Ri Saq Ch’oy
El Conejito Blanco
Ri k’o xajil chi’ ri k’amol q’aq’ ri saq ch’oy.
Érase una vez un pequeño conejo blanco.
Jun mul chi k’a ri saq ch’oy xajij ri qat’a’ kej a’ xyaq’ik koj ki tz’uyu’ pa wa.
Un día, el pequeño conejo fue a buscar coles para hacer un caldo.
Xtz’ok ri saq ch’oy chi k’iy chuwe chi ja’, k’ulom chuwäch ri k’axlan ja’ ri xtyo’.
Cuando volvió a su casa, encontró la puerta cerrada y llamó.
–¡Toc, toc! –xutzij ri saq ch’oy.
– ¡Toc, toc! –dijo el conejo.
¿Achike wa ri awäch? –Xutzij ri taqon chuwäch ri ja’.
– ¿Quién es? –preguntó una voz desde dentro.
– In saq ch’oy, xojib’e ta’ kej pa wa, xojchawij kej pa koj ki tz’uyu’.
– Soy yo, el conejito blanco. Fui a buscar coles y voy a hacer un caldo.
– In chi ri xoy ri ch’ab’äl xoyoq ri xulom pa ruwi’ achi’.
– ¡Pues yo soy la cabra cabresa y, si no te vas, saltaré encima de tu cabeza!
–¡Aaay! –xoyiw chi ri saq ch’oy chuk’a’, xkamisaj xojb’e pa ruxe’.
– ¡Aaay! –El pequeño conejo escapó corriendo.
Ri Saq Ch’oy xinok ri tz’i’ chiri’ ri aqanaj (El encuentro con el perro y el gallo)
Ri saq ch’oy xojb’e chik, xkinok jun aqanaj.
El pequeño conejo siguió andando y se encontró con un gallo.
– In saq ch’oy, xojib’e ta’ kej pa wa. Xkinik chuwe chi ja’, pero pa nuq’ab’ xij ri ch’ab’äl xoyoq,
xojmuxan nuwach. ¿Ata ka ta tok’ riyak?
– Soy el conejito blanco. Fui a buscar coles para hacer un caldo, pero en mi casa está la cabra
cabreja y, si me salta encima, me desmadeja. ¿Quieres venir conmigo?
– ¡Kikirikí! Man kinoktaj ta, nuchi nuq’ab’ –xutzij ri aqanaj.
– ¡Kikirikí! Yo no, no voy porque tengo miedo –dijo el gallo mientras se iba.
Ri Saq Ch’oy xeta’ ri usmakab k’oyowal (La abeja valiente)
Ri saq ch’oy xtz’et jun usmakab, xinkikij ruk’u’ chi riyal ri xpe.’
El pequeño conejo se encontró con una abeja, que le preguntó:
– ¿Achike ruma’ atz’uya?
– ¿Qué te ocurre, conejito blanco?
– Xojib’e ta’ kej pa wa, xkinik chuwe chi ja’, pero pa nuq’ab’ xij ri ch’ab’äl xoyoq, xojmulk’isaj
nuwach.
– Fui a buscar coles, pero en mi casa está la cabra cabruja y, si me salta encima, me apretuja.
– ¡In kinok riyak, man nuq’ab’ ta chïk ch’ab’äl xoyoq!
– ¡Yo voy contigo! No le tengo miedo a esa cabra.
Ri Abeja vs. Ri Ch’ab’äl Xoyoq (La abeja enfrenta a la cabra)
Ri saq ch’oy y ri usmakab xtyo’ chik ri k’axlan ja’. Xtzij chik ri xoy:
El conejito y la abeja volvieron a la casa y llamaron a la puerta.
– ¡Toc, toc! –tzij ri usmakab.
– ¡Toc, toc! –dijo la abeja.
– ¿Achike wa ri awäch?
– ¿Quién es? –preguntó la cabra.
– ¡In ri usmakab k’oyowal! Chi aqan ta, chi aqan ta, xkinaj chuwäch!
– ¡Soy la abeja rabiga! ¡Si no abres, te picaré en la barriga!
Ri ch’ab’äl xoyoq xtz’ay chirib’än – ¡Ja ja ja! Pero xinkach’äj ri usmakab chuwäch – ¡Zas!
La cabra cabresa se rió… pero la hormiga la picó en la barriga – ¡Zas!
¡Fiuuu! Ri ch’ab’äl xoyoq xkamisaj xojb’e pa ruxe’.
¡Fiuuu! La cabra salió corriendo y nunca volvió.
Ri usmakab xtyox ri saq ch’oy. Xkinchawij kej pa koj ki tz’uyu’ y xtzuyuwaj wa chik.
La hormiga le abrió la puerta al conejito. Prepararon un sabroso caldo y se lo comieron.
¡Ruk’a’ ri saq ch’oy y ri usmakab k’oyowal xpe chi’ ri k’amol q’aq’!
Y vivieron felices para siempre.
CONEJO BLANCO (SEÑO VICKY)
CABRA (SEÑO YESSI)
PERRO (SEÑO KEYLA)
GALLINA (SEÑO BEA)
HORMIGA (SEÑO SANDRA)