MINISTERIO DE EDUCACIÓN
SISTEMA DE EDUCACIÓN INTERCULTURAL BILINGÜE
INSTITUTO SUPERIOR PEDAGÓGICO INTERCULTURAL BILINGÜE
SHUAR ACHUAR
MODULO
SHUAR CHICHAM 2
Msc. Serafín Paati
Lic. Mariana Awak
Prof. Mario Chuinda
Bomboiza, 2010
JUARMA
Mashi nekatainkia aents nii utsumak najanki weak paantin awajsatai; emkaka iis, antuk,
chichak, aujas nuya aar mashi nunkanam nekamuiti.
Ju papi aarmaka ii chichame timiatrusam aantukam, chichakam, aaram aujsamniuim
tusar najanamuiti.
Tarimiat chichamka, unuimartaj tusar wakeramka itiurchatchaiti, ayatik ame wakeruk-
tiniaitme.
Shuartikia ii chichame timiatrusar nekar, mashi iruntramunam trimiatrusar unutsuk chi-
chatin nuya apach chichamsha chichaktiniam nukap yaimniuiti.
Yamaiya juinkia mashi tarimiat aents ainiaka nii chichamen nekatin tusa papi ejerar
umpuarma awai.
Ii chichame nekak tusan ju papi iwiaramuiti, shuaraitiatar ii chichame nekachus aji, tu-
ma asamtai utsuajrume nekak tusan.
Umaru, kairu natsamtsuk chichakum nekatame, unuimiatka tesachmaiti. Timiatrusam
aujsam, takat najankim weta tii yupichuiti, amin enentaimsar najanamuiti.
Shuar asar iiniui, iniakmamatai, najantai, nekata menkakain tusar nekaska ii chichame
timiatrusar aartin aujsatin tura chichaktin tusar najananuiti.
Ju uwitin ju takatjai pachintiajme amesha najankim weakum, nekaki wee, nuya
chikichsha jintiamnium tájame.
UNIDAD 1
ESTUDIO DE LOS FONEMAS
SHUAR
1. LAS VOCALES- CHICHAU
Las vocales de la lengua shuar son 12 que se divide en:
a. Vocales orales- Chichau wenenmaya: a, e, i, u
Shuar español
Aja Huerta
Ete Avispa
Imia Garza
Ujáj Rito
b. Vocales nasales- chichau nujinmaya: a, e, i, u
shuar Español
Wa Hueco
Wéwe Insecto
Jí Ojo
ju Muzgo
c. Vocales largas- chichau esaram: aa, ee, ii, uu
Shuar Español
Saak potrero/pasto
Week hormiga arriera
Shíík Secreción nasal
Múúk Cabeza
TAKAT NAJANMA (ACTIVIDADES): 1
a) NAA AARMA AUJSAM NAKUMKATA, NUINCHUKA PAPINIUMIA IISAM
TSUPIRAM PEERTA.
Uyunt Miik
Mama Nuse
Ipiak Shaa
b) CHICHAU ESARMAJAI CHICHAM JUARU AARTA.
Aa: ………………………………
Ee: ……………………………….
Ii: …………………………………
Uu: ………………………………..
c) CHICHAU WENENMAYA, TENTENUM ENKEATA, JU CHICHAMNUMIA.
Juuta, pujuta, meer, Ipiak, katip, jaanch, ipiamat, esejik, samek, Kaar.
d) CHICHAU AKANTRAMU AARKMARMA PACHIMPRAMUNMAYA NEKAM
YAKARTA.
A M U T S I K P E N
W U Y A E S A R A M
T I M P I A S Y T U
S M W E N T A U K R
U A I E A M M K E A
N K S N N I P M W T
K U H I U M U A A U
A R J J K U A R R E
I U A A U N R Y I R
A N U K A T A N A M
e) CHICHAU NUJINMAYAJAI IMIATKINIA NAARI ANINTRUSAM NAKUMKATA.
………………………………………. ………………………………………..
……………………………………….. ………………………………………
f) CHICHAUJAI NAMPESMA ENENTAIMSAM AARTA
……………………………………
…………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………
g) CHICHAM UTUJSHIM CHICHATAI, CHICHAU WENENMAYAJAI, AINTIUK
AARTA.
…………………………………………………………………………………………..
…………………………………………………………………………………………..
…………………………………………………………………………………………..
…………………………………………………………………………………………..
2. LAS CONSONANTES- CHICHACHU
De acuerdo al estudio fonológico de shuar chicham tenemos 13 consonantes
que son:
Ch j k m n p r s sh t ts w Y
EJEMPLOS-INAKMAMU
consonantes Shuar Español
Ch Chinki Pájaro
J Jintia Camino
K Kuna Hondo
M Mama Yuca
N Nantu Luna
P Pinkiui Flauta
R Arús nombre de mujer
Sh Shaa Maíz
T tema Piojo
Ts tsawant Tiempo/día
W we Sal
Y yawá Perro
TAKAT NAJANMA (ACTIVIDADES): 2
Chicham ésaram najanatá, chicham aakmana nujai (construya oraciones con
las palabras escritas)
chicham Chicham éseram
Chayuk
Yawá
Sawa
wais
Esemp
UNIDAD 2
ESTUDIO GRAMATICAL
1. NAA (EL SUSTANTIVO)
Los sustantivos designan un ser, es decir, algo que existió en el pasado, existe
en el presente o que existirá en el futuro.
Ejemplos. Iniakmamu
Que existió en el pasado Que existe en el presente Que existirá en el
Aa nankámasu Yamai aa futuro
Ukunam atín
Ayamtai choza Jea casa
Chapuras bebida Nánap avión
Tsantsa reducción de cabeza Kankém automóvil
Estos seres pueden ser: reales, imaginarios, concretos y abstractos.
Seres reales Seres imaginarios Seres concretos Seres abstractos
Naa nekas aa Naa enentaimsar akiamu Naa wainkiamnia Naa wainkiachmin
Kaya piedra Yus dios Nampet canto Wakan alma
Numi árbol Tuwa espíritu malo Kayuk guatusa Anét amor
Jurmik hormiga Iwia antropomorfo kunkuint olor Kuntuts tristeza
Entsa río Tsunki prototipo Namák pez Wait mentira
Un ser es siempre identificado por ciertas notas o características propias que ha-
cen que se diferencien de los demás seres.
Irunu naari Iímri- Características
Nombres de seres
Aents - persona Muchitin (animado), enentaimin (racional)
Yawá- perro Muchitin (animado), enentaimcha(irracional), tanku (doméstico)
Numí- árbol Muchitcha (inanimado), numirtin (leñoso), tii katsuin (perenne)
2.1. IIMRI METEKMAU TURA NEKÁPKARI (GÉNERO Y NÚMERO)
2.1.1. IIMRI METEKMAU (EL GÉNERO)
El reconocimiento de los géneros de los sustantivos se puede realizar de distin-
tas formas.
a. El género de los sustantivos está expresado en la raíz o lexema, por lo que tie-
ne una forma especifica para determinar los sustantivos masculinos y femeni-
nos.
Iniakmamu/ Ejemplos
AISHMANK MASCULINO NUWA FEMENINO
Yatsur/umar Hermano Umar/kair hermana
Apaach Abuelo Nukuch abuela
Sair/wajer Cuñado Wajer/yuar cuñada
Uchi Niño Nuwach niña
Aishur Esposo Nuwar esposa
Awer Yerno Najatur nuera
Ayump Gallo Atash gallina
Wear Suegro Tsatsar suegra
Apa Padre Nuku madre
Amikiur Amigo Yanasur amiga
b. Para diferenciar los géneros del sustantivo se agrega el lexema aishmank en el
masculino y nuwa en el femenino.
Aishmank masculino Nuwa femenino
Yawá aishmank Perro yawá nuwa perra
Paki aishmank Jabalí paki nuwa jabalina
Pitsa aishmank Pavo Pitsa nuwa pava
Patu aishmank pato patu nuwa pata
Sawa aishmank Conejo Sawa nuwa coneja
2.1.2. NEKÁPKARI/ (NÚMERO)
El número indica si se trata de un solo ser o de varios, cuando el sustantivo se
trata a un solo ser, el número es singular, si se refiere a varios seres, el núme-
ro es plural. En shuar chicham no hay morfema que indique la marca del plu-
ral por lo que se agrega al lexema la palabra nukap, untsurí.
CHIKICHKIMMIA / SINGULAR UNTSURIMMIA / PLURAL
Yawá Perro yawá nukap, untsurí Perros
Jea Casa jea nukap, untsurí Casas
Kayuk guatusa kayuk nukap, untsurí Guatusas
Atash Gallina atash nukap, untsurí Gallinas
2.1.3. NAA AKANTRAMU (CLASES DE SUSTANTIVOS)
Los sustantivos se clasifican en:
KANARMA-CLASES JINTIAMU-CONCEPTO INIAKMAMU
Naa niniu Designa un ser determinado para distinguirlo de los Pitiur, Sutánk, Chinkias, Kua-
Sustantivos demás de su misma clase, pero sin indicar ninguna mar, Acepit, Antria, Ekuatur,
Propios nota o característica de ese ser. Yus, Tayunts
Naa iruin Designan seres de una misma clase, indicando sus chinki, entsa, napi, namak
Sustantivos notas o características. tsarur, naint, yawá, waaka,
tunká.
Comunes
Naa wainkiamnia Designan un ser que puede percibirse por medio de Aujtai, kunkuint, tsuer mejent,
Sustantivos los cinco sentidos. michu, micha, puruspatin,
piniu, jea, námpet.
Concretos
Naa wainkiachmin Designan un ser que no se puede ser percibido por Kuntuts, warawarat, yaimmia,
Sustantivos los sentidos, sino por la mente
Abstractos
Naa akín Designa un ser y su raíz está incrementada por un Jeach, uchich, kuukach, ip-
Sustantivos morfema, en los derivativos aparecen los diminuti- iakuch,(uchichmamma)
vos y aumentativos Muukanch, tantaneats,
Derivados
kuiship, nujip (uuntmamma)
Naa chikichkimmia Designan en singular, objetos contables Aujtai, numi, pantam, mama
Sustantivos
individuales
Naa tuakma Designan del singular un conjunto de seres u obje- Kanpuntin(numi tuakma)
Sustantivos tos contables. Aujtai jea(aujtai tuakma)
Colectivos
TAKAT NAJANMA (ACTIVIDADES): 1
Tesarma nui, aishmankma tura nuwamma aarta, chicham aakma nuí,
nunismek untsurimmiash aarta, nu najankumka jintiamu nu ísam najanatá
Aishmankma Nuawamma chikichkimmia Untsurimmia
japa aishmank japa nuwa chankín Chankín nukap
Wapaí……………… Wapaí..………… yuwí Yuwí.………….
Yumúnk…….……… Yumúnk.………. aakmatai Aakmatai…..…….
Katip…….…………. katip…..……….. pinínk Pinínk……………..
Kunamp…….……… Kunamp.………. muets Muets……………..
Yunkits…….………. Yunkits.……….. kanutai Kanutai…….………
Kusea…….……….. Kusea.….……… kumpá Nuse…….…………
Waaká…….………. Waaká.……….. akiam Akiam…….………..
Chuwi…….………... Chuwi.………… jintia Jintia…….…………
Tsuntsu……..……… Tsuntsu.………. numi Numi…….…………
Nukump……………. Nukump.……… nuse Nuse…….…………
Yawá………….…….. Yawá.…………. míík Míík……..………….
Pamá……………….. Pamá.………… tumamk Tumank……………
Chikich chicham, ame enentaimsam najankata Aishmanma, Nuwanma,
akan ana nui.
Aishmankma Nuawamma
1. 1.
2. 2.
3. 3.
4. 4.
5. 5.
6. 6.
7. 7.
8. 8.
Chicham aarmanu emankesam aujsam, naa akantramu iniakmajai inkiumti-
rata.
A CH
Naa irunin Waaka
Naa niniu Piitiur
Naa iruin Kunkuin
Naa wainkiamnia Jeach
Naa akin Kuntuts
Naa tuakma Aujtai jea
Naa chikichkimmia Aujtai
AKAN ANA NUI, NAA AUJMATU NAARI AARTA.
- Designa un ser determinado para distinguirlo de los demás de su misma clase, pero sin indicar
ninguna nota o característica de ese ser. ……………………………………
- Designan un ser que no se puede ser percibido por los sentidos, sino por la mente.
………………………………………………..
- Designan un ser que puede percibirse por medio de los cinco sentidos.
…………………………………………
- Designa un ser y su raíz está incrementada por un morfema, en los derivativos aparecen los di-
minutivos y aumentativos. ………………………………………………………….
- Designan seres de una misma clase, indicando sus notas o características. ……………………………….
- Designan del singular un conjunto de seres u objetos contables……………………………………………..
- Designan en singular, objetos contables. ………………………………………………………
UNIDAD 3
LOS DETERMINANTES
AUJMA
NUNKUI
Yaunchukka shuarka unkuchan nuké yú armia tiniu ainiawai yurumak atsú
asamtai.
Jimiará núwa, aishri eamumtai entsá tsukintrín unkucha nuké kuiran jú
wekasar, mama saepé, paantam tura nuse saepé jakekí wea wainkiar warinkit
tusa entsá arakaní apapekí weaj tukama nuwa yurumkan nijía pujuru jeariar
chichaniak, kairu winiasha yurumkaram ajamrusia tau timiaja, tutai nuaka chi-
chák warí yurumká tush wekam, yrumkachuk nú tepá tusa uchi apu mankaru
tepán jusa susa timiaja. Jemin jeam yurumak seatá tumaikuish uchi pénker istá
tau timiajá.
Nunák umík jeni jea sea timiaja, warí yurumkak aa tutai mash ikianu timiaja,
Nukuach ajanam weak uchirín chicharainiak, uchi pénker istarum tinia ikiukia-
ru timiajá. Uchi ukunam matsamsar kuntinia mukén seam yajasma muké
ikiankui yunkunmin jinnium enketawarú timiajá, nunkuikia kajék, jea terin
wáka waka nampea timiajia kenku kenku juruitia pará nuse yu pujumij takui
kenkuká jiut ajá timiaja, tura núkap jiutamtai achimiak kenkú wariní nunká
tuké weú tiniu ainiawai. Uchi pénker ischam nunkui yuminmarú tiniu ainiawai.
3.1. NEMARIN (EL ADJETIVO)
Los adjetivos son palabras que siempre van unidas a un sustantivo, con la finali-
dad de precisar su significado, por tanto, carece de género y número, sólo con-
cuerda con el sustantivo en género y número. El adjetivo cumple como modificador
de un sustantivo.
El adjetivo puede calificar o determinar al sustantivo, dependiendo de estas po-
demos clasificar en adjetivos calificativos y adjetivos determinantes.
3.1.1. NEMARIN IMRI JINTIN (ADJETIVOS CALIFICATIVOS).
Se expresa cuando se le añade una nota o característica al sustantivo. Estas notas
pueden ir antes o después del sustantivo.
a. Cuando el adjetivo va antes se denomina adjetivo explicativo, en este caso se
resalta la característica que se añade al sustantivo y la atención se centra más
en la cualidad que en el sustantivo. Ejemplo: machich yaunchuya, pushi win-
charpatin.
b. Cuando el adjetivo va después se llama adjetivo especificativo, en este caso
expresa una cualidad que puede considerarse objetiva, propia del sustantivo y
la atención más se dirige al sustantivo que a la cualidad. Ejemplo: waaka
Uchich, yawa mantin.
Iniakmamu (ejemplos).
Náá imrín jintía/adjetivo explicativo Náá imrin iniakmau/Adjetivo especificativo
Inkiak/ Antes Ukunam/ Después
Yaunchuya jea antigua casa jea yaunchuya casa antigua
Shiram entsatai hermosa ropa Entsatai shiram ropa hermosa
Uunt aishmank gran hombre Aishmank uunt hombre grande
Uchich yawá pequeño perro Yawá uchich perro pequeño
Nekamu aents conocida persona Aents nekamu persona conocida
Shiram nua bella mujer Nua shiram mujer bella
TAKAT NAJANMA (ACTIVIDADES) 1
Náá imrí inkiak tura ukunam iniakmau apusatá jú chichamnum nuyá apach
chichamjaish aarta
Náá imrín jintía/adjetivo explicativo Náá imrin iniakmau/Adjetivo especificativo
Inkiak/ Antes Ukunam/ Después
yamaram aujtai Nuevo libro aujtai yamaram Libro nuevo
jea jea
numi numi
kanu kanu
nua nua
c. El adjetivo calificativo se caracteriza también por tener grados de significación
(Imrí jintiamu), estos grados son:
Grado positivo (imri Imiant) Se enuncia simplemente la característica
que se añade al sustantivo.
Iniakmamu/ ejemplos.
Naa Nemarin Sustantivo adjetivo
Aents wari persona activa
Nua wararat mujer alegre
Uchi tsanka Niño generoso
Yawá mantin Perro cazador
Grado comparativo (imri metékmamu) Se compara la característica
añadida que poseen los dos seres. El grado comparativo puede ser de
tres clases:
De Igualdad De Superioridad De inferioridad
Métek nankamaku Nunkach
Cuando los dos seres tienen la misma Cuando los dos seres Cuando los dos seres
característica en igual grado. tienen la misma caracte- tienen la misma caracte-
rística, pero uno de ellos rística, pero uno de ellos
la tiene en mayor grado la tiene en menor grado
que el otro. que el otro.
Se expresa con aniuk., nunis(como), Se expresa con: Se expresa con:
metek(igual), Imía…jainkia que se Menos… que
agrega en la raíz >
más…que
Winia yawar ame yawaimia aniuiti Juank imía kakarmaiti Juank imiant kakarma-
pitrujainkia chuiti pitrujainkia
Winia atashur ame atshrujai metekete Juank es más fuerte que
Mi gallina es igual a tu gallina. Pedro
Winia yawar ame yawaimiana nunis
jiatrawai
Mi perro ladra como tu perro
Grado superlativo (imri yakinkint).- Cuando la característica añadida la
tiene un ser en el más alto grado. El grado superlativo puede ser:
Absoluto/yapájchat Relativo/ yapajat
La característica que se añade al sustantivo se ex- La característica que se añade al sus-
presa en el más alto grado sin relacionarlo con tantivo se expresa en el más alto grado,
ningún otro sustantivo; se expresa pero relacionándolo con otro sustanti-
vo;
se expresa añadiendo a la raíz la terminación se expresa con ( el, la los, las)
“Chikcha” >“isimo”, “isima” más(muy)….de
Tsukanká warichikchaiti Juankka tíí kakarmaiti nuamtak aish-
Tsukanká es habilísimo, también se puede decir manknum
tsukanká es muy hábil Juan es el más fuerte entre los hombres
Marí shirmachikchaiti Pitruka tíi asumpiti nuamtak ainium
María es bellísima Pedro es el más obediente entre sus
María es muy bonita compañeros.
Pitiur kákarmachikchaiti
Pedro es fortísimo
Pedro es muy fuerte
3.1.2. NEMARIN INRI TESAMIN (ADJETIVOS DETERMINANTES)
El adjetivo determinativo no le añade ninguna característica al sustantivo
sino limita la extensión de los mismos.
Iniakmamu > Ejemplos
Winia yawár Mi perro
Jú yawá Este perro
Nu yawá Ese perro
Atumí yawaí vuestro perro
De acuerdo a los ejemplos señalados podemos observar con claridad
que los adjetivos “winia”, “jú”, “nu”, “atumí” son los que limitan la exten-
sión de los sustantivos, es decir particularizan a estos sustantivos.
3.1.2.1. NEMARIN IMRI TESAU AKANTRAMU (CLASIFICACIÓN DE LOS ADJETIVOS
DETERMINANTES).
AKANTRAMU/CLASES JINTIAMU/CONCEPTO INIAKMAMMA/EJEMPLOS
Iniakmau/Demostrativos Indica proximidad o lejanía del sustan- Ju aujtai penkeraiti > Este libro es bueno.
tivo al que modifican.
Nu papí yamarmaiti> es papel es nueva.
JU(Este, esta, estos, estas)indica próxi-
mo al hablante. Au waka yupirmaiti>aquel bovino es arisco
NU(Ese, esa, esos, esas) indica proximi-
dad a la segunda persona.
AU(aquel, aquella, aquellos, aquellas)
Indica lejano de la primera y de la
segunda persona.
Tákakma/Posesivos Indican posesión o pertenencia de algo Winia jear >Mi casa
Jear > Mi casa
Winia-(r) Mi
Ame(tu) aminiu( tuyo/a) Ame yawaim > tu perro
yawá Aminiu > casa tuya
Nii, niiniu(su),(suyo/a)
Atumi, atumnia(vuestro/a Nii atashrí > su gallina
Atash niiniu > gallina suya
Atumí umai > vuestra hermana
Kankem atumnia > carro vuestro
Nekapmau/Numerales -Cardinales: Indica el número de seres
Atash jimiar surustá Dame dos gallinas
Jimiará atash surustá Dame dos gallinas
Menaint waaka mawarai Mataron tres bovinos
-Ordinales: Indican el orden que ocu-
pan los seres.
Ametme emka ipiamu Tú eres el primer invitado
Patatka tayi Vino segundo lugar
Patatka menaint utsaimiunam pujajai Estoy en el tercer piso
-Fraccionarios: Indican las partes que
se divide un ser
Wapai ajapé tsupiktá Carta en mitad la papaya
Kuachattaku/Cuantitativos Ishich aents tarai Llegaron pocas personas
Nukap tanta surustá Dame bastantes panes
Nukap nua winiawai Vienen muchas mujeres
Ejéchat/ indefinidos Dan una idea de cantidad imprecisa
Aták, Ukunmai, Urutainkish(algún(a)
Warinkish, , yakish ( cualquier/a)
Urutainkish tattajai Vendré algún rato
Ukunmai tsawaintai jeatá Llegue algún día
Warinkish itiatá yuami Traiga cualquier cosa para comer
Yakesh weti Que vaya cualquiera
UNIDAD 4
PAPI AAMU
4.1 PAPI AARAR AKUPMA (LA CARTA)
La carta es una forma muy antigua de establecer comunicación con una persona
ausente por medio de la lengua escrita. Antiguamente los shuar solían comunicarse
oralmente y por otros medios, en la actualidad con el invento de la escritura solemos
comunicarnos con nuestros semejantes por medio de la carta.
Las partes de una carta son:
Lugar y fecha (Pujamu tura Tsawant)
Saludo (mikmamu)
Cuerpo (Iniash)
Despedida (weamu)
Firma (kuesmamu)
Chiwias, 25 Namurtin, 2009.
Uunt.
Felipe Tiwi.
Aneamu aparu
Yamai tsawantin tii shir miniaksan amikmajme, ame nuwemjai tura uchirmijiai.
Wishi unuimiatairuisha pénker unuimiakin weajai, kuntuts enentaimparaip, ayatik winia iniashrui itiurchat
nekapeakun kuit suruitia tajame tsuakratin ainiana nui imiasmij tsusan tajame.
Nunisnak ujajme aparu, unuimiatainiam entsain utsumajai nu warik sumakam suruitia, nujanchuka unuim-
iatainmaya jikin akuptukartatui. Jú papi achikmeka warik tatá.
Nuna tinia tii shir amikmasan ikiuajma winia aparua.
Ame uchiram.
Pitiur Tiwi.
4.2 PAPI AARAR SEAMMA (LA SOLICITUD)
4.1.3. PAPI AARAR ETSERMA (EL OFICIO)
El oficio es un tipo de documento que sirve para comunicar disposiciones, consultas,
órdenes, informes, o también para llevar a cabo gestiones de acuerdos, de invitación,
de felicitación, de colaboración, de agradecimiento, etcétera. Estas redacciones se
utilizan en instituciones como: ministerios, embajadas, municipios, colegios, sindicatos
y oficinas de gobierno, entre otras.
Las partes de un oficio son:
Membrete. Naari peeramu
Es el primero. Todas las empresas tienen membrete, lo cual es muy importante
para un oficio.
Lugar y fecha -tsawant
Es la primera parte, en la que se escribe: el lugar de donde se envía, el día, el
mes y el año en curso.
Numeración -Nekapmamuri
En esta parte se escriben los tres datos, al igual que el memorándum; la pala-
bra oficio con mayúsculas, seguida del número de expedición y separada por
una línea oblicua y, a continuación, las siglas de la oficina de procedencia con
letras mayúsculas, separada por una línea oblicua y el año en curso.
Destinatario- Aents akuptamu naari
Aquí se escribe: el nombre completo, el cargo y el lugar de la persona a quien
se dirige.
Asunto – Ujamu
Es la cuarta parte y se escribe con mayúsculas la palabra ASUNTO, seguida de
dos puntos y luego, en resumen, se indica con claridad el mensaje del texto,
que se explicará en el cuerpo.
Cuerpo o texto – chicham etserma
Es la parte central del documento, donde se dará a conocer el mensaje de la
comunicación, en forma clara y precisa y muy brevemente. Generalmente exis-
ten expresiones para iniciar el texto, tales como:
Despedida- weamu
En la despedida debemos demostrar amabilidad, cortesía. Existen, también,
expresiones conocidas como:
Hago propicia la oportunidad para hacerle llegar mi consideración y estima per-
sonal.
Atentamente,
Firma y posfirma – kuesmamu tura kuesma naari peamu.
Firma:- Se escribe la rúbrica a mano.
Posfirma: Se coloca el nombre y apellido de la persona que firma el documento,
y a su vez el cargo que le distingue, más el sello respectivo
Iniakmamma
CENTRO EDUCATIVO INTERCULTURAL BILINGÜE “TOBIAS SANIMBA
TARIMIAT AENTS NINIURINIAK UNUIMIATAI WANKANTS (membrete)
(Lugar y fecha)Tsawant: Wakants, 10 Nunkuitin 2009.
(Numeración)Etserma Nepmamu: 001
(Asunto) Ujamu: Papi umpuarma etserma
Unuikiartin
Enrique Puwainchir. (Nombres y Apelidos)
UNUIMIATAI UUNTRI (Cargo)
Wankants. (Lugar)
Wait aneamujai.
Unuimiatai uuntri ekuaturnumia papi umpurar jusamu, ju papijiai metek iruan akuptajme, nekaska
unuimiat urutai amukattá nu etserman ujajme. Ju papi achikiam ame unuimiatairmin unuikiartin
pujuiniana nu ujakartá. (Cuerpo del oficio)
Nunak tinia yuminksan ikiuajme. (Despedida)
Nelson Tsukanka (Firma)
UNUIMIATAI UNTRI MURUNA SANTIAKNUM
Nts/uums (Posfirma)
4.4 PAPI AARAR UNTSUMKAMU (CONVOCATORIA)
Es un texto que tiene el propósito de invitar a participar en una reunión, asamblea para
un asunto determinado
Al elaborar una convocatoria se incluye.
a. Nombre de la institución o empresa que convoca- Untsumu naari.
b. El propósito- Enentaimmia jea
c. Fecha de salida de la convocatoria- tsawant untsumma jiniu
d. Lugar. Irutkamu naari.
Iniakmamma
CENTRO SHUAR CHIWIAS
IRUTKAMU CHIWIAS
UNTSUMKAMU
Amin untsuajme warichik, achu tsawan 15 nunkuitin, uwi yamai pujajnia jui, iruntrar aujmat-
kamí tusan untsuajme, juka takat najatin ana nu pénker tsawantri tesarar takakmasmí tusan
ipiajme, nekaska etsa usumtai ekemsania nui, iruntrar aujmatainiana nui tuaktatji. Tamsaimp
nakatakme
Nunák tinia, amikman ikiuajme.
Victor wajarai
IRUTKAMU UUNTRI
Chiwias, 9 nunkuitin 2009
TAKAT NAJANATIN
Akan ana nui papi aatai akantramuri aarta.
PAPI AARAR AKUPMA PAPI AARAR SEAMMA PAPI AARAR UNTSUMKAMU
1. 1. 1.
2. 2. 2.
3. 3. 3.
4. 4. 4.
5. 5.
6.
7.
8.
Seamma papi shuara uuntri akuptuktin aarta.
Ame irutkamurmi utsumkamu papi aaram akupkatin aarta.
Ame shuar papi aaram akuptamu aarta.
UNIDAD 5
PENKÉ CHICHAMAN AYÁTIN (LOS ADVERBIOS)
Los adverbios son parte de la oración que complementa al verbo y al adjetivo o a otro adverbio.
5.1. Ayátin pujamunmaya (Los adverbios de lugar) Tui /m (¿Dónde?)
a. Los adverbios con una sola palabra o lexema son:
Ayatin adverbios Iniakmamu Ejemplos
Juí aquí juí pujajai Estoy aquí
Nuí allí nuí iistá Vea allí
Aí allá aí weyí se fue allá
Juyá Desde aquí Juyá tatá Venga desde aquí
Nuyá Desde allí Nuyá tsekentia Corra desde allí
Auya Desde allá Auyá aujtustá Comuníqueme desde allá
Tui(m) En dónde Juank tuim pujá En dónde está Juan
Itiur Por dónde Yatsur itiur we Por dónde se fue mi hermano
tuyam De dónde Tuyam taum De dónde llegaste
Juní Por aquí Kayukka juní weawai La guatusa va por aquí
Nuní Por alli Nuní eaktá Busque por allí
Ááni Por afuera Yawáka aani pujawai El perro está por afuera
init adentro Shushuikia init pujawai El armadillo está adentro
yakí arriba Chinkikia yakí eketui El pájaro está sentado arriba
ukunam atrás Ukunam winitia Venga atrás
b. Los adverbios por medio de morfemas o monemas, estos van apegados en la
palabra. Estos adverbios son: nam, -num, -nium, -niam que llevan el significado
de < en la (el)…>
Iniakmamu/ Ejemplos
Winia apar kampunniunam takakmawai Mi padre trabaja en la selva
Juank peaknum kanawai Juan duerme en la cama.
Pitiur naintnium wakayi Pedro subió en la montaña.
Katan nakurutainiam wekawai Katan camina en la cancha
Nukur ajánam wekawai Mi madre anda por la huerta
Tuntuam penknum eketui Tuntuam está sentado en el cerco.
Yawáka pintiunam kanú tepawai El perro está dormido en el pindal
c. La acentuación indica, también, adverbios de lugar, en este caso se coloca la
tilde en el adverbio que corresponda.
Iniakmamu / Ejemplos
Antunkia entsá máwai. Antún se baña en el río
Pitruka jeá pujáwai Pitiur esta en la casa
Tiris Nunká tepáwai Tiris está acostado en el suelo
5.2. Ayátin tsawantniunmaya (adverbios de tiempo).
Para reconocer los adverbios de tiempo se anticipa la pregunta ¿Cuándo? (Urutai / m)
Los adverbios de lugar son:
ayátin adverbios iniakmamu ejemplos
Yamai ahora Winia apar yamai táyi Mi padre llegó ahora
Nuik antes nuik tamajai llegué antes
Arúm después urum wetá vaya después
Kashik temprano juanka kashik tatá Juan ven temprano
Yau ayer yatsurka yau tamai mi hermano vino ayer
Kashin mañana kashin unuimairtatjai estudiaré mañana
Kiarai tarde kiarai maittiajai bañaré tarde
Kashi noche juankka kashi tatatui juan vendrá a noche
yaunui anteayer Yaunui kasamkarmai Robaron anteayer
yáma recién Nukurka yama tayi Mi madre llegó recién
penkesh jamás penkesh wainkiachtatme jamás verás
También se puede construir oraciones con otros adverbios de tiempo.
Nanap tuntuiak nantitin iniamiayi La avioneta se accidentó en el mes de abril
Winia apar ewej uwitin jea jeammiayi Mi padre construyó la casa hace cinco años
Ameka ujuk tsawant, yurank nantutin tatatme Tú llegarás el 6 de febrero.
Wikia kashi jentsemajai Yo bailé a noche
Kashin tatá Vendrás mañana
Juankka kashi tatatui Juan vendrá por la noche
Wikia Ayumpum nantutin akiniamjai Yo nací en el mes de agosto
5.3. Ayátin itiurayi (Adverbios de Modo) Itiur ( ¿Cómo?)
Los adverbios de modo son:
ayátin adverbios iniakmamu ejemplos
jutiakam Así Jutikiam najanatá Haga así
pénker Bien Mamaska Pénker pujawai Mamas está bien
yajauch Mal Ame apaka yajauch pujawai Tu padre está mal
Warikmas rápidamente Nuis warikmas winiawai Nuis viene rápidamente
itiur Como Itiur kakuráj ¿Cómo juego?
yaitias Despacio,lento Juse yatias winiawai Juse viene despacio
warik Rápido Juan warik wekawai Juan camina rápido
wawarat alegremente Kanus wararat nakurawai Kanus juega alegremente
kakantar fuertemente Kakantar ahikiai Cogió fuertemente
yaitmataik lentamente Yaitmataik winitia Ven lentamente
5.4. Ayátin Nukapmamtikin (adverbios de cantidad.) Urutma (¿Cuánto?)
Los adverbios que expresan cantidad son:
Ayátin Adverbios Iniakmamu Ejemplos
núkap Mucho, bastante Núkap waaka Muchos ganados
urutma Cuánto Urutmá uchi tákakam Cuantos hijos tienes?
ishich poco Ishich yurumak surustá Dame poca comida
mashi todo Mashi susatá Dale todo
5.5. Ayátin Nekasmamtikin/ adverbios de afirmación
Los adverbios que indican afirmación son:
Ayátin Adverbios Iniakmamu Ejemplos
Eé si Eé tayi Si llegó
Nekás De veras, Nekás tayík De veras vino?
Nekasan cierto Nekasan main Cierto bañó
5.6. Ayátin anankmamtikin (adverbios de negación)
Los adverbios que expresan negación son:
Ayátin Adverbios Iniakmamu Ejemplos
Atsá No Atsa winichtatjai No vendré
“ch”(ayámin) No (morfema) Pujuchmai No estuvo
“ts” (ayámin) No(morfema) Juankka nakuratsui Juan no juega
Penkésh Nunca, jamás Penkésh tachattui Jamás vendrá
5.7. Ayátin setumtikin (adverbios de duda)
Los adverbios que indican duda son:
Ayátin Adverbios Iniakmamu Ejemplos
mak Quizá, Ojalá Tanka mak Quizá venga, ojalá venga
Pitiur juakka mak Quizá quede Pedro
…piash(ayánin) tal vez tachatpiash Tal vez llegue
Juank winichtimpiash Tal vez venga Juan
5.8. Ayátin aijiai (adverbios de compañía) Yajai (¿Con quién?)
Los adverbios que indican compañía es el morfema <jai> que va apegado en la
raíz de la palabra.
Ameka juankajai ekétme tú estás sentado con Juan
Wikia nukurjai wetatjai yo iré con mi madre
Uchirjai kampunniunam wejai voy a la selva con mi hijo
Yawárjai kashain maajai maté el armadillo con mi perro
5.9. Ayátin (adverbios de instrumento) Warijiai (¿Con qué?)
Se expresa con el adverbio <jai>, va apegado en la palabra que indica instrumento.
Ii aparinkia machitjai tsupimiakai nuestro padre se cortó con el machete
Numijai awatní le pegó con el palo
Atajai aakmawai escribe con el lápiz
TAKAT NAJANMA (ACTIVIDADES).
Ayatin nekajnia nujai, nekapmamsam najankatá unuimianiajai
Ayatin ju naa apujutusta.
Yawa, paat, namak, tsenken, entsa, Chankin, mukin, naek, jimia, nuka, inchi, sankuj,
Tsama, atash, waaka, kuuk, Ipiak, numi, masu, kaya, atash.
UNIDAD 6
PENKÉ CHICHAM (EL VERBO)
6.1. PENKÉ CHICHAMÁ NAARI/ (EL INFINITIVO).
En la lengua shuar los verbos en infinitivo se forman agregando al lexema o raíz la
terminación “tin”
Iniakmamu/ Ejemplos.
Lexema o raíz del verbo Terminación español
Nantuje amuamu
Nakurus tin jugar
Tseken tin correr
Aneas tin amar
Tsupik tin cortar
Mejeas tin besar
Kanar tin dormir
Aják tin tumbar
Achik tin coger
Nampes tin cantar
Umar tin tomar
Aar tin escribir
We tin ir
TAKAT NAJANMA (ACTIVIDADES)
Penké chichama nantuje isam amuamu patatkatá tura apach chichamnum inian kastá.
Lexema o raíz del verbo Terminación español
Nantuje amuamu
Puju
A
Yua
Tepes
Ausa
Nijiar
Yakar
Ará
Tukú
Tsupik
Takakmas
Takás
6.2. JINTIAMURI. (CONCEPTO)
DESDE EL PUNTO DE VISTA SEMÁNTICO
Desde el punto de vista de su significado el verbo puede expresar:
a. Acción realizada(najánamu)
Uchikia unuimiatainiam unuimianiawai Los niños estudian en la escuela.
Uchikia unuimiatainiam nakurusarai Los niños jugaron en la escuela.
Aentska nakurutainiam takakmainiawai Las personas trabajan en la cancha
b. Acción que alguien recibe o sufre(najánma achiá nuyanchuka waitia)
Yawáka kasa awatmiati El perro fue golpeado por el ladrón.
Namákka apar achikmaiti El pez es pescado por mi padre
Antunkia yawá esemiuti Antún fue mordido por el perro
c. Esencia o expresión permanente del ser (imiantri)
Maríkia shirmaiti Mará es bella
Uchikia jashiataiti El niño es enfermo
d. Estado o expresión transitoria del ser(pujamurí nankámau)
Pitiur kuntuts pujawai Pedro está triste
Pitiur kuntuts imtiniaiti Pedro parece triste
Uchikia sapijmiak juakarai los niños quedaron asustados.
e. Existencia(aa)
Entsanka namák nukap awai En el río hay muchos peces
Aents jau iruneawai Existen personas mortales
Pujutai nukap awai hay muchos pupitres
DESDE EL PUNTO DE VISTA MORFOLÓGICO
Desde el punto de vista morfológico la característica fundamental del verbo es tener
“tiempo, persona, número, modo, aspecto y voz.
Tiempo Persona Numero Modo Aspecto Voz
Tsawant Aentsun Nekapmamu Itiuir Iimti Chichamu
jintia jintia jintia jintia jintia jintia
Yamai Wi emka aents Chikichkimmia Nekas jintia najanma Activa
Presente yo 1°persona (s) singular Indicativo nankamasu Najanma jintía
Perfectivo
Nankamasu Ame patatka aents Untsurimmia Wakeramu jintia Najanma Pasiva
Pasado Tú 2° persona(s) Plural Subjuntivo nankamachu Nájanma achia
Imperfectivo
Atin Nii patatka menaint Umiktinian jintia
Futuro Él 3° persona(s) Imperativo
Ií emka aents
Nosotros 1° pers (pl)
Atum
Vosotros 2° pers (pl)
Au
Ellos 3° pers (pl)
Las marcas del número:
En los tiempos simples
La marca del tiempo presente es el morfema <a> en No hay morfemas que indique las marcas de primera,
otros verbos no aparece esta marca. segunda y tercera persona del singular, tampoco hay la
La marca del pretérito imperfecto es <m(a)> o <mia> marca de primera persona del plural, en cambio, la marca
La marca del pretérito perfecto es <ma> o <mia> de segunda persona del plural es <r> y de tercera persona
La marca del futuro es <tat>a veces surge una del plural es <na o nia>
variación en <tiat> o<tta>
La marca del condicional es <aint>, <kin> ,<waint>,
<int> depende del verbo
En los tiempos compuestos:
La marca del tiempo pretérito perfecto es cero, también
se puede incluir las marcas < uit> o < it >
La marca del pretérito pluscuamperfecto es
< mia> .
El pretérito anterior es <ma>,
unicamente cambia por el acento y hay
una diferencia en la pronunciación con el presente del
tiempo simple.
La marca del futuro perfecto es <tta> o <ttia>
La marca del condicional es <kia>, <a>, < wa>
6.3 PENKÉ CHICHAM UMUCHMA (CONJUGACIÓN DE VERBOS)
NEKAS JINTIA/ MODO INDICATIVO- Tiempos simples y tiempos compuestos: TSEKENTIN
Akintin Presente Pret. Imperfecto Pret. Perfecto Futuro Condicional
Pron Yamai Nankamasu ejerachma Nankamasu ejeturma Atin Najanmia amin
Wi tséke-a-jai tséke-m(mia)-jai tseken-mia-jai Tseken-tiat-jai Tseken-kin-jai
yo corro corría corrí correré Correría
Ame tséke-a-me tséke-ma(mia)-me tseken-mia-me Tseken-tiat.me Tseken-kin-me
Tú corres corrías corriste Correrás Correrías
Nii tséke-a-wai tséke-ma(mia)-i(yi) tseken-mia-i(yi) Tseken-tiat.ui Tseken-kin-ti
Él corre corría corrió Correrá Correría
Ií tséke-a-ji tséke-m(mia)-ji tseken-mia-ji Tseken-tiat-ji Tseken-kin-ji
Nos corremos corríamos corrimos correremos correríamos
Atum tséke-a-r-me tséke-ma(mia)-r-me tseken-mia-r-me Tsekentiat.ru-me Tseken-kin-tru-me
Vos corréis corríais corristeis correréis Correríais
Au tséke-na-wai tséke-ar-ma(mia)-i(yi) tseken-kiar-mia-i(yi) Tseken-kiar-tat-ui Tseken-kia-rain-ti
Ellos corren corrían corrieron correrán Correrían
Akintin Pret. Perfecto Pret. Pluscuamperfecto Pret. Anterior Futuro perfecto Condic. Perfecto
Wi tséken-(iuit)-jiai tséken-mia-jai tseken-mia-jai tséke-tta-jai tseken-kia-jai
Yo he corrido había corrido hube corrido estaré corriendo habría corrido
Ame tséken-niu(uit)-me tséken-mia-me tseken-mia-me tséke-tta-me tseken-kia-me
Tú has corridor habías corrido hubiste corrido estarás corriendo habrías coorido
Nii tséken-(iuit)-ki tséken-mía-yi tseken-mia-i(yi) tséke-tta-wai tseken-kia-yi
Él ha corrido había corrido hubo corrido estará corriendo habría corrido
Ii tséken-(iuit)-ji tséken-mía-ji Tseken-mia-ji tséke-tta-ji tseken-kia-ji
Nos hemos corrido habíamos corrido hubimos corrido estaremos corriendo habriamos corrido
Atum tséken-niu(iuit)- tséken-mia-r-me Tsken-mia-r-me tséke-tta-r-me tseken-kia-r-me
Vos r(ru)-me habéis corrido hubisteis corrido estaréis corriendo habríais corrido
habéis corrido
Au tséken-kiar(uit)-ai-(i tséken-kiar-mia-yi tseke-kiar-mia-yi tséke-ar-tat-ui tseken-kia-ra-yi
Ellos han corrido habían corrido hubieron corrido estarán corriendo habrían corrido
Wakeramu jintía / Modo subjuntivo
Akintin-Pron Presente Pret. Imperfecto Futuro
Yamai Nankamasu ejerachma Atin
Wi Yo tseken-tiaj corra tseke-táj corriera/se Tseken-mi-j corriere/se
Ame Tu tseken-ki corras tseke corrieras/ses tseken-mi-niam corieres/sés
Nii Él tseken-kit corra tseke-t corriera/se tseken-mí corriere/se
Ií Nos tseken-tiai corramos tseke-tai corriéramos/semos Tséken-míj corriaremos/semos
Atum Vos tséken-kiuk corréis tséke-uk corriareis/seis Tséken-min-trum corriareis/seis
Au ellos tséken-kiar-at corran tséke-ar-át corrieran/sen Tseken-kiar-mí corrieren/sen
Akintin-Pron Pret. Perfecto Pret. Pluscuamperfecto Futuro perfecto
Wi Yo Tseken-mia-j haya corrido Tseken-kia-j hubiera corrido Tseke-wint-iaj hubiere corrido
Ame Tú Tseken-mia-m hayas corrido Tseken-kia-m hubieras coorido Tseke-wint-iam hubieres corrido
Nii Él Tseken-mia haya corrido Tseken-kia hubiera corrido Tseke-wint-i hubiere corrido
Ii Nos Tseken-mia-j haya corrido Tseken-kia-j hubiéramos corrido Tseke-wint-ji hubiéremos corrido
Atum Vos Tseken-mia-r-um hayais corrido Tseken-kia-rum hubiereis corrido Tseke-wint-ru-me hubiereis corrido
Au Ellos Tseken-kiar-má hayan corrido Tseken-kia-ra hubieran corrido Tseke-wia-rain-ti hubieren corrido
Modo imperativo
Tsekentía ame Tsekenti nii Tsekentiarum atum Tsekenkiartí au
Corre tú Corra usted Corred vosotros Corran ustedes
Penké chicham: SUMAKTIN
NEKAS JINTIA/ MODO INDICATIVO- Tiempos simples y tiempos compuestos
Akin- Presente Pret. Imperfecto Pret. Perfecto Futuro Condicional
tin Yamai Nankamasu ejerachma Nankamasu ejeturma Atin Najanmia amin
Pron
Wi Súma-jai Suma-m(mia)-jai Sumak-ma-jai Sumak-tat-jai Sumak-aint-jai
yo compro Compraba Compré Compraré compraría
Ame súma-me Suma-ma(mia)-me Sumak-ma-me Sumak-tat-me Sumak-aint-me
Tú compras Comprabas Compraste Comprarás Comprarías
Nii súma-wai Suma-ma(mia)-i(yi) Sumak-ma-i(yi) Sumak-tat-ui Sumak-aint-i
Él compra Compraba Compró Comprará Compraría
Ií súma-ji Suma-m(mia)-ji Sumak-ma-ji Sumak-tat-ji Sumak-aint-ji
Nos compramos Comprabamos Compramos Compraremos Compraríamos
Atum súma-r-me Suma-ma(mia)-r-me Sumak-ma-r-me Sumak-tat-ru-me Sumak-aint-ru-me
Vos comprais Comprabais Comprasteis comprarais Comprariáis
Au súma-inia-wai Suma-r-ma(mia)-i(yi) Sumak-ar-ma-i Sumak-ar-tat-ui Sumak-ar-aint-i
Ellos compran Compraban Compraron comprarán Comprarían
Pret. Perfecto Pret. Pluscuamperfecto Pret. Anterior Futuro perfecto Condic. Perfecto
Wi Sumák(uit)-jai sumák-mia-jai Sumak-ma-jai suma-tta-jai Sumak-a-jai
Yo he comprado había comprado hube comprado estaré comprando habría corrido
Ame Sumák-u(uit)-me sumák-mia-me Sumak-ma-me suma-tta-me Sumak-a-me
Tú has corrido habías comprado hubiste comprado estaré comprando habrías coorido
Nii Sumak (uit)-ai(ti) sumák-mia-yi Sumak-ma-(yi) suma-tta-wai Sumak-a-yi
Él ha corrido había comprado hubo comprado estará comprando habría corrido
Ii sumak-(uit)-ji sumák-mia-ji Sumak-ma-ji suma-tta-ji Sumak.a-ji
Nos hemos corrido habíamos comprado hubimos comprado estaremos comprand habriamos corrido
Atum sumak(uit)-ur(ru)-me sumák-mia-r-me Sumak-ma-r-me suma-tta-r-me Sumak-a-r-me
Vos habéis corrido habéis comprado hubisteis comprado estaréis corriendo habríais corrido
Au Sumak-ar(uit)-ai(i) Sumák-ar-mia-yi sumak-ar-ma-yi Suma-r-tat-ui Sumak-a-ra-yi
Ellos han corrido habían comprado hubieron comprado estarán corriendo habrían corrido
Wakeramu jintía (Modo subjuntivo)
Akintin-Pron Presente Pret. Imperfecto Futuro
Yamai Nankamasu ejerachma Atin
Wi Yo sumak-taj compre Sumá-j comprara/se sumak-mi-j comprare
Ame Tu Sumak-ai compres Sumá-m compraras/ses Sumak-mi-niam comprares
Nii Él Sumak-at compre Sumá comprara/se Sumak-mí comprare
Ií Nos Sumak-tai compremos Sumá-j compraramos/semos Sumak-mi-j compraremos
Atum Vos Sumak-uk compreis Sumá-r-um comprareis/seis Sumak-mi-ntr-um comprareis
Au ellos Sumak-ar-at compren Suma-r-á compraran/sen Sumak-ar-mí compraren
Akintin-Pron Pret. Perfecto Pret. Pluscuamperfecto Futuro perfecto
Wi Yo Sumak-ma-j haya comprado Suma-ka-j hubiera comprado sumak-aint-iaj hubire comprado
Ame Tú Sumak-ma-m hayas comprado Suma-ka-m hubieras comprado Sumak-aint-iam hubieres comprado
Nii Él Sumak-má haya comprado Suma-ká hubiera comprado sumak-aint-i hubiere comprado
Ii Nos Sumak-ma-j haya comprado Suma-ka-j hubiéramos comprado sumak-aint-ji hubiéremos comprado
Atum Vos Sumak-ma-r-um hayais comprado suma-k-ar-um hubiereis comprado sumak-aint-ru-me hubiereis comprado
Au Ellos Sumak-ar-ma hayan comprado Suma-ka-rá hubieran comprado Sumak-ar-aint-i hubieren comprado
Modo imperativo
Sumaktá ame Sumaktí nii Sumaktarum atum Sumakartí au
Corre tú Corra usted Corred vosotros Corran ustedes
Penké chicham: KANARTIN / VERBO DORMIR
NEKAS JINTIA/ MODO INDICATIVO: Tiempos simples y tiempos compuestos
Akin- Presente Pret. Imperfecto Pret. Perfecto Futuro Condicional
tin Yamai Nankamasu ejerachma Nankamasu ejeturma Atin Najanmia amin
Pron
Wi kána-jai kani-mia-jai kanar-ma-jai kanar-tat-jai kanar-aint-jai
yo duermo dormía dormí dormiré dormiría
Ame kána-me kani-mia-me kanar-ma-me kanar-tat-me kanar-aint-me
Tú duermes dormías dormiste dormirás dormirías
Nii kána-wai kani-mia-i(yi) kanar-ma-i(yi) kanar-tat-ui kanar-aint-i
Él duerme dormía durmió dormirá dormiría
Ií kána-ji kani-m-ji kanar-ma-ji kanar-tat-ji kanar-aint-ji
Nos dormimos dormiamos dormimos dormiremos dormiríamos
Atum kána-r-me kani-mia-r-me kanar-ma-r-me kanar-tat-ru-me kanar-aint-ru-me
Vos dormis dormíais durmieron dormirais dormiriáis
Au kánu-inia-wai Kani-mia-r-mai kanar-ar-ma-i kanar-ar-tat-ui kanar-ar-aint-I
Ellos duermen dormían durmieron dormirán dormirían
Pret. Perfecto Pret. Pluscuamperfecto Pret. Anterior Futuro perfecto Condic. Perfecto
Wi Kanar(uit)-jai kanár-mia-jai Kanar-ma-jai Kani-ttia-jai Kanár-a-jai
Yo he dormido había dormido hube dormido estaré durmiendo habría dormido
Ame kanar-u(uit)-me kanár-mia-me Kanar-ma-me kani-ttia-me Kaná-a-me
Tú has dormido habías dormido hubiste dormido estarás durmiendo habrías dormido
Nii Kanar- (uit)-ai(ti) kanár-mia-(yi) Kanar-ma- i(yi) kani-ttia-wai Kanár-a-yi
Él ha dormido había dormido hubo dormido estará durmiendo habría dormido
Ii kanar-(uit)-ji kanár-mia-ji Kanar-ma-ji kani-ttia-ji Kanár-a-ji
Nos hemos dormido habíamos dormido hubimos dormido estaremos durmiendo habriamos dormido
Atum kanar(uit)-ur(ru)-me kanár-mia-r-me Kanar-ma-r-me kani-ttia-r-me Kanár-a-r-me
Vos habéis dormido habéis dormido hubisteis dormido estaréis durmiendo habríais dormido
Au kanar-ar(uit)-ai(i) kanár-ar-mia-(yi) Kanar-ar-ma-yi kani-ar-tat-ui Kanár-a-ra-yi
Ellos han dormido habían dormido hubieron dormido estarán durmiendo habrían dormido
Wakeramu jintía / Modo subjuntivo
Akintin-Pron Presente Pret. Imperfecto Futuro
Yamai Nankamasu ejerachma Atin
Wi Yo kanar-taj duerma kanar-aj durmiera/se kanar-mi-j durmiere
Ame Tu kanar-ai duermas kanar-am durmieras/ses kanar-mi-niam durmieres
Nii Él kanar-at duerma Kanar-á durmiera/se Kanar-mí durmiere
Ií Nos kanar-tai dormamos kanar-aj durmieramos/semos Kanar-mij durmieremos
Atum Vos kana-r-uk dormis Kanar-ar-um durmierais/seis kanar-mi-ntr-um durmiereis
Au ellos kanar-ar-at duerman kanar-ar-á durmieran/sen Kanar-ar-mí durmieren
Akintin-Pron Pret. Perfecto Pret. Pluscuamperfecto Futuro perfecto
Wi Yo Kanar-ma-j haya dormido Kana-ra-j hubiera dormido kanar-aint-iaj hubiere dormido
Ame Tú Knar-ma-m hayas dormido Kana-ra-m hubieras dormido kanar-aint-iam hubieres dormido
Nii Él kanr-má haya dormido kana-rá hubiera dormido kanar-aint-i hubiere dormido
Ii Nos Kanar-ma-j haya dormido kana-ra-j hubiéramos dormido kanar-aint-tiaj hubiéremos dormido
Atum Vos Kanar-ma-r-um hayais dormido kana-ra-rum hubiereis dormido kanar-aint-ru-me hubiereis dormido
Au Ellos Kanar-ar-ma- hayan dormido Kana-ra-rá hubieran dormido Kanar-ar-aint-i hubieren dormido
Modo imperativo
kanartá ame kanartí nii kanartarum atum kanarartí au
Corre tú Corra usted Corred vosotros Corran ustedes
PENKÉ CHICHAM: PUJUTIN (pujustin) / VERBO SER
NEKAS JINTIA/ MODO INDICATIVO- Tiempos simples y tiempos compuestos
Akin- Presente Pret. Imperfecto Pret. Perfecto Futuro Condicional
tin Yamai Nankamasu ejerachma Nankamasu ejeturma Atin Najanmia amin
Pron
Wi puja-jai puju-m(mia)-jai puju-m-jai puju-tta-jai puju-int-jai
yo estoy estaba estuve estaré estaría
Ame puja-me puju-ma(mia)-me pujú-ma-me puju-tta-me puju-int-me
Tú estás estabas estuviste estarás estarías
Nii puja-wai puju-ma(mia)-i(yi) pujú-ma-i(yi) puju-tta-wai puju-int-i
Él está estaba estuvo estará estaría
Ií puja-ji puju-m(mia)-ji puju-m-ji puju-tta-ji puju-int-ji
Nos estamos estabamos estuvimos estaremos estaríamos
Atum puja-r-me puju-ma(mia)-r-me puju-ma-r-me puju-tta-r-me puju-int-ru-me
Vos estais estabais estuvisteis estareis estariáis
Au puju-inia-wai puju-ar-ma(mia)-i(yi) puju-ar-ma-i puju-ar-tat-ui puju-ar-aint-i
Ellos están estaban estuvieron estarán estarían
Pret. Perfecto Pret. Pluscuamperfecto Pret. Anterior Futuro perfecto Condic. Perfecto
Wi Puja-it-jai- pujus-jai pujus-mia-jai pujú-jai puju-a-jai
Yo he estado había estado hube estado habría estado
Ame puja-it-me-pujusu-me pujus-mia-me pujúa-me puju-a-me
Tú has estado habías estado hubiste estado habrías estado
Nii Puja-it-i –pujus-ai pujus-mia-yi pujúa-yi puju-a-yi
Él ha estado había estado hubo estado habría estado
Ii puja-it-ji- pujus-ji Pujus-mia-ji Pujúa-ji puju-a-ji
Nos hemos estado Habíamos estado hubimos estado habriamos estado
Atum Puja-it-ru-me-pujus-ur-me pujus-mia-r-me pujúa-r-me puju-a-r-me
Vos habéis corrido habéis estado hubisteis estado habríais estado
Au Puju-ar-uit-i-pujus-ar-ai pujus-ar-mia-yi Pujúa-ra-yi puju-a-ra-yi
Ellos han estado habían estado hubieron estado habrían estado
Wakeramu jintía / Modo subjuntivo
Akintin-Pron Presente Pret. Imperfecto Futuro
Yamai Nankamasu ejerachma Atin
Wi Yo sumak-taj compre Sumá-j comprara/se sumak-mi-j comprare/se
Ame Tu Sumak-ai compres Sumá-m compraras/ses Sumak-mi-niam comprares/ses
Nii Él Sumak-at compre Sumá comprara/se Sumak-mí comprare/se
Ií Nos Sumak-ai compremos Sumá-j compraramos/semos Sumak-mí compraremos/semos
Atum Vos Suma-kuk compreis Sumá-r-um comprareis/seis Sumak-mi-ntr-um comprareis/seis
Au ellos Sumak-ar-at compren Suma-r-á compraran/sen Sumak-ar-mí compraren/sen
Akintin-Pron Pret. Perfecto Pret. Pluscuamperfecto Futuro perfecto
Wi Yo Sumak-aj haya comprado suma-j hubiera comprado sumak-aint-iaj hubiere comprado
Ame Tú Sumak-am hayas cocomprado suma-m hubieras comprado Sumak-aint-iam hubieres comprado
Nii Él Sumak-á haya comprado sumá hubiera comprado sumak-aint-i hubiere comprado
Ii Nos Sumak-aj haya comprado suma-j hubiéramos comprado sumak-aint-ji hubiéremos comprado
Atum Vos Sumak-ar-um hayais comprado suma-r-um hubiereis comprado sumak-aint-ru-me hubiereis comprado
Au Ellos Sumak-ar-á hayan comprado suma-rá hubieran comprado sumak-ar-aint-i hubieren comprado
Modo imperativo
Sumaktá ame Sumakti nii Sumaktarum atum Sumakartí au
Corre tú Corra usted Corred vosotros Corran ustedes
UNIDAD 7
LA ORACIÓN Y SINTAXIS
7.1. LA ORACION.
“La oración es considerada como la unidad mínima del lenguaje que puede por si sola
dar un mensaje, comunicación o predicación”1.
Es el predicado o predicados que pueden recibir expansiones y eventualmente el suje-
to.
CLASIFICACIÓN
La oración se clasifica en tres formas: por la estructura; por el significado y por la fun-
ción.
POR LA FORMA O ESTRUCTURA se clasifica en:
a) ORACIONES UNIMEMBRES
Son predicados que carecen del sujeto.
Ejemplos:
Ee “si”
Ayu “bueno”
Kashín “mañana”
Aták “algún día”
Yajauch “malo”
Penker “bueno”
Yakí “encima”
Jáwai “está enfermo”
Akájtukaip “no me hagas enojar”
Nukap “bastante”
1
Alejandro Mendoza. CURSO DE MORFOLOGIA Y SINTAXIS. Cuenca, julio del 2007.
Paij! “¡ya está!”
Ishichik “poco”
Wetai “vamos”
Tuimpia “a dónde”
Winitia “ven”
Pujámek “estás?”
Winiamek “vienes?”
b) ORACIONES BIMEMBRES
Las oraciones bimembres son aquellas que tienen dos miembros: sujeto y predica-
do(s). El núcleo es siempre el verbo.
Ejemplos:
Uchikia ajanam wenawai.
S. P.
“Los niños van a la huerta”.
Winia yawar kampunniunam jiatrawai.
S. P.
“Mi perro ladra en la selva”.
Shiki mashu mayi.
S. P.
“Shiki mató paujil”.
Awasat jeen weyi.
S. P.
“Awasat fue a su casa”.
Tsamaraint namakan nijiaúyi.
S. P.
“Tsamaraint se fue a pescar”.
Apa uchirin chicharkayi.
S. P.
“El padre reprende a su hijo”.
Nampir ajanam weyi.
S. P.
“Nampir se fue a la huerta”.
Yuma nakurawai.
S. P.
“Yuma juega”.
Chuup pamán mayi.
S. P.
“Chuup mató a la danta”
Shakaim kampunniunam wekawai.
S. P.
“Shakaim camina en la selva”.
Ii numi ajaji.
S. P.
“Nosotros tumbamos árboles”.
c) ORACIONES SIMPLES
Son aquellas que constan de un predicado.
Ejemplos:
Wi takatnúm weajai.
P.
“Yo voy al trabajo”.
Wi nijiamchin nawájai.
P.
“Yo preparo la chicha”.
Unuikiartin pimpikí.
P.
“El profesor se cansó”.
Uchi namaka níjiainiawai.
P.
“Los niños pescan”.
Tuntuam washimian najanayi.
P.
“Tuntuam hizo la barbacoa”.
Yamai tii yutawai.
P.
“Ahora llueve mucho”.
Tuish shaan yuiniawai.
P.
“Los loros comen maíz”.
Yatsur takákmawai.
P.
“Mi hermano trabaja”.
Wi unuimiajai.
P.
“Yo estudio”.
f. ORACIONES EN VOZ ACTIVA
En la voz activa el sujeto realiza, ejecuta o controla la acción del verbo, es decir, es un
sujeto agente.
Ejemplos:
Aparka washin apapeawai.
S.
“Mi padre persigue al mono”.
Uchikia aparin anenawai.
S.
“Los niños aman a su padre”.
Yawaka sawan aintiawai.
S.
“El perro ladra al conejo”.
Unuikiartinkia uchin unuiniawai.
S.
“El profesor educa a los niños”.
Kujancham atashin yuawai.
S.
“El zorro come a la gallina”.
Nuwa nijiamchin nawayi.
S.
“La mujer preparó la chicha”.
Yawa yunkitsan aintiawai.
S.
“El perro persigue a la guatuza”
Juank numin yanawai.
S.
“Juan carga el palo”.
Waaka saakin yuawai.
S.
“La vaca come el pasto”.
f. ORACIONES EN VOZ PASIVA
La voz pasiva es aquella en la que el verbo posee un sujeto que padece la acción, es
decir, es un sujeto paciente y no la realiza, ejecuta o controla; en este caso el sujeto es
receptor de una acción.
Ejemplos:
Washikia apar apapekmaiti.
S.
“El mono es perseguido por mi padre”.
Apaka uchiri aneasmaiti.
S.
“El padre es amado por sus hijos”.
Sawaka yawá aintramuiti.
S.
“El conejo es perseguido por el perro”.
Uchikia unuikiartin unuiniarmaiti.
S.
“El niño es educado por el profesor”.
Nijiamchikia nuwa nawamuiti.
S.
“La chicha es preparada por la mujer”.
Atashkia kujancham yuamuiti.
S.
“La gallina es comida por el zorro”.
Yunkitska yawa aintramuiti.
S.
“La guatuza es perseguida por el perro”.
Numikia Juank yanakmaiti.
S.
“El palo es cargado por Juan”.
Nampichka atash yuamuiti.
S.
“La lombriz es comida por la gallina”.
Saakkia waaka yuamuiti.
S.
“El pasto es comido por la vaca”.
POR EL SIGNIFICADO se clasifica en:
a) ORACIONES ENUNCIATIVAS O DECLARATIVAS
Estas oraciones informan algo al oyente, enuncian algo sin expresar ningún deseo,
orden, duda o estado de ánimo2.
Ejemplos:
[Yajania aentska ikiam paantniun iismini- “Los turistas buscan los mejores lugares
an eaniawai] para visitarlos”.
[Ame apa tiimia pénker tsuakratniuyayi] “Su padre fue un gran médico”.
2
Curso de morfología y sintaxis. Mendoza, Alejandro. Cuenca, julio 2007, pag.71
[unuimiatainiam unuikiartinian uchikia “Los niños esperan al profesor en la cla-
nakainiawai] se”.
[Kashikia yutukai] “Llovió durante la noche”.
[Warik tsawawai] “Amanece temprano”.
[Ayumpum nantutinkia warik kiawai] “En agosto atardece pronto”.
[Nukap chichaman tunainiawai] “Se dicen muchas cosas”.
[Pénkesha takakchainianun tii aujmatai- “Se comenta mucho sobre la pobreza”.
niawai].
b) ORACIONES DESIDERATIVAS
Estas oraciones expresan un deseo, una aspiración que puede o no darse.
En la lengua Shuar las oraciones que expresan un deseo, una súplica, una aspiración
a hacer algo, se forma añadiendo al lexema verbal el morfema –ka y complementado
con el morfema libre mak que expresa un “deseo” y para la negación el morfema –
Cha.
Ejemplos:
Oraciones desiderativas afirmativas
Uchi wari taarka mak “Quizás los niños vengan pronto”.
Juu atsakamu yutukka mak “Ojalá llueva esta semana”.
Takatnum wetinia winia yatsur wari taanka “Quizás venga mi hermano para ir al
mak trabajo”.
Ame nuku wari táánka mak “Ojalá tu madre llegue pronto”.
Oraciones desiderativas negativas.
Juu atsakamu yutukchanka mak “Ojalá no llueva esta semana”.
Uchi wari taarchanka mak “Quizás los niños no vengan pronto”.
Takatnum wetinia winia yatsur wari tachan- “Quizás no venga mi hermano para ir al
ka mak trabajo”.
[Ame nuku wari tachanka mak] “Ojalá tu madre no llegue pronto”.
ORACIONES IMPERATIVAS:
Son aquellas que expresan orden, mandato o prohibición. Se construyen con el verbo
en Imperativo. Suelen tambien expresarse en futuro de indicativo, o en subjuntivo
cuando se quiere ordenar con cortesía o con indicación de respeto; finalmente en infini-
tivo no existe la marca en el habla shuar.
Ejemplos:
Entsa sawi itiartitia “Traéme agua limpia”.
Jeá warik winitia~tatá “Ven pronto a la casa”.
Waitneasam, jinkitia “Salga, por favor”.
Nakamtainiam nakamsatarum “Esperen en la sala”.
Jiru takakmatai ikiustarum “Guarden las herramientas”.
Juu ésaram chicham aartarum “Escribir las siguientes oraciones”.
Kashin, tuke entsatai entsara tatárum “Mañana, venir con el uniforme puesto”.
Ayampratin ankan jeachmanun jinkish- “No salir antes de la hora de descanso”.
tin
Warik takat najánata “Harás las tareas pronto”.
Tuke tsawantin pushiram yapajmiamtia “Cambiaraste la ropa todos los días”.
Kashin wárik tatá “Vendrás temprano mañana”.
Jiru takakmatai itiarta “Traerás las herramientas”.
Jiru takakmatai ikiankaip “No traerás las herramientas”.
Waitruawaip, kasamkaip, naki aip “No mentirás, no robarás, no serás ocioso”.
Nekasa nu titia “Dí la verdad”.
Nekascha titia “No digas la verdad”.
Ame jeemin nakarsata “Espérame en tu casa”.
LAS ORACIONES IMPERATIVAS O EXHORTATIVAS.
Son aquellas que expresan orden, mandato o prohibición. Se construye con el verbo en
imperativo3.
Ejemplos:
Entsa sawi- saar itiartitia “Traeme agua limpia” .
Ame jeemin- nakarsata “Esperame en tu casa”.
Tankamashnum- nakamsatarum “Esperen en la sala”.
Juu esaram chicham- aartarum “Escribir las siguientes oraciones”.
Tuke tsawantin pushiram- yapajmiamtia “Cambiaraste la ropa todos los días”.
VERBO EN FUTURO (DE MANDATO)
En esta clase de oraciones imperativas del verbo en futuro en el habla shuar llevan sus
marcas como: -mkaip, -waip, aip que están ligados al verbo.
Ejemplos:
-mkaip
Patamkaip “No encimes”
Anamkaip “No le embriegues”
Kasamkaip “No robarás”
-waip
Waitruawaip “No mentiras”
Mawaip “No matarás”
3
Curso de morfología y sintaxis. Mendoza, Alejandro. Cuenca, julio 2007, pag.71
Yuawaip “No comerás”
Esawaip “No te quemarás”
Aesawaip “No le quemarás”
Aip.
Naki aip “No serás perezoso”
Nampen aip “No serás etílico”
Waurka aip “No serás loco”
CON SUBJUNTIVO DE CORTESÍA.
Wait aneasam~waitneasam jinkikia “Salga, por favor”.
Nekas nu titia “Di la verdad”.
Atumi uuntri arantuktarum “Guarden respeto a vuestros mayores”.
Jiru takakmatai ikiustarum “Guarden las herramientas.
c) ORACIONES DUBITATIVAS: Son aquellas que expresan duda, temor o probabili-
dad. Y en Shuar Chicham existen las siguientes lexemas: –tumaitkiush (duda),
nuya amia (probabilidad) y morfema -ash (probabilidad).
Jeemin wetatjai tumaitkiusha “Iré a tu casa pero no entraré”.
wayashtatjai
Riobamba wemajai tumaitkiush “Viajé a Riobamba mas no hubo reunión”.
iruntma atsumai
Ipiakma tarmatai nuyá nii kanutai- “Recibiré a los invitados luego llevaré a sus habi-
rin yaruaktajai taciones”.
Kashikias ame apa tai “Vendría tu padre por la mañana”.
Yutuktatuash ajawai “Parece que va a llover”.
Tachattuash ajawai “No sé si venga”.
Unuikiartin tachatpiash tuiniawai “Dicen que vendrá el profesor”.
Entsa kuri ámia tu aujmatainiawai “Cuentan que hubo oro en el río”.
d) ORACIONES EXCLAMATIVAS:
Son aquellos que expresan admiración, sorpresa o un estado de ánimo (emoción, ale-
gría)
VOCATIVO: expresa emoción.
Ejemplos:
Imia shirmach ajasa pujámea! “¡Qué hermosa estás!”
Amin wainkian warasajsha! “¡Me alegro de verte!”
Urutaink kuitsha awankturkitiam! “¡Cuándo me devolverás el dinero!”
Netsé, tui wainkiatjame! ¡Dónde te encuentro, pícaro!
Tui wainkiattajam! ¡Dónde te encuentro!
Tui wainkiashtajam! ¡Dónde no te encuentro!
Winia amikru, urutaink wainkiatjam! ¡Cuando te veré, amigo mío!
Winia amikru, urutaink wainkiashta- ¡Cuando no te veré, amigo mío!
jam!
En la lengua shuar se resaltan la exclamación sobre todo en la entonación del acento
de las palabras, también existe una marca que indica el estado anímico de la persona
este morfema es –k y va ligada al sustantivo.
Ejemplos:
Jeak ¡Casa!
Numik ma ¡Mató palo!
Ajak takam ¡Trabajas huerta!
f. ORACIONES AFIRMATIVAS: son aquellas que denota o implica una acción que se
realiza en el tiempo presente, pasado y futuro.
Shuar chicham tiene las siguientes marcas: -yi, -wai (pasado), -wai (presente), -tat
(futuro).
Ejemplos:
Pitiur nii jeen weyi “Pedro se fue a su casa”.
Apa nii uchirin chichareawai “El padre reprende a sus hijos”.
Nii shuarka tsawaik yurumainiawai “La familia come temprano”.
Yutasua kiawai “Llueve todo el día”.
Tii nukap Yutawai “Hay mucha lluvia”.
Cuencanam tsetsek ajawai “Hace frío en Cuenca”.
Guayaquilnum tsuer ajawai “Hace calor en Guayaquil”.
Ankuash nakurusmayi “Ankuash jugó”
Kayap tunkiniam wetattui “Kayap viajara a Quito”.
g. ORACIONES INTERROGATIVAS: Son aquellas que expresa la interrogación a
través de un signo de pregunta. En Shuar chicham este signo no se utiliza ya que
existen lexemas que indican la interrogación.
Ejemplos:
Tui pujam ¿Dónde vives?
Urutai tatatam ¿Cuándo vienes?
Urukamtai yurumeatsum ¿Por qué no comes?
Urutma uwi takakeam ¿Cuántos años tienes?
Itiur pujam ¿Cómo estás?
Etsa uruka ekemsamtai wetatam ¿A qué hora te vas?
Jeeminiank taum ¿Veniste de tu casa?
Kuit takakmek ¿Tienes dinero?
Yamaik taum ¿Llegaste hoy?
Akmatai papi amek sumakum ¿Tú compraste el cuaderno?
Urutaink kuitsha awankturkitiam ¿Cuándo me devolverás el dinero?
Netse, tui wainkiattajam ¿Dónde te encuentro, pícaro?
Ipiamu wininiawak ¿Vienen los invitados?
Ipiamu wininiatsuk ¿No vienen los invitados?
Kuitia ikiasmajmena nu itiamek. ¿Traes el dinero que te presté?
Kuitian ikiasmajme nu itiachumek ¿No traes el dinero que te presté?
Las oraciones interrogativas en Shuar chicham expresamos mediante advervios inte-
rrogativos. Estos se ubican al inicio de la oración para que sea como interrogación.
Tui~tuiya~tuimp, “dónde”. Se utiliza para determinar el lugar, sitio o dirección.
Ejemplos:
Tui~tuiya we ¿dónde se fue?
Tui~tuímp wemam ¿dónde te fuiste?
Tui~tuímp juákara ¿dónde se quedaron?
Urutai~urutaiya “cuando” se utiliza para determinar el tiempo (pasado, presente y
futuro)
Ejemplos:
Urutai~urutaiya tamam ¿cuando veniste?
Urutai~urutaiya wetatam ¿cuando vas a ir?
Urutai~urutaiya tartata ¿cuando van a llegar?
Urukamtai “por qué” Se utiliza para determinar la causa, razón o circunstancia.
Ejemplos:
Urukamtai yurumacha ¿Por qué no comió?
Urukamtai utea ¿Por qué llora?
Urukamtai juaka ¿Por qué se quedó?
Itiurkatsa “para qué”.
Itiurkatsa wakeram ¿Para qué quiere?
Itiurkatsa seámea ¿Para qué pide?
Itiurkatsa júki ¿Para qué llevó?
Urutma “cuánto” se utiliza para determinar la cantidad.
Ejemplos:
Urutma takakeam ¿Cuánto tienes?
Urutma uchi juakara ¿Cuántos niños se quedaron?
Urutma atashia jarutramka ¿Cuántas gallinas se te han muerto?
Itiur~itiura~Itiurkamea “cómo” “de qué manera” se utiliza para determinar la forma
o manera de la acción.
Ejemplos:
Itiur~itiura pujam ¿Cómo estás?
Itiur~itura taum ¿Cómo llegaste?
Itiur~itiura najanam ¿Cómo hiciste?
Itiurkamea wainkiam ¿Cómo encontraste?
Uruka ainia “A qué hora” “en qué momento” se utiliza para determinar con exactitud
y precisión el tiempo.
Ejemplos:
Uruka ainia weum ¿A qué horas te fuiste?
Uruka ainia wetataj ¿A qué horas vamos a ir?
Uruka ainia tai ¿En qué momento vino?
Ya~yáki “quién” se utiliza para determinar al sujeto de la acción.
Ejemplos:
Ya winia ¿Quién viene?
Yaki tati ¿Quién vendrá?
Yaki jaa ¿Quién estará enfemero?
Yai~Yainia~ya “donde quien” se utiliza para precisar el lugar de la acción.
Ejemplos:
Yai~yainia jantsemawara ¿Dónde quien bailaron?
Yai~yainia wearum ¿Dónde quien se van?
Yai~yainia takakmastatrum ¿Dónde quien van a trabajar?
Yájai~yájainia “con quién” se utiliza para determinar compañía del sujeto en la ac-
ción.
Ejemplos:
Yájai~yájainia wekam ¿con quién andas?
Yájai~yájainia juaka ¿Con quién se quedó?
Yájai~yájainia taum ¿Con quién llegaste?
Yana “a quien” se utiliza para definir el sujeto que ha sido objeto de acción.
Ejemplos:
Yana máwara ¿A quién le mataron?
Yana awatiara ¿A quién le golpearon?
Yana kasarkara ¿A quién le robaron?
Tuimpia~Tuyampa~tuyampaitiam “de dónde” se utiliza para determinar la proce-
dencia o destino.
Ejemplos:
Tuimpia weam ¿dónde te vas?
Tuyampa winiam ¿de dónde vienes?
Tuimpia juaka ¿dónde se quedó?
Tuyampaitiam ¿De dónde eres?
Itiurkamua~itiurkamea “como así” Se utiliza para definir el resultado de la acción.
Existe otra forma de interrogar mediante partícula -k dentro de los verbos:
Ejemplos:
Itiurkamua tai ¿Cómo así llegó?
Warinia: “qué”.
Warinia yua ¿qué comió?
Warinia itia ¿qué trajo?
Warinia seá ¿Qué pidió?
-k este morfema determina al verbo en la interrogación.
Ejemplos:
Achiktin “tener” Achiakmek~takakmek ¿tienes?
Winitin “venir” Wininiatsuak~tainiatsuk ¿vienen?
Itiatin “traer” Itiamek ¿trajistes?
Itiatin “traer” Itiachumek ¿no trajistes?
h. ORACIONES NEGATIVAS: expresan negando la acción.
Pedro ni jeen wechayi “Pedro no se fue a su casa”.
Apawach nii uchirin jintintiatsui “El padre no reprende a sus hijos”.
Nii shuar ju kiaraink yurumtsui “La familia no come temprano”.
Las oraciones negativas en la lengua Shuar se determina con las partículas –Cha “no”
Es una partícula que expresa la negación de una acción.
Ejemplos:
Wechayi~i “no se fue”
Tachayi~i “no vino”
Jakachayi “no hubiera muerto”
Jakachai “no murió”
-tsuk: “sin” Es otra partícula que expresa la negación de la acción.
Ejemplos:
Wetsuk “sin ir”
Jatsuk “sin enfermar”
Yutsuk “sin comer”
Maatsuk “sin bañar”
TAKAT NAJANATA (ACTIVIDADES A DESRROLLAR)
o ESCRIBIR EN ESPAÑOL EL SIGNIFICADO DE LAS ORACIONES UNI-
MENBRES DADAS EN SHUAR.
ORACIONES UNIMEMBRES EN ORACIONES UNIMEMBRES EN ES-
SHUAR PAÑOL
Ee
Yajauch
Ayu
Kashín
Aták
jui
atak
o Complete las siguientes oraciones bimembres con los auguientes
sustantivos. ( uchikia, yawar, Shiki, Awasat)
……………….. ajanam wenawai.
……………….. kampunniunam jiatrawai.
.
………………. mashu mayi
………………. jeen weyi.
o Formule 4 oraciones simples, obserbe la oración patrón.
Wi kanusa weajai.
…………………………………………………………………..
…………………………………………………………………..
…………………………………………………………………..
…………………………………………………………………..
o Agregar el morfema ´´-n y/o -rin´´ a las siguientes oraciones en voz
pasiva
Aparka washi...... apapeawai.
Uchikia apa……. anenawai.
Yawaka sawa….. aintiawai.
Unuikiartinkia uchi…… unuiniawai.
Kujancham atash…… yuawai.
.
POR EL SIGNIFICADO se clasifica en:
o Lee las siguientes oraciones y separe por silabas, escribientodo de
cuantas silabas esta compuesta dicha oración.
Yajania aentska ikiam paantniun iisminian eaniawai
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
Ame apa tiimia pénker tsuakratniuyayi
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
Unuimiatainiam unuikiartinian uchikia nakainiawai
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………..
Nukap chichaman tunainiawai
................................................................................................................................
……………………………………………………………………………………………..
Pénkesha takakchainianun tii aujmatainiawai
…………………………………………………………………………………………….
……………………………………………………………………………………………
o Traducir en shuar las siguientes oraciones desiderativas afirmativas
Quizás los niños vengan pronto
……………………………………………………………………………………………..
Ojalá llueva esta semana
…………………………………………………………………………………………….
Quizás venga mi hermano para ir al trabajo
……………………………………………………………………………………………
Ojalá tu madre llegue pronto
……………………………………………………………………………………………
o Formule dos oraciones imperativas o exhortativas
…………………………………………………………………………………………….
…………………………………………………………………………………………....
o A estos verbos transforme en verbos que indique mandato
-mkaip
---------------------------------------------------------------------------------------------------------
-waip
-------------------------------------------------------------------------------------------------------
Aip
------------------------------------------------------------------------------------------------------
o Utilizando las dos palabras escriba oraciones que indica cortesia.
(Waitneasam, arantuktarum)
……………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………..
o Escribir en shuar las siguientes oraciones que expresen interroga-
cion.
¿Cuándo vienes?
……………………………………………………………………………………………
¿Por qué no comes?
……………………………………………………………………………………………
¿Cuántos años tienes?
……………………………………………………………………………………………
¿A qué hora te vas?
……………………………………………………………………………………………
¿Veniste de tu casa?
……………………………………………………………………………………………
¿Tienes dinero?
……………………………………………………………………………………………
¿Llegaste hoy?
……………………………………………………………………………………………
¿Tú compraste el cuaderno?
……………………………………………………………………………………………
¿Cuándo me devolverás el dinero?
……………………………………………………………………………………………
BIBLIOGRAFIA
AA.VV, Visión Funcional del Sistema de la Lengua Shuar. Universidad de
Cuenca, Cuenca 2.000 (inédita).
JUANK, Aijiu. Aujmatsatai Yatsuchi: Manual de aprendizaje de la lengua
shuar, Macas (Morona Santiago)-Ecuador, 2ª Edición, 1997.
JUANK, Aijiu. Ortografía Shuar y Apuntes de Gramática y Léxico Achuar,
Macas (Morona Santiago)-Ecuador, 2ª Edición, 1997.
JUANK, Aijiu. El Verbo Shuar, resúmenes esquemáticos, Macas (Morona
Santiago)-Ecuador, 1997.
JUANK, Aijiu. Pueblo de Fuertes, Tomo I, Quito, 1995.
Alvarez, Catalina. Lingüística 1 para maestros de Educación Intercultural
Bilingüe, Quito. Ecuador. Imprenta SNALME, 1993.
GARCÉS Luis, ALVAREZ, Catalina. Lingüística Aplicada a la Educación
Intercultural Bilingüe, Quito. Edic.Abya-Yala, 1997, Colección Antro-
pología Aplicada N0 12.
MARTINET, André Elementos de la Lingüística General, 3a Edición revisada.
Madrid, Gredos, 1984.
MARTINET, André. Sintaxis General, Madrid, Gredos, 1987.
MENDOZA, Alejandro. Compendio de fonología y fonética españolas, febre-
ro, 1999. (Inédita).
MENDOZA, Alejandro. Introducción a la Lingüística, 1998, (inédita).
PELLIZARO, Siro. Apuntes de Gramática Shuar, Quito, 1969.
TURNER, Glen D. Una Breve Gramática del Shuar, Quito, Instituto Lingüístico
de Verano, 1992.
UTITIAJ, Santiago. Desarrollo de conceptos verbales y nominales en len-
gua shuar: léxico relacionado con la Psicología Aplicada, en las
categorías de los sentidos, los sentimientos y las emociones, Qui-
to, 1999 (inédita).
WISE, Mary Ruth. Diccionario Achuar-Shiwiar-Castellano, Serie Lingüística
Peruana N0 36, Perú, 1996.