ANTOLOGÍA
PARTICIPANTES:
Emilio Vicente Salinas.
Fernando Daniel García Gómez.
Jaziel Giovanni López Velasco.
Byron Padrón Pacheco Osmar.
1
ÍNDICE
Prólogo----------------------------------------------------------------------------------3
Leyenda Náhuatl “El conejo en la luna” ----------------------------------------4
Canción Zapoteca “Naila” ----------------------------------------------------------5
Canción “Mixteca” --------------------------------------------------------------------7
Mito “La Muerte” en lengua Mixteco ---------------------------------------------8
Poemas en lengua Mixteca “Memoria” y “Ojos” ----------------------------11
2
PRÓLOGO
Esta antología fue creada con la finalidad de mostrar algunos ejemplos
existentes de leyendas, mitos, canciones y poemas plasmados en
distintas lenguas indígenas de nuestro país como el zapoteco, náhuatl
y mixteco, recordar lo importante que es la diversidad de las lenguas
como símbolo tanto de identidad como pertenencia a un grupo, al igual
que un medio para interiorizar los valores éticos de una región.
3
Esta pequeña muestra de riqueza cultural, es un apoyo para reforzar la
difusión de la práctica del lenguaje nativo en los niños como parte del
origen y prevalencia de tradiciones, lenguas, historias, canciones etc.
LEYENDA NÁHUATL
“EL CONEJO EN LA LUNA”.
Había una vez, un conejo que veía al campesino que a diario iba al
campo a trabajar. Con su machete tiraba árboles, yerbas para poder
sembrar, al otro día los alcanzaba parados y un día el campesino se
subió en un árbol para ver por qué sucedía algo raro y de pronto salió
un conejo saltando y cada salto que daba las yerbas se paraban y el
campesino se bajó para preguntar y el conejo dijo: no me mates y te
regalo este loro para que te metas con toda tu familia en una caja
porque lloverá mucho y el loro te avisará cuando dejará de llover. Al
terminar la tormenta Dios vio que no había muerto toda la gente y
mandó a investigar con una chuparrosa y preguntó quién había
salvado esa familia y mandaron a traer el conejo y como
4
agradecimiento Dios lo subió lo más alto, hasta llegar a la Luna en
donde quedó marcado para siempre.
SE TLATOL IN TOCHTLI
Sepa se tochtli kitaya se tekitikej nochipa panuaya kuikaya se
tepostatekilis ika kintetekia okomej uan xiuimej kampa tatokas, uan
nojse tonal nochin
moketsaya, uan se in tekitikej mo tekolti tech se okotl ka kitaskia ton
mochiuaya, uan kisak se tochtli okotsikuintiaya uan nochin in xiuimej
moketsaya uan in tekitikej pantemok uan kito in tochtli amo nech mijti
uan nimitsmakas in kiyi mokalakikan tech se kuatakol ka kiuiti miak uan
in kito mists nauatis keman panos, in totiotsin kitak amo miyike nochin
uan kititanik se tototl ma kuiti in tochtli uan miak kitasokamatlik
kitakoltikej kampa yetok in mestli uan ompa mokauak taixkopinkej.
Canción
zapoteca
Naila
Cuzaani' beeu ti
Naila
gueela',
En una noche de luna,
Naila cayuuna neza
Naila lloraba ante mí.
lua'.
Ella me hablaba con ternura,
Hrabibe na' ne diidxa
puso en mis labios su dulzura.
do',
gulaquibe ladxido'be
lu hrua'.
Gudxelaabe shiñé
cayuunabe',
ne gudxibena' sacarí:
ma gudxite' lii ne sti
nguiiu,
ma cadi stiu nga
ladxidua'ya'.
Yo le decía por qué lloraba,
Ma gudxite' lii ne sti ella me contestó así:
5
nguiiu, ya me embriagué con otro hombre,
ma cadi stiu nga ya no soy Naila para ti.
ladxidua'ya'.
Ya me embriagué con otro hombre,
Naila, gudxi na' shiñé ya no soy Naila para ti.
cusaanu' na',
huati, nanu cou Naila, di porqué me abandonas,
nadxieelii; tonta, si bien sabes que te quiero;
bibigueta ne na', vuelve a mí, ya no busques otro sendero.
cadiguyubu stobi. Te perdono porque sin tu amor,
Cabeeza' lii ti pa qui se me parte el corazón.
guínilu',
zuninálu' Naila, di porqué me abandonas,
ladxidua'ya'. tonta, si bien sabes que te quiero;
vuelve a mí, ya no busques otro sendero.
Naila, gudxi na' shiñé Te perdono porque sin tu amor,
cusaanu' na', se me parte el corazón.
huati, nanu cou
nadxieelii;
bibigueta ne na',
cadiguyubu stobi.
Cabeeza' lii ti pa qui
guínilu',
zuninálu'
ladxidua'ya'.
Traducción de Oscar Letra de Chuy Rasgado
Toledo Esteva
6
Canción Mixteca
Naka jika iyo sa ñuu nuu ni kaku sa, Te kuaꞌa xeen tnuꞌu kuu ja
ndakani n isa. Te iyo maa in-ni sa, te kuu xii ini xeen sa. Kuni sa ja
kondaꞌyu sa; n isa ja kûu sa ja ndakani n isa.
Nuu ñuu kandii, jaka ini ri ja kuni ñaꞌa ri, Te vitna chi jika iyo ri nuu ñuꞌu
nduꞌva vi. Te iyo maa in-ni sa, te kuu xii ini xeen sa. Kuni sa ja
kondaꞌyu sa; n isa ja kûu sa ja ndakani n isa.
Nuu ñuu kandii, jaka ini ri ja kuni ñaꞌa ri, Te vitna chi iyo ri nuu masu na
in kutoo ñaꞌa vi. Te iyo maa in-ni sa, te kuu xii ini xeen sa. Kuni sa ja
kondaꞌyu sa; n isa ja kûu sa ja ndakani n isa
Canción mixteca (Original en español)
Qué lejos estoy del suelo donde he nacido. Inmensa nostalgia invade
mi pensamiento. Y al verme tan solo y triste cual hoja al viento,
Quisiera llorar, quisiera morir de sentimiento.
7
Oh tierra del sol, suspiro por verte. Ahora qué lejos, yo vivo sin luz sin
amor. Al ver me tan solo y triste cual hoja al viento, Quisiera llorar,
quisiera morir de sentimiento.
MITO (Mixteco) Tu´un Savi
La Muerte / Ra Kue´e
En aquellos tiempos existieron tres hermanos, muy preocupados por
qué era o quién era esa persona o cosa que mataba a la gente.
¿Por qué la gente moría?, no lo comprendían.
Un día una señora les dijo que siguieran el camino y encontrarían un
viejito que les sabría decir dónde podían encontrar a la muerte.
Caminaron mucho y por fin vieron al viejito, quien inteligentemente les
dijo: "Allá, muy lejos, donde está un árbol muy grande, cuya historia
escribe por sí solo, ahí van a encontrar a la muerte. Ahí vive"
8
Los tres muchachos se alegraron estaban dispuesto a acabar con esa
cosa, para que la gente ya no muriera.
Al llegar, se impresionaron al ver un árbol frondoso. Se separaron para
rodearlo y tras unos minutos el menor encontró un orificio en el tronco.
"Ahora mismo vamos a ver quién es" dijo uno de ellos.
Al entrar al tronco lo único que encontraron fue oro, metales preciosos
y monedas de plata.
Ya seguros de que no existía ahí ni una persona, ni nada, decidieron
repartírselo en partes iguales.
Pero antes, decidieron que el menor fuera por algo de comer. El menor
compró entonces tres refrescos, uno limpio y dos envenenados.
Estaba inconforme pues creía que sólo a él, le pertenecía todo. Sin
embargo, el mayor, ya tenía un plan también.
9
Cuando llegó el menor, entre los dos lo agarraron y lo mataron, pero
no contaban con el plan de este y bebieron en seguida los refrescos.
Los tres murieron.
Bien lo dijo el anciano: "Allá muy lejos, donde está ese árbol, cuya
historia se escribe por sí sola; ahí encontrarán la muerte".
Ra Kue´e (Versión Tu´un Savi - Mixteco de la Costa)
Chaakoo tu ra’ya tra inga tiempu uni tu ratra cha yanira ña chito ratra
ñaa cha’a chi’i ñivi nu ñu’u ñuñiviya ta ñaa kucha cha’ni chiñi an
yoora kura cha’ni chiñi tañi. ¿Ñaku chi’i ñivi?, ña keta cha chini tuni xini
ratra ti.
In cha’a in ña ma’a cha’nu ni kati vati na kaka ratra ku’unra iti ka’nu vati
ikan va nani’i
ratra chi in ra tata cha’nu ra’ya kura va kati ndaa kucha io ra kuu kue’e
ti.
Kua’a chika tra tasa kuu cha nde’e ratra chira chani’iya ta ra’ya ni kati:
“Nda ndakan, ndanu nde’o ndanu kani xaan nda ndakan, ndanu inda
yutu ka’nu xaangan cha taa maachi tu’unchi, ikan va nani’indo chira
kuu kue´egan. Ikan iora” kati ra chani’iya chi ratra ti.
Nduni ta’an ratra ni kuyaa, vati si viti ndicha va kuu nakoto tra chira kuu
kue’eya ta va kuu ka’ni ratra chira i’a, takan ñava kuiga ñivi nu ñu’uya.
Ora ni keta ratra cha’a yutu vatiya, io ni ta’a ratra vati nde’e ratra cha
kuuchi in yutu chicha ka´nu xaan cha ndava nda nu ñu’u kaa sokochi.
Nu keta tra cha’a maa yutu vatiya nde’e ratra soko mamani xu’un kuan,
cha kuu xu’un va’aya cha kuu xu’un kuichiya io i’a ti.
Nu nde’e ratra cha ña’ni cha kuu kue’eya io cha’aya, viu su’a kaa, ni
kicha’a nata’vi ratra xu’unya.
Soko kati xi’na tra, vati na ku’un maara yani lu’ugaya vati kusatara
ndayu kachi ratra.
Kee maa ra lu’ugaya ta kua’ara ta kuu cha satara uni nduta vichi, inchi
viu kaa ta uichi kini kaa indi cha ñava’achi. Vati kicha’a saxini ta’an tu
maa ra lu’uya kuenda cha va nata’vi maa xu´unya vati si ña ndoora va
´a cha ku’a cha ka’an maara yani chani’iya, maa ra lu’ugaya iochi cha
ta’an ndi’i kuichi xu’unya ti.
Soko maru yani chani’iya taru, cha saxini ta’an tu maa taru ku’a chava
sava’a taru chi mara ra lu’ugaya.
Takan kuu vati orani ni keta maara lu’ugaya, tiin dui ta’an maaru yani
chani’iya taru chira ta kuu cha cha´ni taru chi maa ra lu’uya; ta vati si
maaru ra
10
lu´ugaya cha ndiso ta’an tu maaru ndui maa nduta vixi kini kaaya, chi’i
maa ru ra chani’i ya taru chi ta ni sava’achi kue’e chi taru tani chi’i taru
ti.
Kuu cha nduni ta’an maara kuatiya ni chi’i cha kati xu’unya i’a.
Chakan kucha ni kati maara chani’i ni ta’an ta’an taru iti vati: “Nda
ndakan ndanu nde’o ndanu kani xaan nda ndakan, ndanu inda yutu
chichagan ndakan, cha taa maachi tu’unchi; ikan va nani’indo chira kuu
kue’e” kati ra chi taru ti.
Poemas en Lengua Mixteca.
NTUKU’UN IN
¿Tsa´an ntìì?
kachi,
paa, ta sa´a tutsi ana.
¿Ñantaka’i savi Íín?
ntakatu’un,
ta suku kaxi
in tutsi ña nii.
Miki so’ó chaku tu´un
yo’oku in, paa ntsa’ùn ichi
koo kákaku, saa koi tu´un,
11
ntuku´un in nikiku Kàkà.
Kan’cha tu´unku
ra yu´u chi’i yu’ú,
koo ní’i, koo tu´un.
MEMORIA
¿A qué huele la muerte?
decías,
mientras te hacías tristeza, padre.
¿Qué color tendrá la lluvia?
preguntabas,
mientras en tu garganta crujía
una rabia ya antigua.
Jamás en tus oídos retumbó la voz
de tu primera raíz, porque fuiste
camino no andado, pájaro sin voz,
memoria hecha cal.
Porque cortaron tu palabra
y bajo tu lengua sembraron miedo,
silencio.
Autora: Nadia López García.
12
NTUCHINUU
Me mayu kachi ñaa naan ntuchinuuu matzanu.
Ntakuiniyu nishikaa ntuchinui mini katzi ñaa nuni.
Keenchua ntiziniyu ña tzaakuña
sansoo tzakuña ta seei ncheei
ta zitañá ta skai café.
Nintakatuuñaa nuvaa ¿Sakunchuaku maa?
Kasha ña sicaso yuha inikó
yeenu kanara
nchaa'ka kuanu yuchaku
vichi kuñaa nicunta ini yuu
vichi sika yucha iniyu ra ntuchinuu.
OJOS
Mi madre dice que tengo los ojos de mi bisabuela.
Recuerdo sus ojos mientras limpiaba maíz.
Muchas veces la vi llorar,
llorar cuando cocinaba,
cuando cantaba,
cuando ponía café.
Es cierto, le pregunté ¿por qué lloras tanto má?
Y ella me decía, así sin dejar de llorar,
porque nosotras tenemos ríos adentro
y a veces se nos salen, tus ríos aún no crecen,
pero pronto lo harán.
ahora lo comprendo todo,
ahora tengo ríos en mí y en mis ojos.
13
Autora: Nadia López García.
Referencias
Erickson, H. E. (08 de diciembre de 2024). SIL International – México Branch. Recuperado de
[Link]
998116966/xtm_Cancion_mixteca.pdf
Hernández, J. A. (08 de diciembre de 2024). DILI México. Leyenda Náhuatl “El conejo en la luna”.
Recuperado de [Link]
López, C. H. (08 de diciembre de 2024). (Mixteco) Tu'un Savi [Link]
muerte
López, G. N. (08 de diciembre de 2024). Vislumbre REVISTA DIGITAL. Recuperado de
[Link]
Rasgado, R. (08 de diciembre de 2024). LYRICS TRANSLATE. Recuperado de
[Link]
14