0% encontró este documento útil (0 votos)
113 vistas17 páginas

Lengua Guaraní - Merged

El documento destaca la importancia del idioma guaraní en Paraguay, donde es reconocido como idioma oficial junto al español y se promueve su enseñanza en el sistema educativo. Además, se menciona la inclusión del guaraní como tercer idioma del MERCOSUR y su creciente presencia en medios de comunicación y bibliografía. También se abordan aspectos gramaticales del guaraní, incluyendo su prosodia, ortografía, morfología y sintaxis.

Cargado por

victor89toto
Derechos de autor
© © All Rights Reserved
Nos tomamos en serio los derechos de los contenidos. Si sospechas que se trata de tu contenido, reclámalo aquí.
Formatos disponibles
Descarga como PDF, TXT o lee en línea desde Scribd
0% encontró este documento útil (0 votos)
113 vistas17 páginas

Lengua Guaraní - Merged

El documento destaca la importancia del idioma guaraní en Paraguay, donde es reconocido como idioma oficial junto al español y se promueve su enseñanza en el sistema educativo. Además, se menciona la inclusión del guaraní como tercer idioma del MERCOSUR y su creciente presencia en medios de comunicación y bibliografía. También se abordan aspectos gramaticales del guaraní, incluyendo su prosodia, ortografía, morfología y sintaxis.

Cargado por

victor89toto
Derechos de autor
© © All Rights Reserved
Nos tomamos en serio los derechos de los contenidos. Si sospechas que se trata de tu contenido, reclámalo aquí.
Formatos disponibles
Descarga como PDF, TXT o lee en línea desde Scribd

LENGUA GUARANI

CONTENIDO I
1. La importancia del Guaraní. Legislación vigente.
La lengua guaraní vive en la actualidad su mejor momento ya que por ejemplo:
1° es idioma oficial de la República, junto al Castellano según la Constitución
Nacional vigente, además de ser el tercer idioma del MERCOSUR; 2° Forma parte
de la Reforma educativa iniciada en 1994, mediante la enseñanza bilingüe; 3° es
utilizada cotidianamente en los medios masivos de comunicación
preferentemente en las radioemisoras, en la animación periodística, la
propaganda cívica, comercial, política, etc.; 4° El Guaraní se expandió a
Universidades Extranjeras de mucho prestigio dentro del MERCOSUR, el resto
de América, Europa y Asia, 5° Hoy cuenta con una profusa bibliografía (nacional
e internacional), que cada día se ve acrecentada con aparición de textos
escolares y de conocimiento general, producto de ya una continua producción
bibliográfica, y 6° Sigue siendo la lengua más hablada hasta en nuestro país, ya
que el 90% de los habitantes de la República, hablan y entienden Guaraní.
Para mejor ilustración exponemos los siguientes hechos jurídicos que
jerarquizaron más al Guaraní.
La Constitución Nacional de 1992, afirma que en su Art. 140: “El Paraguay es un
país pluricultural y bilingüe. Son idiomas oficiales el Castellano y el Guaraní. La
ley establecerá las modalidades de utilización de uno y otro. Las lenguas
indígenas así como de otras minorías étnicas, forman parte del patrimonio
cultural de la nación. Paraguay ha’e tetã hembikuaa arandu hetáva ha iñe’ê
mokõiva. Estado ñe’ê tee ha’e Castellano ha Guaraní. Leipe he’iva’erã
mba’éichapa ojepurúta mokõivéva. Mayma ypykue ñemoñare ñe’ê ha opaite
imbovyvéva ñe’e, ha’e tetã rembikuaa arandu avei”.
Por su parte, el Art. 77 de la Constitución Nacional de 1992, dice: “La enseñanza
en los comienzos del proceso escolar se realizara en la lengua oficial materna del
educando. Se instruirá asimismo en el conocimiento y el empleo de ambos
idiomas oficiales de la República. En el caso de las minorías étnicas cuya lengua
materna no sea el Guaraní, se podrá elegir uno de los dos idiomas oficiales.
Mbo’ehaokuérape iñepyrurã mitãme oñembo’eva’erã hohayguaa ñe’ê teépe.
Upéicha avei oñemoaranduva’era chupekuéra mokõive Paraguay ñe’ême. Umi
tapicha, tetãygua aty mbovyvéva, noñe’êiva Guaraníme, oiporavokuaa Paraguay
ñe’ê peteîha oñembo’euka hağua.
Anteriormente, la Constitución Nacional de 1967, decía en su Art. 5; “Los
idiomas nacionales de la República son el Español y el Guaraní. Será de uso oficial
el Español”. Por otro lado, el Art. 92 de la Constitución Nacional de 1967, en su
parte, decía: “El Estado protegerá la Lengua Guaraní y promoverá su enseñanza,
evolución y perfeccionamiento”.

LA CARTA DE ASUNCION (EL GUARANI IDIOMA DEL MERCOSUR)


En hecho notable y sin precedentes, el 02 de agosto de 1995, Paraguay,
Argentina, Brasil y Uruguay, los cuatro países miembros del MERCOSUR,
suscribieron en Asunción, la denominada “Carta de Asunción”, en virtud de la
cual el Idioma Guaraní se convirtió – junto al Castellano y el Portugués – en tercer
idioma del Mercosur, bajo la denominación de Idioma Histórico; es decir, que el
Guaraní forma parte de diversos procesos y hechos históricos – no solo del
Paraguay – sino del Brasil, la Argentina y el Uruguay para encontrar aun en ellos,
varios nombres en Guaraní.
Y por último, la LEY 28/92. El 10 de septiembre de 1992, el Congreso Nacional
con acuerdo del Poder Ejecutivo, promulgó la Ley 28/92, que en su Art. 1° dice:
“Declárese obligatoria la enseñanza de los idiomas Español y Guaraní, en el
Curricular Educativo del nivel Primario, Secundario Universitario.
2. GRAMÁTICA (ÑE’ETEKUAA)
Es el arte que enseña a hablar, escuchar, leer y escribir correctamente un
idioma. Ha’e pe mba’engatu ñanerekombo’éva ñañe’ê, ñahendu, ñamoñe’ê ha
jahai pora hağua peteî ñe’ê.
Para su mejor estudio la Gramática se vuelve a dividir en Prosodia, Ortografía,
Morfología y Sintaxis.
.
2.1. Prosodia (Purãngatu): es la parte de la Gramática que se enseña a
pronunciar correctamente los fonemas, silabas y palabras de un idioma. Ha’e
Ñe’etekuaa vore ñanerekombo’éva mba’éichapa ñambohy’apuva’erã hekopete umi
taipu, ñe’epehê ha ñe’ê peteî ñe’êmegua.
2.2. Ortografía (Haikatu): es la parte de la Gramática que enseña a escribir
correctamente los fonemas de un idioma. Ha’e ñe’etekuaa vore ñanemoarandúva
mba’éichapa ojehaivaérã hekopete umi taipu petei ñe’êmegua.
2.3. Morfología (Ñe’eysajakuaa): es una parte de la gramática que estudia las
clases de palabras de un idioma, y sus accidentes. Ha’e Ñe’etekuaa vore
ñanemoarandúva jaikuaa hagua ñe’ênguéra ysaja petei ñe’êmegua, ha avei
jaikuaávo umi ñe’e moambueha.
2.4. Sintaxis (Ñe’ejoajukatu): es la parte de la gramática que enseña a unir
correctamente las palabras en oraciones de manera que tengan sentido lógico.
Ha’e Ñe’etekuaa vore ñanerekombo’eva mba’éichapa ñambojoajukatuva’era
hekopete ñe’ê joajúpe.
Observación (Jesarekopyra): Actualmente la prosodia (purãngatu) y la ortografía
(haikatu) son estudiadas mediante una sola disciplinas llamada: Fonología
(Ñe’êpukuaa).
2.5. La Fonología (Ñeépukuaa): es la parte de la gramática que enseña a
pronunciar y escribir correctamente los fonemas, silabas y palabras de un idioma.
Ha’e ñe’etekuaa vore ñanerekombo’éva mba´éichapa ñambohyapu ha jahaiva’erã
hekopete umi taipu, ñe’êpehê ha ñe’ê peteî ñe’êmegua.

ÑE’EPUKUAA
Ñe’êpukuaa niko ñe’êtekuaa vore ñanerekombo’éva mba’éichapa
ñambohyapu ha jahaiva’erã hekopete umi taipu (fonemas), ñe’êpehê
(silabas) ha ñe’ê (palabras) peteî ñe’êtegua.
Guaraní ñe’êpukuaa ñahesa’yijokuaa kóicha:
1.1.Puteî ha taiteî (monofonía y monografía)
1.2.Muanduhe Pu’atã (acento tónico)
1.3.Muanduhe Tigua (acento Nasal)
1.4.Ñe’êpehetaî purukuaa (silabación)
1.5.Ñe’êpehê apokuaa (silabación)
1.6.Pu’ae aty (grupos vocálicos)
1.7.Ysajambuekuaa (metaplasmos)
1.8.Ñe’êpuporã (eufonía) ha
1.9.Ta’anga’i kuatiapyre (signos de puntuación)
Tekotevê jaikuaa Guaraní haikatu ko’ağa jaipuruta ha opárupi oñembo’éva
ombohetekatuhague mbo’ehára Reinaldo Julián Decoud Larrosa.
Jepémo heta tapicha katupyry oñeha’ajepékuri ohesa’yijo Guaraní ñe’etekuaa.
Reinaldo Julián Decoud Larrosa ha’ehina upe omba’apoporave’akue ha
omyesakava’ekue ñe’epukuaa, ñe’eysajakuaa ha ñe’ejoajukatu.
Heta ára ojepurúkuri opaichagua tai (letras) ñane avañe’e ojehai hagua.
Jahechakuaa hağua upe mba’e natekotevêi jaha puku, ñamoñe’ekuaante umi
aranduka (libros) ymave guare ha umívape jajuhúta mba’éichapa ñane ñe’e
ojehaikuri opaicha rei.
Upévare ha ja’ehaguéicha, Decoud Larrosa omboheteka-túkuri Guaraní haikatu
omoheñóivo pe achegety jaipurúva ñande ha oguerekóva mbohapypa mbohapy
(33) tai (letras).
PUTEI HA TAΙΤΕĨ
1. Guarani achegety
2. Puso
3. Taipu
4. Tai ndaipóriva Guaraníme
5. Jesarekopyrā
1. Guarani achegety
Guarani ñe'ete oguereko mbohapypa mbohapy taipu (fonemas) ha umiva jahai
haĝua jaipuru petei achegety oguerekóva mbohapypa mbohapy tai (letras).
Upévare jahai hağua peteï taipu jaguereko peteï tai año. Ndaipóri jajavy hağua.
Águi jahecháta máva mávapa umi tai ha mba’eichaitépa jaipuruva’era.
Guarani Ne'e Achegety (Alfabeto Guarani)
a – ā – ch - e – ē – g – ĝ – h – i – ĩ – j – k – l – m – mb – n – nd – ng – nt – ñ – o – ō
– p – r – rr – s – t – u – ũ – v – y – ŷ – ‘ (puso).
1.1. Guarani ňe'é achegetýpe jaguereko pakõi (12) pu'ae (vocales), umiva
apytépe jaguereko:
1.1.1. Poteï (6) pu'ae jurugua: a – e – i – o –u – y; ha
1.1.2. Poteï pu'ae tigua: ā – ē – ĩ – ō – ũ – ŷ.
Pu'ae réra ou mokõi ne'egui: "pu" ha "ae". "Ae" ou "ha'eñó"gui. Pu'ae hina upe
ipúva
ha'eño, ipúva ijeheguirei.
Techapyrä
Kua = Chive vakapipopo ikua Kuā = Amo karai ohunga ikuā
Oke = Pe mitā oke Okē = Nati ombotýkuri okē
Api = Heta oĩ oguasu'apíva Api = Ko karia'y oñeñapī
Ro = Peru ho'u pohā iróva Rõ = Rejúrō aháta nendive
Pytu = Haimete ñandepytupa Pytū = Ore róga iñipytũmba
Aky = Che aipo'o umi yva aky Aký = Umi ao iñakŷ gueterei
1.2. Umi mokõipa peteï (21) tai hembýva ha'ehina pundie (consonantes) ha
umiva apytépe jajuhukuaa:
1.2.1) Paapy (13) pundie jurugua: ch – g – h – j – k – l – p – r – rr – s – t – v - (')
puso, ha
1.2.2) Poapy (8) pundie tīgua: g – m – mb – n – nd – ng – nt - ñ, oñemohendajeýva
kóicha
1.2.2.1) Irundy (4) pundie tīguáitéva: ĝ – m – n – ñ, ha
1.2.2.2) Irundy (4) pundie tĩjuruguáva: mb – nd – ng – nt.
Pundie rera ou mokoi ne'egui avei "ou" ha "ndie" "Ndie" ou "ndive” gui. Pundie
he’ise ipúva ambue ndive Pundie oikotevē ambue taipúru ipu hagua Péicha "m"
ňambojoajúrō hese umi pu'ae (ma, me, mi, mo, mu, my).
Guarani pundiekuera réra ja'e haĝua tekotevě nambojoaju hesekuėra pu’ae
(che, ge, he, je, ke, le, me, mbe, ne, nde, nge, nte, ne, pe, re, se, te, ve) Puso
añoite héra tee.

ACTIVIDADES

1- Escribo cuántas letras tiene el alfabeto Guaraní


2- Escribo cuántas vocales tiene el alfabeto Guaraní
3- Que clases de vocales tenemos en el alfabeto Guaraní. Clasificamos
4- Clasifico las consonantes
5- Escribo 5 palabras que tengan vocales orales
6- Escribo 5 palabras que tengas vocales nasales
7- Escribo 5 palabras que tengas consonantes
GUARANI. CONTENIDO III. PUSO HA TAIPU
Pundie rera ou mokoi ne'egui avei "ou" ha "ndie" "Ndie" ou "ndive” gui. Pundie he’ise
ipúva ambue ndive Pundie oikotevē ambue taipúru ipu hagua Péicha "m" ňambojoajúrō
hese umi pu'ae (ma, me, mi, mo, mu, my).
Guarani pundiekuera réra ja'e haĝua tekotevě nambojoaju hesekuėra pu’ae (che, ge, he, je,
ke, le, me, mbe, ne, nde, nge, nte, ne, pe, re, se, te, ve) Puso añoite héra tee.

Techapyrā:

Ch: chéve M: amonde P: purehéi

G: regueru Mb: mbarakaja R: ogueraha

Ğ: ĝuahē N: nandi RR: karréta

H: heta Nd: ndéve S: pesapymi

J: jagua Ng: angete T: tesa

K: rekueráma Nt: ohónte V: ova

L: lekaja Ñ: amoñeno ‘: ka’i

1. Puso ha’e avei peteĩ pundie. Ichupe oñembohéra pundie hay’opy’agua.


Pusojaipuva’erā mokōi pu’ae pa’ũme año. Araka’eve ndajaipuruiva’erā. Mokōi
pundie pa’ũme, térā peteĩ pu’ae ha peteĩ pundie pa’ũme.
Puso jaipuruhápe katuete ñamopa’ũ mokōi pu’ae.
Techapyrā:
Ku’a – kua/
Po’i – poi/
Mbo’i – mboi/
2. Taipu:
2.1. ha, he, hi, ho, hu, hy, jahai hağua jaipuruva'eră tai "h"
Techapyrā:
hapy/
hepy/
hi’ānte/
hovere/
hunga/
hye/
2.2. ja, je, ji, jo, ju, jy, jahai jaipuruva'eră tai "J".
Techapyrā:
jagua/
jety/
jiperu/
jogua/
juru/
jyva/
2.3. ka, ke, ki, ko, ku, ky, jahai haĝua jaipuruva'erā tai "k". Guarani achegetýpe ndaipóri
"c" téră "q".
Techapyrā:
ka’a/
Kerana/
Kirito/
kóva/
kesu/
kygua/
2.4. sa, se, si, so, su, sy, jahai hağua jaipuruva'eră tai "s". Nane ñe'ête achegety ndaipóri
"c" téră "z".
Techapyrā:
sa’i/
sevo’i/
soso/
su'u/
syva/
2.5. va, ve, vi, vo, vu, vy jahai hağua jaipuruva’erā tai "v". Avañe'ē taikuėra apytépe
ndaipori "b".
Techapyrā:
vai/
verapy/
viru/
vosa/
ovu/
výro/
3. Tai B, C, D, F, LL, Q, W, X, Z España ñe’ēte achegetypegua ndaipóri Guaraníme, ha oĩrō
katu ndojepurúi España ňe'êtépe ojepuruháicha Péicha:
- "b" oĩ "m" ykére ha oiko ichugui "mb"
- "d" oĩ "n" ykére ha oiko ichugui "nd"
Guarani achegetýpe ndaiporivoínte b, c, f, ll, q, w, x ha z.
4. JESAREKOPYRĂ
4.1) Taipu "p" iñambue ha oiko ichugui "mb" ñambojoajúvo henondépe ne'ē térā
ñe’ēpehē tĩgua.
Techapyrā:
po'o (mombo'o)/
pyhy (sāmbyhy)/
pa (momba)/
4.2) Taipu "s" iñambuénte avei ha oiko ichugui "nd" ñamohendávo henondépe ñe’ē téră
ňe’ēpehē tĩgua.
Techapyrā:
soro (mondoro)/
syryry (mondyryry)/
4.3) Avei taipu "k" iñambue ha oiko ichugui "ng", oñembojoapývo henondepe ňe'ē téră
ñe'ēpehē tīgua.
Techapyrā:
ke (monge)/
karu (mongaru)/
4.4) Guarani pundiekõi (ch, mb, nd, ng, nt, rr) hína peteĩ tai año. Pundiekõi
ñamoñe'ēpehēva'eră pu'ae téră pu'aekuéra hapykuerigua ndive. Nañamboja’óiva'eră
pundiekõi araka'eve.
Techapyrā:
okacha= o/ka/cha /
omondoho= /mo/ndo/ho/
MUANDUHE PU'ATÃ
1. Muanduhe (acento)
2. Muanduhe ñemohenda (clasificación de los acentos)
3. Pu'ae atã (vocal tónica)
4. Ñe'ê ñemohenda imuanduhe rupi (clasificación de las palabras por su
acento)
5. Muanduhe purukuaa Guaraníme

1. MUANDUHE
Guaraníme ha'e tyapu ata jahekuavova peteî pu'ae ari.
Techapyrã:
Jagua/ okarúva/
Jyva/ ohókuri/
Ajaka/ itágui/
2. MUANDUHE ÑEMOHENDA
2.1. Muanduhe hai (acento gráfico u ortográfico): Ha'e pe muanduhe
jahaiva térâ ñaha'ãngahaíva (‘)
Techapyrã:
oguatáva/
óga/
mbo'ehára/
2.2. Muanduhe pureko (acento fonético o prosódico): Ha'e pe
muanduhe oñempopurekóva, ndojehaíri. ( )
Techapyrã:
jagua/
juru/
temimbo'e/
2.3. Muanduhe tagua (acento nasal): Ha'e pe muanduhe ojehaitîguáva
(~)
Techapyrã:
porã/
okê/
ko'ê/
3. PU'AE ATÃ
Ha’e pe pu’ae oñomomuanduhe hai térã purekóva
Techapyrã:
jagua/ óga/
ka'i/ ára/
hu'y/ ári/
4. ÑE'Ê ÑEMOHENDA IMUANDUHE RUPI
4.1. Ñe'ê imuanduheteîva (Palabras monotónicas): Ha'e umi ñe'ê
oguerekóva ipype peteî pu'ae atã añónte (hai térã pureko)
Techapyrã:
áva/
yva/
4.2. Ñe'ê imuanduhe’etáva (Palabras politónicas): Ha'e umi ñe'ê
oguerekóva ipype mokõi térã hetave pu'ae atã (hai térã pureko)
Techapyrã:
pirapirére/
tupãmba'ejára/
5. MUANDUHE PURUKUAA GUARANIME
5.1. Pu'ae atã ndaha'éirõ pu'ae paha ñe'ê imuanduheteîvape,
oguerahava'erã muanduhe hai
Techapyrã:
óga/
áva/
ýva/
5.2. Pu'ae atã ndaha'éirõ pu'ae paha ñe'ê imuanduhe’etávape,
oguerahava'erã muanduhe hai
Techapyrã:
pirapirére/
Ka'aguasúpe/
5.3. Pu'ae atã ha'érõ pu'ae paha ñe'ê imuanduheteîva ha
imuanduhe’etávape, ndoguerahai'arã muanduhe hai araka'eve;
ja'eporãsérõ, pe ñe'ê imuanduhe pureko opytávo.
Techapyrã:
pirapire/ iku'arasy/
ava/ yva/
MUANDUHE TÎGUA

1. Taipu tĩgua.
2. Muanduhe tĩgua purukuaa
3. Pytyvorã

1. Taipu Tĩgua
Jaipurukatu haĝua muanduhe tĩgua tekotevê jaikuaa máva mávapa umi taipu
tĩgua. Upéva rehe ñanemandu’araêta umíva rehe.

Pu’ae Tĩgua: ã – ē – ĩ – ō – ũ – ŷ

Pundie Ti᷉ gua: g᷉ - m – mb – n – nd – ng – nt – ñ

2. Muanduhe ti᷉gua purukuaa


2.1. Pu’ae ti᷉gua ñamoñe’e᷉pehe᷉ro᷉ petei᷉ pundie jurugua ndive, ogueraha
va’era᷉ muanduhe ti᷉gua.
Techapyra᷉:
Pyta᷉ - py / ta᷉
Oke᷉ - o / ke᷉
Hu’u᷉ - hu / ‘u᷉

2.2. Pu’ae ti᷉gua ñamoñe’e᷉pehe᷉ro᷉ petei᷉ pundie ti᷉gua.


Techapyra᷉:
Mberu – mbe / ru
Anguja – a / ngu / ja

2.3. Muanduhe ti᷉gua ( ˜ ) omyengovia muanduhe haípe ( ‘ ), umi pu’ae ata᷉


ti᷉ guáitevape.
Techapyra᷉:
Moko᷉i – mo / ko᷉i
Pytu᷉ma – py / tu᷉ / ma
Ñase᷉va – ña / se᷉ / va
Hetape oipyapy ko muanduhe ti᷉gua jepuru. Oi᷉ oñeporandúva mba’éicha rupipa
jahekýi pu’ae ti᷉gua árigui imuanduhe. Umíva he’i ndaikatuiha jajapo upe mba’e ha’egui
petei᷉ tai año, ndaikatúiva ñamboja’o.
Ko ára peve ndojejuhúi gueteri aporeko (técnica) ikatúva jaipuru muanduhe ti᷉gua
ñaha’a᷉ngahai hag᷉ua hekopete. Upévare, ág᷉a peve jaipuru muanduhe ti᷉gua mbo’ehára
Reinaldo Decound Larrosa omyesaka᷉haguéicha.

3. Pytyvo᷉ra᷉

Guaraní oñe’e᷉kuaa’y᷉vape hasy’imíjepi ombohyapu téra᷉ omohenda hag᷉ua hekopete,


jehaípe muanduhe ti᷉gua. Petei᷉ aporeko jaipurukuaáva ñane remimbo’ekuéra ndive
ikatupyry hag᷉ua muanduhe ti᷉gua purúpe niko ha’ehína ñe’e᷉ ha ñe’e᷉pehe᷉tai ti᷉gua
purúpe niko ha’éhína ñe’e᷉ ha ñe’e᷉pehe᷉tai ti᷉gua jehai py’ýi, ñamombyta meve iñaka᷉me.

Techapýra᷉ro᷉, jaipurukuaa ko’a᷉va:

Ñe’e᷉

-petei᷉

-pora᷉

-moroti᷉

-guahe᷉

-ñe’e᷉

-ma’e᷉

-pee᷉

-aka᷉

-a᷉´

-ág᷉a

-moko᷉i

-oke᷉

-hu᷉

-g᷉uara᷉

-mita᷉

-me’e᷉

-ko’e᷉

-oi᷉
-se᷉

-ko’a᷉

-ag᷉ui

Ñe’epehe᷉tai

-ro᷉ (ohoro᷉)

-ra᷉ (ahora᷉)

-mo’a᷉ (oumo’a᷉

-va’era᷉ (ouva’era᷉)

-ara᷉ (he’i’ara᷉)

-y᷉ (aguata’y᷉)
GUARANI ÑE’E᷉

CONTENIDO VI. NE'EPEHĒTAI PURUKUUA

1. Ne'e᷉peehe᷉tai nemohenda

Ñane avañe'ěme niko oi heta ha opaichağua ňe'ēpehētai. Oi jaipurukuaáva tero, teroja


ha ňe'e᷉teja ndive ha hetaiteve oi jaipurukuaáva ňe'ětěva ndive. Ne'e᷉pehe᷉taikuéra
apytépe oi:

1. papapy ha avalteguigua (número y persona)


2. ysaja (forma)
3. ñe’e᷉apoha (voz)
4. ñe’êteko (modo)
5. ára (tiempo)
6. kokatu (grado) ha
7. meña (género).

Umi ñe’e᷉pehe᷉tai mboyvegua, ñe’e᷉pehe᷉tai upéigua ha umi ñe’e᷉riregua iñe’e᷉pehe᷉tei᷉va


ojoajuva’era᷉ iñe’e᷉rapóre (raíz), ha oiko chuguikuéra petei᷉ ñe’e᷉ año jehaípe.

2. Ne'e᷉pehe᷉tai ha ñe’eriregua purukuaa

2.1. Ne’e᷉pehe᷉tai mboyvegua (partículas prefijas) ha'e umi oñemohendáva ñe’e᷉rapo


(raíz) mboyve.

Techapyra᷉:

Aguata (a = papapy ha avaite ñe’e᷉pehe᷉tai)

Ndaguatái (nd = ysaja ñe’e᷉pehe᷉tai)

Nambogautái (mbo = ñe’e᷉apoha ñe’e᷉pehe᷉tai)


2.2. Ñe’e᷉pehêtai upeigua (partículas sufijas) ha'e umi oñemohendáva ňe’e᷉rapo rire.

Techapyra᷉:

Namboguataséi (se = ñe’e᷉teko ñe’e᷉pehe᷉tai)

Namboguataséikuri (Kuri = ára ñe’e᷉pehe᷉tai)

Namboguataseiétekuri (ete = kokatu ñe’e᷉pehe᷉tai)

Ryguasume (me = meña ñe’e᷉pehe᷉tai)

2.3. Guarani ñe’e᷉ysajakuaápe (morfologia) jajuhukuaa poapýichag᷉ua ñe'e᷉ ha umíva


apytépe oi᷉ fie ñe’e᷉riregua. Kóva aipóro᷉ ha'e ñe'e᷉, ndaha’éi ñe'e᷉pehêtai.

Ñe'e᷉riregua oñemohendajey. Oi᷉ iñe’e᷉pehe᷉teiva (monosilábicas) ha iñe’e᷉pehe᷉’etáva


(polisalábicas).

Umi iñe’e᷉pehe᷉tai apytépe oi᷉:

- Pe (jaipurukuaáva ñe'e᷉ jurugua ndive)


- Me (jaipurukuaáva ñe’e᷉ ti᷉gua ndive)
- Gua
- Gui
- Re
- Vo

Ko’a᷉ ñe’e᷉riregua ojoaju'ara᷉ ñe'e᷉ ijykereguáre.

Techapyra᷉:

1. Peru oho kokuépe kuehe

2- Ha'e oñongatu heta mba'e iñapytu’u᷉me

3- Yvyra Ka’aguasugua ndaijojahái

4. Ñande jagueru chipa Paraguarígui


5- Omosa᷉ingo ijao oke᷉re

6. Amo mitä oho okarúvo

También podría gustarte