprensiva
LAS VOCALES EN
IDIOMA QUECHUA
CASTELLANO a e i o u
QUECHUA ai u
Se debe aclarar, que el consonante (q) desvía
la pronunciación de los vocales (i – u), es
decir (i con la e) y (u con la o).
Asnu Burro
a Awich
a
Abuela
Perro
Alqu
EJEMPLOS Imill Chica
ASOCIAMOS PALABRAS
CON LAS
i aInt
i
Irq
Sol
Niño pequeño
VOCALES i
Loro
u Uma
Uya
Cabeza
Cara
PRONUNCIACIÓN
DE LA VOCAL PERRO PLATA
EyO ESCRITURA
PRONUNCIACION
ALQU
ALQO
ESCRITURA
PRONUNCIACION
QULQI
QOLQE
Solamente cuando
se
CERRO ESCRITURA
encuentre la consonante ESCRITURA URQU ESCRITURA QILLQA
Q, después o antes PRONUNCIACION URQO PRONUNCIACION QELLQA
de una vocal.
ABECEDARIO (Achajala)
L M N Ñ P Q
L
R S T U W Y
Anka - águila Churi - hijo Imilla – chica Jucha – error Kusa – bien Lijra -
hombro
Llijlla – aguayo Maki - mano Nina - fuego Ñaña - Piki – pulga Quri – oro
hermana
Yachachik –
Rantiy - Suti - nombre Tatay – papá Urpila - Wayna - joven
profesor
comprar paloma
Consonantes Aspiradas
Chh Kh Ph Qh Th
ch’ k’ p’ q’ t’
H
La consonante H, en varias regiones que se
habla el idioma quechua es reemplazado por la
J, pero si cumple una función muy importante
como complementario en consonantes
aspiradas chh, kh, ph, qh y th.
1 Uj 6 Suqta
2 Iskay 7 Qanchi
s
3 Kimsa
8 Pusaq
4 Tawa
9 Isqun
5 Phichq
1 Chunk
a
También se puede agregar el 0. Cero – Ch’usaq
11
Chunka ujniyuq 10 Chunka 31 Kimsa chunka ujniyuq
12 Chunka iskayniyuq 32 Kimsa chunka iskayniyuq
13 Chunka kimsayuq 20 Iskay chunka
33 Kimsa chunka kimsayuq
14 Chunka tawayuq 30 Kimsa chunka
34
15 Chunka pichqayuq 40 Tawa chunka Kimsa chunka tawayuq
16 Chunka suqtayuq
50 Pichqa chunka 35 Kimsa chunka pichqayuq
17 Chunka qanchisniyuq 36
60 Suqta chunka Kimsa chunka suqtayuq
18 Chunka pusaqniyuq
70 Qanchis chunka 37 Kimsa chunka
19 Chunka isqunniyuq qanchisniyuq
80 Pusaq chunka 38
2 Iskay chunka Kimsa chunka
pusaqniyuq
0 90 Isqun chunka 39 Kimsa chunka isqunniyuq
10 Pachaq
40 Tawa chunka
0
100 Pachaq 600 Suqta pachaq
200 Iskay pachaq 700 Qanchis
300 Kimsa pachaq
pachaq 800 Pusaq pachaq
400 Tawa pachaq 900 Isqun pachaq
500 Pichqa 1000 Waranqa
A
LA FAMILIA - AYLLU
Castellano Quechua Castellano Quechua
Madre, mamá Mama - mamay Hermana (hermano a Pana
Padre – papá Tata - tatay hermana)
Abuela Athun mama - Hermano de la hermana Tura
awicha Hermano del hermano Wauqi
Abuelo Athun tata - Hombre - varón Qhari
machula Muchacho Lluqalla -
Hijo Churi muru
Hija Ususi Muchacha Imilla
Mujer, esposa Warmi Biznieto Ampullu
Esposo, marido Qusa Biznieta Tari
Madrina Achik mama Nieto Allchhi
Padrino Achik tata Huérfano Wakcha
Ahijado, ahijada Achik wawa Amigo - compañero Masi
Nuera, cuñada Qhachun – nuqch’a Vieja Paya
Yerno Tulqa Viudo (a) Sapalla
Joven, adolescente (mujer) Sipas Niño (a) Wawa
Joven, adolescente Wayna Tío Khaku
(hombre)
Primo Qayri
Castellano APRENDAMOS
Quechua
LOS ANIMALES UYWAKUNA
Abeja Wayrunqu
Águila real andina Anka
Papá Hijo Nuera
Alacrán Sira sira - alakaran
Mamá Hija Yerno
Alpaca Alpaqa Cien pies Pachaj chaki
Abuel Espos Hombre
Cóndor Mallku
Araña
o Kusi kusi o Muchach
Conejo Quwi
Nieto
Armadillo(tatú) khirkinchu Espos
Escarabaj
o
Akatanqa
Ave - pájaro Pisqu a o
Avestruz andino Suri Flamenco Pariwana
Gallina Wallpa
Avispa Abuel
Lachiwana
Gallo K'anka
Búho a Tío
Juku Gato Traducció Misi
Caballo Primo
Kawallu n de Mamani - wamanpallpa
Gavilán - halcón
Caracol Niño
Ch'uru hermanos khallwa
Golondrin
Cerdo Khuchi a
Grillo Ch'illiku
Gusano Upuqaya
Hormiga Sik'imira - k'isichu
Lechuza Ch'usiqa
Castellano Quechua
Llama Qarwa - llama LOS ANIMALES UYWAKUNA
Loro Uritu
Luciérnag Nina nina - Polilla Thuta
a phinchikilla
Pulga Piki
Mariposa Pilpintu
Mono K'usillu Puma Puma
Mosca Ch'uspi Rana Khayra
Murciélag Chiñi Ratón Juk'ucha
o
Oso Jukumari Sapo Jamp'atu
Oveja Uwija Vaca - res Waka
Paloma Urpila Venado Taruka
Pato Pili
Víbora Katari - palli
Perdiz Juthu - wiskhu
Perro Alqu Zorrino Anathuya
Pescado Challwa Zorro Atuq
Picaflor Qinti
LOS OBJETOS DE LA CASA
Castellano - Quechua Frazada(collcha) - Chusi - phullu
Adorno - Warawa Cocina(ambiente) – Wayk’unawasi
Alfombra - Mast'ana Cortina - Wallparina
Almohada - Sauna
Cuchara - Wislla
Baño - Jisp'anawasi
Basura - Q'upa Cuchillo - Khuchuna
Batán - Marana - kutana Dormitorio - Puñunawasi
Calendario - Pachawatan -
watayupana
Escalera - Chakana - siqana
Cama - Puñuna Escoba - Pichana
Canasta - Isanka - chhasa Espejo - Qhawakuna - rirqhu
Candado - Chuqu - ch'atana
Fogón - Junch'a
Carbón - K'illima
Cepillo - Qhasuna Fuego - Nina
Cernidor - Susuna Hilo - Q'aytu
Cobertor - Qatana
LOS OBJETOS DE LA CASA
Castellano - Quechua Plato - Chuwa
Horno - Nina wasi Puerta - Punku
Recipiente hecho de calabaza -
Huerto - Muya - chajra Mathi
Humo - Q'usni Sal - Kachi
Lana - Millma - willma
Sala - Samana wasi
Llave - Kichana
Salero - Kachi churana
Mesa - Churana - jamp'ara
Olla - Manka Sartén - Payla
Pala - Lampa Silla - Tiyana
Palo - K'aspi Sillón - Athun tiyana
Pared - Pirqa Tapa - Kirpana
Patio - Kancha Toalla - Ch'akichina
Peine - Ñaqch'a - saqraña Vaso - Upyana - sañu
Piso - Pampa
Ventana - T'uqu - qhawana
DIVISION DEL TIEMPO SEGUN DIA
Castellano Quechua Castellano Quechua
Hoy - hoy día Kunan - Kunan p'unchay
La madrugada Sujsamanta
Anoche Qayna tuta
El amanecer Sut'iyaj
Anteanoche Qanintuta, qanimpa tuta
En la noche Tutayaq
Ayer Qayna
Salió el sol Inti llujsin
Anterior - anteayer Qanimpa,
qayñimp'unchay Es de día P'unchayña
Mañana Q'aya - paqarin
Es de noche Tutaña
Pasado mañana Minchha
Es en la tarde Ch'isiña
En la mañana Q'aya paqarin
(tutamanta) De noche, demasiado Tutapi, Ancha
La noche Tuta tarde ch'isiña
Castellano Quechua
Nosotros (inclusivo) Ñuqanchik
Ustedes Qankuna
Ellos, ellas Paykuna
Todos nosotros Ñuqanchiskuna
PRONOMBRES PERSONALES
1 COMER
MIKHUY 2 COMPRAR
RANTIY
3 TRABAJAR
LLANK’AY 4 LLORAR
WAQAY
ESTRUCTURA DE LA PALABRA QUECHUA
SUFIJOS REFLEXIVOS
De persona De numero
Yawar - ni Mi sangre
-y
CLASES DE SUFIJOS
Sufijo de Caso
Caso Nominativo
Castella Quechu
no a
Pared Pirqa
Gato Misi
Olla Manka
Leña Llant’a
Maíz Sara
CLASES DE SUFIJOS
Sufijos Castellano Quechua
Caso hablativo
Su marca es – manta, en castellano equivale a la preposición “desde”.
Yachaywasipi kachhani
Pi – en
Estoy en la escuela
LOCATIVO Indica locación en el
Sallqapi chitaykunata
tiempo y en el
michichhani En la puna estoy
espacio.
pasteando mis ovejas
Wan – CON
Tataywan - Con mi padre
INSTRUMENTAL Indica compromiso,
Paywan ñuqawan - El y yo
compañía o
instrumento.
Wañusqa – Muerto
SQA – HECHO
Participio Mikhusqa – Comió
Indica hecho
Unqusqa – Que está enfermo
consumado.
Mikhuy - Comer o come.
Infinitivizador Y
Rimay - Hablar o habla.
Pichay – Pichana Barrer – Escoba
NA – ES MARCA
Mikhuy – Mikhuna Comer - Comida
Concretivo Concretiza o
sustantiviza a
un verbo.
Sufijos Dependientes Verbales (FLEXIONES)
YO – MIKHUNI TU – MIKHUNKI EL –
MIKHUN
NOSOTROS – MIKHUNCHIS USTEDES –
FLEXION DE PERSONA
MIKHUNKICHIS ELLOS – MIKHUNKU
TAKIQKANI
TAKIQKANKI TAKIQ TAKIQKARQANI TAKIQKASAQ
TAKIQKANCHIS TAKIQKARQANKI TAKIQKANKI
TAKIQKANKICHIS TAKIQKARQAN TAKIQKANQA
TAKIQKU TAKIQKARQANCHIS TAKIQKASUNCHIS
TAKIQKARQANKICHIS TAKIQKANKICHIS
TAKIQKARQANKU TAKIQKANQAKU
SUFIJOS DERIVACIONALES
APAYKUY PUSAYKUY METER O METELO LLEVALO
INDUCTIVO (YKU) MIKHUYKUY ADENTRO COMELO
COCHABAMBA –
INTERROGATIVO (CHU) ¿COCHABABAMBA ES TU PUEBLO?
CHU
LLAQTAYKI?
MANAM RIKUNICHU
NO HE VISTO
NEGATIVO (MANAM - CHU) MANAM RUMI
NO HAY
KANCHU
PIEDRA
PAYPUNIM EL MISMO ES
CERTITUDINAL
TAKISAQ DE TODAS LAS MANERAS
PUNIM CANTARE
SUFIJOS INDEPENDIENTES
Sufijos Conectivos
Alquqa aychatam
El perro roba carne El ya
TOPICALIZADOR (QA) suwakun
murió
Payqa wañupunñam
AFIRMATIVOS
KAY ESTE (A)
SIGULAR CHAY ESE (A) PIPAS ALGUIEN
IMAPAS ALGO
WAJ AQUEL
MAYPAS AUIEN SERA – ALGUNA PARTE
(LLA)
MAYQIMPAS CUALQUIERA
MAYPIPAS EN CUALQUIER PARTE
IMAPI EN QUE
IMAPICHA EN QUE SERA
IMACHA QUE SERA
ESTOS
KAYKUNA (AS) ESOS
PLURAL CHAYKUNA NEGATIVOS
(AS)
WAJKUNA AQUELLOS MANA PIPAS NADIE
(LLAS) MANA IMAPAS NADA
MANA MAYPAS PARA QUE NADIE – NINGUN SITIO
MANA MAYQIN NINGUNO
PRONOMBRES INTERROGATIVOS
PI ¿Quién?
MAY ¿Dónde?
IMAYNA ¿Cómo?
JAYK’A ¿Cuánto?
IMARAYKU ¿Por qué?
IMA ¿Qué?
MAYQIN ¿Cuál?
IMAYNAKAMA ¿a como?
JAYK’AQ ¿Cuando?
IMANASQA ¿Por qué?
IMANAQTIN ¿Por qué hace?
IMANIQTIN ¿Por qué dice?
MAYQINRAYK ¿por quien?
U
ORACIONES
El orden de los elementos que compone una oración en idioma quechua es: