0% encontró este documento útil (0 votos)
33 vistas51 páginas

Ce Trango Lo

Cargado por

Marcelo Gonzalez
Derechos de autor
© © All Rights Reserved
Nos tomamos en serio los derechos de los contenidos. Si sospechas que se trata de tu contenido, reclámalo aquí.
Formatos disponibles
Descarga como PDF, TXT o lee en línea desde Scribd
0% encontró este documento útil (0 votos)
33 vistas51 páginas

Ce Trango Lo

Cargado por

Marcelo Gonzalez
Derechos de autor
© © All Rights Reserved
Nos tomamos en serio los derechos de los contenidos. Si sospechas que se trata de tu contenido, reclámalo aquí.
Formatos disponibles
Descarga como PDF, TXT o lee en línea desde Scribd

ISSN 1680-8843

S E R I E

macroeconomía
del desarrollo

La descentralización y
el financiamiento de políticas
sociales eficaces: impactos,
desafíos y reformas
El caso de la Argentina

Oscar Cetrángolo
Ariela Goldschmit
144

Ladescent
ral
izacióny
e
lfinanc
iamientodepol
ít
icas
socia
lesef
icaces
:impactos
,
desaf
íosyreformas
E
lca
sodelaA
rgen
t
ina

OscarCe
trángo
lo
A
rie
la Go
ldschm
it

2
Es
ted o
cum en
tof u
ep rep
ara
dopor Os
c a
rC e
trángo
loy Ari
ela Go
ldschmi
t,consu
lto
resdelaDi
vis
iónde
Desa
rro
lloE c
onómicodelaCom
is
iónEconómic
ap ar
aAm é
ric
aL a
tin
aye lCa
rib
e(CEPAL) ,ene
lmarcodel
as
ac
tiv
idade
sd e
lproyec
toCEPAL/G
IZ:Se
r v
ici
osp úb
li
cosydesc
ent
ral
iza
ciónf
isc
al(GER/10
/00
6).
L
asopi
nione
sexpre
sada
senest
ed ocumen
to
,q uenohasi
dosome
tid
oar e
vis
ióne
dit
ori
al
,sond
eex
clu
siv
a
r
esp
onsab
il
idadd
elosau
tor
esypue
de nn
oc o
inc
idi
rconl
asdel
aor
ganiza
ción
.

Publ
ica c
ióndelasNacionesUnidas
ISSN1680- 8843
LC/L.3740
Copyrigh
t©Na c
ione
sUn idas
,d ic
iembre d
e2013.Todo
slo
sde
recho
sre
ser
vado
s
Impre soenNa c
ionesUnidas
,San t
iagodeChi
le

Lo
sEs tado
smiembrosysu sins
ti
tuc
ionesgube
rnamenta
lespuedenrep
rodu
cire
staobras
inau
tor
iza
ciónp
rev
ia.Solosele
s
so
l
ici
taque men
cionenlafuenteein
formenalasNac
ionesUnidasdeta
lrep
roducc
ión
.

2
CEPAL-S
eri
eMa
cro
eco
nom
íad
elD
esa
rro
lloN
°14
4 L
ade
sce
ntr
al
iza
ció
nye
lfin
anc
iam
ien
tod
epo

tic
ass
oci
ale
sef
ica
ces
..
.

Índ
ice

R
esum
en.
.
..
..
.
..
..
.
..
..
.
..
..
.
..
..
.
..
..
..
..
.
..
..
.
..
..
.
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..5
In
trodu
cci
ón.
..
.
..
..
.
..
..
.
..
..
.
..
..
.
..
..
.
..
..
..
.
..
..
.
..
..
.
..
..
..
..
..
..
..
..
..
.
..
..
.
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
.
..
..
.
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..7
I
. D
is
tribuc
iónd e
lingresoper
sonalyterri
toria
lenl aAr
gentina...
..
..
..
..
.
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
...
..9
A
. D is
tr
ibuc
iónp e
rsona
ldeling
reso.
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
.9
B
. D is
tr
ibuc
iónterr
ito
ria
l..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..11
1
. R es
tr
icci
onesalac or
respond
enciaf
iscal.
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
.12
2
. Ag rupamien
todeprovinc
iassegúnIDH..
..
..
...
.
..
..
..
..
...
..
.
..
..
..
...
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..15
I
I. D
esc
entra
liza
cióndep rogramass oc
ial
esenl aArgent
ina. .
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..19
A
. L aprov
is
iónd e
scent
ral
izadad esa
ludye duca
ciónpúbl
icas...
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..20
B
. D es
igua
ldadenlosresu
ltadosdelaprov
isióndescen
tra
liz
ada..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..21
C
. D i
spar
idade
sint
ra- pr
ovinc
i a
s.
...
.
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..25
D
. C ambio
sreci
entesenpolí
ti
c a
sp úbl
ica
syd escen
tra
liza
ción...
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..27
I
II. Pape
ld elosdif
erentesni v
elesdegobiernoenlaspolít
icassocia
lespa r
aha ce
r
fren
teal acri
sis
..
..
..
..
..
...
...
..
..
..
..
.
..
...
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
.
..
..
..
..
..
..
..
..
...
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
.31
A. Antecedent
esdep rogramasnaciona
lesdetrans
ferenc
iasdeingresos..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
.32
B. ElP rogr
am adeA signac
iónUn ive
rsalporHijo
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
...
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
.33
C. L o
sp rog
ram a
sd etransfe
renc
iasan ive
lprovin
cia
l...
..
...
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
.34
D. Clasi
ficac
ióndel o
sp rogramassoci
ales..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..36
1
. P rog
ramasn aciona
lescum pl
iendofunc
ionespropia
s..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..37
2
. P rog
ram a
sn acional
escum pl
iendofuncion
esd e
scent
ral
izadas..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
.37
3
. P rog
ramasl o
c a
lesc umpl
iendofuncion
espropias
...
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..37
4
. P rog
ramaslocalescum p
liendofunci
onesnaciona
les...
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
.37
I
V. F
inan
ciam
ien
tod
ese
rvi
cio
sde
scen
tra
li
zado
syequ
idad.
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
.39
V
. Con
clu
sion
es.
..
.
..
..
.
..
..
.
..
..
.
..
..
.
..
..
.
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
.
..
..
.
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
.
..
..
.
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..45
B
ibl
iog
raf
ía.
..
.
..
..
.
..
..
.
..
..
.
..
..
.
..
..
.
..
..
..
.
..
..
.
..
..
.
..
..
..
..
..
..
..
..
..
.
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
.
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..47
S
eri
eMa
cro
econom
íad
elD
esa
rro
llo:núm
ero
spub
li
cado
s..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
.49

3
CEPAL-S
eri
eMa
cro
eco
nom
íad
elD
esa
rro
lloN
°14
4 L
ade
sce
ntr
al
iza
ció
nye
lfin
anc
iam
ien
tod
epo

tic
ass
oci
ale
sef
ica
ces
..
.

Í
ndi
ced
ecuad
ros
CUADRO1 INDICADORESDEPBGAN IVELPROV INC IAL,2005. .
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
.12
CUADRO2 POTESTADESTR IBUTAR IAS MUN IC
IPALESPORPROV INC IA. .
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
.13
CUADRO3 PRESIÓNTRIBUTAR IAYPART ICIPACIÓNDELOSRECURSOSPROP IOS
SEGÚNPROV INCIA,2010...
...
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
.14
CUADRO4 PRESIÓNTRIBUTAR IAENPROV INCIASY MUN ICIPIOS,2010 .
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
.15
CUADRO5 INDICADORESSOC IALESSELECC IONADOSAN IVELPROV INCIAL. ..
..
..
..
..
..
..
..
..
.16
CUADRO6 AÑOSPOTENC IALESDEV IDAPERD IDOSPORGRUPOSDECAUSAS
SEGÚNPROV INCIAS,2008....
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
.22
CUADRO7 TASADEREP ITENCIAYSOBREEDADPORN IVELESDEENSEÑANZA
SEGÚNPROV INCIAS,2009....
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
.24
CUADRO8 TASASDEANALFABET ISMO ( 2010)
:BRECHASAN IVELLO CALIDADES
SEGÚNPROV INCIAS..
...
..
..
..
...
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
.26
CUADRO9 HOGARESS INBAÑO( 2010):BRECHASAN IVELLOCAL IDADES
SEGÚNPROV INCIAS..
...
..
..
..
...
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
.26
CUADRO10 PRINCIPALESPROGRAMASDETRANSFERENC IASPROV INCIALES
SEGÚNE JESTEMÁT ICOS. .
...
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
.35
CUADRO11 CLASIFICAC
IÓNDEPROGRAMAS. ..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
.38

Í
ndi
ced
egr
áfi
cos
GRÁF
ICO1 EVOLUC IÓNDELCOEF ICIENTEDEG INIDELIP CFENLAARGENT INA,
1974-2011.
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
....
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..10
GRÁF
ICO2 DISTRIBUCIÓNDELINGR ESOENLAARGENT INAYOTROSPAÍSES ,
AÑOSSELECC IONADOS. .
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
....
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..10
GRÁF
ICO3 EMPLEADOSPÚBL ICOSCADA M ILHAB ITANTES
SEGÚNPROV INC IA,2009...
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
....
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..15
GRÁF
ICO4 AGRUPAM IENTODEPROVINC IAS..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
....
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..17
GRÁF
ICO5 TASASDE MORTAL IDADINFANT IL(2009)YPO RCENTA JEDEPOBLAC IÓN
SINSEGURODESALUD(2010 )
,SEGÚNPROV INCIAS. ..
..
..
....
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..22
GRÁF
ICO6 TASASDE MORTAL IDADINFANT ILYGASTOPÚBL ICOPROV INC IAL
ENSALUDPERCÁP ITA ,2009..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
....
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..23
GRÁF
ICO7 TASASDESOBREEDADENC ICLOBÁS ICOSECUNDAR IOYGASTO
PÚBL ICOPROV INC IALENEDUCAC IÓNBÁS ICA,PERCÁP ITA,2009. .
..
..
..
..
..
..
..
..
..25
GRÁF
ICO8 ESTRUCTURADEGASTOPÚBL ICOSEGÚNN IVELDEGOB IERNO
YF INALIDADES ,2009...
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
....
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..29
GRÁF
ICO9 BENEF ICIAR
IOSDED ISTINTOSPROGRAMASDETRANSFERENC IAS
NAC IONALES,2003- 2012..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
....
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..33
GRÁF
ICO10 ESTRUCTURADERECURSOSYEROGAC IONESPORN IVELDEGOB IERNO ,
1961A200 9..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
....
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..40
GRÁF
ICO11 PRES IÓNTRIBUTAR IADELGOB IERNONAC IONALYPROV INC IAS,
1991-2011.
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
....
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..40
ICO12 ESTRUCTURADELARECAUDAC
GRÁF IÓNTR IBUTAR IAA
NIVELPROV INC IAL,1991- 2011..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
....
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..41
GRÁF
ICO13 RECURSOSPROV INCIALESTRANSFER IDOSPORELGOB IERNO
NAC IONAL,1983-2010...
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
....
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..42
GRÁF
ICO14 ESTRUCTURADELOSRECURSOSPROV INCIALESTRANSFER IDOSPOR
ELGOB IERNONAC IONALSEGÚNJUR ISDICC IÓN,2010. .
....
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..
..43

4
CEPAL-S
eri
eMa
cro
eco
nom
íad
elD
esa
rro
lloN
°14
4 L
ade
sce
ntr
al
iza
ció
nye
lfin
anc
iam
ien
tod
epo

tic
ass
oci
ale
sef
ica
ces
..
.

Resumen

E
lpres
entees
tud i
oreal
izaunareeva
luac
ióndelosproce
sosdedes
cent
ral
izac
ióne
nlaA rge
nti
naap ar
ti
r
d
elaint
roducc
i óndeimport
antesp
rograma
sd et
ransf
erenc
iasc
ondic
ionad
asconpos
ter
ior
idadalacr
is
is
d
ep rinc
ipio
sd es ig
lo. D e maner
ae specí
fic
a,e s
tudialosc amb
iose nl a
s m oda
lida
desd e
d
escen
tra
liz
aciónd ur
antelosúlt
imosdiezañ o
s,ye lpapeldecadanive
ld egob
iernoeneld i
seño
,
i
nst
rumentac
iónyf in
anciamie
ntodelapol
ít
icasoc
ial
.
Lahis
toriadelad esc
ent
ral
izac
i óne nArgenti
nas eh acara
cter
izadoporelp r
edominiodela
res
tr
icc
iónfisc
alsobr
eeld i
señodepolít
icassec
tor
ialesy,enc on
secuenc
ia,sehaobse
rvadolaausenc
ia
deins
tanc
iasd ecoord
inaci
ónd eserv
i c
iossocia
lese nt
relosdifer
entesnive
lesdeg ob
ierno
.E l
loh a
reve
st
idoe s
p e
cia
lg r
avedadtra
tándos
ed elap rov
isióndes erv
ic
iosc onu nfuer
teim p
actosobrela
equ
idadenterr
ito
rio
sd e
sigua
les
.N oseh aprest
ados uf
ic
ienteat
enciónalascapac
idade
sinst
itu
ciona
les
yfinan
cie
rasd ecad
ago b
i e
rnorecep
tord elasresponsab
il
idade
sn iseh andesa
rro
lla
dolasn e
cesar
ias
pol
ít
ica
sdec oord
ina
ciónyc ompen
saciónentr
eterr
itorio
sd e
sdeelnive
lc e
ntr
al.
Enlosúlt
imosa ños
,c on menore
sp rob
lema
sd esolv
enci
a,elg ob
iernocentr
alhar ec
uperado
c
ier
tainic
iat
ivaenm a
ter
iadepo l
ít
icassoc
ial
es.Sehanpod
idodete
cta
ralgunosej
em plo
sinte
resan
tesde
c
oordinac
ión(comolasreform a
se neláreadelasa
lud)yseh adesar
rol
ladou nam p
lioprog
ram ade
t
rans
f e
renc
iascond
i c
ionad
asal o
shogaresconm a
yoresnec
esi
dadesparaenfr
entarlaem e
rgenc
ia.La
opo
rtun
idady moda
lidaddeestasint
erve
ncione
sm u
est
ranlanec
esida
dd epla
nif
icarconm ayo
rc u
idado
l
ainter
rela
ciónen
trejur
isd
icc
i one
se nmate
riadepo

tic
asoci
al
.

5
CEPAL-S
eri
eMa
cro
eco
nom
íad
elD
esa
rro
lloN
°14
4 L
ade
sce
ntr
al
iza
ció
nye
lfin
anc
iam
ien
tod
epo

tic
ass
oci
ale
sef
ica
ces
..
.

In
troducc
ión

Laorg ani
zaciónfedera
lqu epr e
sent
aA rgen
tin
ah as i
dofu e
nted em ú
lt
iplesconfli
cto
spolít
icosy
fin
an c
ierosalol a
rgod esuhistor
ia
.D e
sdeelpuntod evis
tafi
scal
,laprofund
izacióndelosproce
sos
ded escen
tral
izac
iónd elgasto(eselp a
ísco nm ayorpropo
rcióndelga s
tosub nac
iona
ld en
trod e
AméricaL at
ina)yl ap au
lat
inac oncent
rac
iónd er e
caudac
ióntribu
tar
iae nelg obie
rnocentr
al(no
obs
ta n
teloo r
igina
lm en
teest
ipuladoe nlaConst
itu
ciónN ac
ional
)h ade
rivadoenu nfuer
teycreci
ente
desequ
ilibr
iov e
rt
ical
.
Ap e
sardelosfuer
tesargumen
tose nfavo
rd elares
p on
sabi
lid
adp r
imariade
lg ob
iernocen
tra
lp ar
a
l
aatencióndeproblemasdis
tr
ibut
ivos(Atkin
sonyS tig
li
tz,1980;St
igl
itz
,1 988
,y M usg
ravey M u
sgrave
,
1
993),lassi
tuac
ionesd eemergenc
ian osiempreencont
raronae s
en ive
ld egobie
rnodispon
ibl
ep arala
a
tenc
i ó
nd ee s
asd emandas
.C om oconsecuenc
ia,enc omparac
iónc onotro
sp aí
sesdel areg
ión,s eha
r
egis
tradocie
rtadem or
ae nlaadopc
iónd eprogramasdetrans
ferenc
iascondic
ionada
sal oshogar
esm ás
p
obresd es
dee lnive
lc en
tra
l.Elloa g
ravólosd esequ
il
ibr
iosv e
rt
icale
sy aq ue
,frent
eae s
a“ demora”
m
uchosg ob
ierno
ssu bna
ciona
lesenca
rarondi f
erent
esaccione
sasis
tenci
ale
sp ar
ah a
cerfr
enteasi
tuacione
s
d
eem e
rgenci
a,loq uehad e
rivadoenu nav a
riedaddepr o
gramasd eest
etipo.Teniend
oe nc u
entalas
d
ife
rente
sc apac
idades(f
inanc
iera
syd eg es
tió
n)al ol a
rgod e
lt e
rr
itor
ioa r
gent
ino,sep ud
ier
onh aber
p
rofund
izadolasbr
ec ha
sded e
sarr
oll
o( humanoyp rodu
ct
ivo)ent
rejur
isdic
ciones
.
Adic
ion
almen
te,laúl
timad éc
a d
a( pos
ter
ioralac r
isi
sd eprin
cip
iosdes
iglo
)m os
trócambio
s
impo
rtan
tesene
lnivelye s
tru
ctur
ad ei ng
reso
syg ast
osd elosgob
ierno
s.Dem a
neraes
p e
cia
l,s
eh a
p
roduc
idouninc
reme n
tom uysign
if
icativ
oe nlosre
cursostr
ibu
tar
ios.Sinemb
argo
,n oseper
cib
eu n
me
norgra
dodeconf
li
ctiv
ida
da s
ociadaalfunc
ionami
entodelfede
ral
ismo.
Elp res
e n
teestud
iotienec omoo b
jet
oe specíf
icou nar eeva
luaciónd el o
sp rocesosde
d
escen
tra
li
zaciónenlaArgen
tin
aap a
rt
irdel ain
trodu
cci
ónd eimportan
tesprogramasdetr
ansfe
renc
ias
c
ondic
ionada
sc onpost
erio
rid
adal acris
isd epri
ncip
iosdes i
glo,teniendoenc uen
tas ualcanc
ey
f
ina
nciamien
to.D e maneraespe
cíf
icas ep ropon
ee s
tudiarlosc am b
iose nl as modal
idadesde
d
escen
tra
li
zacióndur
ant
elosúlt
imosdiezaños(desd
elasal
idadelac r
isi
sd eprinc
ipio
sd e
lsigl
o),yel
p
ape
ld ecadanive
ldegobie
rnoeneldi
seño,ins
trumen
tac
iónyfi n
an c
iamien
tod elapol
ít
icasoc
ial
.
Eldo
cumentos
ee s
tru
ctur
ad elas
igu
ien
temane
ra. Enelcap
ítu
loI,a mod
od ec on
tex
to,se
p
res
ent
alas
itu
aci
óndis
tr
ibu
tivadelpa
ísycone
lob
je
todee va
luarl
asdisp
ari
dad
esexi
ste
nte
se n
trel
as

7
CEPAL-S
eri
eMa
cro
eco
nom
íad
elD
esa
rro
lloN
°14
4 L
ade
sce
ntr
al
iza
ció
nye
lfin
anc
iam
ien
tod
epo

tic
ass
oci
ale
sef
ica
ces
..
.

p
rov
i n
ciasarg
ent
inas
,serevi
s aunaser
iedeindic
a do
resdelas
itua
ciónsoc
ial
,conespe
cia
lre
fer
enc
iaa
n
ive
lt e
rri
tor
ia
l.E st
am ir
adas er
án ece
sar
iap a
rapermit
irunadiscus
iónpos
ter
iorsob
reelpape
lqu e
d
eber
íad es
em p
eñarelgob
iernonaci
onal
,m edi
antelaimpleme
ntac
iónd epo

tic
assoc
ia
lesde
st
inada
sa
p
al
iarlasdi
spar
idade
sym ejo
r a
rlascond
icion
esdei n
clus
iónsoc
ia
ld elapo
blac
ión.
E
lc a
pít
uloIIp resentaela nál
is
isd elosp ro
cesosded escen
tra
liz
aciónim p
lementa
dose n
A
rgent
ina,c onespec
ia
lr efer
enciaasaludyeducac
ión.Sediscu
teacercade
lo r
igendelosmism o
s,las
m
otiv
acionesquelosim pu
l s
arony m oda
lid
add eimplement
aci
ón,ent
r eot
rosaspec
tos
.A simi
sm o
,s e
e
valúau n
as e
riedeindi
c adore
ss an
it
ario
sye duca
tivo
s,ys usv
íncul
osc onlaprop
iad e
scent
ral
izac
ión.
L
a m ir
a da
,e ne s
tec a s
o,s ec e
ntrae nl a
sd ife
rent
esc ond
icionesd eprovis
iónd es erv
ici
os
d
escen
tral
izadosquem ues
t r
anl a
sprovinc
iasarge
nti
nasys epres
entanlaspr
inc
ipale
sr e
formasdelos
ú
lt
im o
sa ños
.
E
lcapí
tuloIIIanal
izal
ah i
stor
iareci
entedelosPro
gramasdeTran
sfe
renc
iaCondi
cionad
as(PTC)
enA rg
ent
ina,ident
ifi
candolasr espon
sabi
lida
desq uecorre
spond
enac adaniveldeg ob
ierno
.Se
pr
esen
taund e
tal
led el o
sp rog
ram asdet r
ansfe
renc
iasejecu
tado
sp orelgobi
ernonacio
nalyl o
s
re
sul
tadosdelrelevamien
toefec
t u
ados ob
rel osprog
ram a
sd et
rans
fer
enc
iasim p
lement
adosporlos
gob
ier
nosprovi
n c
ia
les.
Elcapí
tuloIVcompl
em en
taelaná
lis
isdela
sse
ccione
sprev
iasi
nc o
rpor
andolapro
blemá
ti
ca
a
soc
iadaa
lfina
nciami
entodel
osdif
ere
nte
snive
lesd
egob
ier
no,co
nespec
ialre
feren
ciaal
osp
rogr
amas
s
oci
ale
sdesc
entr
ali
zados
.
Porúlt
im o
,e lcapí
tuloVr esumeunaseriederef
lexion
esfina
less ob
relatem á
ticaabordada
.A ll
í
sed es
tacalaa u
se nc
iadei n
stanc
iasdecoord
inaciónenlosproce
sosd edescent
ral
izac
iónllevado
sac a
bo
enelp aí
s,loqu eh aresu
ltadodeespec
ialgravedada
ltrata
rsedelapr ov
is
i óndeservi
ciosconu nfuer
te
im pac
tos obrelaeq u
idadenterr
ito
rio
sd e
sigua
les.Sehafavor
ecidolaa u
tonom í
ap rov
incia
lsinmirarlas
inst
ituc
ion es
,c apacid
ad e
syr e
c u
rso
sd ispon
iblesenc adacaso.Enl osúltimosañ os
,c onm enores
p
r oblemasd eso
l venc
iaqu eenelpasado
,sibiensee n
cuent
ranalgunosejem p
losinte
resant
esenm ater
ia
dec oord
in a
ciónypo lí
ti
c a
scom pensa
tor
ias
,a únquedam uchoporrecorr
er.En mater
iad eprog
ram a
sd e
t
ra nsf
erenciasc ondic
ionadas
,d e m an
erae spec
ial
,s ibiens onu nas o
lucióna p robl
em a
sd el a
em e
r gen
cia,nopu edesoslay
arselaneces
idadd eplani
fic
arc onm ayorc u
idadolai n
terre
lac
ióne nt
re
juri
s d
icc
i one
se nm at
eriadepolí
tic
asocia
l.

8
CEPAL-S
eri
eMa
cro
eco
nom
íad
elD
esa
rro
lloN
°14
4 L
ade
sce
ntr
al
iza
ció
nye
lfin
anc
iam
ien
tod
epo

tic
ass
oci
ale
sef
ica
ces
..
.

I
.Dist
ribuc
ióndelingresopersona
l
yte
rri
tor
ialenlaArgent
ina

A
. D
ist
ribuc
iónpe
rsona
lde
ling
reso
L
ad i
str
ibu c
ióndelingre
s oylasc ondic
ionessoc
ialesd elap oblac
iónargen
tinah anm e
jora
dod e
s d
el a
ú
lt
im acrisisquea t
ravesóe lp a
í sap r
incip
iosd es igloyd istandec or
respo n
ders
ec onlasp eore
s
c
ondici
on esdelaregión
.L o
sd atosd ispo
nibl
esp a
r aelc oef
ic
i ent
ed eGinim uest
ranlam e
joraqueh a
op
eradoe nlascondic
i o
n esded esigu a
ldaddelpaísd es d
eelp un
tom á
se l
eva doreg
ist
radoenela ño
2002
.Noob s
tant
e,losnivele
sd ed esigua
ldadrec
iénh a
nl ogr
ad oret
rot
rae
rseal osvige
ntesacomienzos
d
elosa ñosnoventa
,u b
icándosea únpo rencimadel osre g
is
trosd emedia
dosd elosse
tenta
.Elg r
áfico1
i
lus
traestasi
tuac
ióny m u
est
rac om olasi
tuac
ióndistribut
ivah asufr
idoim po
rtant
esret
roceso
se ncada
un
ad elascri
sismacroeconómicas( 1982,1989-1990y2 0 01
-200 2)
.
Enformaesquemát
ica
,sigu
iendoa Becc
ari
ay Go nza
les(20
06),e
sp osi
bledi
st
ingu
irc
uat
ro
e
tap
asconre
lac
iónalaevolu
cióndelme
rcadol
abora
lyl ades
igua
ldad
,tomandocomopun
todepa
rt
ida
e
lm ome
ntopr
evioa
ld e
ter
ior
od el
osind
ica
dore
srespec
tiv
os:
• 1974-
1980:c
ara
cte
riza
dopo
runaca
ídadela
sremun
era
cione
sm ed
iasr
eal
es,c
rec
imi
ent
odel
a
des
igua
ldady
,enm eno
rmed
ida
,delai
ncid
enci
adel
ap ob
reza;
• 1980-
1991:de
ter
iorodelo
ssa
lar
iosrea
les(
laca
í d
apromed
iofuede33%
)yc rec
imien
todela
propo
rci
óndepu e
stosdet
raba
jonor e
gis
tra
dos
.L apob
rez
ac r
eci
ódem an
erasign
if
ica
tiv
ay
enm eno
rm e
didalohiz
oelco
efi
cien
tedeGinidelad
is
tr
ibuc
ióndelo
sin
greso
sfamil
iar
es;
• 1991-
2001
:c onlavi g
e n
ciade
lpland
econv
ert
ibi
lid
ad,sed e
sta
cae
le le
vadon
ive
ld e
desemp
leoabie
rto
,a unqueunniv
elmá
ses
tab
led erem u
ner
acion
esr
eal
esyu nsende
ro
cre
cien
teenl
ad e
sigu
aldad,
•d
esde2001
:l aeta
paqu eseini
ciaconlasa
lidade
lrég
imendeconv
ert
ibi
lid
addi
st
ingu
ee n
tre
l
osañosdecris
is(2001
-2003)dondeseobse
rvaunimpor
tan
teaumen
todeladeso
cupac
ióny
c
aíd
ad eloss a
lar
iosreale
sd elosa ño
sp os
ter
ior
esquem ue
st
ranunar e
cup
erac
ióndela
m
ayor
íadelosind
icador
esaquíanal
izado
s.

9
CEPAL-S
eri
eMa
cro
eco
nom
íad
elD
esa
rro
lloN
°14
4 L
ade
sce
ntr
al
iza
ció
nye
lfin
anc
iam
ien
tod
epo

tic
ass
oci
ale
sef
ica
ces
..
.

GRÁFICO1
EVOLUC
IÓNDELCOEF
ICIENTEDE G
INIDELIPCFENLAARGENT
INA
,1974-
2011
0
,60

0
,55

0
,50

0
,45

0
,40

0
,35

0
,30

2008

2009

2010

2011
1974
1981
1984
1986
1987
1988
1989
1990
1991
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002

2008

2009

2010

2011
2003

2004

2005

2006
2004

2005

2006

2007

-
t-
t-
t-
t-
t-
t-
t-
t-
t-
t-
t-
t-
t-
t-
t-
t-
t-
t-
t-
t-

-
-

-
-

I
IV

IV

IV

IV

I
I

I
I

I
Oc
Oc
Oc
Oc
Oc
Oc
Oc
Oc
Oc
Oc
Oc
Oc
Oc
Oc
Oc
Oc
Oc
Oc
Oc
Oc
Fuen
te:Be
cca
riay Mau
riz
io(
s/f
).

Ent
érmi
noscompa
rat
ivo
s,lo
sva
loresvig
ent
ess
eub
ica
nenu
napo
sic
ióni
nte
rme
diac
onr
ela
ció
n
ao
tro
spaí
sesdel
areg
ión(v
éas
eelgrá
fic
o2 )
.

GRÁFICO2
D
ISTR
IBUC
IÓNDELINGRESOENLAARGENTINAY OTROSPA
ÍSES,AÑOSSELECC
IONADOS
0
,65

0
,60

0
,55

0
,50

0
,45

0
,40

0
,35

0
,30
1990 1999 2002 2005 2010

A
rgen
tina B
ras
i
l Ch
i
le Méx
ico U
ruguay

Fuen
te:E
labo
rac
iónp
rop
iasob
relaba
sedeCEPALSTAT
.
No
ta: Lo
s dato
scon
signado
s pa
racada añoco
rre
sponden ala
ses
tad
íst
ica
sdispon
ib
les má
sce
rcana
s
aeso
saño s
.

Lad e
sigua
ldaddel o
singreso
sfamil
iar
esexhib
ióu natende
nciacrec
ien
teal ol
argod el
ad éc
a d
a
d
elosn oven
ta.M i
ent
rasq uealc omie
nzod eest
ep eríodolarela
cióne n
trelosingr
esosperc áp
ita
f
amil
iar
es(IPCF)m ed
iosd e
lprimeroydelúl
timoquin
tilerade12v ec
es,és
taseelevóa2 0vece
sh ac
ia
e
lfi
naldelrégimendec over
tib
il
idad
.E s
teem p
eoramient
od is
tr
ibut
ivos eexpl
icó
,p o
ru nlado
,p orla

10
CEPAL-S
eri
eMa
cro
eco
nom
íad
elD
esa
rro
lloN
°14
4 L
ade
sce
ntr
al
iza
ció
nye
lfin
anc
iam
ien
tod
epo

tic
ass
oci
ale
sef
ica
ces
..
.

mayorc oncen
trac
iónd elasr emuneracionesdelosoc upad
osy,p orelotro,porlacrec
ienteinf
luenc
iad e
l
desempl e
o. Enl os2000e lc r
e c
im ien
tod el ad e
sigualadh asidoi nt
e n
sad uran
tel o
sp rimerosaños
—h ast
ap r
incip
iosd e2 005—p aral uegoc a
erau nr i
tm om od e
rado,q uetie
n d
eae s
tancar
sel u
egod e
2008. Ae s
ter e
sul
ta dop arece
nh a berco n
tr
ibuidol adisminuciónd el ades
i gu
aldadd elosi ng
resos
labora
le s
,lae l
evaciónd ev alo
rr ealdel o
sh aber
esj ub
ila
t o
riosasíc omol aam p
liac
iónd elac ob
ertu
ra
prev
isional,d e
sar
r o
llo st odos quet uvie
r onu nim pac
to p o
sit
ivoe sp
e c
ialmen
tee nl osg rupo
sm ás
vul
n e
ra bl
es.H ac
iaelf in a
ld elperíodod ebetambiénc on
tem p
larseelefectodelaA signaci
ónUn iver
sal
porH i
j o(AUH )d el aqu es eb enef
icianlosh ogaresco nniños,sinn ingúno cupadoe nu np u
esto
asa
lari
a doregis
tradoyc onb a
josing res
os(infe
rior
e salsala
riom ínim o
). Nop u
ede,finalmen
te,deja
rse
dem encionarlosim po r
t ant
ess ubs
i d
iosg ener
al
izadosal astar
ifasd elosprinc
ipal
ess e
r v
icio
sp úbl
icos
(BeccariayM auriz
io,s /f
). Entant oquel ad e
sacele
raciónd elasm e
jorasalcanzad
asys up au
lat
ino
es
tancam ientoparec
e nr esponderal ad ec
linac
iónd elatasadee xpansióndelem p
leoc om b
inadaconun
proces
od eacel
erac
ióni nf
l a
cionar
ia.

B
. D
ist
ribuc
iónte
rri
tor
ial
L
osp rob
lemasdist
ribut
i vo
sd eA r
g e
ntin
atieneno t
ram ani
fest
ació
ne nlosm arc
adosdesequ
il
ibr
ios
t
err
ito
ria
les
.D es
des uorigen,elpaísham os
tradounelevadogradodedisp
ari
dad(yconf
li
cto)en
tresus
d
ife
rente
sj ur
isd
icciones1. A s
í,s ep u
edene n c
ontra
re scena
rio
st er
ri
tor
ial
esp rop
iosd eu rbes
r
ela
tivamen
ted e
sarrol
ladasc onotrosasimil
abl
esas ituac
ionesdeg r
avescare
ncia
s.Esto
sc on
tras
tes
t
ienensuc o
rre
latoe ndife
re n
tesindicado
ressocia
les
,p rodu
ct
ivosyf i
sca
lesya c
túanalav ezcom o
c
ondic
ionan
tesdelasposibi
lidadesded e
sar
rol
lod ecadate
rr
itor
io.
Unam iradasim p
lesobrela
sú l
timasest
imac
ionesdispon
ibl
esdeProduc
toB ru
toG eog
ráf
ic o
r
esal
tal aelev
adac oncen
tra
cióndelaproducc
iónnac
iona
le n4o5p rov
inc
ias
.Segúnesain
formación
,
e
ne la ño2005l aC iudadde Bueno
sA ir
esyl asprov
inc
iasde Bueno
sA i
res
,C ó
rdoba,San
taF ey
M
endozac on
centr
an75 ,8%d elPBId e
lp a
ís
.A sim
ismo,alinte
rio
rdee s
tasprov
inc
iastambi
éns e
v
is
lum branp a
tronessimi
lare
sd econcen
tra
ciónconencla
vesdem ayo
rd e
sar
rol
loproduc
tiv
oj un
toa
o
tra
sáre aspocodesar
roll
adas
.
Labrech
ae n
trelasprov
i n
ciasconm ayory menorPBG(B u
e nosAir
esyL aRio
j a
)alcanz
agrandes
p
ropor
ciones(e
lproductodelaprimeraresu
lt
as e
rm ásde7 5vece
se ldelasegunda)
.L amentab
lemente
,se
t
rat
ad eu ná r
ead elase s
tadís
ti
casd elpaísqueh ansi d
om á
sd escu
idadasyn oe sp o
sib
letenerun
2
s
eguimien
t oadecuadod elae v
olucióndee sta
sd ife
rencia
s ys usc aus
as .H a
stad ondep ue
des er
c
onsid
eradalainfo
rm ac
ióne x
isten
te,pare
cie
ratra
tarsedeu nam a
trizpr
o duc
tivaquem u
est
ram uyp o
cos
3
c
am b
iose nlosúlt
im o
sa ños .M ásalládelesfue
rzoe fec
tuadop ordi
sti
ntasregion
e sporprom ov
ersu
d
esar
rol
lo,asícomolosprogramasn ac
iona
lesded e
sar
r o
lloreg
iona
lp ues
tosenm a
rchad u
rant
elasúlt
im a
s
d
écadas
,n oseide
nti
fic
anm odif
icac
i one
ssustan
tiv
asenlae s
truc
turaproduc
tivareg
ional4.
Labrechade
lp roduc
topuedenos e
ru namedidaadecuad
ad edi
feren
ciasenelbienes
tard ela
pobl
acióndecadar
egión
,yaque,ent
reot
rascosa
s,notomae ncuen
taladi
fere
ntedens
idadp ob
lac
i ona
l
.
Segu
rame n
te
,un mejo
rindic
ado
rp ar
ae v
alu
arlosprob
lemasdee qu
idadt
err
ito
ria
lc on
side
ralasbrechas
de
lp roduc
topercápi
ta.En Ar
g e
nti
na,elra
tioent
reelp ro
d u
ctopercápi
tad elaprovin
ciam ásrica
(San
taC ruz)yladem e
nordesar
rol
lorel
ati
vo(F o
rmo s
a)a s
ciend
ea7 ,8.E l
loe s
tar
íaindic
an dola

1
Véas
e,po rejemplo
,Bota
na( 1993)yCortésCo nd
e( 2000).
2
Losúl
tim o
sd a
tosdispon
iblescorre
spon d
enau n
ap royecc
iónd elad esagr
e gac
iónd elProdu c
to N ac
ionalr ea
liz
adas obrelosd a
tos
delañob ase(1993)yco r
regidosp a
rcia
lm en
teap ar
tirdeinform aciónd ecue n
tasp úb
lic a
sp r o
vinci
al e
sya lguno sse c
tore
sd e
act
ivid
add elosques ed
ispusod eest
im ac
ionesm ásrecien
tes
.A dic
io nalmente
,c uandofuepo sible
,s elocomp a
róco nc álcu
losde
PBGqu ed esa
rrol
lanalgunasp rov
inc
ias.E s
taest
im aciónfuer e
alizadaat ravésd eunco nvenioe n
trel aD i
recc
ió nN a c
iona
ld e
Cuen
tasN ac
ionale
syl aOfic
in aenB uenosAire
sd elaCEPALyl aúlt
im ainformacióndis
po n
ible,aunqu eincomple
ta,cor r
esponde
alaño2005.
3
Elcasodelaprovinc
iad eCatam a
rcaco n
st
ituyeunae xcepc
iónae stat e
ndenciag e
n e
ral
,do n d
ee ld e
sarrollodelaa c
tivi
d ad min
era
comienzaam os
trarmayorincidenc
iaap a
rti
rd e200 2
.
4
Enela n
exoe s
tadís
ti
cosep r
ese n
talaevoluc
ióndelrankingdelasp r
o vinc
iasens ucontr
ibuciónalp roductod es
de1 993.

11
CEPAL-S
eri
eMa
cro
eco
nom
íad
elD
esa
rro
lloN
°14
4 L
ade
sce
ntr
al
iza
ció
nye
lfin
anc
iam
ien
tod
epo

tic
ass
oci
ale
sef
ica
ces
..
.

compl
ej
idaddelata
readem e
j o
rarlacohesiónsoci
alya v
anza
re nunanuevaagendaderef
ormasqu e
p
rom ue
valaigu
alda
dd ed e
rechosparatodalapoblac
ión
.Estoimpli
cadesa
fíosm á
sc omp
lejo
sp a
ralos
p
rogramasdede
scen
tra
liz
a c
iónd epol
íti
cassocia
les
,c omoseve
rám á
sa d
ela
nte.E
stasi
tuac
ióncont
ras
ta
c
o nlo obse
rvado enpaísese uropeosc omoE sp
aña
,F ranc
ia eIta
liad ond
el asbrechase n
tre
j
uris
dicc
ione
sseubica
ne ntor
noa2 ,0(C e
trán
g o
lo,2007
).

CUADRO1
IND
ICADORESDEPBGAN
IVELPROV
INC
IAL
,2005

Part
ic
ipac
ión PBGenrelac
ión PBGpe rcáp
itaen
Ju
risd
icc
ión enelPBI Ran
king a
lmínimo re
laciónalmín
imo
(e
npo rcen
taje
s) (LaRioja
) (Formosa)
CABA 21
,83 1 48
,65 7
,34
Bueno
sAi
res 33
,69 2 75
,08 2
,33
Ca
tama
rca 1
,37 3 3
,06 3
,81

rdoba 8
,05 4 17
,94 2
,51
Co
rr
ien
tes 1
,17 5 2
,60 1
,21
Cha
co 1
,18 6 2
,63 1
,17
Chubu
t 2
,00 7 4
,45 4
,55
En
treR
íos 2
,01 8 4
,48 1
,67
Fo
rmo
sa 0
,51 9 1
,14 1
,00
Ju
juy 0
,82 10 1
,83 1
,27
LaPampa 0
,91 11 2
,03 2
,88
LaR
io
ja 0
,45 12 1
,00 1
,42
Mendo
za 4
,18 13 9
,32 2
,53
M
is
ione
s 1
,22 14 2
,72 1
,20
Neuquén 2
,75 15 6
,13 5
,35
R
íoNeg
ro 1
,34 16 2
,99 2
,32
Sa
l
ta 1
,57 17 3
,51 1
,37
SanJuan 0
,85 18 1
,89 1
,29
SanLu
is 1
,05 19 2
,33 2
,59
San
taCru
z 1
,65 20 3
,68 7
,84
San
taFe 8
,10 21 18
,06 2
,59
San
tiagode
lEs
tero 0
,88 22 1
,97 1
,07
Tu
cumán 1
,74 23 3
,87 1
,24
T
ier
rade
lFuego 0
,68 24 1
,52 6
,01
To
talpa
ís 100
,00 2
,79

Fuen
te:E
labo
rac
iónp
rop
iasob
relaba
sedee
st
ima
cione
sde
laCEPALpa
rae
laño2005
.

1
. Res
tr
icc
ionesalaco
rrespondenc
iaf
isca
l
E
ld esa
rrol
lor eg
i ona
ld esequ
ilib
rado d e
terminal ac once
ntrac
iónd eb asestribu
tar
iase na l
gunos
t
err
ito
riosdelpaí
s.E l
loderivaneces
ariame n
te,enlaim pos
ibil
idaddecorre
sp ondenc
iaf
isca
lp len
ay,en
c
onsecuenc
ia,dec o
nsegu
irp roce
sosd ed escen
tral
izac
iónv ir
tuoso
se nlost érmino
ss eñ
aladosp o
rla
t
eorí
a,c omos ev erám á
sa de
lan
te.E l
l on oim pl
icaq uelosp ro
cesosded esc
ent
ral
izac
ións eanun
ob
stá
culoinsal
vableal abúsquedadem ayorc oh
esiónsocialsinoquem ar
c alae x
is
tenc
iad etens
ione
s
qu
ed ebencontemplar
seyll amalaatencións ob
relan ece
sidadim p
eri
osad ee s
tab
lecermecanismosde
c
oordin
acióndelaspo l
ít
icassect
oria
lesq ueco n
tem p
lenlacom pens
aciónent
r ereg
iones
,d on
d eelpape
l
d
elosesquem a
sd etran
sfer
e nc
iasderecursosentregobie
rnosa dq
uie
rerele
va nci
a.
EnlaA
rge
nti
na,lo
sgo
bie
rnospr
ovi
ncia
lescue
ntanconl
ap o
tes
tadpar
aco
brart
ant
oimpue
sto
s
d
ire
cto
scomoind
irec
tos
.Lostr
ibu
tosm á
su t
ili
zado
ss o
na que
llo
ss o
brelapro
pie
dad(im
pues
tos

12
CEPAL-S
eri
eMa
cro
eco
nom
íad
elD
esa
rro
lloN
°14
4 L
ade
sce
ntr
al
iza
ció
nye
lfin
anc
iam
ien
tod
epo

tic
ass
oci
ale
sef
ica
ces
..
.

i
nm obi
li
ario
sop redia
lesyp a
ten
teautomotor)
;sob
reelc o
nsumod ebie
nesys e
rvic
ios(
ingr
esosbru
tos
)y
s
el
los.Entantoquelosg o
bie
rnosm un
icip
alessef
inanc
ianm ay
ormenteconrecu
rsosnot
ribu
tar
ios(
tas
ad e
a
lumbrado,bar
ridoylim p
ieza
;deh ab
il
ita
ciónyp ub
li
cidad
;segur
idadehigie
ne)
.N oob
stan
te
,e na
lgunas
p
rovinc
iassehad e
legadolapot
est
adtri
buta
riaenlosm un
ic
ipio
s,comos emues
traenelcuad
ro2.U ncas
o
p
art
icu
larl oc o
nst
ituyeC hubu
td ondel o
sm un
ic
ipiostie
nenlap ote
stadtribu
tar
iadel osimpues
tos
p
atr
im on
iale
s(automoto
rei nmobi
li
ari
ou r
ban oyru
ral
)y l
aa dm
ini
stra
cióndeingr
esosbru
tos
.

CUADRO2
POTESTADESTR
IBUTAR
IAS MUN
ICIPALESPORPROV
INC
IA
Inmobi
l
iar
io Inmobi
l
iar
io Ingre
sos
Ju
risd
icc
ión Au
tomo
tore
s O
tro
s
u
rbano rura
l bru
tos
Bueno
sAi
resa
Ca
tama
rca x

rdoba x
Co
rr
ien
tes x
Cha
co x x x
Chubu
t x x x x
a
En
treR
íos
Fo
rmo
sa x x
Ju
juy x
a
LaPampa
LaRjaa
io
zaa
Mendo
M
is
ione
s x
Neuquén x
a
R
íoNeg
ro
Sa
l
ta x x
SanJuana
SanLu
is
San
taC
ruz x x
a
San
taFe
San
tiagode
lEs
teroa
cumána
Tu
T
ier
rade
lFuego x x

Fuen
te:Com
is
iónEconóm
icapa
raAmé
ricaLa
t
inaye
lCa
ribe(CEPAL,2008
).
a
P
rov
inc
iasquenode
legann
ingunapo
tes
tadt
ribu
tar
iaan
ive
l mun
ic
ipa
l.

Com osed esp


r endedelcuadroquesigue,lapres
ióntr
ibuta
riaanivelprov
inci
alv a
ríaent
re6,8%
(Tucum án
)y1 ,6%(C atamarc
a)d esurespect
ivoPBG . Adic
ionalment
e,seincorpo
raall
íu nac o
lumna
queilu
strasobrelad ependenc
iaderecur
s osnaciona
lesenlasdis
tin
tasjur
isd
iccion
es:lapropo
r c
iónque
al
canzanl osrecurs
o spropiosenl osrecurso
st ot
ales
. Enlam a y
oríadel a
sp rov
incia
se s
ter a
tioes
reduc
id o
,ub i
cándosee np romedioentor n
oa l2 8
,4%,siendoenF o
rm os
a,L aRioja
, Chaco,Jujuyy
Sant
iagod e
lE s
teroinfer
ioral10% .Esdecir
,e nesta
sp ro
vinc
iaslosesfu
erzosderecaudac
iónjuntocon
ot
rosr ecu
rsosnot ributar
iosresul
tanm uyin s
ufic
ien
tesp a
rafi na
ncia
re nf o
rm aindependien
telas
pol
ít
icas pública
s. Po rs up ar
te
,e n N euquén
, Ch ubu
t —d o n
dee x
is
tenr en
tasp etro
lera
s— y ,
espec
ialmente
,laC iudaddeBu enosAire
s,losrecurso
sseu b
icanp o
re n
cimad e
lprom e
dioseñalado
.

13
CEPAL-S
eri
eMa
cro
eco
nom
íad
elD
esa
rro
lloN
°14
4 L
ade
sce
ntr
al
iza
ció
nye
lfin
anc
iam
ien
tod
epo

tic
ass
oci
ale
sef
ica
ces
..
.

CUADRO3
PRES
IÓNTR
IBUTARIAYPARTIC
IPAC
IÓNDELOSRECURSOS
PROP
IOSSEGÚNPROVINC
IA,2010
(C
omopo
rcen
tajede
lco
rre
spond
ien
tePBG
)

Recu
rso
spropios
/
Ju
risd
icc
ión P
res
iónt
ribu
tar
ia
re
cur
sosto
tales
CABA 5
,2 87
,8
Bueno
sAi
res 5
,4 40
,7
Ca
tama
rca 1
,6 23
,3

rdoba 4
,5 27
,0
Co
rr
ien
tes 3
,2 11
,5
Cha
co 4
,2 9
,2
Chubu
t 3
,1 56
,4
En
treR
íos 4
,8 18
,2
Fo
rmo
sa 3
,2 5
,8
Ju
juy 3
,1 8
,9
LaPampa 4
,2 29
,5
LaR
io
ja 2
,5 7
,8
Mendo
za 3
,3 40
,6
M
is
ione
s 5
,2 18
,1
Neuquén 3
,5 56
,9
R
íoNeg
ro 4
,4 29
,8
Sa
l
ta 4
,4 23
,5
SanJuan 5
,1 22
,1
SanLu
is 4
,3 23
,9
San
taC
ruz 2
,9 44
,8
San
taFe 4
,3 28
,3
Sgo.de
lEs
tero 3
,6 9
,1
Tu
cumán 6
,8 22
,7
T
ier
rade
lFuego 4
,0 36
,0
To
tal 4
,8 28
,4

Fuente
:E labo
rac
ión p
rop
ia sob
rela base de D
ire
cción Na
cional de
Coord
inac
ión F
isca
lcon P
rov
inc
ias –M
in
is
ter
iode Economíay Finanzas
Púb
licas.
No
ta:Lo súl
timosda to
sd i
sponib
lesde PBGco r
respondenae s
timac
ione
s
para 2005 dela CEPAL . Pa
ra pro
ye c
tarlosn
ivele
sco rre
spond
ien
tesa
2010setomólaú lt
imae s
truc
turadispon
ibleyseap l
icóla m
ismaalo s
va
loresdelP IBsegúndatosdeINDEC .

Paracomple
tarlapres
entac
ión delatri
butac
iónsubnac
iona
l,ae s
tosda
tosd e
bea ña
dir
sela
pr
esióntr
ibu
tar
iaeje
rci
daanivelm uni
cip
al
.S ibie
nn osecuen
tacone s
ainfo
rmac
ióndesag
regadapor
pr
ovinci
a(y m ucho meno
sa n ive
lm un
ic
ipal
),s e
gúne s
timac
ionesdelaD i
rec
ciónN ac
iona
ld e
Coor
dinac
iónF i
scalcon Provi
nciaslap re
sión muni
cip
alasciend
ea $ 1
.056m i
llon
ese n2 010
,
rep
resent
andoapena
s0,1%d e
lPIB.

14
CEPAL-S
eri
eMa
cro
eco
nom
íad
elD
esa
rro
lloN
°14
4 L
ade
sce
ntr
al
iza
ció
nye
lfin
anc
iam
ien
tod
epo

tic
ass
oci
ale
sef
ica
ces
..
.

CUADRO4
PRES
IÓNTR
IBUTAR
IAENPROVINC
IASY MUN
ICIP
IOS
,2010

M
i
llone
sdepe
sos Po
rcen
taje
sde
lPIB

P
rov
inc
ias 68720 4
,8
Mun
ic
ipio
s 1056 0
,1
To
tal 69776 4
,8

Fuen
te:E
labo
rac
iónpropiasobrelabasede D
irecc
ión Na
ciona
lde Coo
rdina
ción
F
isca
lconPro
vin
cia
s–M inis
ter
iodeEconom
íayFinanza
sPública
s.

2
. Ag
rupam
ien
todep
rov
inc
iassegúnIDH
L
osd e
sequi
lib
riosproduct
ivosregion
alest
ienenunaclar
ac or
rel
aciónconlasi
tuaciónsoc
ial
.Com ose
d
espr
ended e
lc u a
droq uesi
gue,lasta
sasd epobre
za,indi
gencia
,em pl
eo,desem p
leoya ct
ivi
dadasí
c
om olosindi
ca dore
sd i
sponib
lessobr
ef orma
lid
adl ab
oraldanc uen
tad efue
rtesdisc
repanc
iasent
re
d
is
tr
itos
,loqu em arcalaneces
idaddeu navar
iedaddeinte
rvencion
esesta
tal
esd es
tina
dasap a
lia
rlas
c
ondic
ionesdelap obla
ción má
sv u
lne
rableenalguna
sregione
sd e
lp a
ís
.E l
loll
am alaaten
ciónsob
rela
r
ele
vanciadelasaccione
sdelgobie
rnonacion
alenaquel
laszonasmásp o
ste
rgadasdelpa
ís.
Ena
lguna
sju r
isd
ic c
iones,elpa pe
ld es
em peñ
adop orlo
sg obie
rnoscom odem and
ante
sd eem p
leo
r
esu
ltadesumare
le v
a n
cia,adquir
iend oenalguna
sprovinc
iasunp a
pelm á
sim por
tant
eq u
eelpropi
os e
ctor
p
riv
ado.Enefec
to
,e np rovi
n c
iascom oSantaCruzyT ie
rradelFuegolacantid
add eemplead
osp úb
li
c o
s
c
adam i
lhabi
tan
tess eubicap orencim ade1 00
,m ie
ntra
sq ueporelco n
tra
rioenS an
taFeyC ó
rdobase
r
egi
str
anvalo
resm uyinfer
iores(véaseelgráf
ico3)
.N od e
b ede
jardem enc
ionar
selarig
idezalaba
jad ela
c
ant
idaddeem p
leadosp úbl
icosn ece
s ar
iosparaat
enderlosserv
ici
ose nju
risd
icci
onesconb a
jadens
id a
d
p
oblac
iona
l
.Elm i
sm og r
áficoilus
traso b
relare
laci
óninversaen
treem p
leadospúbl
icosydens
idad
.

GRÁF
ICO3
EMPLEADOSPÚBL
ICOSCADA M
ILHABITANTESSEGÚNPROV
INC
IA,2009
CABA14
.451
140 70
119
120 60
108
97
100 89 50
84
80 75 40
69 69
66

60 54 54 52 30
50 50
47 47 46 45 44 44
43
38 35
40 33 20

20 10

0 0
juy

rmosa
ja

LaPampa

ta
lFuego

ro
ruz

Tucumán

taFe
Chaco
CABA
rca

rdoba
Neuquén

tes
íos

is

SanJuan
ro
t

res
iones

Mendoza
Chubu
io

SanLu

l
te
íoNeg

Sa
Ju

reR
taC

ien
tama

LaR

i
BuenosA
l Es

San
is


Fo

rr
San

M
rade

Co
En

iagode
Ca

R
ie
T r

t
San

Emp
leado
spúb
l
icoscada
/1.000hab
. Dens
idadpob
lac
iona
l(hab
/km2
)

Fuen
te:Elabo
rac
iónprop
iasobrelabasede D
ire
cción Na
ciona
lde Coo
rdina
ción F
isca
lcon P
rov
inc
ias–
M
inis
ter
iodeEconomíayFinan
zasPúbl
ica
s.

15
CEPAL-S
eri
eMa
cro
eco
nom
íad
elD
esa
rro
lloN
°14
4 L
ade
sce
ntr
al
iza
ció
nye
lfin
anc
iam
ien
tod
epo

tic
ass
oci
ale
sef
ica
ces
..
.

CUADRO5
IND
ICADORESSOC
IALESSELECC
IONADOSAN
IVELPROV
INC
IAL
Ac
t
ividadI Emp
leoI De
socupa
ciónI In
formal
idadI Pob
rezaI Indigen
ciaI
Ju
risd
icc
ión
2012 2012 2012 2012 sem2011 sem2011
CABA 52
,3 50
,2 4
,1 22
,8 2
,3 1
,5
Bueno
sAi
res 44
,7 41
,4 6
,1 38,0 6
,9 1
,4
Ca
tama
rca 41
,9 38
,1 9
,1 34
,1 10
,0 1
,7

rdoba 46
,2 42
,0 9
,0 33
,9 6
,3 1
,7
Co
rr
ien
tes 42
,6 41
,3 3
,8 42
,7 13
,4 4
,1
Cha
co 34
,3 33
,8 2
,2 44
,7 14
,2 2
,3
Chubu
t 45
,3 43
,1 4
,8 29
,4 4
,1 1
,0
En
treR
íos 42
,7 39
,2 7
,5 32
,9 5
,8 1
,5
Fo
rmo
sa 34
,4 34
,0 2
,4 35
,6 7
,7 2
,1
Ju
juy 42
,6 39
,1 7
,4 40,0 8
,0 1
,1
LaPampa 44
,8 44
,0 1
,8 21
,5 3
,5 0
,6
LaR
io
ja 42
,0 39
,9 5
,1 39
,7 4
,4 0
,5
Mendo
za 43
,4 41
,4 4
,8 32
,2 3
,9 1
,6
M
is
ione
s 37
,9 37
,3 1
,7 38
,6 12
,5 3
,4
Neuquén 44
,9 41
,5 7
,4 26
,2 5
,5 ,2
2
R
íoNeg
ro 42
,1 39
,5 6
,3 30
,3 5
,9 1
,9
Sa
l
ta 42
,4 37
,8 11
,2 42
,2 7
,3 1
,3
SanJuan 38
,9 37
,0 4
,8 37
,4 11
,1 2
,4
SanLu
is 40
,0 39
,0 2
,4 38
,9 5
,2 1
,8
San
taC
ruz 47
,9 46
,8 4
,4 15
,6 1
,1 0
,7
San
taFe 46
,9 ,7
42 8
,8 35
,4 7
,0 1
,8
San
tiagode
lEs
tero 39
,3 36
,4 7
,4 48
,7 8
,1 1
,4
Tu
cumán 44
,0 42
,0 4
,4 42
,3 7
,2 0
,9
T
ier
rade
lFuego 44
,1 40
,9 7
,1 12,0 2
,1 1
,3
To
talPa
ís 45
,5 42
,3 7
,1 34
,2 6
,5 1
,7

Fuen
te:E
labo
rac
iónp
rop
iasob
relaba
sedeINDEC
.

E
la ná
lis
isc onjun
tod elosind
icador
esc oment
ad o
sp ermi
teidenti
fica
ru na grupamien
tod e
p
rov
inciasc on carac
ter
íst
icasc omunes y al av eza pr
ecia
rl asdiferenc
iase st
ruct
ural
ese n
tre
j
uri
sdicc
iones
.D ee s
tem odo,essenc
il
loc ompr
obar
,laasocia
ciónfue
rtementeposi
tivaquee x
is
teen
tre
m
ayord es
arro
llo e conómico(m ayo
rp roduc
top orhabit
ante
),m ayorp r
esióntribu
tar
iay m e
jor
es
i
ndicado
ressocia
les
.Asíe spo s
ibl
eiden
ti
fica
rlossigu
ien
t e
stresgrup
osd ejur
isdi
cciones
,e nl
íneacon
e
lagrupamie
ntod eprovi
nciasquepre
sent
aC et
rángo
loetal(2011)
,ytom a
n docomor ef
erenc
iaelÍnd
ice
d
eD esa
rro
lloHum a
nod elasjur
isd
icc
ionesqueela
borae
lPNUDyl apos
icióndecad aunadeel
lasenel
r
ankingnac
io n
al
:
a
)Deelev
a doIDH,pr
oductopo
rhab
itan
teym ejo
resi
ndi
cad
ore
ssocia
les.Aqu
íse
encue
ntr
an,l
a
C
iud
add e Bu
enosAir
esyl asp
rovinc
iaspat
agón
ica
sd eTie
rradelFue
go,San
taC ru
zy
N
euquénconm uyba
jadens
idadpo
blac
iona
l.
b
)D enive
lesmedio
sd eIDHyv al
oresprome
dioparalo
sind
icado
respres
entad
os.Enes
tegrupo
sereúnenc
u a
troprov
inc
iasquee xp
li
canlam i
taddelagener
acióndelprodu
ctoycer
cad e
l
60%d elapoblac
iónd e
lp a
ís(BuenosAir
es,Sant
aF e
, Cór
dobay M endoza
)jun
toconl a
s
prov
inc
iasdeSanL ui
s,RioNegro
,LaP ampa
,Ch ubu
t,En
treRíos
,L aRio
jayC a
tama
rca
.
c
)D ereduc
idoIDH ,m e
nord e
sarr
oll
or e
la
tivoyp eorpe
rfo
rmanceparalamayor
íad el
os
ind
icado
ressoci
ale
sre
levados
.Integ
ranest
eg ru
pod emayo
respro
blemasJu
juy
,S a
nJuan,
Tuc
um án
,M i
sione
s,Co
rri
ente
s,Chaco,Fo
rm o
sa,San
ti
agode
lEste
roySalt
a.

16
CEPAL-S
eri
eMa
cro
eco
nom
íad
elD
esa
rro
lloN
°14
4 L
ade
sce
ntr
al
iza
ció
nye
lfin
anc
iam
ien
tod
epo

tic
ass
oci
ale
sef
ica
ces
..
.

GRÁF
ICO4
AGRUPAM
IENTODEPROV
INCIAS
(Ba
se100=
tota
lpa
ís)
PBGpercáp
ita
250

200
Pob
la c
ións
in
Ac
tiv
idad
cober
turadesa
lud 150

100

50

Pob
reza P
res
ión
tribu
tar
ia

In
forma
l
idad De
socupa
ción

G
rupoI G
rupoI
I G
rupoI
II To
talpa
ís

Fuente
:Elabo
rac
iónp
rop
iasob
relaba
sedeINDEC
,Min
is
ter
iode Econom
íay F
inan
zas
Púb
licasyCEPAL.
No
ta:G rupoI:Tie
rrade l Fuego, Santa Cru
z, Neuquény CABA;GrupoII: BuenosAires
,

rdova, Mendoza
,R ío Neg ro
, SanLu is
,LaPampa , San
taFe
, Chubut
, Ca
tama rca
, Ent
re
R
íosy La R io
ja;y G rupoI I
I:Jujuy
, SanJuan , Tucumán,Mis
iones, Co
rr
ientes, Chaco
,
Fo
rmo sa,Sant
iagodelE steroySalta.

Re
sumiendo,e nelpaísconv
ivensitua
cionesdee x
tremadispa
rida
d,u naciudadcapi
ta
ld egran
d
esa
rrol
loyc o n
centrac
iónpo b
lac
iona
l,regi
onesm ása is
ladasdeescasapo b
lac
iónye levadoproduc
to,
f
recue
ntementeasociadoaladispon
ibi
lid
add erecursosnotribu
tar
iosproveni
ente
sd elaexplo
tac
iónd e
a
lgúnrecu
rsonatural—c omoelpet
ról
eo5— ylocal
idad e
sdisper
sasdeescasapobla
ciónyb a
jodesa
rrol
lo
.
E
sto
sf a
ctor
es,com os ehad ic
ho,setradu
cene nd i
ferenc
iasan ive
ls o
cia
l( entérm
i no
sd epobrezay
m
erc
a d
od etraba
jo)yd ea c
cesoal o
ss e
rvic
iosp úb
licosd ecadar egi
ón.A dic
iona
lm en
te,el
los evio
a
gravadocomoc onsecuenc
iadelaim p
lementa
ciónd eu nproce
sod edesc
entra
liz
ació
nd eserv
icio
sal os
g
obie
rnosp r
o v
inci
alesd es
dee lgobie
rnon ac
io n
ald ondep rev
ale
cióu nal ó
gicafi
scalp o
rs ob
rel os
b
enef
icio
sdea ce
rcarlosserv
ic
iosalacom un
idad6.Estetemaserádesa
rro
lladoenlasecc
iónsigu
ien
te.

5
Comofacto
radic
ionalqueexpl
icalasdi
f e
renc
iasdere
curso
sent
rejur
isd
icc
ion
es,deb
emenc
ionar
sequ
elasprov
inc
iasconm e
nor
den
sidadpobla
cionalson
,ad i
ciona
lm ent
e,lasquecuen
tanconm ayo
resing
reso
snotr
ibut
ario
sprove
nie
nte
sd erega
lía
spo r
exp
lot
aciónderecu
rsosnorenovab
les
,e nespe
cia
lla
spa
tagón
ica
s.
6

aseBisangyC e
trángo
lo(1998)yC a
rciof
i( 19
96)
.

17
CEPAL-S
eri
eMa
cro
eco
nom
íad
elD
esa
rro
lloN
°14
4 L
ade
sce
ntr
al
iza
ció
nye
lfin
anc
iam
ien
tod
epo

tic
ass
oci
ale
sef
ica
ces
..
.

I
I.Descen
tra
lizac
ióndep
rog
ramassoc
iales
enlaArgent
ina

Losp r
ocesosd ed es
cent
ral
izac
iónha nsign
if
icadounn uevotipoded esa
fíoparala
ss oc
iedadesque
optanporsegui
runc ami
noh ac
iaunaefect
ivaigua
ldaddederecho
syl acons
trucc
ióndes o
ciedade
scon
mayorgradod ec ohes
ión
. Cuandolap rov
is
iónd eserv
ic
iosp úb
lico
ss eencuent
radescen
tral
izadase
requer
iráni n
terv
e nc
ionesq u
e,simultá
neam e
nte
,a t
ienda
nl osdesa
fíosd elasp o

ti
casp úbl
icasen
mat
eriadei gua
lda dded e
rechoseconómicos
,s o
cia
lesyc ul
tur
alesentr
el o
sc i
udadanosasícom ola
convergen
ciae nt
r elosdife
rente
sterri
tor
iosd ondeelg as
tos oc
iale so b
je
tod ed esc
entra
li
zaci
ón
(Ho penh
ayn,2007 )
.
Enc on
secuencia
,s erequ
iereav an
zarenlaple
n at
itul
ari
dadd ede
rechosqueseejer
c e
ne ncal
idad
deciudad
anosynoe nf uncióndec ondic
ione
sd evulnerab
il
idadsoci
alpar
ticula
res
.D ee s
taforma,el
sen
tidodep e
rten
en c
iaal asoci
eda dsejuegaenlacondi
cióndeser“unigua
l”e ncuan
toad erech
os,por
elhechodes e
rp a
rted elam ismas oci
edad.D a
doq ueen Am é
ricaLat
inalasdispa
rid
a d
est e
rr
ito
ria
les
sonungranobstácul
oals ent
imientodep e
rten
e n
ciadelosciudad
anosaunam ismaN ac
ión,eldesa
fíode
losp a
íse
sc on m ayo
rg r a
dod ed e
scent
ral
izac
iónfiscalesl og
rarquel o
sp roce
sosd er e
formano
empeoreny,e nsul ugar,signi
fiquenu nam ejo
rae ntérmino
sd eiguald
adt er
ri
tor
ial(C e
trángo
loy
Gol
dschmi
t,2012).
D ebet en
ersee nc uenta quel aj u
st
ific
aciónt eó
ricad el ad escen
tra
liz
acións ev in
c u
la
fundam en
talmentec onlan eces
i dadd em e
jorarlae f
ici
enciaa s
igna
tivad elosr e
curso
sp úbl
icos.E n
cam b
io,apli
cadaapo lí
ticaspúbl
i ca
sc onunaltoim p
a c
toenl aequid
ad( enespec
ialcuandonoesp o
sible
lac o
rrespondenciafisca
lp lena
)h ad eriv
adoe nt e
n s
ionesq ue
,e nm u
c hoscasos
,h anc o
locadou na
res
tri
ccióna d
icionalalobjet
ivod eestabi
liza
ciónm acroe
con ómica
.E sasíq u
elasfuncione
sdist
ribut
iva
yd eestab
ili
zación m a
croeconóm ic
a,u su
alme n
te
,a soc
iadasal oso b
jeti
v osdelasp o

tic
asp úb
lic
a sde
losgobiernoscentra
les,comienz a
naj ugars
ee nelter
renod elosgobiernossubnac
ionale
s.Paraalgunos
,
e
lloe ss u
fici
entem ot
ivop araqu elo sgobierno
ss ubnac
io na
lestom enas ucargorespons
abi
lidades
e
stabi
lizadoras
,m ed
i a
ntelaim pos
iciónd eregla
sd ec om por
tamientofisca
lq uep e
rmitanataca
rl os
e
f e
ctosm acroeconóm ico
sd el ad es
ce n
tra
liz
ación
.P araotros,enc ambio,larespues
tad ebecent
r a
rse
exc
l u
sivam en
tee nresolve
rlo sproblem a
sdistr
ibut
ivosm ediant
esistemasd etr
ansfe
rencia
s,tan
toal as
famil
iascom oal oster
rit
orios
,in s
trum en
tadosanivelcent
ral
.

19
CEPAL-S
eri
eMa
cro
eco
nom
íad
elD
esa
rro
lloN
°14
4 L
ade
sce
ntr
al
iza
ció
nye
lfin
anc
iam
ien
tod
epo

tic
ass
oci
ale
sef
ica
ces
..
.

C
ier
tame n
te
,laspolí
tica
sd elgobiernocen
tra
lp ued
entenerim pacto
sd i
ferenc
iado
ss obr
ec ada
t
err
ito
rio
,c uandosean e
cesar
io,siempreyc uandosetengau navisiónc o
nsis
ten
tec onlaeconomía
n
aciona
le nsuc on
junto(M usg
rave
,19 99
).Ene s
ted o
cum en
tos eh ac
eh inca
piée nlarel
evanci
ad e
c
ontempla
rlac ompl
ejat
ram aderel
acionescru
zadasen
treobje
tivosdep o

tica
sy,e nesesen
tido
,p on
er
e
lac e
ntoe nu n
an uevaolader e
form ascent
radaenlar ed
efin
iciónd elasp o

ti
cass e
ctor
ia
lesye l
i
nvoluc
ramien
t ocon
juntodedist
into
sn ive
lesdegobi
erno
,c omom ododem ejo
rarlacohes
iónsocia
len
l
osp a
íse
sd el
ar eg
iónyalc
anzarresu
lt
a dosconc
ret
osenm a
ter
iad eigual
d a
d.

A
. Lap
rov
isióndescen
tra
lizadadesa
ludyeducac
iónpúb
licas
EnArgenti
na,elprocesoded es
ce n
tra
liz
aciónfis
calhad ominadola
sreformasenl asár
ease d
u c
ati
vay
san
it
ariaf undamenta
lm en
te,p erot ambiénh ai nvoluc
radoo trasesfera
sc om ol osg as
tosd e
7
in
frae
struc
tura(enviviendays aneamien
to )
.L am ot
ivaci
ónd ee s
tosproces
osp uederesumirs
ec omo
pr
imord
ialm en
ted etipofisc
aleim pu
lsadap ordeci
siónexcluyen
ted e
lg obie
rnon ac
io n
al
.T antola
tr
ansf
erenciadeestab
l e
cimien
tosho sp
ita
lar
iosyd ee duc
aciónprimar
iah a
ciafinesdelosa ño
ss e
tenta
comol ad e hosp
ita
les ye scue
l a
ss ecundar
iasdep rinc
ipi
osd el osa ño
sn oven
tat uv
ieronc omo
mo
tiva
cióne xp
líc
it
al am od
ifi
cacióndelrepa
rtoefec
tivodelarecaudac
iónim pos
it
iva.M ásaún,noh an
ex
ist
idot rans
fer
encia
sd er ecu
rsose spec
ífica
sp araa t
endere lfinanc
iamiento del oss erv
ici
os
tr
ansf
eridosn iseh and is
eñado m ecan
ism o
sc om pen
sato
riosc onante
rior
idadal a
st ran
sferen
cias
(Car
ciof
ieta l
,1996,C e
trá
ngoloyB isang
,19 98yC e
trángo
loyJim éne
z,2003).
Además,seh atratadodeu nprocesom uyexten
didoene lti
em po
,e ndondela
sm ot
ivac
iones
,
a
lt
ernat
ivasyr efo
rm asefect
ivamen
teado p
tada
sn ohanres
ult
ad odeu ndi
señoúni
coyo rde
nadod ee
sta
po

tic
ad ereformad elgastosoc
ial
.Porelc on
tra
rio
,setra
tad eunareformaendondelosavance
sh an
e
stadorelac
ionados,m uchasvece
s,cone lemento
sq uep o
cot ienenq ueverconl o
sf ac
tore
squ e
u
sualmentesonc ons
id e
radospararecomendarestetipod er e
formas
.Nos eo ri
ent
óa m ejo
rarla
e
fic
ienciaenlap r
odu cci
ónyl aequ
idaddelac obe
rtu
radel
asaludye ducac
ión,in
corpo
randoelemen
tos
d
es uf inanc
iamie n
to,s i
no quel ad e
cis
iónd ec ambio
se ne lf ina
nciami
ent
oin du
jop oste
rio
res
m
odif
icac
i on
ese nsupr ov
isiónyacce
so(C e
trán
g o
loyG a
tto
,2 002).
Losp roces osded e
sc ent
ral
izac
iónh a ninc
luidos ec
toresconp roblemát
ic a
sm uyd i
feren
tes
.En
cu
antoal as alud,lap rovis
iónpú bli
cae s
táe nm anosd elasprovinc
iasyC iu
da d Autón omadeBu eno s
A
ire
s,s iendol osl i
neam ientosestab
lecidosp o
relGo biernoNac
ionaldec ará
cterm e
ram ent
ei nd
ica
tivo.
D
ee stem odo,e ls is
tem ad es a
luda rgentinoseh ac onfo
rm adod em an
eraf ragm entad
a,c onl a
y
uxtapos
iciónd e24s is
t ema spúbl
icosd esalud(alosq uee nalguno
sc asossea dic
i onanlosserv
iciosa
c
argod el os gob iernosm uni
cipa
les)
,c ons igni
fic
ativasd i
feren
ciase n
trel osm ism o
s yd ondes e
c
om b
i n
and iferentesgra dosd eautonomíah ospi
ta
lari
a,nivelesdeinteg
raciónd elasr edesdeatenc
ióny
r
ecurso
sd i sponibles
.E st
ad ive
rs
idadd eterminalaa u
senciad eu nnivelú n
i cob ásicod ec ob
ertura
a
seguradapo rl aa tenciónpúb l
icad el as a
ludat odosl o
sh abi
tante
sd e
lp aís. Adiciona
lm en
te,l a
l
ocal
izaciónd ec a d
ai n
d iv
iduod entrodec adajur
isdi
cciónloc olo
cae nunap os
i c
ió ndifer
enc
ialfre
ntea l
a
ccesoac a daun idadpúb licaproveedorad eserv
icio
sd es alud
. Aestec uad
ros es um alaorganiz
ación
c
entr
ali
zad aya ltam en
tef ragm en
tadaquee xis
tealinte
riordelas egu
ridadsocia
l,d elaq uepar
tic
ipanl os
t
raba
jadoresd els ec
torp r
i vadof o
rm a
lyd elsecto
rp úb
licon a
ciona
le ne lcas od elaso br
ass oc
iales
n
aciona
les
.A dicionalme n
te,l acober
turap a
r aadul
tosm ay o
resesp rov
is
t apore lI n
sti
tutoN ac
ionald e
S
ervi
ciosSo c
ialesp araJu biladosyP ens
io na
dos(INSS JyP)8. Enc am b
io,pr evalecelao rgan
ización
d
escent
ral
iz adad el oss egur osparaem pleadosdel a
sa dmin
ist
racione
sp rovinciale
sy m un
icipa
les,a
t
ravésdela sob rassoci
al e
sp rovinc
iale
s.

7
V
éas
eA cuñ
ayC etr
áng
olo(20
06).
8
U
nanál
is
isdet
all
adode
lsis
temades
aluda
rge
nti
noys
uscom
pon
ent
ess
epr
ese
ntae
nCe
trá
ngo
loe
tal(
201
1).

20
CEPAL-S
eri
eMa
cro
eco
nom
íad
elD
esa
rro
lloN
°14
4 L
ade
sce
ntr
al
iza
ció
nye
lfin
anc
iam
ien
tod
epo

tic
ass
oci
ale
sef
ica
ces
..
.

Enc am b
io,lapotes
tade nm ate
riaeduca
tivaesconcu
rren
tee n
treambosnive
lesdego b
ierno.Las
p
r ov
incia
syl aCiudadd eBu e
no sAi
resdeb engaran
tiz
arelacces
oal aeduca
ciónentodoslosciclo
sy
n
i ve
lesatod alapoblac
ióne nformagratu
ita
,c o
ne xcep
ció
nd elaeducac
iónuniv
ers
it
ari
ac uyaprovi
sión
recaesobreelgobiernonac
i ona
l.Lasprov
inci
asreti
enenautonomí
ae nlafi
jac
ióndelossala
rio
sb ás
icos
ya d
ici
o n
ales9, m
i e
ntra
squ e
,ale s
tadon a
ciona
llec o
rre
spondelares
p on
sab
il
idadpr
incip
alei nd
elegabl
e
defi
jaryc ontr
olarelcum p
limientodelapol
ít
icae du
cat
iva
.
Tantoe ne lc am pos a
nitar
ioc om oenl ap rov
is
iónd ee ducaciónsep uedeni den
tif
icarun a
mu
lt
ipl
icidadd erespuestasloc
ales,enlorefe
ridoalaf o
rm aquead op
taelp roc
esod edescentr
al
i zación
comoas usr e
s u
ltadose ntérminosdee qu
idadye fi
cienc
ia
.L aa u
s en
ciad ecoord
inacióndesdee lnivel
cen
tra
lp ermit
ióun ag ranh e
terogeneid
add econducta
san ive
lp rov
in c
ialy m un
icip
alq uerespon de
,a
g
randesrasgos
,al ac onf
i gu
raciónprevi
ad ecadasi
stemayal apol
íticasecto
ria
lad o
ptadaenc adalu g
ar,
comor espues
taa lp ropioproc e
sod escen
tra
li
zador.Esta
sr espu
e s
tas,as uv ez
,e s
táne st
recham ente
cond
icionadasporl ar es
tri
cciónfinanc
ieraq u
eo peradem aneram uyd ive
rsae ncadal ugar
.D ee s
ta
man
era
,l aspo s
ibi
lida de
sd em ejo
rarlosserv
iciossocia
lesdescent
raliz
adose s
tánd e
limi
t ad
asp orel
g
radod ed e
sar
r o
lloe conómico-socia
l,produ
ct
ivoyl acapaci
dadd efinanc
iamientodecadaj u
risd
ic c
ión.
Asuvez,laspo t
encial
i dade
sd ed es
arro
llodecadau nadeell
asestánd e
terminada
s,enb uenaparte,por
e
le st
ad o yn ive
ld es uc apita
l hum ano yc u
ltu
ral
,l oc ua
le stád i
rec
tam en
tev incu
ladoc onl as
pos
ibi
lidadesquet engas upoblacióndea cce
derab uenosnive
lesd ee duca
ciónys an
itar
ios(Bisa ngy
Ce
trángol
o,1998 ).

B
. Des
igualdadenlosresu
ltadosdelap
rov
isión
descen
tral
izada
Lo
sc uad
rosquesiguenin
ten
tanmost
rarl
agrandisper
siónder
esu
ltado
se nmat
eri
ae du
cat
ivaysani
tar
ia
qu
ec onvive
na li n
ter
iordelpa
ís
.L asb r
echa
sc rec
ient
esene s
tam ate
riaseña
lanlan e
cesi
dadd e
in
str
um en
tara lgún ti
po de pol
ít
icac ompensa
tor
ia,yd anc uen
tad eq ue,l o
sp roce
sosd e
de
scent
ral
izac
ióne nter
ri
tor
iosde
sigua
lest
iendenaa gr
avarl
asdisp
arid
adesexi
sten
tes(Cet
rángo
loy
Go
ldschmi
t,2012)
.
Enm a
teri
ad es a
lud
,l o
si ndica
doresdem o
rta
lid
adi n
fan
ti
lm u
est
ranu nadispe
rsi
ónim port
ante
,
d
etr
ásd e
lp romedioparaeltot
alp aísde1 2,
1p orm i
ln ac
idosvivo
s,see scond
es i
tuac
ionesdiver
sas
.
M
ien
trasquee nTier
radelFuegoe lind
icadorseu b
icaenapenas4,6porm i
ln a
cidosviv
os,enF ormosa
a
sci
endea2 0,5pormil
.E l
loas uv e
z,ti
e n
ecier
tacorr
elac
iónconelporcen
tajedepobla
ciónsincober
tur
a
d
es a
lud(véaseelgráf
ico5).Al olargodelosañ o
s,la
sp r
inc
ipal
escausasdem uer
tedel o
sniñosseh an
m
anten
idorela
tivament
ee s
tab
les
:t ras
tornosre
lac
ionadosconlad u
rac
iónd elosem ba
razos
,difi
cult
ades
r
espi
rato
ria
se nlosre
ciénnac
idos
,m a
lformac
ionescongén
ita
sdelcora
zón,desnu
tri
ciónydiar
rea.
Com oseña
lanC e
tráng
oloetal(2011
),alm ed
irelimpactodelam o
rta
lida
dy m orb
il
idadsegúnl
os
a
ñospoten
cia
lesdevidaperd
idos(APVP )
,seo b
servaquela
sp rov
inc
iasdelnore
stesonlasmásafec
tad
as.
E
stosee n
c u
ent
rad i
rec
tam en
terel
a c
ionadoc o
nl asi
t u
aci
ó nd edesa
rro
llorel
ativ
op rovin
cia
l.Enl o
s
e
xtr
em o
ss eencue
ntr
anl o
sc a
sosdeF ormosacon8 88
,71 APVPc ada1 0
.000habi
tante
syl aCABAc on
5
37,48
.A d
icion
almente
,enlasprov
i nc
iasdelnore
steseconst
ataquelasenfe
rmedadesinfe
ccio
sast
ienen
u
nm ayorpes
oc omocausadeAPVP ,ocupandoelt
erce
rlugarent
relascau
sas(véa
seelc u
adro6)
.

9
Com
osev
erá
,es
tea
spe
ctof
uep
arci
alm
ent
ere
form
adoe
nlo
súl
tim
osaño
s.

21
CEPAL-S
eri
eMa
cro
eco
nom
íad
elD
esa
rro
lloN
°14
4 L
ade
sce
ntr
al
iza
ció
nye
lfin
anc
iam
ien
tod
epo

tic
ass
oci
ale
sef
ica
ces
..
.

GRÁFICO5
TASASDE MORTAL
IDADINFANT
IL(2009
)YPO RCENTAJEDEPOBLAC
IÓN
SINSEGURODESALUD(2010),SEGÚNPROVINC
IAS
70 25

60
ta
iónto l 20
50

ivos
lac

15

idosv
40
jedelapob

c
Cada1000na
30
10
ta

20
rcen

05
Enpo

10

00 00

juy

rmosa
ja
LaPampa
ta
lFuego

ro
ruz

taFe

cumán

Chaco
CABA

rca
rdoba
Neuquén

tes
íos

is
SanJuan
ro
t

res

iones
Mendoza
Chubu

io
lpa

SanLu

l
te
íoNeg

Sa
Ju
reR
taC

ien
tama
LaR
sAi
l Es
San

ta

is

Fo
r
Tu

r
Bueno
To
San

M
rade

Co
En

iagode

Ca
R
ie
T r

t
San

Pob
lac
ións
insegu
ro(e
jeizq
.) TM
I(e
jede
r.
)

Fuen
te:E
labo
rac
iónp
rop
iasob
relaba
sedeINDECyDE
IS-
Min
is
ter
iodeSa
lud.

CUADRO6
AÑOSPOTENC
IALESDEV
IDAPERD
IDOSPOR GRUPOSDECAUSASSEGÚNPROV
INC
IAS
,2008
(
Cada10
.000hab
i
tan
tes)

APVP CV TUM INF CE TLD


To
talpa
ís 685
,34 80
,03 105
,50 61
,03 151
,14 287
,64
GrupoI
CABA 537
,48 85
,01 128
,89 55
,22 82
,47 185
,89
Neuquén 564
,63 41
,96 96
,23 26
,89 183
,91 215
,64
San
taC
ruz 813
,98 88
,20 128
,02 73
,72 233
,17 290
,87
T
ier
rade
lFuego 543
,18 52
,05 100
,06 36
,66 136
,47 217
,94
GrupoI
I
Bueno
sAi
res 698
,92 94
,91 109
,22 71
,16 148
,30 275
,33

rdoba 620
,54 78
,14 98
,28 31
,64 134
,78 277
,70
Mendo
za 626
,95 78
,93 98
,32 33
,07 175
,62 241
,01
R
íoNeg
ro 650
,66 51
,87 106
,14 35
,27 163
,43 293
,95
SanLu
is 644
,19 92
,57 107
,87 52
,15 147
,87 243
,73
LaPampa 630
,32 71
,37 111
,71 36
,81 157
,98 252
,45
San
taFe 683
,22 65
,29 115
,41 44
,62 179
,88 278
,02
Chubu
t 746
,60 61
,00 104
,92 58
,99 232
,00 289
,69
Ca
tama
rca 647
,63 69
,83 71
,84 29
,39 156
,42 320
,15
En
treR
íos 699
,11 73
,61 116
,16 39
,79 156
,99 312
,56
LaR
io
ja 690
,68 61
,29 80
,14 66
,21 160
,87 322
,17
GrupoI
II
Ju
juy 702
,23 40
,95 71
,62 66
,63 183
,89 339
,14
SanJuan 654
,18 60
,78 92
,90 50
,01 144
,95 305
,54
Tu
cumán 632
,68 58
,94 77
,17 44
,56 127
,74 324
,27

22
CEPAL-S
eri
eMa
cro
eco
nom
íad
elD
esa
rro
lloN
°14
4 L
ade
sce
ntr
al
iza
ció
nye
lfin
anc
iam
ien
tod
epo

tic
ass
oci
ale
sef
ica
ces
..
.

Cuad
ro6(con
clu
sión
)

APVP CV TUM INF CE TLD


M
is
ione
s 762
,21 88
,60 92
,93 74
,70 180
,40 325
,58
Co
rr
ien
tes 769
,71 59
,88 113
,52 68
,73 144
,57 383
,01
Cha
co 854
,86 68
,15 112
,38 89
,28 159
,50 425
,55
Fo
rmo
sa 888
,71 74
,15 103
,95 102
,40 158
,45 449
,76
San
tiagode
lEs
tero 605
,44 57
,83 74
,80 66
,36 114
,87 291
,58
Sa
l
ta 770
,97 65
,05 82
,98 122
,91 153
,78 346
,25

Fuen
te:E
stad
íst
ica
svi
tale
s2010.
No
ta: APVP
: Años Po
tenc
iale
sde V
ida Pe
rdido
s; CV
: Ca
rdio
vascu
lare
s; TUM
: Tumo
res
;INF
:In
fecc
iosa
s; CE
: Cau
sas
ex
ternas
;TLD:Todaslasdemás.

Com oim ag end elosd et


erminantessocio econ ómicosd elasalud
,e nelg rá
fico6sep re
s ent
ala
cor
r e
laciónen tree lg as
topúb l
i coprovinc
i alens a
lud( atenc
ión m édi
c a
)yl atasad em ortal
idad
infant
il
.L al íne a punteadacolorr ojor epresentalo sv aloresprom edio paraam bosindicadore
s.
Considerandolo sg ruposd eprovinci
asd ef
inidose nlas ecc
ió nante
rior
,pu edeobserva
rsequel asque
conform anelg r upoI,d em ay o
rIDH(m ar
c adasc onunc uadr
adoe nelg ráf
ico)seco n
centranene l
cuadranteinferiord erechoconm enoresnivelesd em ortal
idadinfant
ily m ayorg as
top e
rc ápitaen
sa
lud .Encon traposición
,l a
sp rovincia
sd elg rupoI II,d em enorIDH(m arcadasconu ncírculo)se
ubicanen m ayorm edidaenelcu adranteopue s
to( sup e
riorizquie
rdo)conm ayor
estasasde morta
lida
d
infant
ily m eno rg asto.M ien
trasqu el a
sp rovinc i
asd elg rupoII,intermedias(m a
rcadasc onun
tr
iángul o)seub icanc erc
anasalo svalore
sp rom edio .

GRÁFICO 6
TASASDE MORTAL
IDADINFANT
ILY GASTOPÚBLICOPROV
INC
IALENSALUD
PERCÁP ITA
,2009
25
ivos

Fo
rmosa
20
sv

Chaco
cido

Cor
rientes
lcada1000na

LaRio ja
15 Tu cumán Ca
tama rca
M
isiones Salta LaPampa
Bs.A s S anLuis
S
tgo.delE s
t. Ju juy
SanJuan
C ó
r doba San
taC
ruz
i

10 En
treR íos
t
fan

Chubut
Mendoza GBA
idadin

RíoNegro
SantaFe Neuquén
l
ta

5
r
sade mo

T
ier
rade
lFuego
Ta

0
0 500 1000 1500 2000 2500 3000

Ga
stopúb
l
icop
rov
inc
ialensa
ludpe
rcáp
i
ta(en m
il
lonesdepe
sos
)

Fuente
:Elabo
rac
ión p
rop
iasobrela base de Se
cre
tar
ía de Po
l
ít
ica Económ
icay P
lan
i
fica
ción de
l De
sar
rol
lo de
l
M
inis
ter
iodeEconom
íayFinan
za sPúb
licasyDEIS- M
in
is
ter
iodeSa lud.

23
CEPAL-S
eri
eMa
cro
eco
nom
íad
elD
esa
rro
lloN
°14
4 L
ade
sce
ntr
al
iza
ció
nye
lfin
anc
iam
ien
tod
epo

tic
ass
oci
ale
sef
ica
ces
..
.

Conr e
la c
iónalo ss ervic
iosedu cativos
,s eo bserva qu esib ienl acob e
rturae sb as
tan
te
hom og éneaye levad aentodoe lpaí
s( a
l canzandoe ntérminosn etos99%enl aPrim a
riay82%enl a
Secund ariasegúnlo súlt
im osd a
tosdispo n
iblesen UNESCO(2 012)
,lainformaciónd i
sp oniblesobre
indicado resd ee f
i c
ienci
ai nternadels istem a(com ola sta s
a sd erepiten
cia ysob reed ad) ylos
result
ad osd ec a
lidadd el os opera
tivosd eev a
luación dancu ent
ad eresul
tadosd isím i
lesentre
provincias.Com os edesp
rend edeloscu adr o
sq uesiguenl aproblem á
ticadelarepitenc
i as eagudiza
enelc i cl
os ecundariob á
sico
,a lcanz
an dou npromediod e12 ,45%an ivelpaí
s,co nu nm áximoqu e
asci
end ea18%enS an
taC r
u z
.L om i
sm oseob se
rvae nlat as
ad esobreed
a d
,quee np r
om edioparael
cic
lob ási
c osecundarioseubicaen38 ,55% ,llega
ndoa66 , 68%enl aprovinc
iadeS ant
iag od elEste
ro.
Pors up arte
,losr esul
tadosdeev alua
ció nse ña
lanm ayoresd i
ficult
adese nm a
tem á
ticad es ecundar
io,
conr esultadosvariable
senc adajuri
sdicción10.

CUADRO7
TASADEREP
ITENC
IAYSOBREEDADPORNIVELESDEENSEÑANZASEGÚNPROV
INC
IAS
,2009
(Enpo
rcen
tajedea
lumno
s)

Rep
i
ten
cia Sob
reedad
D
iv
is
iónpo

ticote
rr
ito
ria
l Secunda
ria Secunda
ria Secunda
ria Secunda
ria
P
rima
ria P
rima
ria
C
ic
loBá s
ico C
ic
lo Or
ien
tado C
ic
loBá s
ico C
ic
lo Or
ien
tado

To
talpa
ís 4
,69 12
,45 7
,41 21
,37 38
,55 38
,06
C
iudaddeBueno
sAi
res 1
,89 9
,86 6
,49 11
,63 28
,08 31
,85
rupoI

Neuquén 4
,90 15
,81 12
,09 21
,54 41
,11 44
,46
San
taC
ruz 7
,04 18
,00 9
,78 25
,06 47
,40 45
,77
G

T
ier
rade
lFuego 3
,86 17
,30 7
,14 13
,87 38
,33 35
,14
Bueno
sAi
res 3
,68 13
,59 8
,63 15
,02 34
,51 37
,37

rdoba 3
,38 12
,67 5
,19 17
,37 33
,72 28
,20
Mendoza 4
,82 12
,09 9
,27 20
,77 33
,64 38
,50
R
ioNeg
ro 3
,18 11
,23 6
,63 21
,73 40
,34 41
,87
SanLu
is 7
,65 13
,26 5
,26 30
,59 43
,18 37
,44
I
rupoI

LaPampa 3
,85 13
,98 8
,55 20
,71 35
,77 33
,05
G

San
taFe 3
,79 12
,27 8
,09 20
,47 36
,09 37
,90
Chubu
t 3
,20 15
,54 9
,34 22
,84 44
,95 43
,11
Ca
tama
rca 3
,97 6
,87 3
,41 21
,06 38
,25 36
,90
En
treR
íos 5
,62 15
,38 6
,63 24
,70 45
,91 37
,17
LaR
ioja 5
,32 10
,13 3
,21 29
,41 47
,99 42
,27
Ju
juy 3
,13 9
,89 8
,42 15
,52 35
,34 41
,87
SanJuan 3
,95 9
,00 4
,08 29
,81 47
,55 40
,55
Tu
cuman 3
,29 9
,77 3
,57 17
,26 36
,02 29
,96
I

M
is
ione
s 7
,71 8
,11 4
,96 34
,07 45
,47 39
,09
I
rupoI

Co
rr
ien
tes 13
,34 12
,03 5
,93 44
,49 53
,54 41
,03
Cha
co 6
,04 13
,72 6
,34 30
,40 46
,51 46
,00
G

Fo
rmo
sa 8
,93 11
,50 5
,01 35
,41 51
,60 43
,16
San
t
iagode
lEs
tero 8
,84 8
,62 5
,15 47
,62 66
,68 71
,94
Sa
l
ta 6
,66 12
,37 8
,33 29
,39 50
,64 49
,70

Fuen
te:Re
levam
ien
tosAnua
les2009y2010
,DI
NIECE,M
in
iste
riodeEdu
cac
ión
.
No
ta: Ta
saderep i
tenciacor
respondea
lpo rcen
tajedealumnosquese mat
ricu
lancomoalumno
srepiten
tesenelcic
lo
lec
tivos
iguien
te.Tasadesobreedadcor
respondealpo
rcenta
jedealumno
sconedad mayo
ralateór
icacor
respond
ien
teal
añodee s
tudioenelcuales
tán ma
tr
icu
lados
.

Enelgráf
ico7sepu edecomproba
rq u
en oe x
is
teu nacorr
ela
cióncla
rayd i
rec
taentrenive
ld e
g
ast
o públ
icoe neduca
ciónb ás
ica yalgunosindicado
resd ed e
sem p
eño(tasades obreedade n
s
ecund
ari
o).El
loenpar
terespondeaquee nmuchasju
risd
icci
oneselm ayo
rgast
op e
rc á
pit
as evinc
ula
m
ayormen
teconlaexi
sten
ciadeun me no
rdenominador(l
ap obl
ación
)q u
ec onunam ayo
rc a
lidadde
l
osser
vic
iospre
sta
dos
.Ene lcita
dográf
icolalín
eap unt
eadadec o
lorroj
od e
limi
taloscuadran
tesque

10
L
osd
ato
sdel
osr
esu
ltado
sdec
al
ida
dpo
rpr
ovi
nci
alp
ued
enco
nsu
lta
rsee
nelcu
adr
o2d
ela
nex
o.

24
CEPAL-S
eri
eMa
cro
eco
nom
íad
elD
esa
rro
lloN
°14
4 L
ade
sce
ntr
al
iza
ció
nye
lfin
anc
iam
ien
tod
epo

tic
ass
oci
ale
sef
ica
ces
..
.

c
orrespondenalo
sv a
lor
espromedio
sd e
lpaís
.L a
sprovinc
iasdelG r
u poI(conlaexce
pcióndeCiudad
d
eBu e n
o sAir
esdeb
idoas uel
evadadens
idadpoblac
ional
)seu bi
cane nelcuadran
tesupe
rio
rderecho
c
onm ayorgas
tope
rcápi
taeneducac
iónperotambi
énc onunnive
lp orenci
mad e
lpromedi
op a
ralata
sa
d
es obre
e da
d.Entan
toq uel
asprovi
ncia
sdelgrupoII
I(m arc
adasc onu ncí
rcul
o)secorr
espond
e ncon
s
itu
a c
ionesdem e
norgas
toyp eo
resre
sul
tados(c
uadran
tesuper
iorizqui
erdo)
.

GRÁF
ICO7
TASASDESOBREEDADENC
ICLOBÁSICOSECUNDARIOY GASTOPÚBL
ICO
PROV
INC
IALENEDUCACIÓNBÁS
ICA,PERCÁPITA
,2009
80

70
ia

S
tgo
.de
lEs
tero
r
cunda

60
tes SanJuan
cose

Cor
rien
Sal
ta Formosa
50 Chaco
i

Mis
iones LaRioja San
taC
ruz
lobás

SanLuis Chubu
t
SantaFe En
tre R
íos Río Neg
ro Neuquén
40
c

Catamarca
i
reedadc

Tucumán LaPampa
CBA T
ier
rade
lFuego
BSAS Jujuy
30
Mendoza G
ranBuenos Ai
res
sadesob

20
Ta

10

0
0 1000 2000 3000 4000 5000 6000

Ga
stopúb
l
icoeneduca
ciónbás
icays
ind
isc
rim
ina
rpe
rcáp
i
ta(en m
il
lonesdepe
sos
)

Fuen
te:Elabora
ciónprop
iasob relabasede Se
cre
tar
íade Po
l
ít
ica Económ
icay P
lan
if
icac
ión
de
l De sa
rrol
lo del Min
iste
rio de Econom
ía y Finan
zas Públ
icasy D IN
IECE-M
in
iste
rio
deEducación
.

C
. D
ispa
ridadesin
tra-
prov
inc
ias
E
la ná
lis
isd el a
sd isp
arid
adesterr
itor
ia
lesq ueda
ríaincomple
tosin os ei nc
orporanlosp rob
lemas
d
eriv
ad o
sd elasgrande
sd i
fere
ncia
sh aci
aelinte
rio
rd ecadajur
isd
icciónprov
i n
cia
l.Enl oscuadr
os8y
9seil u
stranesasdispa
ridade
sc onl a
sb rec
hase nalgunosindi
cadoreslocal
esd i
sponible
s(tasade
an
alf
ab e
ti
sm oyd isponib
il
idaddeb añose nlosh oga
res
).S epuedec ons
ta
tarall
íq uel ospromedio
s
p
rovin
cialesescondensituac
ioness umamentediversa
s,c onregion
esd ond
el a
sb r e
chase nt
rel a
s
lo
cal
id a
desp eo
ry m e
jorposic
ionadasdeacuerdoconesosindi
cadore
sp uedensuper
arlasv e
int
ev ec
es.
I
nclusolacom pl
ej
idadd esi
tuac
ionespuedeseraúnm ayor
,yn ologr
ans e
rc ap
tadasadecuadamentepor
lo
sindicadore
sdisponi
bles
.
Com oadvie
rtenS
teinb
ergetal(2011
),ensuestud
iosobrelo
sresu
ltado
se duc
at
ivos
,haycaso
sen
qu
el ocal
idades y pue
blosrura
lesd edis
tinta
sj u
ris
dicc
ionesc ompa
rtenconfigu
rac
ione
sa ná
loga
s,
a
unquep er
t ene
ceraun auo tr
aj ur
isd
icc
iónl eagregaunae sp
ecif
ic
idada d
ic
ional
.D em odoquees
po
sib
lei dent
if
icarnive
lesded esa
rro
llom uydife
renc
iadosenc ont
exto
st e
rr
ito
ria
lesyp ob
lac
iona
les
m
uydiv e
rsosyob l
igaarepen
sarsila
spolí
ti
c a
sp úb
li
casefe
cti
vam en
telog
raninte
rveni
rsob
reesteniv
el
d
eh e
terogeneid
ad.

25
CEPAL-S
eri
eMa
cro
eco
nom
íad
elD
esa
rro
lloN
°14
4 L
ade
sce
ntr
al
iza
ció
nye
lfin
anc
iam
ien
tod
epo

tic
ass
oci
ale
sef
ica
ces
..
.

CUADRO8
TASASDEANALFABET
ISMO (
2010)
:BRECHASANIVELLOCAL
IDADESSEGÚNPROV
INC
IAS
Máx
imo M
ínimo
Por
centa
jede
P
rov
inc
ia Por
centa
jede Por
centa
jede B
recha
ana
lfabe
t
ismo Depa
rtamen
to Depa
rtamen
to
ana
lfabe
t
ismo ana
lfabe
t
ismo
CABA 0
,5 Comuna4(LaBoca, 0
,8 Comuna14 0
,2 3
,8
Ba
rracas
,Parque (Pa
lermo
)
Pa
tr
ic
ios,yNueva
Pompeya)
Bueno
sAi
res 1
,4 V
i
lla
rino 2
,6 V
icen
teLópez 0
,4 6
,1
Ca
tama
rca 2
,0 An
tofaga
stadela 6
,1 Fray Mame
rto 1
,0 5
,9
S
ier
ra Esquiú

rdoba 1
,5 Sob
remonte 4
,8 Córdoba 1
,0 4
,7
Co
rr
ien
tes 4
,3 Con
cep
ción 9
,4 Co
rr
ien
tes 2
,2 4
,4
Cha
co 5
,5 Gene
ral Güeme
s 10
,9 SanFe
rnando 2
,4 4
,5
Chubu
t 2
,0 Ga
stre 17
,9 Es
calan
te 1
,0 17
,3
En
treR
íos 2
,1 Fede
ral 4
,8 Co
lón 1
,3 3
,8
Fo
rmo
sa 4
,1 RamónL
is
ta 13
,5 Fo
rmo
sa 2
,1 6
,3
Ju
juy 3
,1 San
taCa
tal
ina 9
,1 Dr
. Manuel 1
,8 5
,0
Be
lg rano
LaPampa 1
,9 Ch
ica
lCo 12
,2 SantaRo sa 1
,1 10
,8
LaR
ioja 1
,8 V
inch
ina 3
,6 Ca
stroBa
rro
s 1
,1 3
,3
Mendoza 2
,2 Ma
largue 5
,6 GodoyC
ruz 0
,9 6
,0
M
is
ione
s 4
,1 SanPed
ro 8
,3 Po
sada
s 2
,1 4
,1
Neuquén 2
,3 Ca
tánL
i
l 12
,6 Lo
sLago
s 1
,3 10
,1
R
íoNeg
ro 2
,5 Ño
rqu
inco 14
,9 Ba
ri
loche 1
,5 10
,1
Sa
l
ta 3
,1 San
taV
icto
ria 14
,5 Sa
l
ta 1
,3 10
,8
SanJuan 2
,1 25de Mayo 5
,5 SanJuan 0
,8 6
,9
SanLu
is 1
,8 Gobe
rnado
r Dupuy 5
,7 Jun
ín 1
,4 4
,2
San
taC
ruz 1
,1 R
íoCh
ico 2
,2 LagoA
rgen
t
ino 0
,8 2
,7
San
taFe 1
,8 9deJu
l
io 5
,5 La
sCo
lon
ias 1
,1 5
,1
Sant
iagode
l 4
,0 F
igue
roa 8
,3 Sant
iagode
l 1
,9 4
,3
Es
tero Es
tero
Tucumán 2
,5 Bu
rruya
cú 6
,1 YerbaBuena 1
,4 4
,3
T
ierrade
l 0
,7 R
ío G
rande 0
,8 Ushua
ia 0
,6 1
,3
Fuego

Fuen
te:E
labo
rac
iónp
rop
iasob
relaba
sedeINDEC
.

CUADRO9
HOGARESS
INBAÑO(
2010)
:BRECHASAN IVELLOCAL
IDADESSEGÚNPROV
INC
IAS
Máx
imo M
ínimo
Po
rcen
tajes
P
rov
inc
ia dehogare
s Po
rcen
tajes Po
rcen
tajes B
recha
s
inbaño Depa
rtamen
to dehogare
s Depa
rtamen
to dehogare
s
s
inbaño s
inbaño
CABA 0
,9 Comuna1(Re t
iro
,San 2
,5 Comuna14 0
,3 8
,7
N
icolás,Pto Madero
,San (Pa
lermo
)
Te
lmo , Mon
tserra
ty
Const
ituc
ión)
Bueno
sAi
res 1
,7 V
il
lar
ino 3
,7 Sa
l
lique
ló 0
,3 10
,7
Ca
tama
rca 4
,9 An
cas
t
i 19
,7 Ca
tama
rca 2
,5 7
,8

rdoba 1
,7 Po
cho 19
,8 Te
rce
roa
rr
iba 0
,9 23
,0
Co
rr
ien
tes 4
,7 La
val
le 14
,7 Co
rr
ien
tes 2
,8 5
,3
Cha
co 8
,1 Gene
ral Güeme
s 19
,6 SanFe
rnando 4
,0 4
,9
Chubu
t 2
,4 Langu
iñeo 8
,4 B
iedma 1
,4 5
,8
En
treRíos 2
,0 Fe
l
iciano 4
,8 Gua
leguay
chú 1
,1 4
,3
Fo
rmo
sa 8
,4 RamónL
is
ta 43
,5 Fo
rmo
sa 4
,2 10
,4

26
CEPAL-S
eri
eMa
cro
eco
nom
íad
elD
esa
rro
lloN
°14
4 L
ade
sce
ntr
al
iza
ció
nye
lfin
anc
iam
ien
tod
epo

tic
ass
oci
ale
sef
ica
ces
..
.

Cuad
ro9(con
clu
sión
)

Máx
imo M
ínimo
Po
rcen
tajes
P
rov
inc
ia dehogare
s Po
rcen
tajes Po
rcen
tajes B
recha
s
inbaño Depa
rtamen
to dehogare
s Depa
rtamen
to dehogare
s
s
inbaño s
inbaño
Ju
juy 5
,3 Va
l
le G
rande 18
,1 Pa
lpa
lá 3
,0 6
,1
LaPampa 0
,9 Ch
ica
lCo 8
,6 A
treucó 0
,4 20
,7
LaR
ioja 4
,1 G
ralJuanF Qu
iroga 14
,1 Ca
stroBa
rro
s 2
,0 6
,9
Mendoza 2
,8 La
val
le 11
,1 GodoyC
ruz 0
,8 13
,1
M
is
ione
s 5
,9 SanPed
ro 10
,6 Po
sada
s 3
,2 3
,3
Neuquén 3
,0 Ño
rqu
ín 11
,5 Con
f
luen
cia 2
,0 5
,7
R
íoNeg
ro 2
,9 9deJu
l
io 10
,1 SanAn
ton
io 1
,2 8
,7
Sa
l
ta 6
,5 Ro
sar
iode
laF
ron
tera 30
,4 Sa
l
ta 3
,1 9
,9
SanJuan 3
,7 Sa
rmien
to 9
,3 SanJuan 1
,2 8
,0
SanLu
is 2
,5 Ldo
rGra
lSan Ma
rt
ín 28
,6 G
ral Pede
rne
ra 1
,5 19
,1
San
taC
ruz 1
,9 LagoBueno
sAi
res 3
,0 Güe
rAike 1
,4 2
,1
San
taFe 1
,7 9deJu
l
io 6
,8 Ca
sero
s 0
,9 8
,0
Sant
iagode
l 9
,4 F
igue
roa 26
,1 Sant
iagode
l 3
,5 7
,5
Es
tero Es
tero
Tucumán 4
,5 T
ran
cas 10
,1 YerbaBuena 2
,6 3
,9
T
ier
rade
lFuego 1
,4 R
ío G
rande 1
,4 Ushua
ia 1
,3 1
,0

Fuen
te:E
labo
rac
iónp
rop
iasob
relaba
sedeINDEC
.

Ensum a,losindi
ca dor
esrelev
adossobreelest
adod esa
l udye du
c a
cióndelap ob
lac
iónan ivel
p
rovin
cialys egúnlo c
alidadespermi
tenasever
arq uenoe x
ist
e nnive
lesh omogéneosdeprovis
iónd e
s
ervi
ciosent odoelp a
ís.L acausa
lid
addelasr e
lac
ionesresu
ltadif
íci
ld eest
ablec
er,aunquenoc a
be n
dud
asd equel am an
e r
ad eim plemen
tac
iónd elosdis
tin
taseta
p a
sd elosproces
osd edesc
entr
al
ización
e
nl ase s
fera
sd elas aludyl aeduca
ciónp úbl
ica
,e nt
reotras
,h at en
idou nac uo
taim po
rtan
ted e
r
esponsabi
lid
a de nestosr es
ult
adosys igu
es iendounar e
st
ricc
i ónap ol
ít
icascom pen
sadora
s,salvo
e
xcepcionesm uyespec
íficas
.
Com ose ña
l anC et
rá ngoloy G at
to( 2002)
,la d escent
ral
izaci
ónd el oss erv
icio
ss ocial
es,
e
specia
lm en
tec uandoc oncierneal osnive
lesbásico
sd eatenciónsani
tar
iaye du
cativ
ar equ
iereun a
cu
idadosapolí
ticad earm onizaci
óne nt
relosdifere
ntesnive
l e
sd eg ob
ierno
.S etrat
ad eaumenta
rl a
e
fic
aciad elap rovis
iónan ive
ll oc
alp e
rosinq uee l
loim p
liqueu nades
integr
aciónd e
lsist
em a
. En
A
rgent
ina,lac oordinac
iónf u
et ota
lm en
teinexis
ten
tee nelc asod elas a
ludyp arc
ialene lse c
tor
e
ducat
ivoyenn ingunod el oscasosseo bs
ervóu natran
sformac
i ó
nc oncomita
nted elosm in
is
terios
p
rovinc
iale
snid el asáreasd eplan
ifi
cacióndelasp rov
inci
as.Dem odoq u
es efavo
r e
ciólaa utonomía
p
rovinc
ialsinmirarlasins
titucione
s,capac
idadesyrecurso
sdisponib
lesenc a
d acasoya n
telaausencia
d
ep o
lít
icasdec oordin
aciónyc ompensa
ciónent
reter
rito
rio
san ive
lc en
tra
l.

D
. Cambiosrec
ientesenpo

ticaspúb
licas
ydescent
ral
ización
Dura
ntelosa ñosreci
ent
es,post
erio
resalacris
is
,sehandes
arr
oll
adoimpor
tan
tesref
ormasenla
s
pol
ít
icas púb
lic
asc onefect
oss ign
if
ica
tiv
oss ob
relap
rov
is
iónd eser
vic
iosdesce
ntra
li
zado
s yel
fi
nanciamien
tod el
osdif
eren
tesnive
lesdegob
ier
no.
Enpr
imerlugar
,enr e
lac
iónconelgas
toeducat
ivo
,lasi
tuac
iónpegaungirodu
rant
elosúl
timo
s
a
ños
,conlasa
ncióndelaLeydeFinanc
iami
entoEduca
tiv
o(LeyN°2 6.075
).All
ínoso
losees
table
cee
l
c
ompromi
sodein c
rement
arelpre
supues
toeduca
tivocon
sol
idadohas
taalcan
zar6%delPIBsinoque
,
s
imu
ltán
eament
e,see s
tab
lec
eunc ronog
ramadei n
cremen
tosys ede
fineunc omp
romis
oe xp

ci
tode

27
CEPAL-S
eri
eMa
cro
eco
nom
íad
elD
esa
rro
lloN
°14
4 L
ade
sce
ntr
al
iza
ció
nye
lfin
anc
iam
ien
tod
epo

tic
ass
oci
ale
sef
ica
ces
..
.

ga
stop a
racad ago b
i er
no( naciona
lyd elasprovinci
as)yc adaaño.Parael
lo,lapr o
pialeyestab
lecela
as
ignac
ióne specíf
icaae ducac
i ónd erecur
sosc opar
tic
ipados
.E lm ec
anismod easignaciónest
ablec
ido
de
s nud
a,unav ezm ás,lab rechaent
r elosrecu
rsosq uerequ
ier
ec adaprov
inci
ap araatende
rs u
ss e
rvic
ios
ylosquedispon e
,y aqu elaleye s
ta b
lecelaso b
ligaci
onesdec adajur
isd
iccióne nbaseau naf ó
rm u
la
po
linómica quec onsideral a matr
í c
ulae ducat
iva( 80%),l aincidenc
iad er ura
lidad( 10%) yl a
pa
rti
cipac
iónd epob laciónn oescola
rizada(10% )
,m ient
rasqueladist
ribuc
iónd erecur
s o
sm ant
ienelos
po
rcenta
jese s
ta b
lecidose nla LeyN ° 2 3.548( d
e Co pa
rt
icipac
iónF ede
r a
ld eIm pue
stos)
. Com o
re
s u
lt
adod eello
,a lgunasp rov
i nc
ias(ene sp
ecia
llap rov
inc
iad eBuenosAires)resul
tanresponsabl
esde
unporcen
tajed eincrem entoe nelg as
tom u
c hom ayorquelaa s
ignac
iónp orcopart
icipa
ción
,m ient
ras
queot
rasestáne nun asi
t ua
ciónm ásv en
t a
josaenestesent
ido.
Además,de ben o
tar
sequel aci
tadaleytuvovig
en c
iaduranteelper
íodoreque
ridopar
aalcanza
rl a
m
etadeg as
to,h a
stae laño2010.Ap ar
ti
rd e2 011hadejadod etenervigen
cialaas
ignac
iónespecí
fica
d
er ec
ursosparal ae duc
aciónconune f
e c
toc o
la
tera
ls obr
eelp resupues
todelasprovin
cia
s.E s
tash a
n
m
anten
idos uc om p
r omisodeg a
stoene ducación
,p e
ro,teni
en doenc uen
taq uel
osrecurs
osafectados
e
ransust
raídosd elam asad er
ecurso
sc opar
ti
cipado
se nt
recad aprovi
nciays u
sm uni
cip
ios,apart
ird e
2011losrecursosv uelve
nar epar
ti
rsec onlosm unic
ipios
,loq uehad et
erminadounan ec
esida
dd e
i
ncrementa
rl ospresupuesto
sprovi
ncia
lesp a
ram an
tenerelgas
t oene du
cación
.
Porúlt
imo,laL eyN°26.075tam b
iénestabl
ecióqu ela
sn egoc
iaci
o ne
ssalaria
lesdocent
esdieran
comienzoapart
irdep a
ri
tar
iasnac
ionales
.Elloderivóenu nanuevadinámicadelprocesopresupu
esta
rio
yenun am ayo
rd ep
end en
ciadelpre
supuest
op rov
incia
lc onrela
ciónad ecis
ionestom ad
ase nelám b
ito
nac
ional
.D ees
tam anera
,lapr
im e
rn egoc
iaciónsal
aria
ld ecadaaños erea
lizaentredosp a
rte
s(N ac
ión
ygremios)quenoafron
tanloscos
tosd eloquesea cue
rde
,g ener
ánd o
seu nesquem ade“ter
cerpagador”
p
r op
iod elossegurose nelám b
itod elap o
lít
icae duc
ativa
,c onefectosinc
iertossobrelasc ue
ntas
públ
icasdelasprov
in c
ias
.E s
tanegociac
ión,as uvez,sueledef
inirlosl
ím i
tesd elosfutu
rosa c
uerdos
conlosres
tan
tesgremioses
tata
les
.
Muydiferen
tessonlosefec
tosd elasreformasene láreadelas a
ludparam it
igarl o
se fec
tosdela
c
ri
sis
.N u e
vasinic
iativ
ash anten
idoc om oprio
ridadg a
rant
izarelaccesodelosg rupo
sm ásv uln
erab
leso
d
em ayorriesgoaservi
ciosy medic
am entosy,e nconsecue
ncia
,h anactu
adom od
ifi
cand olap r
esenc
iadel
g
ast
on aciona
le nfunci
o n
esd e
scent
raliza
dasc onm ayorim pac
toenl acom p
e nsa
ciónd ediferenc
iasent
re
s
ecto
ress o
cial
esyt e
rri
tor
ios.Lap o

ticanacionaldem edic
am en
tos,queinc
lu yelaLeyd eP resc
ripc
iónde
M
edic
am entosporN ombreG ené
ricoye lprogr
am aR em e
diar
,fueronaccio
nesq uedie
ro nc um p
limie
ntoa
l
oso b
jet
i vo
splante
adosy,e nes
pecialelúl
tim o
,l o
grom ejo
rarlaofer
tadem edicamentose nloscent
rosde
a
tenc
iónp rimar
iad et odoelter
rito
riod elaN ació
n.P ors upar
t e
,elP lanN acer
,e su nainnovado
ra
i
nic
iat
ivae nl ap o

ticades a
lud,y aq uec om b
inaelem en
tosd ep o

ticac ompensa
t o
ria,e xpan
siónde
c
ober
turaei ncen
tivosporresu
ltadosenu nsistemaaltamentedescen
tra
liza
do.S etra
tad eu ne squ
em ade
t
rans
ferenci
asc ondic
ionadasc onc o
ntrapa
rte( “match
ingg rant
”)d ondel asp rov
i nci
asr ecibenuna
t
rans
ferenci
afi n
ancie
rap orcadaintegran
ted elap ob
laciónm ate
rnoinfant
ilsinsegurod esaludquese
i
ncorpo
r ealprogr
am ayreal
icelosco n
tro
lesyp res
tac
io n
esestab
lecida
s.
Aun quenos etra
ted euns erv
ic
i odescen
tra
liza
do,u náreaq ueharegis
tradoimportan
tesc ambio
s
h
asidoe lsi s
temap re
visional.D esdem ed
iadosdelosañosn oventaseh ab
íad es
arro
lladounsis
tem ade
c
api
tal
iz aciónprivadoqu e,a lcoinc
idirconlad e
cis
iónd er edu
circ o
stoslabor
ales
,signi
ficólapérdi
da
d
ec ontr
i bucionessobrel anóm inas a
lar
ialys ur eemplazop orp ar
ted etributa
ciónq uede b
ías e
r
c
opar
ticipa daent
reN aciónyp rovinc
ias.El
loafectóser
iam en
telasr e
lac
i one
sfinanc
ierasent
reesosd o
s
n
ive
les11.R ec
ientemente
,c onlav ue
ltaalsi
stemap úb
licod erepar
tol o
sr ecu
rsosdelasegur
idads o
cia
l
h
anm o s
tra dounc rec
im iento m uysigni
fic
at
ivo. Noo bs
tante
,l aN aci
ónm an
tienelaafec
tacióndel o
s
r
ecur
s ost ribut
ariosc onl ae x c
usad eq u
ed ebeatend e
re lf inanci
amientod ep res
tacione
s no
c
ont
ributivas.D ehecho,un ad elasreformasm á
ssigni
fica
tivasenl aspol
íti
casp úb
lica
sd eArgent
inaen
l
osúlt
im osa ñoseseld esarr o
llodeunn uev
op rogr
am ad etran
sferenc
iasc ond
icionada
sal osh og
ares

11
D
eh echo
,res
ult
aim po
sib
lecomp
renderlacon
fl
ict
ividaddees
asr
ela
cione
sfin
anci
era
ssintoma
rencons
ide
ració
nl o
sef
ecto
sdel
a
c
ris
isprev
is
ionala
rgen
tin
a.Véa
seC e
trángo
loyJimé n
ez(2003
)yBer
trano
u,Cet
rángo
lo,Gru
shkayCa
sanova
s(2011
).

28
CEPAL-S
eri
eMa
cro
eco
nom
íad
elD
esa
rro
lloN
°14
4 L
ade
sce
ntr
al
iza
ció
nye
lfin
anc
iam
ien
tod
epo

tic
ass
oci
ale
sef
ica
ces
..
.

másnece
si
tado
s,quea
fec
talae
st
ruct
uradeg
ast
oyr e
spo
nsabi
lid
ade
sentr
elosn
iv e
lesd
egobierno
.El
lo
obl
igaaref
lex
iona
rsob
resuimpa
ctosob
ree
lnive
ldedesc
entr
al
iza
ciónde
lgas
to,loques
erátr
ata
doen
lasecc
iónques
igue
.
Am odod eresum en,elg ráf
ico8p re
sentalaest
ructuradelg a
stopúbl
icop a
ral o
stresnive
lesd e
gobie
rno( nac
ió n
,p rovinciasy m un
icip
ios
)s egúnfinal
i d
adesp araela ño2 009(úl
timai n
form a
ción
di
sponib
le)m edidose npo rcent
a j
ed e
lPIB.A l
lípuedeo bse
rvarseq u
eelg ob
iernonaciona
la b
sorbe52%
de
lg as
toc onsolid
ado,c o
rrespondiendoalasp rov
inci
ase l4 0%yal osm unic
ipiosel8%r estan
te.La
Nac
iónc oncent
r asuser ogac
i onese ngas
toss oc
ia
les(5 7%d eltota
l)
,q uecorre
spon d
enm ayorm en
tea
pr
estac
ionesp revis
ionales,a unqu etambiénr eg
is
tra unae levadap rop
orció
nd eg a
stoe nservic
ios
económicosys ervi
ciosd el ad eudapúbl
ica( 19%y1 1%d elg a
stotota
ln a
ciona
lr esp
ect
ivam e
nte)
.En
tant
oq uelosg obi
ernosp rovincia
lesm ues
tranunapart
icipac
ió ndelgas
tos o
cia
lm áselevadaaúnal ade
l
gobie
rnon aci
on a
l( 7
0% ),d ebidoa lpes
oq ued e
tent
anl osgastosens a
ludye ducac
iónd e
scent
rali
zados
y
,e nm enorm e d
ida
,l asp re
stacionesprev
isiona
lesdelasc a
jasn otrans
fer
idasalaN a
ción
.F in
alm en
te
losm un
i c
i p
ios
,c ent
ra ns use rogac
ionesenl aprov
isiónd eservic
iosurbanosya lgunosprogramasde
promoci
ónya s
istenc
ias ocia
ld em enormagni
t ud
.

GRÁF
ICO8
ESTRUCTURADE GASTOPÚBL
ICOSEGÚNNIVELDE GOB
IERNOYF
INAL
IDADES
,2009
(Enpo
rcen
taje
sde
lPIB
)

Na
c
Ni

c
in
ón P
rovinc
ias Mun
icip
ios
P
rovinc
ias
2
,81 0
,29 0
,23 0
,02
2
,28 1
,28

3
,40
1
,00

4
,10

1
,99
11
,56
12
,24
To
tal
:21
,4% To
tal
:16
,5% To
tal
:3,2%

Func
ione
sde
lEs
tado Ga
stopúb
l
icoso
cia
l Ga
stopúb
l
icoense
rvic
iose
conóm
ico
s Se
rvic
iode
ladeudapú
bl
ica

Fuen
te:Elabo
rac
ión prop
ia sob
rela base de Se
cre
tar
ía de Po
l
ít
ica E
conóm
ica y P
lan
i
fica
ción de
l
Desa
rro
l
lodelMin
iste
riodeEconomíayFinan
zasPúbl
icas
.

29
CEPAL-S
eri
eMa
cro
eco
nom
íad
elD
esa
rro
lloN
°14
4 L
ade
sce
ntr
al
iza
ció
nye
lfin
anc
iam
ien
tod
epo

tic
ass
oci
ale
sef
ica
ces
..
.

I
II
.Papeldelosd i
feren
tesnive
lesdegobie
rno
enlaspol
ít
icassocia
lesparahace
rfren
te
alacr
isis

Duran
tee lúlt
im oc u
artod esiglo,Am ér
icaL a
tinahasidoescena
riodeim por
tant
esrefo
rm asenp o
lít
icas
socia
les,e ne specia
ls a
l ud,e duca
ciónyp revi
siónsoci
al. Apar
tirdel o
sa ñosnovent
a,a d
iciona
lm ent
e,
algunosp a
ísesh anintroducidoim por
tant
esi nnov
acione
se nlospr o
gramasp a
raatenderlassi
tuaciones
deingresosd eloss ecto
r e
sm ásafec
tados
.E sto
sh antenidorasgo
sc omunesaltr
atar
sedep rogramasque,
parahacerfre n
teas ituacionesd eem e
rgenciaenlasquelostrad
iciona
lesprogramasdes egur
idadso c
ia
l
contr
ibutivanoe r a
ne f ec
tivos,respond
ieronal an eces
idadd ec on
tarc onrespue
stasb as
adase ne l
enfoqued ed erecho s(H openh ayn
,2007 )
,financi
adasc o
nr ecu
rsosd erent
asg ene
rale
sei nco
rporaran
unavisiónd elargop lazo.E sporestoúlt
im oquesec a
ract
eriza
np ortr
ansfe
riref
ect
ivoah oga
respobres
,
conl ac ondiciónd equ ee soshog ar
esr e
alic
eni nve
rs
i one
s,previamenteespec
ifi
cadas,e nelc api
ta
l
hum anod es usn iños.S etr a
ta
,e nconsecuenci
a,d ea cc
ionesq uetienden
,s imul
t án
eam en
te,l a
s
consecuencias yc a u
sasd el a pobreza
,i nt
entandoi n
ter
rum p
irs ur eproduc
cióni nt
ergener
acional
(Vil
latoro,2007 ).
Eng enera
l,lascondic
i one
sim pues
tasp o
re s
tospro g
ramasenrelac
iónc onlasaludyn ut
ric
ión
,
im p
lic
anc ont
r o
lespe
riód
i c
os,seguimi
entodelcre
cimientoyv acun
aci
onesp a
raniñosm enoresdecinc
o
añosdee dad,atenci
ónp er
inatalpar
al a
sm ad
resya si
stenc
iad elasm ad
resac h
arl
asp er
iódi
casque
o
freceninformaciónsobrelas a
lud.Lascondi
cionesrel
ativa
sal aeducac
ións u
elenincl
uirlam a
trí
cula
es
c o
lar
,un aasis
tenci
ad ee n
treel80%ye l8 5%d elosdíasdeclas
ey,o ca
siona
lm en
te,algúnind
icador
ded es
em peño(F iszbe
iny S ch
ady,2009).Enal gu
n o
sc asosestetip
od ep rogramash aa dqu
ir
ido
magn
itude
sm uyim por
tantes
,t an
toe nt é
rminosd el ap obla
ciónc ub
ier
tac om od el o
sr ecu
rsos
invol
ucrados( comoe selc asodeB ras
ily M éx
ico)
,m ie n
tra
sq ueeno t
rassituac
ionesdeten
tanu na
re
levanci
am enor
.
Resu
ltad eespec
ia
li nt
erésseñ
ala
ra qu
íq ueenlam ed
idaenq uesetra
tedep rog
ramasp a
ra
a
t e
ndersituac
ionesd e emergenc
iadis
tr
ibut
ivae selg ob
ier
noc en
tra
le l másindi
cadop aras u
im p
lement
a c
ióny,enesp e
cia
l,f
i n
anc
iamien
to;encamb
io,nopuedeobv
iar
seq u
elascond
iciona
lid
ades
remit
enaf unc
i on
esdeg ob
iernoqueenA r
gent
ina(yenm u
chosot
roscaso
sd el
aregi
ón)está
nac argo
delosni
velessubnac
iona
les.

31
CEPAL-S
eri
eMa
cro
eco
nom
íad
elD
esa
rro
lloN
°14
4 L
ade
sce
ntr
al
iza
ció
nye
lfin
anc
iam
ien
tod
epo

tic
ass
oci
ale
sef
ica
ces
..
.

A
. Anteceden
tesdep
rog
ramasnac
iona
lesdet
rans
ferenc
ias
deingresos
Com oenelr e
stodelaregió
n,enA rgen
tina
,elsi
stemadep ro
tec
ciónsoc
ialhabí
ae s
tadohis
tór
icament
e
vi
nculadoe st
rechamentecone lm undodeltraba
joy ,enp ar
ti
cula
r,alem pleoformalat r
avésd e
esquemasc ont
ribu
tivos
.D esdeal

,s eart
icu
labaela cc
esoab enef
ici
osp re
vis
ional
es(jubi
lac
iones
),
as
ignacionesfamil
iare
syal acober
turadeseguro
sd esalud
.Enu ncontex
tocarac
ter
izadoporunabaja
tasaded e
sem p
leoyune levadoporce
nta
jed e
lem p
leoformalest
ee squemaim p
lica
bac ubr
iraun
porc
e n
tajeelev
adod elapobl
ación
.E l
locoexi
st
ía
,as uv e
z,conunaam p
liareddeescue
lasyc en
tro
sd e
sa
ludp úbli
cos(M aur
izio
,2008)
.
Noob stan
te,lacrecien
ted e
s o
c upaci
ó nyp rec
ariza
ciónlabora
ld ejóene videnc
ialasfal
lasd e
l
s
istemac ontr
ibutivop a
rab r
indarc obertu
r aau nam p
liose c
tord elap oblac
ión.D eest
em odo
,a
me
diadosd elad écadad e1990 com enzaronaim pl
em en
tarsealguno
sp rogramasd etran
sfe
renc
iasd e
ing
resos
.E la n
tecedentemásre
levantef ueelprogramaT rab
ajar
,q ues eim p
lem en
tód esde1996ene l
ámbi
tod elMini
ster
iod eTraba
jo,Em ple oyS egur
idadSo c
ial
,d epend
ien
ted elg o
bie
r nonacio
nal
,hasta
f
inale
sd e20 01
.S ibienelalcanc
ed ee steprogramae nté
rmin o
sd egas
t oyp obla
ciónc ub
ier
taeram uy
reduc
idoe nrelac
iónc onlasneces
i dadesd eas
istenc
ia,elmism om os
trócier
t aef
icaciaentérm
inosd e
foc
ali
zación,siendoq ueel80%d elo sbenefi
ciar
iosd e
lT r
ab a
jarprovení
and el2 0% m á
sp ob
red ela
pob
lacióndelpaís(GalassoyR a
val
lion,2 004)
.
Luegodelasc on s
ec uenciasd elag ravecri
sissoci
o e
conómicae xpe
rim en
tadahac
iaelfina
ld e
l
si
gloa n
terio
ryc omie nzosd e
lp r
esente,aprinc
i p
iosde2 002esami
sm acart
eram in
is
teri
aldis
eñóyp uso
enm archaelPlanJefesyJ ef
asd eHog a
rD e
soc up
a d
os(PJJHD )
,c onelobje
tod ep a
lia
rlasdif
icu
ltade
s
re
l ac
ionadasconeli ngresod elasfam i
liasm áspo b
res
,q uefuero
na fec
tadasene s
em arco
.Consi
stee n
unatrans
ferenc
iadeun m ontofi
jo( $15012)paralosjef
esd ehogard e
s o
cupadosc onhi
josdeh a
sta18
añosd ee dad
.L osb en e
ficia
riosd ebe nreal
izaru nacon
trapre
stac
iónl abo
ral(deltipocom un
ita
riao
produc
tiva)ocapac
itaciónyc um p
lim enta
rlosc on
trol
esdes a
ludye ducació
n.L o
srecurso
sd e
st
inadosa
es
t eprogramam arca
r onunc am bi
oim por
tantee nlaspolí
tica
sd ep romociónsoci
ald e
lp a
ís
,y aque
al
c anz
aronun am agnitudi nusua
lh astaesem omentoyc ercan
aa l1%d e
lP IB.Elplann oest
ablec

rest
ricc
ionesin
icia
lesp araq ueseinc o
r po
rarantodoslosquereunie
r a
nl a
sc ond
icione
syp re
senta
ranlas
sol
ici
tudes,hast
aqu ec erróe lingresoa m ediadosd em ayod e2 002,benefi
ciandoaa l
rededorde
2m il
lonesdebenef
i c
iarios
.
L
u ego,s ehad esa
rrol
ladoun aseriedea cc
i on
esd etrans
ferenc
iasmonetar
iasdi
recta
s( decarác
ter
noc ontr
ibu t
i vo)enm ar
ca d
ase nelesquemad ep r
otecc
i óns ocia
lim p
lementadoporelg ob
iernonacional
.
Has
t afinalesd e
la ño2009 e nt
ree sa
si n
icia
tivaserap o sib
led es
tacaralossi gu
ient
esp rog
ram a
s:P lan
Familiaspo rl aInclus
iónSo cia
l(PFIS),PensionesnoCo ntr
ibutivas
,Programad eEm pl
eoCom un
itar
i oy
Segur odeC apaci
ta c
iónyEm pleo(SCE )
,e n
treotros(B eccariayCu rc
io,2011).E
lPFISySCEa par
ec en
com oe squ em asm á
sp erman e
ntesdea yudaag ruposv ulne
rables
,e nfunciónd elasc ond
icionesd e
em pleabi
lida dquer eg
istre
nlo sb e
nefi
cia
rios(ap a
rt
ird el asancióndelD ecr
etoN °150 6
/2004)
.ElPF IS,
ba
j ol aórbitad elM in
ister
iod eD esa
rro
lloSo c
i a
l,estád ir
igidoab enef
icia
riosjef
esd ehogarco nnivel
educativob aj o(secundar
ioc om p
letoo m enos
)yc ond oso m áshijosm eno
r e
sd e1 9añosq uedeb en
cum plime n
t a
rl osc ontro
lesd esaludya sis
tenciae ducativa
.L apres
tac
i ó
nc o n
templau nm ont
of i
joy
adic
i onalpo rh i
joye sc ompat
ibleconotrosingresosene lh ogarsiempreyc uandonos upe
renels a
lario
m
í n
im o
,v italy m óvi
l(SMVM )
. Ent an
t oquee lSCE ,b a
jol aórbi
tad e
l MTEySS ,e st
ád ir
igidoa
aquellosc onm e
jorescondici
on e
sd eem p
leabi
lidad,paral oc ua
ls ebr
indanservic
iosdest
inadosaa poyar
labú squed aa c
tivadeem p
leo,laactua
lizac
iónyf o
rm ació nprofe
siona
l.Estep r
ograman oexigeningún
t
i pod ec ondi c
ionalid
adas usb ene
fic
iar
iosp eroim ponel areali
zacióndec on
trapre
stac
ioneslabora
lesy
dec apaci
ta c
i ónyc uentaconun adurac
iónlimitadade2a ños
.

12
O
rig
inalme
nte
,equiv
al
íanaalgom e
nosd e50dól
are
ses
tado
uni
den
ses
,pe
rol
anoa
ctu
ali
zac
iónpo
rin
fla
ció
nde
term
inóun
a
p
a u
lat
inac
aíd
adelva
lorr
eald
eest
aspre
sta
cio
nes
.

32
CEPAL-S
eri
eMa
cro
eco
nom
íad
elD
esa
rro
lloN
°14
4 L
ade
sce
ntr
al
iza
ció
nye
lfin
anc
iam
ien
tod
epo

tic
ass
oci
ale
sef
ica
ces
..
.

B
. E
lProg
ramadeAs
ignac
iónUn
ive
rsa
lpo
rHi
jo
Ap a
rt
ird e2009s eim p
l emen
tae lProgramad eA s
ignac
iónU n
iver
s a
lp orH i
jop a
raP r
otecc
iónSo ci
al
(AUH )(D ecre
to1602 /2009)
.E steprogramaim pl
icólau ni
ficac
iónd el a
sp o
lít
icasdetrans
ferenci
as
condi
cionadasm ásrel
ev an
tesL o
sb enef
icia
rio
syd e
st
inata
riossonm en o
resde1 8añosres
ident
ese nel
pa
ís,quenot engano t
raa s
ignaciónfamil
iarprev
istaporlaL ey Nº2 4
.714oq uep e
rtene
zcanag rupos
fami
liare
sc uyosm iem bro
sa c
tivoss eencuen
trend es
ocupadosot rabajenperoenc ondi
cione
sd en o
reg
ist
raciónob ajoelrégimend eserv
iciodom és
tico
.D eestaforma,laprest
aciónesvari
ableporh oga
r
deacuerdoal ac ant
idadd em enores
.E lA r

culo2d e
lD ecre
toe xcluyedelbenef
icioal o
sh i
josd e
trab
ajadore
si n
f o
rm a
lesqu esuperenuni ngresom ayo
ra lsala
riom ínimo,vit
aly m óv
il.Tam pocose
inc
luyenal oshij
osd em onot
ribut
ista
s,excepc
iónh ech
ad eq u
iene
sa bonanelm ono
tribu
tosocia
l.D es
de
2011sein c
orporólaA signac
iónpo rem ba
razoqu eof
receprotecc
ións oc
iala muje
resem ba
razada
s( de
másde12s emanas)
,qu enot engana s
ignac
iónf ami
lia
r,traba
jof o
rm a
loq uetrab
ajene nelm ercado
info
rm a
loe nelserv
iciodom és
tico(perc
ibiend
or emunerac
iónm enoralS a
lar
ioM ínimoV i
ta
ly M óvil
)
oseanm onotr
ibut
ista
ss oci
ale
s(D ecre
to4 46
/2011)
.
LaAUHc o
nsi
steenun
apres
tac
iónequ
iva
len
tealaquerec
ibenloshi
josdelostr
a b
ajadore
sformal
es,
l
osbene
fi
cia
rio
sd e
lsegu
rodedes
em p
leoolo
sjub
ilad
os.E
lv a
lordelaspr
est
aci
o n
esd elaAUHao ctu
brede
2
012esde$340m ensua
lese
nelcasodelaas
igna
ciónpo
rhijo(in
ici
alment
ed e$1 8
0p eropost
eri
ormente
e
lev
adaapar
ti
rdesuces
ivosd
ecr
eto
s)yde$1.2
00enelcas
od edi
scapac
idads
inlími
ted eedad.
E
lprogramaimponeu n
as er
iedec ond
iciona
lid
adesensa
ludya s
is
tenciaesco
lar(as
is
tenc
iaesco
lar
,
c
um p
limie
ntod e
lc al
endar
iod ev acu
na c
ionesyc hequeo
sm é d
icos
).L o
sb enef
ici
ario
sp er
cibencomo
b
ene
fic
iom o
neta
rioel8 0%d e
lim por
tefij
ad oenformam ens
u a
l
.E lre
stoe sdepos
itadoenunac a
jade
a
hor
rod e
lB ancoNación
,elquep od
rásercobradounavezqueseacr
edi
tenloscont
rol
essani
tar
iosyelpl
an
d
evacunac
iónp a
ralosm en
oresde5a ños
,ye lcum p
limi
entode
lcicl
olec
tivoparalo
sq ueseencue
ntr
enen
e
dadesco
lar
.Sinestapre
sent
aciónlosbene
fic
iari
osdelprog
ramaq u
edandesa
fect
a d
osd e
lm i
smo.
Segúnlo
sú l
timo
sdato
sdisponib
lese
ltota
ld eniño
sb en
efi
cia
rio
sd el
a AUHa s
cend
ióa3,6
m
il
lone
se nfeb
rer
od e201
2( 1
,9 mi
llone
sd et
itu
lar
es)
,loq u
eim pl
icaunacobe
rtu
rad e29%d el
a
pob
lac
iónmenorde18año
s.Entantoqueté
rmino
sd elo
srecu
rsosinvo
luc
rado
selgast
od e
lprog
rama
a
bsorb
euntot
alde0,6%de
lPIB.

GRÁF
ICO9
BENEF
ICIAR
IOSDED
IST
INTOSPROGRAMASDETRANSFERENC
IASNAC
IONALES
,2003-
2012
5000000

4500000

4000000

3500000

3000000

2500000

2000000

1500000

1000000

500000

0
2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012

PJyJHD PF
IS SCyE AUH

Fuen
te:Repe
ttoyD
íazLangou(2010
)yBo
let
índe
laSegu
ridadSo
cia
l-ANSES
.
No
ta:2012co
rre
spondea
lda
toa
l me
sdefeb
rero.

33
CEPAL-S
eri
eMa
cro
eco
nom
íad
elD
esa
rro
lloN
°14
4 L
ade
sce
ntr
al
iza
ció
nye
lfin
anc
iam
ien
tod
epo

tic
ass
oci
ale
sef
ica
ces
..
.

Com os em enci onó,laim p


lementac
iónd ela AUH ,c omom u
c ho
so tr
osPTC d elar egión,
apuntabaar esolve
rsim ul
táneam en
tepro b
lemasdep obr
ezaei ng
reso
se nelc o
rtopla
z oyo bj
etivosd e
formaci ónder e
cursoshum anosd elargoplazo
.Pre
cisament
e,est
etipod epol
ít
icasseh abí
ad i
f u
ndido
am p
liam enteenlare giónac om ien
zosdel osnoven
ta(Bras
il
,Ho ndur
as,M éxi
co,Ecuador,ent
reo t
ro s
),
debidoal asinnovac
i onesqu eplante
ane nloss
iguien
tesaspec
tos
:i)susm ecani
sm o
sd efocal
ización
,e n
muchosc a
sosfavorec
i dospo rlau t
il
izac
iónd enuevastecno
logí
asd elai n
formaci
ónyc om u
nicación;
i
i)l a
sf ormasdep rovisión(l o
sb ene
fic
iar
iosrecib
enb ene
fic
iose nef
ectivoenlugard eene spec
ie)y
i
ii)lae x i
sten
ciad ec ondicional
idades(H a
iluy VerasSo a
res
,2 009
). Ene s
tesent
id o
,l o
sr e
s u
ltados
espe
ra dosd eesteprogr amai nvol
ucrabanaspec
tosvincu
ladosconlam a
trícu
laescola
r,laproblemática
delad eserc
ión,eltr abajoi n
fant
ilye la cce
soal ossist
em a
sd esalud,asícom olam e
jorae nl as
condic
i onesdepobrez aei ndigenc
iadelosniñosyniñas
.
SegúnB er
tra
nou(2010)
,laf o
cali
zacióndelaAUHe selevada
,y aq u
ea pr
o x
im a
dam en
teel7 0%d e
lo
sniñosya dole
scent
esq u
elarecibenseubicanenlosd o
sprimerosdeci
lesdelingre
sop e
rc áp
itafami
li
ar
yel60%s onp ob
res
.L aAUHs eins
trume n
tóal o
sfinesdeatende
rl o
sp rob
lem asm á
ss e
verosdep ob
reza
eindig
enciae nlosh og
aresconp re
s en
ciad em enoresde1 8a ño
s.D iver
sose je
rci
ciosdes imula
ción
(Ber
tra
nouy M a
uri
zio2012;M aur
izi
o2 011)real
izadosapart
irdeestimarlacobert
urateór
icadelaAUH
pa
raa qu
ellosniñosya do
lescen
tesnoa lcan
zadosp orelcom po
ne n
tec on
tri
butivonip o
relcrédit
ofisca
l
(d
e d
uccióndelimpues
toal a
sg anan
cias
),sugie
renu nelev
adoim pac
tos obr
elaindigenc
iayotrod emenor
cu
a n

a,perotam b
iénsigni
fic
at
i v
o,so b
relap ob
reza
.E np a
rt
icul
ar,see s
timaq uelaindig
enciaseh a
brí
a
re
d u
cidoenalrededo
rdel65%m ien
tra
sq uelapobrez
al ohabr
íahechoe nun1 8%.
Encu an
toa lim p
actoe ne ducaci
ón,M inis
ter
iod e Educac
ión(20 11
)ap art
irdeu nas e
riede
e
ncues
t a
se ncuen
traqu ep ar
al am ayor
íad elosa c
toreslac ondi
ciona
lidadeducat
ivac on
st
ituyeun
a
cie
rto
,a lr e
valor
izarlae ducac
iónpú bl
icayap esard elac r
ít
icasporp ar
ted ealguna
sv ocesd e
d
ire
cto
r e
sydo ce
ntes
,h ayunr econ oc
imient
om ayo
ri
tar
iod ec ambio
sim por
tant
ese nlaescol
ariz
ación
c
om o
:e lm ayorn iv
eld ep r
esen
ti smo,ap art
ird eu n
ar ecupe
racióndel aconcurr
enci
ad ea que
llos
e
stud
iante
squ epors uscondi
cionese conómica
sp re
car
iass o

ann osost
en e
rlaasi
stenc
iaalaescuela
,y
l
am ejor
ad elascond
i c
ionesdevid aylareso
lucióndealgunasneces
idadesenelámbitode
lh oga
r.
Conr e
lac
ió nal acondi
ciona
lid
add esalud
,losniñosbene
fic
iar
iosdelaAUH m enore
sa6a ño
s,
d
ebeninsc
ribi
rsee nelPlanN ac
eryc um pl
irconele sq
uem adev a
cunaci
ón.Elo b
je
tivodelplanes
d
ism
inuirelc om ponen
tes an
ita
riod el a morb
im o
rta
lida
dm a
ternoinfan
ti
l y en es
es ent
ido
,l a
c
ond
iciona
lidadd elaAUHh aserv
idoc omoim pu
lsoadic
iona
laloso b
jet
ivosdelP
lan.Aellosesuman
l
osefecto
spo si
tiv o
squ eprovocólainc o
rpor
aciónen2 011delaA si
gnaciónpo
rem barazo
,a n
teel
m
ayo
rs egu
im ie
ntoyc ont
roldeem bar
az oenlossecto
resdem enor
esrecurso
sylao bl
iga
tori
edadd e
i
nsc
rip
ciónd elosr ec
iénnac
idosenelPlanN ace
r.
Fina
lment
e,c omos ea n
tic
ipó,esm uyim po
rtan
teresa
lta
rl avincu
lac
ióne n
tree s
teprogram
a
n
aci
onalyl a
sd emandasqu eg en
eraelc um p
limien
tod econdic
ional
idade
se nlasáreasdes a
ludy
e
ducac
iónac a
rgod elasprovin
cias
.En m uchoscasoslaofe
rtadesaludye duca
cióndispon
ibl
en oes
f
act
ibl
ed em od
if
icarsedem ane
ras u
stanc
iale nelc o
rtopl
azo,d em odoq u
el ains
trument
aciónde
r
equer
imien
tosdet ermin
alidadeducat
ivayd ec on
troldes a
lude nm uchosprog
r amasdebie
raser
a
com p
añadadepolí
tica
sd eam p
liac
iónd elaofer
tadispon
ibl
ean ive
ls ubn
aciona
l,quecontemple
nlas
c
ara
cter
ís
ti
casylasprobl
em át
icasqueenf
r e
ntanest
oss e
rvi
cio
se ncadalug
ar.

C
. Losp
rog
ramasdet
rans
ferenc
iasan
ive
lprov
inc
ial
Enelám bi
toprov
inc
ia
lh ansidod iv
ers
aslasacc
ionesenc
arada
sp orcad
aestad
oal olar
god elos
úl
timosve
inteaño
sye ntodosloscaso
slasres
pue
stasad
optad
ash a
ne s
tadoe
st
rechamen
tevinc
ulada
s
condosfac
tore
s:i
)ladis
ponibi
lida
dd erecu
rso
sparasuf
inanc
iamientoyi
i)l
asprobl
emát
icasloc
ale
s
iden
ti
fic
adascomopr
ior
it
aria
s.
A med
iadosdel osaño
s noven
ta yc omoconse
cuenc
iad e
la ume
ntod elo
sí nd
ice
sd e
de
socupa
ciónseobser
vóq u
em uchosgob
ierno
sprov
inc
ial
escom en
zar
onae j
ecut
arprog
ramasde
empl
eod edi
señodi
versoydedi
fer
ent
em agn
itudyc
ober
tura
.Esto
sprogr
amasso

anfi
nanc
iar
secon

34
CEPAL-S
eri
eMa
cro
eco
nom
íad
elD
esa
rro
lloN
°14
4 L
ade
sce
ntr
al
iza
ció
nye
lfin
anc
iam
ien
tod
epo

tic
ass
oci
ale
sef
ica
ces
..
.

re
cursospropi
osa unqueenalgunoscasosc o
nta
ronc onesquemasd ef
inanci
am i
e n
tocompar
tidoconel
gob
iernon ac
ional
.R ec
iénen200 2,ap a
rt
irdel aim p
lementac
iónd elPlanJ e
fasyJ e
fesdeH ogar
De
socu p
ados,elgobiernonaci
onalcom i
e n
zaat en
eru nrolm á
sr e
levan
tee nlap o

ti
casoci
al
,a unqu
e
du
rantelosañossiguien
tesnoselogródiseña
rune sq
uem aefec
tivodee n
tra
days al
idadeeseprog
rama.
Noobs
t an
te,fren
teal aapar
ic
iónd e
lP JyJHD,m ucha
sd ela
si n
ici
ativa
se x
ist
entesanive
lprov
inci
ale n
ma
ter
iad eprogramasdeem pl
eop e
rdie
r o
nr e
levan
ciaeinclu
sod es
a p
arec
ieron13.
Noo bs
tante
,l apers
is
tenc
i ad elapro b
lemát
icas oc
ialys i
tuac
ionesquen op od
íans e
rr e
suel
tas
e
xclu
sivam en
tec onpol
ít
ica
sd eem pleom o
stróalosg ob
ierno
sp rov
inc
ial
esreasumi
endoresponsa
bi
lidad
es
d
ep o
lít
icasdis
tribu
tiv
asa n
telaa u
senciadep rog
ramasn ac
iona
les
.N uevamente
,rec
iéncua n
doa pa
receen
e
scenaelprogramaAUH ,losgobie
rn o
ssubnaciona
lesdebie
ronrev
isa
rs u
tipodeint
erven
ciónenp o

ti
casde
a
tenc
iónd esi
tuacion
esvulne
rables
.T en
iendoe ncuent
aq uealgun
asjur
isd
icci
onessehabí
a nant
ic
ipadocon
i
nic
iat
ivasp ropi
as,laa pa
ric
iónd e
lp rograman aciona
le ncue
ntr
aal o
sg obie
rnosprovinc
ial
esa n
tela
d
isyun
tivad euti
liza
rlosrecurs
o sd e
st
inadosalá r
eaac omplement
aralp rog
raman ac
ional
,uti
liz
arlos
r
ecur
s o
sp aram e
jora
rlap rov
is
iónd eserv
iciosques oncondi
ciona
lid
adesdelplan
,uti
li
zarlosfondospar
a
o
tro
sfineso,simplemen
te,ahor
rarlosrecu
rsosfre
nteau nas
itua
ciónfi
sca
lc ompl
icad
a.Est
ed eba
teeselque
s
epresent
ae nlaactu
al
idadenm uchasjur
isd
iccione
s.
Elc ua
d roquesiguep res
entaunr esume nde
lr e
levamientorea
lizadosobreprog
ram a
spr ov
inci
al e
s
detrans
ferenciasexis
te n
tes
,c las
if
i cadoss e
g únlosprincip
alesejest emát
icosquea bordan(apoyoa
hogar
esv u
ln e
rable
s,p rogram asd e em pleo ya s
istenc
ia al av e
jez ei nva
lid
ez yp en
siones no
cont
ribu
tivas
).S ibi
enl ainformaciónpu edenos e
rc om p
le
ta,brindaunaideaa b
arcad
aac e
rcad e
ltipod e
14
acc
ionesqu ellevanad e
la n
telaspr ovinc
iase nesteám bi
to .H ayprovi
ncia
se nlasquelae scas
ezd e
recu
rsos(tantohum anosc om ofinanciero
syd egest
ión)im p
i de
nl apuestaenm ar
chad ein
i c
iat
ivasd e
g
r a
ne nve
r gadura
,ap esardequ elasc ond
icionesdelap ob
lac
i ónreque
rir
íand ea
lgúntipodea c
cionese n
es
tese n
tido(ta
le selca sod eChaco).Inversamente
,h ayotro
sd is
tr
itosd ond
elosprogramasejecu
ta dos
abar
cand ife
r en
tesám bitosd elap olí
ti
cas ocia
l,sup e
rponiéndosee nm uchoscasosc oninic
iat
i vas
implementadasan iv
eln aciona
l(com oo cur
ree nSanL uis
).

CUADRO10
PR
INC
IPALESPROGRAMASDETRANSFERENC
IASPROV
INC
IALES SEGÚNEJESTEMÁT
ICOS
E
je P
rog
ramas
/Pro
vin
cia
s
Apoyoahoga
resvu
lne
rab
les Nues
tra
sfam
i
lia
s(CABA
)
C
iudadan
íapo
rteña(CABA
)
V
iv
ir me
jor(Ca
tama
rca
)
Sub
sid
iosemba
razadasene
stadodeind
igen
cia(Chubu
t)
P
rog
ramaing
resofam
i
lia
rmín
imo
integ
rado(Chubu
t)
Prog
ramadep ro
tecc
iónyasis
tenc
iaalo
sniño
s/as
,ado
lescen
tesyan
ciano
sens
itua
ción
devulne
rab
i
lidadsoc
ial(Co
rr
iente
s)
A
ten
cióndeu
rgen
ciasso
cia
les(En
treR
íos
)
Sub
sid
ios(
Jujuy
)
P
rog
ramadea
tenc
iónd
ire
cta(LaPampa
)
Fam
i
liasr
io
jana
s(LaR
io
ja)
As
is
ten
ciaaca
ren
ciado
s(Neuquén
)
As
is
ten
ciaso
cia
lalazonaru
ral(Neuquén
)
P
rog
ramap
rov
inc
ialdeayudaso
l
ida
ria(San
taFe
)
P
rog
rama mad
resso
l
tera
s(San
t
iagode
lEs
tero
)
Sub
sid
ios(San
tiagode
lEs
tero
)
Fo
rta
lec
imien
toa mu
jere
sje
fasdefam
i
lia(Tu
cumán
)

13
E
lefec
toquehaten
idoelPJJHDenlosprog
rama
spr ov
inc
iale
sdeem p
leoenté
rmino
sdeg
astoyb
ene
fic
iar
iosp
ued
eco
nsu
lta
rsee
n
D
ire
cciónd
eA ná
li
sisdeGastoPúb
lic
oyP rog
rama
sS oc
ial
es( 2006
).
14
E
lc u
adro3de
lanexodeta
ll
al o
sobje
tiv
osdecad
au nodelospro
gramasr
ele
vados
.

35
CEPAL-S
eri
eMa
cro
eco
nom
íad
elD
esa
rro
lloN
°14
4 L
ade
sce
ntr
al
iza
ció
nye
lfin
anc
iam
ien
tod
epo

tic
ass
oci
ale
sef
ica
ces
..
.

Cuad
ro10(con
clu
sión
)
E
je P
rog
ramas
/Pro
vin
cia
s
P
rog
rama
sdeemp
leo Ba
rr
iosbonae
rense
s(Bueno
sAi
res
)
Fam
i
lia
joven(Có
rdoba
)
Igua
ldaddeopo
rtun
idade
s(Có
rdoba
)
T
raba
jopa
ratodos(Có
rdoba
)
P
rog
ramap
rov
inc
ialdeemp
leo(Mendoza
)
Fo
caoyP
lanp
rov
inc
ia
lpa
ralaa
ten
cióna
lade
socupac
ión
labo
ral(Neuquén
)
Fondoso
l
ida
riodea
sis
ten
ciaa
lde
socupado(R
ioNeg
ro)
Sa
l
tat
raba
jaySa
ltaso
l
ida
ria(Sa
l
ta)
P
lande
inc
lus
iónso
cia
ltraba
jopo
rSanLu
is(SanLu
is)
PEL(T
ier
rade
lFuego
)
As
is
ten
ciaa
lave
jezein
val
idez Pen
sione
sgra
ciab
les(Chubu
t)
Au
xi
lioalave
jezein
val
idez(Có
rdoba
)
Pen
sione
salave
jez
,in
val
ide
zyg
rac
iab
les(Co
rr
ien
tes
)
Pen
sione
sas
istenc
ia
lespo
rve
jezod
iscapac
idad(LaPampa
)
Hon
rar
lav
ida(LaR
io
ja)
Pen
sione
sgra
ciab
lespo
rin
val
idezyve
jez(M
is
ione
s)
Pen
sione
salave
jez
,di
scapac
idadye
spe
cia
les(Neuquén
)
Pen
sione
snocon
tr
ibu
t
iva
s Pen
sione
sIs
las Ma
lv
inas(Chubu
t)
Pen
sione
snocon
tr
ibu
t
iva
s(Chubu
t)
Pen
sione
snocon
tr
ibu
t
iva
s(SanJuan
)
Pen
sione
snocon
tr
ibu
t
iva
s(San
taFe
)

Fuen
te:E
labo
rac
iónp
rop
iasob
relaba
sedere
levam
ien
tosde
info
rma
ciónp
rov
inc
ial.

S
ibiennosecu en
taconda
tosdeco
bertu
raespos
ibl
ea s
ever
arquelamism
aess um
amented
ispa
r
e
nd i
sti
ntasprovi
nci
a sye la
lcanc
ed elo
sp rog
ramasesdiver
so,aunqueenalgun
asloc
al
idade
sla
r
elev
anciadelasin
tervenc
ion
esloc
ale
sessign
if
ica
tiv
a,ap e
sardelo
se s
caso
srecu
rsosp
resup
ues
tar
ios
qu
em ovi
liz
an.
Sinduda
,estas
ituac
i óndeviened elata
rdí
aim p
lementac
iónlospro
gramasanive
ln ac
iona
l(con
l
aim p
lemen
taci
ónd e
lPJy JHDyl uegolaAUH )
,ten
iendoenc on
side
rac
iónla
sc on
dic
ionessoc
iale
sd e
l
apoblac
iónyladinámi
c ad elapolí
ticasoci
aldeotr
osp a
íse
sd elareg
ión
,loquedioporresu
lt
adoun a
f
uer
tefragme
ntac
iónys uperpos
iciónd eprogramassoc
ia
lesenr e
lac
iónalaspr
est
acio
nes,lacobe
rtur
a
g
eogr
áfi
caylapoblac
iónb enef
ici
ariaate n
dida
.
Ad
icionalmen
te
,la a usen
ciad eu n
ap lan
if
ica
cióne nf ormaa rt
icu
ladad elasa c
ciones
implemen
t a
d a
sporp ar
tedelosdif
eren
tesnivel
esdegobi
ernoyorgani
sm osinvol
ucr
adosenlapo
lít
ica
soc
ia
ld ancuentadelafa
ltadecoord
inac
ión.Ael
losesumaelhechodeq ueesaúnaco
tadoe
ldesarro
llo
dem ecan
ism os ysist
emasd ei n
formaci
ó nq uebr
indeninfo
rm a
ciónv erda
deramen
teint
egr
aday
con
sis
ten
t esobrebenef
ici
ari
os ypres
tac
ion e
s;loquedi
ficu
lt
al acoordi
n a
cióneim p
ideunacor
rect
a
as
ignac
iónd elosben
efic
ios
.

D
. C
las
if
icac
ióndelosp
rog
ramassoc
iales
P
arafina
lizarestapre sen
tac
ión
,s eofreceac on
tinua
ciónunacla
si
ficac
iónd elosprogr
am asparala
a
tenc
iónd esitua
cione sdepobr
ezae nlaA r
gent
inaelabo
radasob
relabasedeC et
rángo
lo( 2007
),enla
qu
es edi
st
i nguelospr ogr
amasnacional
esyp rov
inc
iale
sy,dent
rodec a
dau nodeell
ossed i
feren
ciade
a
cuerdoconl afunciónq ueper
siguen,seaést
ap ro
piadelniv
eldegobier
noq ueloejecu
ta,delotroo
15
s
itu
acione
sam bigua
s . Ad
ic
iona
lm ente
,elc ru
ceq uesur
ged eest
ac la
si
ficac
iónp e
rmiteevalua
rel

15
D
ebidoalaes
casain
form
ació
ndi
spo
nib
les
obr
ela
spo

tic
ass
oci
ale
senl
osm
uni
cip
iosnos
ein
cor
por
aene
stean
áli
sise
lniv
el
m
unicip
ald
egobi
erno
.

36
CEPAL-S
eri
eMa
cro
eco
nom
íad
elD
esa
rro
lloN
°14
4 L
ade
sce
ntr
al
iza
ció
nye
lfin
anc
iam
ien
tod
epo

tic
ass
oci
ale
sef
ica
ces
..
.

g
radodear
tic
ula
ciónycoord
inac
iónex
is
ten
teen
treniv
ele
sd egob
ier
noc
uan
do,c
omos
ehav
is
to,po
r
d
ife
ren
tesr
azone
s,sonv
ari
oslosques
eocupand
eu n
am i
sm afu
nci
ón.
1
. P
rog
ramasnac
iona
lescump
liendofunc
ionesp
rop
ias
Elprogramatípi
coac argod elosgobie
rnoscen
tra
lesd i
rig
idoaa tend
ersi
tuac
ionesdep ob
rez
ae nla
búsquedadeu nam ayorc oh
esiónseref
ier
eaa qu
ell
osd es
tinadosaefec
tua
rtran
sfe
renci
asdeingr
esosa
losh og
are
sm ásne c
esitados
,c omoelP l
anJefe
syJ ef
asd eHogarDesocup
adosyla AUH .Tam b
ién
exi
stencas
o sendo ndelatransf
erenc
iaest
áimpl
íci
tae nelabara
tamie
ntodebiene
sdep r
imerane
cesid
ad
par
al o
shog ar
espob r
es,c omos u
cedeconelpr
eciodelgasli
c u
ad omed
iant
eelPlanN a
cion
aldeG a
rra
fa
Soc
i a
ldeArg en
tina
.
Uns egundog ru
po d eprogramasti e
nec omoo bj
eti
vof undamenta
lc ub
rirlasn e
cesid
ades
al
imenti
cia
sd eloshog a
resm ásn eces
it
ad o
s. Ta
le lcasod el o
sp rog
ramasal
im en
tar
iosc omoe l
Prog
ramad eEm ergen
ciaA l
imenta
riaoP lanN ac
iona
ld eSegur
idad Alimen
tar
ia.Tambiénprop
iosd e
losgobie
rnosn a
cion
alesyfundame n
tale
se nlacon
secuc
ióndeu nasoc
iedadcohe
sionada
,seencuen
tran
lo
sp rog
ramasd eem p
leod es
tin
ado salosh oga
resmásp o
bres
. Aquísepuedenci
tarcom oejemploel
Prog
ramaM anosalaO b
ra,elS egurodeC apac
it
aciónLabora
lyEm pleoyelP r
o g
ramad eIngres
o
Soc
ialconTrabajo(Argen
tin
aT rab
aja).
2
. Programasnaciona
lescump
liendofunc
iones
descent
ral
izadas
Com oseh avis
to,und ilemaquep l
a n
teanlosprocesosdedesce
ntra
lizac
iónsevincul
ac onlaneces
idad
deim plementa
rpo l
ít
icascom pensador
asei gua
ladora
san ivelfedera
la n
tel aexis
tenc
iad efuert
es
desequi
lib
riosregiona
lesyc a
renciasfi
nancier
asyd eg e
st
iónanivelloca
l.Esp o
relloquem uch
asv e
ces
lasi n
ici
ativ
asbu sc
anc uida
run an ecesa
riac oo
rdinac
iónconl osp rog
ramaslocale
s.Otrasvecess e
in
t e
ntaa r
tic
ularlosp rograma
ss ubnac
ionalescono t
rosdem ayoralcancey mul
ti
funcion
alesquelleva
adel
a n
teelgobiernof e
d e
ral
.Esim port
antedife
rencia
ralguna
sinic
iativ
asq u
e,desdeelgob
iernocent
ral
,
tr
atand ec ub
rirl asf a
lenc
iasd el a
sp olít
ica
sl ocal
es.All
ís ec u
entanlad is
tr
ibuc
iónd eb ienes
com pl
em en
tari
o sd efuncion
esd escen
tra
lizadas
,c omop ore
jem p
l olosprogr
am asdeD is
tr
ibuciónde
Medi
c amento
sA rgent
ina(P rog
ram aR emedia r
). Eno t
roscasos
,l an ece
sidadd ecom pen
saci
óns e
resuelv
em edianteelapoyoalasc apac
idadesloca
lesfren
teaprocesosdedesce
ntra
liz
ació
n.
3
. P
rog
ramasloca
lescump
liendofunc
ionesp
rop
ias
M
ásal
lád elo
sp robl
em a
sd efin
anciamien
toyc apac
idade
sloca
les
,losgobie
rnosloc
ale
spr e
sen
tan
i
nnumer
able
sejem p
losdeprogr
am a
squ eint
enta
nb r
inda
rserv
ic
iosalo
sh og
aresmásnece
si
tadoscomo
l
osprog
ramasdes aludyotro
sd es
tina
d o
sal aaten
cióndeniño
se ns
itu
acióndecal
leyu naser
iede
p
rog
ramasal
imen
tari
osim p
lement
adosanivelprov
inc
ial
.
4
. P
rog
ramasloca
lescump
liendofunc
ionesnac
iona
les
A
simi
sm o
,exis
tenprogr
am asacargodegobie
rnosloc
ale
sq uei
nten
tansu p
li
rlasfalen
cia
sd egobie
rnos
c
ent
rale
sena l
gúnáreaqued eb
ier
as er
,enteor
ía
,d eincumbenc
ianaci
o na
l.A m ododeejem p
lo,puede
c
it
ars
ee lcasodel o
sp ro
gramasd eem p
leooc apac
it
aciónlabo
ral
,qu etrad
ici
on a
lmentesee n
tiend
e
d
ebie
ranencont
rar
seac a
rgodelosg ob
ierno
scentr
ale
s.Taleselcasodelosprogramasde
t a
ll
adosenel
c
uadro10delasecc
iónante
rio
r.
E
lc u
adro qu
esi
guepre
sen
tau
nre
sum
end
elac
las
if
ica
ciónp
res
ent
adac
one
jem
plo
sde
p
rog
ramasn
aci
onale
syp
rov
inc
ia
les
.

37
CEPAL-S
eri
eMa
cro
eco
nom
íad
elD
esa
rro
lloN
°14
4 L
ade
sce
ntr
al
iza
ció
nye
lfin
anc
iam
ien
tod
epo

tic
ass
oci
ale
sef
ica
ces
..
.

CUADRO11
CLAS
IFICAC
IÓNDEPROGRAMAS

Prog
rama s Acargodel Gob
iernoNa c
ional Aca rgodela sprovinc
ias
Trad
ic
ionalmente Trans
ferenc
iadeingresos: Tran s
ferenciadeing resos:P lande
cent
ral
izados PJyJHD,AUH InclusiónSo c
ialTrabajopo rSanLuis
Prog
rama sal
imentar
ios: (SanLu is
),C iudadaníaPo rteña
Prog
ramadeeme rgenc
ia (CiudaddeBueno sAires)
a
limentar
ia Programa sa l
imen tar
ios:P rogramade
Fomentodelempleo:Segu rode Asis
ten c
iaIn tegra
lCó rdoba(PA ICOR)
Capac
itac
iónyEmp leo (Có rdoba)
Fomen tode lemp leo:Barrios
Bonae renses(Bueno sAire s
)

Trad
ic
iona
lmente D
ist
ribuc
iónderemed
ios
: ProgramasA s
istenc
ia
les
:Prog
rama
descen
tra
l
izados Remedia
r Envión(BuenosA i
res
),ChauCa
lle
(Catamarca)

In
ic
iat
iva
sin
teg
rale
s P
lanNa
cer

Fuen
te:E
labo
rac
iónp
rop
iasob
relaba
sedeCe
trángo
lo(2007
).

Ens uma,delcuad
ro11sed espren
dedem ane
raesquemá
ticalaexis
tenc
iadeprog
rama sacargo
d
elg obi
ernon ac
ionalqueat
iendenp rob
lemasdesce
ntr
al
izado
sy ,caso
sd ep r
ograma
spro v
inc
ia
le s
a
tend
iendoprobl
em aspr
opio
sdel apol
ít
icacen
tra
li
zada.Enal
guno sc
aso
s,fuepos
ibl
edetec
tarin
tent
o s
d
ep o

tica
sintegra
lesquear
tic
ulani n
ic
iat
iva
sd edi
feren
tesni
velesdegobie
rno
,c omosucedecone l
P
lanNacer
,peronosi emp
rehasidoelcaso
.

38
CEPAL-S
eri
eMa
cro
eco
nom
íad
elD
esa
rro
lloN
°14
4 L
ade
sce
ntr
al
iza
ció
nye
lfin
anc
iam
ien
tod
epo

tic
ass
oci
ale
sef
ica
ces
..
.

IV
.Financ
iamientodese
rvicios
descent
ral
izadosyequidad

Enteo
ría
,p a
raquee
lp ro
cesoded e
scen
tra
li
zaciónseacomple
to,losg ob
ier
nossubn
acio
nale
sd ebe
nser
au
tónomos,loqueinvo
lucr
ate ne
rlosrecu
rsosfinan
cie
rosparap od
erd e
cidi
rlamejo
ra s
ignac
ióndel
gas
toacordealasprefe
renc
iasloca
les
. As uv ez
,losciudadanos
,b a
joe s
ee s
quema
,p uedenexig
ir
rend
ic
iónd ecue
nta
sa lgob
iernoquelescobralosimpues
tos
. Noo bst
ante
,e ne
lcasoargen
tin
on ose
obs
ervaunaimpo
rta
ntetr
ibu
taciónaniv
elloca
l.
Com ose ñ
alanC et
r ángoloy Góm ezS abaíni(2007),paíse
sc om olaA rgent
ina
,p re
sentanuna
e
levadac oncen
traci
ónd el osrecur
sose nm an o
sd elg ob
iernocentra
l.E l
los uced
en otantop o
rla
de
fin
iciónconst
ituciona
ld el a
spotes
tadestr
ibutar
iasdecadaniveldeg ob
iernosino,fundamenta
lm en
te
,
po
rl a
sv e n
ta
jasd er
i vad
asd elaa dmini
str
a c
ióntribu
tar
iac ent
ral
izadayl ap res
iónq ueelg obie
rno
na
ciona
lej e
rciósobrelaspr ov
incia
sp ar
alo g
rarfinan
ciamien
tofrent
eas i
t ua
cionesdeem e
rgenci
a.E st
a
s
ituac
ióna crec
ientaeld es ba
lancee n
trerecursosyn eces
i d
adesd efinanciamien
toe n
trenivele
sd e
gob
ierno( di
sparidadv er
tical)
,p er
judicandol ap r
ovis
iónp úb
li
cad eb iene
s ys erv
icio
sa n iv
el
de
scent
ral
izado,q ued ema ndam ayor
esrecursosporpart
ed elosgobier
nosp rov
incia
les
.Deestaforma,
ycom osed esprended e
lg ráfic
oqu esigue,resul
tacadav ezm ayorlad ependenc
iadel o
sg obie
rnos
p
rovinc
ialesdel a
str a
nsferencia
sd erecur
sosp roven
ien
tesd e
lg ob
iernon ac
ionalyc ob
rareleva
nciala
ex
is
tenciadem ecanismosd efinanc
iamientoquea compañenelproce
s oded e
scent
ral
izac
ión(Cetrángo
lo
yGoldschmit
,2012 )
.
Adi
cionalment
e,comoseobser
vaenelgrá
fico11
,laevolu
ciónenlo
súlt
imosvei
nteañosmos
tró
un m
ay o
rd in
am i
sm odelo
sr e
curs
ostr
ibu
tar
iosnac
iona
les(
sincons
ider
arlo
sapor
tesycont
ribu
cio
nesa
laSeg u
ridad Soc
ial
),quec re
cie
ron1 1
,2p.ppuntaap unt
ad esde1991a2 011
,e ntan
toq uelo
s
re
caudaciónt
ributa
riaan
ivelprov
inc
ialap
enasa
scend
ió2,2p.penelmismope
río
do.

39
CEPAL-S
eri
eMa
cro
eco
nom
íad
elD
esa
rro
lloN
°14
4 L
ade
sce
ntr
al
iza
ció
nye
lfin
anc
iam
ien
tod
epo

tic
ass
oci
ale
sef
ica
ces
..
.

GRÁF
ICO10
ESTRUCTURADERECURSOSYEROGACIONESPOR N
IVELDE GOB
IERNO
,1961A2009
(Enpo
rcen
taje
s)
Re
cur
sos Ga
stos

1961 6
,0 24
,7 69
,3
(Enpo
rcen
taje
s) 72
,1 21
,0 6
,8 1961

1970 4
,5 28
,0 67
,4 66
,6 27
,5 ,8 1970
5

1984 4
,3 27
,6 68
,1 64
,5 30
,9 ,5 1984
4

1993 5
,3 19
,0 75
,7 52
,0 37
,2 10
,8 1993

2000 5
,5 18
,5 76
,0 52
,6 37
,9 9
,5 2000

2002 5
,9 19
,7 74
,4 51
,4 38
,6 10
,0 2002

2006 4
,2 17
,5 78
,3 50
,9 39
,3 9
,8 2006

2009 4
,0 18
,0 78
,0 52
,0 40
,1 7
,9 2009

1
10
00%
0 8
80%
0 6
60%
0 4
40%
0 2
20%
0 0% 0
0 0% 2
20%
0 44
00% 60
60% 8
80%
0 1
10
00%
0

Gob
iernoNac
iona
l P
rov
inc
ias Mun
ic
ipios Gob
iernoNac
iona
l P
rov
inc
ias Mun
ic
ipios

Fuen
te:Elabo
raciónprop
iasobrelaba
sedeSe c
reta
ríade Ha
ciendaySe
cre
tar
íadePo
l
ít
icaE
conóm
icayP
lan
i
fica
ciónde
l
Desa
rro
l
lode lMini
ste
riodeEconomíayFinan
zasPúb
lica
s.

GRÁF
ICO 11
PRES
IÓNTR
IBUTAR
IADEL GOB
IERNONAC IONALYPROV
INC
IAS
,1991-
2011
(Enpo
rcen
taje
sde
lPIB
)
25
22
,17

20

15

10
,92
10

7
,45
4
,67
5 5
,02

2
,82
0
1991

1992

1993

1994

1995

1996

1997

1998

1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

Con
tr
ibuc
iónsegu
ridadsoc
ial Gob
iernona
ciona
l(s
insegu
ridadsoc
ial
)
Gob
iernosp
rov
inc
iale
s

Fuen
te:Elabo
raciónprop
iasobrelabasede D
ire
ccióndeIn
ves
tiga
cióny Aná
l
isi
sFis
calde
l
M
inis
ter
iodeE conomíayFinan
zasPúbl
icas.

Comoseh avi
stoenelpr
im e
rc ap
ítu
lo,losimpues
tosquereca
udanlosg o
bie
rnosp r
ovinc
ial
esson
b
ási
cam ent
es obr
elosc on
sum osdeb ie
nesys e
rvic
ios(impues
toal osingreso
sb ru
tos)ys ob
relos
p
atr
imo n
ios(im pue
stoalap ropi
ed a
di nm u
ebleyal asp a
tent
esd evehí
culosa u
tomotor
es)
.Enl os
ú
lt
im o
sa ños
,h a
ng an
adopart
ici
paciónenlae s
truc
tur
atribu
tar
iaprov
inc
iallosrecu
rsosproven
ien
tesde
i
ngresosbrut
osyp erdi
dor e
levanc
ialar e
c auda
ciónproven
ient
ed e
linm obi
lia
rio(ant
ee lavancede
l

40
CEPAL-S
eri
eMa
cro
eco
nom
íad
elD
esa
rro
lloN
°14
4 L
ade
sce
ntr
al
iza
ció
nye
lfin
anc
iam
ien
tod
epo

tic
ass
oci
ale
sef
ica
ces
..
.

gobi
ernona
ciona
lsobrel
asmismasbas
esim
pos
it
iva
syl
ade
fic
ien
tea
ctu
al
iza
ciónpo
rpr
eci
osd
ela
s
mi
sm s16)ya
a ut
om o
tor
es(g
ráf
ico12
).

GRÁF
ICO12
ESTRUCTURADELARECAUDAC
IÓNTRIBUTAR
IAAN
IVELPROV
INC
IAL,19
91-
2011
(Enpo
rcen
taje
s)

100
7
,9 5
,3
10
,1 3
,2
90 2
,0 10
,3 9
,2
11
,0
80 6
,5
7
,7
70
23
,4 16
,9
60

50

40
75
,8
30 57
,2
53
,4
20

10

0
1991 2001 2011

Ing
resosb
ruto
s Inmob
i
lia
rio Se
l
los O
tros Au
tomo
tores

Fuen
te: Ce
trángo
loy Góme
z Sabaín
i(2012)sob
relaba sede D
irecc
ión Na
ciona
lde Coo
rdina
ción
F
isca
lconP rovin
cia
sde
lMin
iste
riodeEconomíayFinan
zasPúb
li
ca s
.

Cons
ide
rando quel asm ot
ivacione
s yl al óg
icaqueh anpredominadoe nlosp ro
cesosd e
as
ignac
iónter
ri
tori
ald efuncioness ondife
rente
sal asquehandefi
nidoladist
ribuc
iónd epot
esta
des
tr
ibut
ari
as
,e x
is
teunf u e
rtedesb a
lancee n
treingre
sosye g
reso
san ive
lp rov
incia
l,quesem anif
ies
ta
tambiénenl asdi
ferente
sc a pacid
a d
esf i
scale
sq ued e
ten
tanl asdis
tint
asp rov
incia
s( de
sbalanc
e
hor
izon
tal
).Estosdesbalanc
esd eb
ierans e
rc ub
ier
tosm ed
ian
tetrans
fere
nciasfin
ancie
rasyd ist
into
s
mec
anismosdec oord
inaciónd el a
spo lí
ti
cass e
ctor
ia
lesquecontempl
enl ac ompens
aciónhaci
al a
s
reg
ionesmásneces
itadas(Cet
r ángol
oe tal
,2 0
09).
H
abidacuentadelae le
vad
ac ent
ral
izac
iónd elarecaud
ación
,laneces
idaddetran
sfe
rencia
s
b
ási
casp ar
ac ubri
re lfina
nciam
ien
tod elasa ct
ivid
adesenm a
nosdeg obie
rnosprov
inc
iale
se s
i
nelud
ible
.Dem odoquer esu
lt
aimpos
ibleeva
luarlospro
ces
osd edes
cen
tra
li
zaci
ónylasposib
il
idades
d
el o
sgob i
ernosloca
lesdec ump
li
rc onsusfuncione
ssinate
nderal o
se sq
uem a
sdetrans
feren
cias
f
inanc
ier
asentr
ej u
ri
sdic
cione
s.
Aunquen oeso bjetoespec
ífi
c odee s
tudioaquí,debeseña
lar
seq ueelfinanc
iamientodel o
s
gob
ier
n ossubnac
ionalessec omple
tac onunc ompl
ejoyn osiemp
reclaroesquemadetransfe
renciad e
r
ecursosdesdelaNaciónh ac
ialasprovin
cia
syd eéstasalosmun
icip
ios.Enelcasodelasprovinc
i as
,la
r
ecaudaciónprov
incial
,re p
resen
taele qu
iva
lenteau n40%d esusgas
tos,yfinanc
ianelres
t om e
di an
te
t
rans
ferencia
sd e
lgob iernocent
ralye ndeud
am i
ento
.E sepromed
ioe s
condeg r
andesdife
renci
ase n
tre
a
lgunasprovinc
iasques efinan
ciancasiexc
lusiv
am en
teconrecu
rsosprop
ios(CABA )yo t
rase nd onde
l
osrecursost
ransfe
ridosporlaN ac
iónr e
pres
entanm á
sd e
l90%d esusingr
esos(San
tiagodelEs
tero,La

16
Apar
ti
rd e2012m ucho
sd i
st
ri
tospr
o v
inc
ial
esavanz
aronenlaactu
ali
zaciónd
elosval
oresfi
sca
lesdela
spropie
dad
es,loque
r
edund
arí
aencier
tarecupe
rac
ióndelapar
ti
cipa
ció
nd e
limpue
stoinmobi
li
a r
ioe
nlaes
truc
turader
ecur
sost
rib
uta
rio
sprov
inc
ia
les
e
nlospró
xim
o saños
.

41
CEPAL-S
eri
eMa
cro
eco
nom
íad
elD
esa
rro
lloN
°14
4 L
ade
sce
ntr
al
iza
ció
nye
lfin
anc
iam
ien
tod
epo

tic
ass
oci
ale
sef
ica
ces
..
.

R
ioj
ayF ormo
sa,pore
jemplo
).Es
tedes
balan
cef
ina
ncie
roin
ter
jur
isd
icc
ion
ale
sune
lem
ent
oqu
eag
reg
ó
c
onfl
ic
tiv
ida
dal a
srel
aci
onesen
trel
aN ac
iónyl
asprov
inc
ias
.
Com oresu
ltadod elosaspec
tosante
sseñaladoselfin
anci
amientodelasdife
rente
sprovinc
iases
al
tamentedependi
e n
ted e
lsist
em adetra
sfe
renci
asd erecu
rsosdesd
elaN ac
ión.Ap a
rt
irdelasanciónd
e
laley 23.548( normat rans
ito
ria que
,s ancion
ad ae n1 98
7s iguea únvigen
te)
,e lR égimend e
Copa
rti
cipaci
ónF eder
ald eIm pu
estosfueh a
ciéndosecrec
ien
tementecom p
le
jod e
bidoalap r
esiónque
hanejerc
idol a
sd em andasdefi n
anci
am i
entodel aN ación—e ne s
pecia
lm ot
ivadasporels i
stem
a
pr
evis
ional— ,d eriv
ando e n num er
osas m od
if
ic a
cione
sd elos m ecan
ismosd ed is
tri
b uc
ióny
mu
lti
pli
cá ndoseasílosc ana
lesporlosc u
ale
sl o
sr ecur
sossond e
rivado
sas usdest
inosfi
nalesenla
s
prov
inc
ias17.
Dur
antelosúltimosa ños
,elrasgoq uehac a
ract
eri
zadolasrela
cione
sfinanc
iera
se n
treniv
ele
sd e
gob
ier
n ohasidol ap ér
d i
dad eim por
tanci
ar el
ativadel a
stransf
erenc
iasautomát
icases
tabl
ecida
spo r
l
ey.Elg r
áfi
c o13 m ues
traqu e
,d e
s d
e20 04,esta
strans
ferenc
ias(quecorr
espondenalaCo pa
rt
icip
ación
F
edera
lyo trosR ecurso
sd eO ri
genN ac
ional(RON )tra
sfe
ridosenvirt
udan o
rmasc ompl
em en
tar
iasa
e
ser ég
im en
)h a np ermaneci
dor e
lat
iv amenteconsta
ntescom oproporc
ióna lPIBap e
sard equel a
r
ecaudaci
ónn ac
i onalcr
e c
ióm ásde8%d elPIB.E ncambio
,s ehainc
rem en
tadolapar
tic
ipac
ióndeotras
t
rans
ferenc
iasd etipodiscrec
iona
ld esdelaN ac
iónal a
sP rov
inci
as.Adic
ionalmen
te,enelgráf
ico14s e
p
resen
tanlaestr
u ct
urad etran
sfe
renciasporprovinc
ia.

GRÁF
ICO13
RECURSOSPROV
INC
IALESTRANSFERIDOSPOREL GOB
IERNONAC
IONAL
,1983-
2010
(Enpo
rcen
taje
sde
lPIB
)

12

10

0
1983

1984

1985

1986

1987

1988

1989

1990

1991

1992

1993

1994

1995

1996

1997

1998

1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

Copa
rt
ic
ipa
ción Re
stoRON O
tra
strans
fer
enc
ias

Fuen
te:Elabo
rac
ión p
rop
iasobrela basede D
ire
cción Na
ciona
lde Coo
rdina
ción F
isca
lcon P
rov
inc
ias de
l
M
inis
ter
iodeEconomíayF
inanzasPúb
licas
.

17
P
araun
are
vis
iónd
ees
tosa
spe
cto
s,v
éas
eCe
tráng
oloyJ
imé
nez(
200
4)yC
etr
áng
oloyG
óme
zSab
aín
i(2
012
).

42
CEPAL-S
eri
eMa
cro
eco
nom
íad
elD
esa
rro
lloN
°14
4 L
ade
sce
ntr
al
iza
ció
nye
lfin
anc
iam
ien
tod
epo

tic
ass
oci
ale
sef
ica
ces
..
.

GRÁF
ICO14
ESTRUCTURADELOSRECURSOSPROV
INCIALESTRANSFERIDOSPOR
EL GOB
IERNONAC
IONALSEGÚNJURISD
ICCIÓN,2010
(
Enpo
rcen
taje
sdelo
sing
reso
sto
tale
s)

100

90

80

70

60

50

40

30

20

10

0
juy
rmosa

cuman
ja

LaPampa
rca

ta
SanJuan

lFuego

ruz
taFe
Chaco

CABA
ro

res
rdoba

Neuquén
tes

íos

is

ro
iones

Mendoza

Chubu
io

SanLu
l
te

íoNeg
Ju

Sa
tama
reR

taC
ien
LaR

sA
lEs

San
is


Fo

Tu

Bueno
r

San
t
M

rade
Co
.de

En

Ca

R
tgo

ier
S

T
Copa
rt
icipac
ión Re
stoRON O
tra
stran
sfe
renc
ias

Fuen
te:Elabo
raciónprop
iasobrelabasede D
ire
cción Na
ciona
lde Coo
rdina
ciónF
isca
lconP
rov
inc
iasde
l
M
inis
ter
iodeE conomíayFinan
za sPúb
l
i ca
s.

43
CEPAL-S
eri
eMa
cro
eco
nom
íad
elD
esa
rro
lloN
°14
4 L
ade
sce
ntr
al
iza
ció
nye
lfin
anc
iam
ien
tod
epo

tic
ass
oci
ale
sef
ica
ces
..
.

V
. Conc
lus
iones

E
lpres
e n
t edocumen
toseh apropue
store
evalua
relproce
sod edes
cent
ral
izac
iónenlaArgent
inaapar
ti
r
d
elaintroducc
ióndeimpor
t an
tesprog
ramasdetra
nsfe
renc
iascondic
ionad
asc o
np o
ste
rio
rid
adalacri
sis
d
eprincipio
sdesigl
o.Sibienlahi
stor
iaprev
iadedescen
tra
li
z a
ciónhab
íasidoobj
etodevar
ioses
tud
ios,
l
asref
orm asdelaúl
timadécada,s
inesta
rd e
st
inadases
pecí
ficamen
tea modi
fica
relfunc
ionamie
ntodel
f
edera
lism ofis
cal
,h antenido unim pac
tosigni
fic
at
ivo.S eintrod
uci
ráne ne s
tasecció
na lg
unas
r
efl
exionesfin
alesde
lest
udio.
•S
ibienloestud
iosd es
tin
ado sarevi
sarelproces
op r
evioded e
scen
tral
izac
i ó
nd eb
íanbal
ancear
s
usargume n
tosent
rel o
sp robl
em a
sd eef
icien
ciaye qu
idad
,l o
scam bio
sd elaúl
timaetap
ah an
e
sta
dom ayormentedest
inadosaatende
rc ue
st
ionesdis
tr
ibut
ivas
.Elloinvol
ucracambio
ssobrela
d
escen
tra
li
z a
ciónd es erv
ic
i osy areal
izad
a ol ar ede
fin
ic
i óndef uncione
sn ueva
sd el o
s
g
obie
rnos
.E nes
tes ent
idon op odemosdeja
rd eseñal
arq ueladis
tri
buciónd e
lingr
esoyl as
c
ondic
ionessoci
alesdelap obla
ciónargen
tin
ah anm e
jorad
od esd
el aúl
timacri
sisqueat
raves
ó
e
lpaí
sap r
incip
iosd es
iglop e
rosigues
iendou npro
blemacentr
aldelaspol
íti
caspúbl
ica
s.
•Deb
ee nf
at
iza
rsequel ospr
oblemasdis
tr
ibut
ivosd eArgen
tinat
ienenunam an
ife
stac
iónmuy
c
larayd r
amát
icae nlosm a
rcadosdesequ
il
ibr
i o
ster
ri
toria
les
.Esteaspec
toesespec
ialmen
te
impor
tantepa
ralosfinesde
lest
u d
ioa q
uírea
lizado
.D es
des uor
igencomoN ac
ión,A
rgen
tin
a
ham o
str
adoune l
e va
dog r
adod edisp
arid
ad( yconf
li
cto)ent
resusdif
eren
tesjur
isd
icc
ione
s.
E
lprocesodedescent
ral
izac
ióndee d
ucación
,salud
,provi
sióndeaguayd e
sagües
,ent
reot
ros
se
rvic
iospúb
lico
s,noh ahechomásq u
ea g
ravarlas
itua
cióndepar
tida
.
•L
osproce
sosded e
scen
tra
li
zació
nh a
ninclu
idosec
toresconprob
lemát
icasm uydi
fer
ente
sd onde
,
a
dic
iona
lmente
,d e
benten
erseencuen
talosprob
lemasd e
riva
dosdelasgran
desdif
erenc
iashac
ia
e
lint
er
iord ecadajur
isd
icc
iónprovi
ncia
l
,a s
íc omos imi
li
tude
se n
tresi
tuac
ionesdedifer
ente
s
p
rov
inci
asquen osue
lense
rtenid
asencuent
ap o
rlasp o

ti
cassec
tor
ia
les
.E x
iste
ncasosend on
de
l
oca
lidad
esyp ueb
losrur
alesdedist
in
tasjuri
sdic
cionescompar
tenc on
figu
rac
ionesanáloga
s,
a
unqueper
tene
ceraunauotraju
ri
sdi
cciónl
ea g
regaunaespec
if
ic
idadadi
ciona
l
.
• Du
r a
ntelosañosrec
ien
tes
,pos
ter
ioresalacri
sis
,sehande
sar
rol
ladoimpo
rtan
tesre
formasen
la
spo l
ít
icaspúbl
ica
sconefec
tossig
nif
ica
tiv
ossobrel
apro
vis
ióndeser
vic
iosdesc
ent
ral
izado
s
yelfin
anciami
e n
todelosd
ife
rent
esnive
lesdegobi
erno
.

45
CEPAL-S
eri
eMa
cro
eco
nom
íad
elD
esa
rro
lloN
°14
4 L
ade
sce
ntr
al
iza
ció
nye
lfin
anc
iam
ien
tod
epo

tic
ass
oci
ale
sef
ica
ces
..
.

• Enr el
aciónc onelg as
toe duca
tivo
,lap riorid
adh ae s
tadop ue
staenelaum en
tod e
lg ast
o,
acom pañandosigni
fica
tivosincr
em en
tose nlacobertu
raye lgastos
ala
ria
l.Enc ambion ose
hanp er
cibido
s m ejora
ss us
tan
tiva
se nl ac a
lidadn ie n mecan
ismosp a
ra m ej
orarl a
coordinac
ióni n
terj
urisd
icciona
lyr educirlasb r
echas
. Adicion
almen
te,seh avis
toq uee n
algunasjur
isdi
ccioneslaLeyd eFinanc
iamientoEd u
cat
ivoh aten
idoef
ecto
sim po
rta
ntessobre
las olvenc
iafiscald elasp rov
inci
as. Ene st
es ent
ido,une lemen
ton ove
dosoh as i
d ola
incorporac
iónd enegociac
ionessal
ari
alesc e
ntr
ali
zadas
,m o
tiva
ndocier
tadependen
ciad elos
presupues
tosprovinc
i a
lesconrela
ciónad ec
ision
estom ad
ase ne
lám b
itonac
ional
.
•E
ncam b
io,sond i
feren
teslosef
ecto
sd ela
sr e
formasenelá r
eadelasaludor
ienta
dosa mi
tigar
l
osefe
ctosdelac r
isis
.L a
snu e
vasin
icia
tiva
sh anten
idoc omopri
ori
dadg a
rant
iza
relacces
od e
l
osgrupo
sm ásvulnerab
lesod emay o
rriesg
oas ervi
ciosy med
icamentosy,enc o
nse
cuencia
,
h
anactuadom o d
if
i c
andol apre
senc
iad e
lg aston a
ciona
le nfuncion
esd esc
entr
al
izad
asc on
m
ayo
rim pac
toe nlacom pen
saci
ónded i
fer
e n
ciasent
resec
toresso
cia
lesyter
ri
tor
ios.Dem a
nera
e
spe
cia
l,seh aincorporad
ou nesquemad etrans
fer
encia
sc ond
ic
ionada
sc onc on
tra
par
te(Plan
N
ace
r)queresul
tan ovedo
sop a
raelesquemafedera
largent
ino.
•L
uegodev a
rio
sinten
tosquequedaront
runcos
,rec
iénen2009seimplemen
tóenArgen
tin
aun
p
rogr
am adetran
sfe
renc
iascond
i c
ionadasafami
lia
sconm e
n o
resre
curso
s.La AUHconsi
ste
e
nun apres
tac
iónm one
tar
iaqueim poneunaser
iedecon
dic
ional
idadese
ns a
ludyeduca
ción
(
asi
sten
ciaesco
lar
,cum p
limi
entodelca
lenda
riodevac
unac
ionesychequeo
sm éd
ico
s)
.
• Enelám b
itoprov
inc
ia
l,desd
ea n
tesdelaimplemen
taciónd ela AUH,h a
ns i
dodiver
sasla
s
acc
ionesenca
radaspo
rcadaest
adoye ntodo
sl o
sc a
soslasr esp
uest
asa dop
tada
sh a
ne s
tado
es
tre
chamentev i
ncu
lada
sc ond osf a
cto
res
:i )l ad isponi
bil
idadd er ecu
rsosparas u
fi
nanci
amient
oyii)l
asprob
lemát
ica
sloca
lesid
e n
ti
fic
ad a
sc om opr
ior
ita
ria
s.
•T
eniendoe ncuent
al asbrec
h asded esa
rrol
loregion
alyl ac on
centr
aciónder e
cauda
ció
n
t
ribu
tariaenm anosdelgobi
er nonac
ional
,elfinan
ciamien
tod ela
sd i
feren
tesprov
inc
iases
a
lt
am entedepend
ient
ed e
lsistemad etr
asfe
renc
iasder e
cursosdesd
el aN ac
ión.E
lsis
tema
v
igen
t e(de
fin
idocom odeem e
r g
e n
cia
)hasidotancues
tio
nadoc omodif
íci
ldec amb
iar
.Esun
e
squem asumam en
tecom p
lejoyc oninc
enti
vosdifu
sosq u
eh asuf
ridolapre
sióndevar
iado
s
f
acto
r es
,ent
relosquesobr
esalelacr
is
isprev
ision
al
.
• Noobstan
te
,ap e
sardequeelrégimenp
revi
siona
lh asidorefo
rmadoyn opre
sent
al o
s
des
equi
lib
rio
sde
lp a
sado,seman
tien
elaafe
ctac
iónd enum e
roso
srecurs
ospo
tenc
ia
lm e
nte
copa
rt
ic
ipabl
esa
lsi
stemadepe
nsi
ones
,gen
erandoconf
li
cto
sa d
ici
onal
es.
• Dur
antelosúl
timo
sa ños
, ap e
sardeln o
tab
leinc
rementodelare
caudac
ióndeim pu
est
os,e
l
ra
sgoqu eh aca
ract
eriz
adolasr e
laci
onesfin
anci
erasent
renive
lesdeg ob
ier
noh asidol
a

rdidadeimpor
tanc
iarela
tiv
ad elast
ransf
ere
ncia
sa u
tomát
ica
sesta
blec
ida
sp o
rleyenfavo
r
deotrasd et
ipo má
sd isc
rec
ionalp ar
ae lfin
anci
amient
od eg a
stosdet
ermina
dose nel
pr
esupues
todelaNación
.
P
araconclu
ir,unrasgoq uehacarac
ter
izadolahis
tor
iadel adesce
ntr
al
izaciónenA rgent
inahasidoel
descu
idoporinstanc
iasdec oord
inac
iónd eserv
ic
i o
ssocia
lesent
rel o
sd i
fer
entesnive
lesd egobie
rno
,loq ue
hareves
ti
doe spec
ialgravedadtr
atándo
sed elaprov
isi
ónd eser
vicio
sc onunfuert
eim pactosobr
elae qu
idad
enter
ri
tor
iosd e
siguale
s.S ehafa v
orec
idolaa u
tonomíaprovin
cialsinmira
rlasinst
ituc
ion e
s,capac
idade
sy
recu
rsosdispon
i b
lese ncadac asoya ntelaa u
senci
ad ep o

ticasdec oord
inac
iónyc om pen
sació
ne nt
re
ter
ri
tor
iosan ivelcent
ral
. Ae llosesum aelh e
chod eq ueesa únacotad
oe ldesarr
ollodem e
cani
sm osy
s
istemasdeinformaciónqueb r
indeninfo
rm ac
iónverdade
ramenteint
egradayc on
sis
t e
ntesobrebene
fic
iar
ios
yprest
acion
es;loq uedif
i cu
ltalacoordi
nacióneim p
ideu nacorrec
taasigna
ciónd elosb ene
fi
cios
.E nlos
ú
ltimosaños
,c onm enoresprobl
em asdesolvenc
iaquee nelpas
a do
,sibiensee n
cu en
tranalguno
sejem p
los
inte
res
antesdec oo
rdina
ciónyp ol
ít
icasc ompensa
tor
ias
,a únq uedam uchop orr e
corre
r.E nm ate
riade
p
r og
ramasd etr
a ns
ferenc
iasc ond
ic
ionadas
,d em ane
raespeci
al
,sib iensonunas o
l uc
iónap robl
em a
sd ela
em e
rgenc
ia,n od e
b edej
ard eseñala
rselaneces
idadd eplan
if
icarconm ayorc u
idadolai n
ter
rela
ciónentr
e
jur
isd
iccion
ese nm a
ter
iad ep o

tic
as o
cia
l.

46
CEPAL-S
eri
eMa
cro
eco
nom
íad
elD
esa
rro
lloN
°14
4 L
ade
sce
ntr
al
iza
ció
nye
lfin
anc
iam
ien
tod
epo

tic
ass
oci
ale
sef
ica
ces
..
.

B
ibl
iog
raf
ía

Acuñ a,C.yC etráng o


l o,O .(2 006),“An ál
isisyp ropu est ad em e
joram ien
t od el ai nst
itucionalidadyl ógi
cad e
fin anciam ientoqu eenm a
r canl ap rovisiónd eag u ap aral ospobr e
senl aA rgen t
ina”,i nfo
rm er eal
izado
ene lm arcod elP roy ectoInfra es
tru c
tur efort hepoo ri nL at
inAm e
rica,B an co Mu ndial
,W ashin g
ton.
Atk
i nson,A .yS t
i gl
itz
,J .( 1 98 0
), Lect uresonP ub
licE con om ics
,M cGraw- H
il
l,
Beccariay M aurizio( s
/f)R eversiónyc o n
tin u
id adesb ajod osre gímenesm ac
r oe conóm icosd iferen
tes.M er
cado
det rabajoei n g
r es osenA rgenti nad e
s del o
sn oven tah as
t aelpresente,m im eo.
Beccaria,A .y C u
r c
io,J .( 2 011),“A ná
lisisd elim pactod el aA s
ignación U nivers alp orH i
j op araP rote
cción
So cia
l(AUHPS )s ob relas i
t uaciónd el an iñ ezys usf am il
ias”
,C ongres oN aciona
ld eC ienciaP ol
ít
ica.
Po nenciap resent adaene lXC ongres oN acio nald eC ienciaP o

ti ca,o rg aniz
a dop orlaS o
ciedad
Arg ent
i nad eA náli s
isP o
lít
i coyl aUn iversida dC atólicad eC órdob a
,C ór doba,j u
liod e2 011)
.
Ber
t ranou,F .(2010 ),“A portesp aral acon stru cc
i ónd eunp isod ep roteccións o c
i alenA rgentina
:E lcasod e
la sasig nacionesf am il
iares”.O f
icinad el aO ITenA rg entina,primeraed ición,Bu en osA ires
.
Ber
t ranou,F .y R .M au rizi o(201 2),“S em i-condition alc asht ransfersinth ef ormo ff amilya llow ancesfor
chil d
renan dado lesc entsinth ei nform ale con om yinA rgentina”
,In ter nationa lSocialS ecurit
yR e
view,
vol.65 ,J anuary.ISSN :0020 -871X .
Ber
t ranou,F .
;C etráng ol o
,O .
;G rus hka,C .y C asan ov a
,L .(2011 ),En crucijad asenl as eguridads ocial
ar gentina:r e
f orma s,cob ertur ayd es a
fíospa rae lsistemad ep ensiones ,CEPALyO IT,Bu en osA i
res
.
Bi
s ang,R .yO .C e
tr áng ol o(1998 ),“D escentralizaci ónd el osS erviciosd eS alu den A rgent
in a”,S e
rie
Ref orma sd ePo líticaPúb licaN °47,CEPAL ,S antiagod eChile.
Botan a
,N .(19 93), “Elf ed er a
lism oli be
r a
lenA rgen t
in a
:185 2-1930”,enC a
rm agn ani,M .ob rac i
tada.
Carci of
i,R .( ed.)(19 96),D esafíosd el ad escen tral
i zación:e ducaciónys alu den A rgen t
inay C h
ile,
LC/L.950 ,S antiag od eC h
ile,CEPAL /F ondod el a
sN ac
i onesUn idasp aral aInf an c
ia(UN ICEF ).
Carciofi
,R .,C etrángol o,O .yL arrañ aga,O .(1996 ),D esaf
ío sd el ad escentralizac ión.Edu ca c
iónys a
luden
A
rg entinayCh i
le,CEPAL ,San t
iag od eC hi
le.
CEPAL(2008 ), Pan o
r am aG rá
ficoF is ca
l,O ficinad eCEPALenBu en osA i
r es
.
Cet
r áng o
l o,O .(2007 ),“F in anciam ientom unicipalycom batecon tralapob re za:ej esd ean á
lisis”
,S erieM edio
Ambi enteyD es ar
r olloN °134 ,CEPAL ,S ant
i ag od eCh i
le.
Cet
r áng o
l o,O .,Go ldschm it
,A .yJ im énez,J.P .(2009 ),E lfin anciamientod epo l
ítica sparal acoh es
i ónso c
ial
yd escentralizaciónenAm éricaL at
ina.C omisi ónEu rop ea
:O f
i c
inad eC oordin aciónyO rientación(OCO )
delPr ogram aURBAL .B ru s
elas.

47
CEPAL-S
eri
eMa
cro
eco
nom
íad
elD
esa
rro
lloN
°14
4 L
ade
sce
ntr
al
iza
ció
nye
lfin
anc
iam
ien
tod
epo

tic
ass
oci
ale
sef
ica
ces
..
.

Cet
ráng olo
,O .y G a t
t o,F .(2002 )“D escen tr
ali zaciónf iscalen A rg entina:r estr
ic cione sim puestaspo ru n
procesom alo r
ien tado ”
,do cum entop resen tadoene ls em in ario“D esarrollol ocalyr eg ion al
:h a c
i al a
construcc iónd et erritoriosc om petitivosei nnovado res”,o rgani zadopo rILPESye l Gob ie
rn od el a
Provinciad eP ichi nch a,E cu ado r,en treel10ye l12d ejuli od e200 2.
Cet
ráng olo
,O .yGo l dschm it,A .(2012 )“F is cald e
cen t
r al
izationinL atinAm erica:inc r easings o c
ialcoh e s
i on
am ongh i ghlyu n equ alt err
it or
i alun its”i nJ im én ez
,J .PyB ro s
i o
,G .( ed.)D ecent ral
iz a
tionandr eformi n
LatinAm e r
ica :Imp ro vingi nt ergo ver nm entalr elations.
Cet
ráng olo
,O .y Góm ezS abai n
i,J .C .(2007 )“L at r
ibu tac
i ónd ire c
taenAm éricaL at
in ayl osd es
a fíosal a
im posici óns obr el ar enta”,S erieM acroe conom íad elD es ar rollo,CEPAL ,S ant
i ag od eCh ile.
Cet
ráng olo
,O .yGom e zS ab aini
,J .C .(20 12 )“Ev ol u
ci ónreci en te,r a
í cesp a
s adasyp rinci pa
le sp roblem asd e
lascu ent aspú blic asa rg ent
in as ”
,Bo l e
tínIn f orm at
iv oT ech int338 ,M ay o
-A gos
t o
,Bu en osA ire s
.
Cet
ráng olo
, O . yJ im én ez,J .P .(2 003) “L a s PolíticaF i sc a
l en A rgentina du rantee lr égim en d e
con ver
tibilidad ”,S e r
i eg estiónpúb li caN º3 5,CEPAL ,S anti ag od eC hile
.
Cet
ráng olo
,O .y J im én ez,J .P .(200 4)“L asr e
la c
i onesen tr en i velesd eg obiern oen A rg entina.R aíces
his
tóricas,in stituci onal esycon f
li c
t osp ersistentes”,S erieG e s
t iónPúb lica4 7,CEPAL ,S antiag od eC hile.
Cet
ráng olo
,O .
, Go ld schm i
t,A .L im a Qu intana,L .
,S an M arti n,M .y A prile
,M .(2011 )E lsi stemad es alud
argentinoys utr ay ectori ad el ar gop lazo :log rosa lcan zado syd esafío sfutur os,A portesp arae lD esarrollo
Hum an oenA rgen tina,OPS ,CEPALyPNUD .
Cor
tésC on de,R .(2000 )“F inan z asPú blicas,m onedayb an co s(1810- 1899 ) ”
,en A cadem iaN a c
ion ald el a
His
toria, Nu ev aH isto r
i ad el aN ación A rg ent
i na
. Tom o V –T erceraP arte
:L acon fig uraciónd el a
Repú b
lic ain dep en dient e1810–c .1 914,Ed .P lan e
ta,Bu en o sA ires.
DAGPyPS(200 6)In form esob rel osp rogram asd eem pleop rovi nciale s2005 ,M inis
t er
iod eE c on om íay
Produ cción,Bu en o sA ire s
.
Fi
szb e
in,A .yS ch ady ,N .(20 09 )T r ansf e
ren cia sM onet a
riasC ond icionad as
.R educi endol apo br e
zaa ct ualy
futura,B anco Mu n d
i al
,W as h
in gton ,D .
C.
Gala
ss o
,E .y M .R av all
i on(2004 )“S ocialP rot ect
i oni naC risis:A rg entina'sP lanJ efesyJ efas”,W orldBan k
Econom icR e v
i ew,Ox fordUn ive r
sityP r es
s,v ol
.18 (3 )
.
Hai
luD .yF .V erasS oare s(2009 )“T r ansferen cias Mon e
t a
ri asen Á fric ay Am ér
ic aL at
ina:u nas in opsi s
”,
Povertyi nf ocu sN °15,C entroIn ternaci onald ePo líticasp a rae lC r ecim ientoIn clusiv o
,G ru pod ePob r eza
,
Ofic
in ap araPo l
ític asd eD es arrollo,PNUD .
Hopen h
ay n,M .(2007 ),“C oh esións o c
ial:un ap erspe c
tiv aenp ro ces od ee labo ración”,C olecciónDo cum ento s
deP ro yecto,CEPAL,S ant
i agod eC hi
le.
Maur
icio,R .( 200 8)“P ol
ític asd etr ansferen c
i asm onetariasenA rg entina:Un ae va
l uac
i ónd es uim pa c
tos o brel a
pobrezay lad e s
i gu a
l da dyd es usc o s
t os”
,Un i ver
si dadd eG e neralS a rmi en
t o-CON ICET .
Maur
izio,R .(201 1)L ast ran sferen ciasm on e
ta riasal osh og are sye lcom portami entoene lm e
r cadod e
trabajo:e lc as od el aA sign ac
i ón Un iv ers alpo rH i
joen A rg entin a
.In f orm ed econ sultoría
.O ficina
Internaci onald elT ra bajo.Bu en osA ires
.
Min
ister
iod eE con om íad el aP r ovi nciad eBu en osA ires(2 00 1)L aaut on om íaenl osm unicipi osarg enti nos
,
Cuad ernosd eE c on om íaN°5 6, M i n
i s
teriod eE con om í
ad el aP r ovinciad eB ueno sA ires,L aP lata
.
Min
ister
i od eEdu c ación(2011 )A nálisisyev a
lu a c
iónd elosa s pe c
t osedu cat
i vosd el aA signa c
i ónUn iv ersal
porH ijo,M inisteri od eEdu cac ión,Bu en osA ir
es.
Musgrave,R .(1999 )“F i scalF ed eralism ”,en Bu ch anam .
,J .y Mu sg rav e
,R . Pub licF inan cea nd Pu bl
i c
Choice.Tw oC on str as
ti ngV is ion soft heS tat e,Th eM ITP re ss
,L on dre s
.
Musg
r ave
,R .y M usgra ve,P .( 199 3)H acie ndaP ú blica
.T e ó
ricayA plica da,Q u
i n
tae dición,M cGr awH il
l,M adrid.
Repet
t o
,F .yD i
á zL ang ou,G .(20 10)“E lp ap e
ld elaa si gnac
i ónu n
i versalenl acon stru cciónd eu nsistem ad e
proteccións ociali nteg ral,Do
” cum en tod eT r ab a
j oN°55,P rog ram ad eP rotecciónS o c
ial
,C IPECC .
St
igl
itz,J.(19 88)L ae con om íad e
ls e c
t orpúb l
ico,A ntoniBo s ch,B arc e
l ona.
UNESCO(2012 )s itiow eb ,www .un esco.org,s ept
iem brede2012 .
Vi
lla
toro,P .( 200 7)“L ast ran s
f eren c
i asc on d
i cion adasenAm é ric aL atin a
:L uc esys om bras”,D ocum en tod ela
CEPAL p a
rae lS em i nar
i oI ntern acion alE vol uc
i ón y d esafíosd el o sp r ogram asd et ransfer encias
condicion ada s
.

48
CEPAL-S
eri
eMa
cro
eco
nom
íad
elD
esa
rro
lloN
°14
4 L
ade
sce
ntr
al
iza
ció
nye
lfin
anc
iam
ien
tod
epo

tic
ass
oci
ale
sef
ica
ces
..
.

Ser
ie
Macroeconom
íade
lDesa
rro
llo .
Núme
rospub
licados
Unl
istadocomp
letoas
ícomolosa
rch
ivospd
fes
tánd
ispon
iblesen
www
.cepa
l.o
rg/publ
icac
iones

144
.L ad esc entrali za ciónye lf in anciami
e n
tod e po lí
tic ass o c
i a
le se f
i caces:im pactos,desaf
ío syr eform as.Elc asod el a
Arge n
tin a,O s ca rC etr á ng oloyA r
i e
laG old s
c hm it(LC /L .3740) ,20 13.
143.Análisisd el ar e form at ribu tar
i aen e lE cu ado r, 2 001- 2012, Lu isC ast
ro,V íc
torA guia ry M ayraS áenz,
(LC /L. 3739) ,2013 .
142
.Po lít
ic am on etari a,c am biariaym acrop rud en cialp arae ld esarrol
lo.Vo lat
ili dadyc recimientoe nAm éricaL at
in aye l
Caribe,1 98 0- 2 01 1,R am ónE .Pin eda- SalazaryRod r
ig oC á
rc am o-Día z( LC /L.3733),2 01 3
.
141
.Po lít
ic at ribu tari ayp rot ec c
iónd elm edio am bie nte.Im posicións obrev e hícu
lo se n Amé r
ic aL atina,J uanC .G óm ez
Sab a
íniyD alm i ro Mo r án( LC /L.373 2),2 013.
140.Eld es em pe ño m e dio cred el ap rod uctivida dl aborale n Am éri
c aL a
tin a:un ai nte
rpretació nn eo
cl ás
ica,C la udio
Arave nayJ u anA lb ertoFu entes(LC /L .
372 5) ,20 13.
139.Gen e
r a
tingin clu siv ea nds us
t a
in ableg row th.T h erol eo fpo li cyand m ultilevelfisca
linstitut
i ons,Eh tishamA hm ad
(LC /L.3718 ),20 13 .
138.Polít
ic asf isc al esp a rae lc recim i
e n
to yl aig uald ad,R i cardo M artn er
,A nd re
a Pod es
t á eI vonn eG on zá
l ez
(LC /L.3716) ,20 13 .
137
.D esarrollo m in ero y c onflictoss ocioam bient a
l es
.L o sc asosd e Co lom bia, M éxicoyP erú,M iryam S aad e
(LC /L.3706) ,20 13 .
136
.R as gose stil
i za do sd el ar e
la c
ió ne ntrei nv ersiónyc recim ie n
toe n Am éricaL a
tinaye lC arib e,1 980- 2012,L uis
Fel
ip eJ im én ezyS a nd raM a nueli
to(LC /L.370 4),20 13 .
135
.Im pa c
to sd el asr e form a sr ecientesd epo lít
i caf isc a
ls obr elad istr
ibu ciónd el osingresos.E lc asod eP erú,A ndré s
Escala n
t e(LC /L .369 9), 20 13.
134.Polít
ic af is calyc re cim i entoe c onóm i co. Con sidera cion esm icro económ i casyr ela
cion esm acroeconóm ica
s,J osé
Fél
ixS a n z-S an zeI sm aelS anzL abrado r(LC /L .3638) ,2 01 3
.
133.Polít
i cat ribu ta riae nAm éricaL atina:a ge ndap arau n as e gund ag enera c
iónd er e
f o
rm as
,J uanC arlosG ómezS ab aí
niy
Dalm i
r oM orá n(LC /L .3632 ),2 01 3
.
132.Desce ntraliz ación ,inv er siónp ú b
li c
ayc ons olid ac
i ónf iscal
:h a c
iaun anu e vag eom e
tríad elt r
iá ngulo,R ob e
rto
Ferná nd ezL ler a(LC /L .362 2),20 13.
131.L aarqu it ectu raf in an cier am undi a
lyr egion alal alu zd el ac r
i s
is,J oséA ntonioO campo(LC /L.3584 ),20 13.
130.Polít
icat ri butar iap ar am ej orarlain versióne nAm ér
i caL ati na
,C laudioA gostin
iy M ichelJ o
rr a
tt(LC /L. 3589)
,2 0 13.
129.Lai nver s
i ó nye la h or roe nAm ér
i caL atina:n u ev osr asg osestilizados,re qu e
rimie n
tosp a
r aelc recimie ntoye lem entos
deu nae s
t rate giap a raf or
t alec e
rs ufina nciami ent o
,S an draM an uel
itoyL uisF e
lipeJim éne
z(LC /L. 3603 )
,2 013.
128
.In terac cion e sin t erg ub ern am e n
talese ntrelo sim pu esto ss obree lp etróleoye lg asyl aprot ecciónam biental,G iorgio
Brosio(LC /L .358 3),20 13.
127.Polít
icaf is calei nv ersi ó n
:U ne n
f oq u
es istémi coyd ecr ecim ientoi nc
l us
i vo,J oséM aríaFan e
lli(LC /L.35 56),2 013.
126.El
itese c onóm i cas,d e sig u a
ld adyt r
ibu tación,J u anP abloJ im é nezyA ndrésSo lim ano(LC /L .
3552) ,2 012.
125
.L ar ef orm at ribu t ariau rug ua yad e2006 :a lg un asc on sid erac
ion esd ee conom íapolít
icayc om portam enta
l,A ndrés
Rius(LC /L.3550 ),2 01 2.
124
.In f o
rm alid adyt r ibu t acióne n Am é
ricaL atin a
:Ex plo rand ol osn exosp ar am e
jorarlae quid ad,J uanC ar
losG óm e
z
Sab a
íniyD alm iro Mo rá n(LC /L.353 4),2 012.
123
.C lasem e diaypo líti caf is cale nAm é
ric aL at
in a,D ieg oA va nz
in i(LC /L.352 7),20 12.
122
.C re c
im i ento,em pl e oyd i str
ibu ciónd eing r esose nAmé ricaL a
tin a
,J ürge nW el
ler(LC /L.3516 ),20 1 2
.
121
.R ev enu es haring :th ec aseo fB razil’sICMS ,J os é M anu elA r
roy o,J ua nP abloJ im éne zand C arl
o s Mu s s
i
(LC /L.3489 ),20 12 .
120
.E st
im a c
i ó nd e l ar e ca ud aci ónp otenciald e
l im pu estoa l are ntae nAm ér
i caL atina,D aríoR o
ssig nolo(LC /L.34 84)
,2 0 1
2.
119
.Im po s
i ciónal ar e ntap erson alye quidade nAm éricaL atina:N ue vo
sd esafíos
,J .C .G óm ezS abaíni
,J .P abloJim én ez
yD a
ríoRo ssig no l o(LC /L .347 7),201 2.

49
144

macroeconomía del desarrollo

COMISIÓN ECONÓMICA PARA AMÉRICA LATINA Y EL CARIBE


ECONOMIC COMMISSION FOR LATIN AMERICA AND THE CARIBBEAN
www.cepal.org

También podría gustarte