II.
T’AQA
KUNA
¿QUÉ?
1
1. Yatiqa.
KUNASA
¿QUÉ ES?
1. ARU Vocabulario
Amtayir panka Agenda Urpu Nube
Chililiri Celular Khunu Nieve
Chiqachiri Regla Thaya Frío
Laphi Hoja Wayra Viento
Tiwana - kumpurilla Mesa Chhullunkhaya Hielo
Panka Libro Qullu Cerro
Qillqañ pirqa Pizarrón Pampa Planicie
Q’ipi Bulto, mochila Jawira Río
Qunuña Asiento Thakhi Camino
Qillqañ panka Cuaderno Uta Casa
Wayaqa Cartera Quqa Árbol
Tinta qillqaña Bolígrafo Qala Piedra
Warawara Estrellas Ch’umi Malesa,Bosque
Willka (inti) Sol Wichhu Paja
Phaxsi Luna Uma Agua
Punku Puerta
2
2. ARUSKIPAWI Diálogo
A. Kunasa akaxa? A. ¿Qué es esto?
B. Ukaxa mä phiskhuñawa. B. Esto es un borrador.
A. Kunasa ukaxa? A. ¿Qué es eso?
B. Akaxa mä arichiriwa. B. Esto es un tajador.
A. Kunasa khayaxa? A. ¿Qué es aquello?
B. Khayaxa mä atamiriwa. B. Aquello es una computadora.
A. Kunasa khayaxa?
B. Khayaxa………………
1. CHIQA ARU Gramática
2.1 Arkir aru sufijos
- sa, -xa Sufijos oracionales de pregunta
- xa, -wa Sufijos oracionales de respuesta
2.2. Sutilanti Pronombre interrogativo
Kuna Pronombre interrogativo (qué o cuál)
3
4. QILLQAÑA Ejercicios
4.1 ARUSKIPAWI Diálogo
4.1.1. Sapa Aruskipaw aynachkam qillqt’añani Ecribamos diálogos
a)
………………………………….. ………………………………………….
………………………………….. …………………………………………..
………………………………….. …………………………………………
………………………………….. ……………………………………......
………………………………….. ………………………………………..
………………………………….. …………………………………………
b)
………………………………….. …………………………………..
………………………………….. …………………………………..
………………………………….. …………………………………..
………………………………….. …………………………………..
………………………………….. …………………………………..
………………………………….. …………………………………..
………………………………….. …………………………………..
………………………………….. …………………………………..
c)
………………………………….. …………………………………..
………………………………….. …………………………………..
………………………………….. …………………………………..
………………………………….. …………………………………..
………………………………….. …………………………………..
………………………………….. …………………………………..
………………………………….. …………………………………..
4
4.1.2. Aka jamuqanak uñxatas jaysañani Respondamos de acuerdos a las
imágenes.
A. Sonia, kunasa akaxa? A. Kunasa ukaxa?
B. Ukaxa ………………… B. Ukaxa …….…………
A. Kunasa ukaxa? A. Kunasa akaxaa?
B. Ukaxa …….…………… B. Ukaxa …….………..
A. Kunasa ukaxa? A. Kunasa akaxa?
B. Ukaxa …….…………… B. Ukaxa …….…………
A. Kunasa ukaxa? A. Kunasa khayaxa?
B. Ukaxa …….…………… B. Khayaxa
.….…………
A. Kunasa khayaxa? A. Kunasa khayaxa?
B. Khayaxa B. Khayaxa
…….………..… …….…….…
5
2. Yatiqa
KUNAMPISA
¿CON QUÉ?
1. ARU Vocabulario
1.1. Aruchir aru Verbos
Ullaña /uñaña Leer Uñch’ukiña Mirar
Qillqaña Escribir Parlaña /arsuña Hablar
Lup’iña Pensar Apsuña Sacar
Irnaqaña Trabajar Uñjaña Ver, cuidar
Laruña Reír Uñch’ukiña Mirar detenidamente
Jachaña Llorar Ikiña Dormir
Anataña Jugar Kallaña Llevar (entre varios)
Qunuña Sentarse Ichuña Llevar en los brazos
2. ARUSKIPAWI Diálogo
A. Kunampis jumax kart qillqta? A. ¿Tú con qué escribes la carta?
B. Nayax lapisampiw kart qillqta. B. Yo escribo con lápiz la carta.
A. Kunampis nayax kart qillqta? A. ¿Yo con qué escribo la carta?
B. Jumax lapisampiw kart qillqta. B. Tú escribes con lápiz la carta.
A. Kunampis jupax kart qillqi? A. ¿Él con qué escribe la carta?
B. Jupax lapisampiw kart qillqi. B. Él escribe con lápiz la carta.
A. Kunampis jiwasax kart qillqtan? A. ¿Con qué escribimos la carta?
B. Jiwasax lapisampiw kart qillqtan B. Escribimos con lápiz la carta.
6
3. CHIQA ARU Gramática
3.1. Arkir aru sufijos
-mpi Sufijo instrumentativo (con)
-xa Sufijo enfático
-sa Sufijo interrogativo (¿?)
-aña, -iña, -uña Verbo infinitivo del aimara
3.2. Sutilanti Pronombre interrogativo
Kunampisa Pronombre interrogativo (con qué)
3.3. Arsuyaña Conjugar
Jichha pacha Tiempo presente/pasado
Jis siri Jiskhiri Jan siri
-ta -tti janiw -ktti
-ta -tati janiw -ktati
-i/u -iti/uti janiw -kiti
-tan -tanti janiw -ktanti
4. QILLQAÑA Ejercicios
4.1. ARUSKIPAWI Diálogo
4.1.1. Aka jamuqanak uñxatas jaysañani Respondamos a las preguntas
A. Kunampis jumax aymar qillqta?
B….……………………qillqta.
A. Kunampis jupax aymar qillqi?
B ………………………………qillqi.
7
A. Kunampis jiwasax aymar qillqtan?
B ………….………….………qillqtan.
A. Kunampis jupax anati?
B ………………………………anati.
4. Arsu Expresiones
4.1. Jis siri / jiskhiri / jan siri Forma afirmativa, interrogativa y negativa
Umaña Tomar, beber
Jis siri Jiskhiri Jan siri
Nayax junt’um umta Nayax junt’um umtti Nayax janiw junt’um umktti
Jumax junt’um umta Jumax junt’um umtati Jumax janiw junt’um umktati
Jupax junt’um umi Jupax junt’um umiti Jupax janiw junt’um umkiti
Jiwasax junt’um umtan Jiwasax junt’um umtanti Jiwasax janiw junt’um umktanti
4.2. Arsuyañani Conjuguemos
Ullaña Leer
Jis siri Jiskhiri Jan siri
……………………………… ……………………………….. ………………………………..
……………………………… ……………………………….. ………………………………..
……………………………… ……………………………….. ………………………………..
……………………………… ……………………………….. ………………………………..
8
Laruña reir
Jis siri Jiskhiri Jan siri
……………………………… ……………………………….. ………………………………..
……………………………… ……………………………….. ………………………………..
……………………………… ……………………………….. ………………………………..
……………………………… ……………………………….. ………………………………..
Irnaqaña trabajar
Jis siri Jiskhiri Jan siri
……………………………… ……………………………….. ………………………………..
……………………………… ……………………………….. ………………………………..
……………………………… ……………………………….. ………………………………..
……………………………… ……………………………….. ………………………………..
Uñch’ukiña mirar
Jis siri Jiskhiri Jan siri
……………………………… ……………………………….. ………………………………..
……………………………… ……………………………….. ………………………………..
……………………………… ……………………………….. ………………………………..
……………………………… ……………………………….. ………………………………..
9
4. Yatiqa
KUNARUSA
¿A QUÉ?
1. ARU Vocabulario
Saraña Ir, viajar Makhataña Subir
Saraqaña /maqaña Bajar Puriña Llegar, arribar
Sarnaqaña Caminar, pasear Jutaña Venir
Mantaña Entrar Kutiña Volver
Mistuña Salir, egresar T’ijuña Correr
2. ARUSKIPAWI Diálogo
a)
A. Kunarus jumax utar sarta? A. ¿A qué vas a la casa?
B. Nayax ikiriw utar sarta. B. Voy a dormir a la casa.
A. Kunarus jupax utar sari? A. ¿A qué va a la casa?
B. Jupax ikiriw utar sari. B. Va a la casa a dormir.
A. Kunarus jiwasax utar sartan? A. ¿A qué vamos a la casa?
B. Jiwasax ikiriw utar sartan B. Nosotros vamos a dormir a la casa.
10
b)
A. Kunarus jumax utar saräta? A. ¿A qué irás a la casa?
B. Nayax ikiriw utar sarä. B. Iré a dormir a la casa.
A. Kunarus jupax utar sarani? A. ¿A qué irá a la casa?
B. Jupax ikiriw utar sarani. B. Irá a la casa a dormir.
A. Kunarus jiwasax utar sarañani?A. ¿A qué iremos a la casa?
B. Jiwasax ikiriw utar sarañani. B. Iremos a dormir a la casa.
2. CHIQA ARU Gramática
2.1 Arkayir aru sufijos
-ru Sufijo locativo (a, hacia, a la) pregunta
-iri Sufijo locativo (a) respuesta
2.2. Arsuyaña Conjugaciones
Qhipa pacha Tiempo futuro
Jis siri Jiskhiri Jan siri
-ä(-ï,-ü) -äti (-ïti,-üti) janiw -käti
-äta (-ïta,-üta) -ätati (-ïtati,-ütati) janiw -kätati
-ani(-ini-uni) -aniti (-initi, -uniti) janiw -kaniti
-añani(-iñani,-uñani) -añaniti (-iñaniti,- janiw -kañaniti
uñaniti)
11
3. QILLQAÑA Ejercicios
3.1. ARUSKIPAWI Diálogo
3.1.1. Aka jiskt’anakar jaysañani Respondamos a las preguntas
A. Kunarus jumax utar saräta?
B. …………………………………..……. sarä
A. Kunarus jupax utar sarani?
B. …………………………………..…… sarani.
A. Kunarus jiwasax yatiñ utar sarañani?
B. …………………………………..……sarañani.
A. Kunarus jumax qhatur saräta?
B ………………………………sarä.
A. Kunarus jupax qhatur sarani?
B ………………………………sarani.
12
4. Aru Expresiones
4.1. Jis siri / jiskhiri / jan siri Forma afirmativa, interogativa y negativa
QHIPA PACHA Tiempo futuro
Umaña tomar, beber
Jis siri Jiskhiri Jan siri
Nayax junt’um umä Nayax junt’um umäti Nayax janiw junt’um umkäti
Jumax junt’um umäta Jumax junt’um umätati Jumax janiw junt’um umkätati
Jupax junt’um umani Jupax junt’um umaniti Jupax janiw junt’um umkaniti
Jiwasax junt’um umañani Jiwasax junt’um umañaniti Jiwasax janiw junt’um
umkañaniti
4.2. Arsuyañani Conjuguemos
QHIPA PACHA Tiempo futuro
Jutaña venir
Jis siri Jiskhiri Jan siri
……………………………… ……………………………….. ………………………………..
……………………………… ……………………………….. ………………………………..
……………………………… ……………………………….. ………………………………..
……………………………… ……………………………….. ………………………………..
QHIPA PACHA Tiempo futuro
Kutiña volver
Jis siri Jiskhiri Jan siri
……………………………… ……………………………….. ………………………………..
……………………………… ……………………………….. ………………………………..
……………………………… ……………………………….. ………………………………..
……………………………… ……………………………….. ………………………………..
13
QHIPA PACHA Tiempo futuro
Mistuña salir
Jis siri Jiskhiri Jan siri
……………………………… ……………………………….. ………………………………..
……………………………… ……………………………….. ………………………………..
……………………………… ……………………………….. ………………………………..
……………………………… ……………………………….. ………………………………..
QHIPA PACHA Tiempo futuro
T’ijuña correr
Jis siri Jiskhiri Jan siri
……………………………… ……………………………….. ………………………………..
……………………………… ……………………………….. ………………………………..
……………………………… ……………………………….. ………………………………..
……………………………… ……………………………….. ………………………………..
14
Yatiqa
KUNATAKISA
¿PARA QUÉ?
1. ARU Vocabulario
Yatiqaña Aprender Uskusiña Ponerse
Arsuña Hablar Isisiña Vestirse
Irnaqaña Trabajar Waxt’aña Regalar, obsequiar
Qillqaña Escribir Imaña Guardar
Alaña Comprar Thuqhuña Bailar
Aljaña Vender Turkaña Intercambiar
2. ARUSKIPAWI Diálogo
A. Kunatakis jumax aymar yatiqta? A. ¿Para qué aprendes aimara?
B. Nayax parlañatakiw aymar yatiqta. B. Aprendo aimara para hablar.
A. Kunatakis nayax aymar yatiqta? A. ¿Para qué aprendo aimara?
B. Jumax parlañatakiw aymar yatiqta. B. Aprendes aimara para hablar.
A. Kunatakis jupax aymar yatiqi? A. ¿Para qué aprende aimara?
B. Jupax parlañatakiw aymar yatiqi. B. Aprende aimara para hablar.
A. Kunatakis jiwasax aymar yatiqtan? A. ¿Para qué aprendemos aimara?
B. Jiwasax arsuñatakiw aymar yatiqtan. B. Aprendemos aimara para hablar.
15
3. CHIQA ARU Gramática
3.1 Arkir aru sufijos
-taki Sufijo destinativo (para)
3.2. Sañanaka Ejemplos
Kunataki Para qué
Manq’añataki Para comer
4. QILLQAÑA Ejercicios
4.1. ARUSKIPAWI Diálogo
2.1.1. .Aka jiskt’anakar jaysañani Respondamos a las preguntas
A. Kunatakis jumax t’ant’ alta?
B. ………………………….………………alta.
A. Kunatakis jupax ch’uq ali?
B. ………………………….………………ali.
A. Kunatakis jupax aymar yatiqi?
B. ………………………….………………yatiqi.
A. Kunatakis jiwasax aymar yatiqtan?
B. ………….………….………………yatiqtan.
16
A. Kunatakis jiwasax thuqhtan?
B. ………….………….………………thuqhtan.
4.2. Arsu Expresiones
4.2.1. Jis siri / jiskhiri / jan siri Tiempo futuro Forma afirmativa, interrogativa y
negativa
QHIPA PACHA Tiempo futuro
Complemento
Umaña tomar, beber
Jis siri Jiskhiri ¿? Jan siri
Nayaxa junt’um umä Nayaxa junt’um umäti Nayaxa janiw junt’um umkäti
Jumaxa junt’um umäta Jumaxa junt’um umätati Jumaxa janiw junt’um umkätati
Jupaxa junt’um umani Jupaxa junt’um umaniti Jupaxa janiw junt’um umkaniti
Jiwasaxa junt’um umañani Jiwasaxa junt’um umañaniti Jiwasaxa janiw junt’um umkañaniti
Verbo conjugado
QHIPA PACHA Tiempo futuro
Uskusiña Ponerse
Jis siri Jiskhiri Jan siri
……………………………… ……………………………….. ………………………………..
……………………………… ……………………………….. ………………………………..
……………………………… ……………………………….. ………………………………..
……………………………… ……………………………….. ………………………………..
17
QHIPA PACHA Tiempo futuro
Waxt’aña Invitar
Jis siri Jiskhiri Jan siri
……………………………… ……………………………….. ………………………………..
……………………………… ……………………………….. ………………………………..
……………………………… ……………………………….. ………………………………..
……………………………… ……………………………….. ………………………………..
QHIPA PACHA Tiempo futuro
Isisiña vestirse
Jis siri Jiskhiri Jan siri
……………………………… ……………………………….. ………………………………..
……………………………… ……………………………….. ………………………………..
……………………………… ……………………………….. ………………………………..
……………………………… ……………………………….. ………………………………..
QHIPA PACHA Tiempo futuro
Turkaña Intercambiar
Jis siri Jiskhiri Jan siri
……………………………… ……………………………….. ………………………………..
……………………………… ……………………………….. ………………………………..
……………………………… ……………………………….. ………………………………..
……………………………… ……………………………….. ………………………………..
18