Conversaciones en Aymara
Conversaciones en Aymara
PHÄÑANAKA
1.1. APTHAPIT PHÄÑANAKA
1.1.1. QALLANTAWI 1. ARUNAKA 2. ARUSARA
1.1.2. ARUSKIPAWI
A. Tata, phäñaw q’alaxki. Akürunakaw tukusxäni.
B. ¡Aaa…! Jichhasti; kamacharakiñäni. Pacharakis jan utjkitutixa;
apthapir sariristaya.
A. Ukaya.
B. Uywanak awatkasin uka pampanakat apthapisinismasti.
A. Ukrakpï lurasktxa; niyaxay q’alaxchispanxa.
B. Uka pampanakan kuna qarwa thaxasa, waka phurusa,
utjapunchixaya, akürunakatak ukanak apthapisïnma.
1
A. Yaw tata; ukata, kuna pacharak saräta?
B. Wañsuñapataki, akürunakaw k’utthaphir sarä; ch’uxña lawax
jathichixaya.
A. Jisa, qalakayituruxay jathjchispaxa.
B. Ukatpï; wañsuñapatak k’utthaphir sarä.
A. Yaw, ukhama; mäpitak irnaqir sarañatak wakiyasxañäni.
B. Jisa.
A. Manq’it waxt’anxirismasti.
B. Yaw mama, ukhama; manq’t’asxañäniya. 5. ARUSKIPAWI
2
uka phäñanak apkatasipxiritayna; jichhax ukax janiw utjkiti;
qhusqhümanakampikiw phayataxi.
Qarwa thaxasa, iwij thaxasa, waka phurusa, qalakay phurusa, janiw alañakiti;
ukanakax uka pampanakan inakichixaya. Iwija, qarwa, waka, awatkasin
apthapiniksnawa. Janiw khitis jark’askaspati; uka phäñanakax janiw jaqinikiti;
ukat khitis apthapinikispawa. Jichha yamakis inachï; janixay ukamp ask
phayxapchitixa.
ULLAW JISKHT’ANAKA
Jkh. Nayra pachaxa, Aymar jaqinakax kunampis phayapxiripachäna?
Ktt’. …………………………………………………………………………………
Jkh. Pallthapit phäñanakax alañapachati?
Ktt’. …………………………………………………………………………………
Jkh. Nayra achachilanakaxa, kuns marpachatak apkatapxiripacha?
Ktt’. …………………………………………………………………………………
Jkh. Kawksir uywas machiqaruk thaxpacha?
Ktt’. ……………………………………………………… 3. RESPUESTA
3
………………………………………………………………………………………………..
ukhamarakiwa phurusti suma Waka.
…………………………………………………………………………… 4. RESPUESTA
ARUSARA
El sufijo –ya causativo (hacer) ejecuta una acción que expresa causa del sujeto.
Éste sufijo, cuando se yuxtapone a la raíz verbal no elide a la última vocal de éste.
Apa-ña llevar
Apa-ya-ña hacer llevar o mandar
Manq’a-ña comer
Manq’a-ya-ña hacer comer
Jacha-ña llorar
Jacha-ya-ña hacer llorar
Uñch’uki-ña mirar
Uñch’uki-ya-ña hacer mirar KUTT’AÑA_1
4
YANT’AWI
ARUNAKA AUDIO
Aküru Estos días. combustible
Apthapiña Juntar, recoger. Phayaña Cocinar
Awatiña Pastear. Q’ala Todo.
Ch’uxña Verde. Qalakay phuru Excremento de
Irnaqiri Trabajador, persona burro
que trabaja. Qalakayu ~ Burro, asno.
Iwij thaxa Excremento de asnu
oveja Qarwa thaxa Excremento de
Jathi Pesado. llama.
Jiskht’a/Jkh. Pregunta Saraña Ir de un lugar a otro
K’utthapiña Acción de talar. lugar.
Kutt’ayaña/Ktt’. Respuesta Tukuña Terminar.
Lawa Palo. Waka phuru Excremento de
Manq’a Comida. vaca.
Mäpita De una vez. Wakiyaña Alistar.
Phäña Todo lo que se KUTT’AÑA_1
utiliza para cocinar,
5
1.2. T’ULA CH’IXTA
1.2.1. QALLANTAWI
1. ARUNAKA 2. ARUSARA
Chujchuka
T’ula Lawa
Saphi ~ kapasu
Tunu
T’ulanaka Qinaya
Jallu
Ch’uxña
Ch’iwi
Uraqi
6
1.2.2. PANITKAM ARUSKIPAPXAÑÄNI
A. Tata; jichhürutakix janiw manq’à phaykati.
B. Kunata.
A. Phäñajaw jan utjkiti.
B. Jichhasti; kamacharakiñänisti.
A. Ukaya; wajay wajanïñanixa.
B. Ukhama; walikiskaniwa, ansasin lawanak apthapinïñaspaxa.
A. Jisa, jumax nayrst’xchitaxaya, ukata, lawanak apthapinkatapï.
B. Yaw mama.
A. Ukata, nä purïni; ukja wiykatañäni.
B. Ukata, ¿Kunarurak wajanïñanisti; qalaru; jan ukax khularucha?
A. Khularukiw wajasiñäni.
B. Walikiskäniw taykali. Ansasin ratukiw jutäta.
A. Jisa; nä ratukiw jutä.
B. Ukhama; nä sarxkaki.
A. Yaw. Tata. 3. ARUSKIPAWI
7
1.2.3. ULLAPXAÑÄNI MODELO ORACIONAL
T’ULA PHÄÑANAKA
Suni pampanakana, uka t’ula lawanakax inaw ch’uxñaraski; ukampirusa, uka
t’ula lawanakax kast kastaw utji; uka t’ula lawanakax janiw amanut
ayruñakiti; umampis warañakiti; wustupakiw munañapar aliski. Uywanakax
janiw anch uka t’ula lawanakar yäqapkiti; kunata? Uka t’ula lawanakax
k’allk’uwa; ukat jan anchà manq’apkiti.
8
Jkh. ………………………………………………………………………………………….
Ktt’. ………………………………………………………………………………….
Jkh. ………………………………………………………………………………………….
Ktt’. ………………………………………………………………………………….
Jkh. ………………………………………………………………………………………….
Ktt’. ………………………………………………………………………………….
ARUNAK KIKIPAYAÑÄNI
1 2
3 4
5 6
7 8
10
11
HORIZONTAL VERTICAL
1.- Ahora 2.- Sombra
4.- Altiplano 3.- Lluvia
5.- Cocinar 4.- Raíz
7.- Humo 6.- Plantar
9.- Inútil 5.- Combustible para cocinar
10.- Vivir 8.- Piedra
11.- Planta 10.- Cerro
RESPUESTA
9
1.2.4. QILLQAÑÄNI (Arunak kikipayktana, uka arunakamp tama arunak
qillqapxañäni)
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………….
ARUSARA
El sufijo –si reflexivo enclítico (se) se yuxtapone a la raíz del verbo indicando la
reflexión del sujeto. Éste sufijo cuando se yuxtapone a la raíz verbal no elide a la
vocal.
Jariña lavar
Jari-si-ña lavarse
T’axsuña lavar (ropa)
T’axsu-si-ña lavarse (ropa)
Thuqhuña bailar
Thuqhu-si-ña bailarse
Qunu-ña sentar
Qunu-si-ña sentarse
El sufijo –rapi benefictivo enclítico (selo) se yuxtapone a la raíz del verbo
indicando el beneficio de la persona. Éste sufijo cuando se yuxtapone a la raíz
verbal no elide a la vocal.
T’axsu-ña lavar
t’axsu-rapi-ña lavárselo
Jari-ña lavar
10
jari-rapi-ña lavárselo
Thuqhu-ña bailar
Thuqhu-rapi-ña bailárselo KUTT’AÑA ARUSARA 2
YANT’AWI
ARUNAKA AUDIO
Ali Planta Ch’uxña Verde
Amanu Al intento Ina Inútil
Ancha Demasiado harto Jallu Lluvia
Ansasa Más bien Jichha Ahora
Apkataña Alcanzar una cosa a Jiq’i Humo
alguien, contagiar K’allk’u Amargo, agrio
Apthapiña Reunir en cantidad K’utthapiña Sacar leña desde la
Aski Perfecto raíz
Ayruña Plantar Kasta Variedad
Ch’iwi Sombra Khula Terrón que se
Ch’ixta Astilla de madera levanta con el arado
11
Khumthapiña Ir a cargar en el burro Qullu Cerro
Lawa Leña Saphi~kapasu Raíz
Luraña Hacer Saraña Ir de un lugar a otro
Manq’a Comida Suni Altiplano
Mara Año T’ula Leña
Marka Pueblo Tayka Madre
Munaña Querer Uma Agua
Nakhaña Arder Uraqi Tierra
Nayra Antes Urpu Neblina
Nayrst’aña Adelantarse Uywa Animal
Pacha Tiempo Wali Bien
Pampa Llano Waña Seco
Phäña Combustible para Waraña Echar
cocinar Wiykataña Atizar
Phayaña Cocinar Yaqaña Dar importancia,
Qala Piedra respetar
Qamaña Vivir
KUTT’AÑA_2
12
1.3. QHUSQHU CH’IYAR UMA
1.3.1. QALLANTAWI (yatichirir isch’ukiñäni)
1. ARUNAKA 2. ARUSARA
13
1.3.2. ARUSKIPAWI
A. Aski urukipan tatanaka.
B. Aski urukipanay tata.
C. Aski urukipanay tata.
A. Kuns luraskapxta?
B. Ch’uxña lawanak k’utthapiskapta; tata Manuchu.
C. Phäñaxay q’alaxchixa, ukata, uk lurañan sasin luraskapta.
B. Jumasti; kawkrak sarasktasti?
A. Uywanak anthapir saraskta. Uka lumanakan ankatatawa.
C. Iru; nä uywanak tunpthapir saririststi?
B. Qhisthi kunamxay sarchita. T’ant’a lurañatakixay t’ulanak
k’utthapchiñänixa.
C. Ukarakipï; ansasin qharür sarirista.
B. Ukax walikiskaniwa.
C. Mamax kunjamaskisa? Usnaqtatjamakirakinsa.
A: Pachpakiskiwa, kunapuni kamachchi; janiw qullayasiñs munkarakiti.
B. Kunaw usut sarakisti?
A. P’iqiw usut sakiwa; amuyutax jiq’iw usuyasamachi.
C. Jichhast kamacharakita.
A. Ukatpï juparux jan phayayxaptixa, ni michachuws qhanayxaptixa.
B. Ukata, kunampirak qhanayasiptasti?
A. Ispilm chuwampikiw qhanayasipta.
C. Llakiskañasa.
A. Jisa; ukhamakiw qamataski.
B. Ay llakikisä.
A. Ukapï. Nä sarxä.
B. Yaw.
C. Uñjakitawa.
A. Ukhama; jikisiñkama.
B. Jikisiñkamaya.
C. Jikisiñkamaya. 3. ARUSKIPAWI
14
JISKHT’ANAK QILLQAPXAÑÄNI
Jkh. ………………………………………………………………………………………. ?
R. Usut mamarux jiq’iw usuyi.
Jkh. ………………………………………………………………………………………. ?
R. Tatanakax ch’uxña lawanak k’utthapiskapxi.
Jkh. ………………………………………………………………………………………. ?
R. Tata Manuchuw uywanak anthapir saraski.
Jkh. ………………………………………………………………………………………. ?
R. Qhisthiw uywanak tunpthapir sarañ amti.
Jkh. ………………………………………………………………………………………. ?
R. Mamarux p’iqiw usuyi.
Jkh. ………………………………………………………………………………………. ?
R. Uywanakax lumanakan ankatatawa.
Jkh. ………………………………………………………………………………………. ?
R. Mamaw usnaqtata.
Jkh. ………………………………………………………………………………………. ?
R. Tata Manuchuw ispilm chuwampik qhanayasi. 4. RESPUESTA
1.3.3. ULLAÑA
QHUSQHÜM PHÄÑA
Nayrapachax qhusqhüm phäñaw jan utjkataynati; uka pachanakax qarwa
thaxampi, jan ukax waka phurumpi, jan ukax k’utthapit lawanakamp
phayapxiritayna; jichhakamas ukax utjaskiwa. Arum qhanäsiñatakisti; uka
pachanakax ispilm chuwamp qhanäsipxiritayna; uka ispilm chuwax qarwa lik’it
jan ukax iwij lik’it luratatänawa, nayra achachilanakax ukham patanakan
qamapxiritayna; jichhaxa, uka ispilm chuwax janiw anchà apnaqataxiti;
uñt’ataxisa.
15
qhanayañatakisti; michachuwaw uñsti. Kun lurañatakisa, arumanakax ukamp
lurapxiritayna; ukampirusa, uka michachuw qhankipan jiq’iriwa. Ukat jan askì
munataxiti.
16
Jkh. Qhusqhümaxa, kunapachas uñstpachäna?
Q’) Qhusqhümaxa, niya mä waranq kimsaqall patak phisqa tunk
llatunkan maraw uñstatäna.
Qh) Qhusqhümaxa, niya mä waranq kimsaqall patak suxta tunk
llatunkan maraw uñstatäna.
Q) Qhusqhümaxa, niya mä waranq pusi patak phisqa tunk llatunkan
maraw uñstatäna.
17
1.3.4. ARXAYAT QILLQAÑÄNI
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
ARUSARA
El sufijo –t’a complacedor (semánticamente refleja como: con agrado, con gusto,
con sentimiento y etc.) se yuxtapone a la raíz verbal condicionando con la elisión
vocálica, además, “(…) este sufijo suaviza y endulza…” (Gómez B., 2009, pág.
72) con la satisfacción en el modo imperativo. Por otro lado, este sufijo no
minimiza como sustenta Gómez, por qué, este sufijo refleja complacencia
gramatical con relación al marcador de persona.
Ik.t’a.ña dormir (con gusto)
18
SINGULAR
Nayax ik-t’a-tä-ta yo había dormido (con agrado)
Marcador de persona
Marcador de tiempo pasado no testimonial
Sufijo complacedor
Raíz verbal
Jumax ik-t’a-tä-ta tú habías dormido (con agrado)
Jupax ik-t’a-tay-na él había dormido (con agrado)
Jiwasax ik-t’a-tä-tan nosotros habíamos dormido (con agrado)
PLURAL
Nä-naka-x ik-t’a-pxa-tä-ta
Marcador del número verbal
Marcador del número nominal
Juma-naka-x ik-t’a-pxa-tä-ta
Jupa-naka-x ik-t’a-pxa-tay-na
Jiwasa-naka-x ik-t’a-pxa-tä-tan
KUTT’AÑA ARUSARA 3
YANT’AWI
19
ARUNAKA AUDIO
Alaña Comprar. Mä patak mara Un siglo.
Apnaqaña Manejar. Manq’a Comer.
Aruma Noche. Michachuwa Mechero.
Ispilm chuwa Vela artesanal. Munaña Querer.
Iwij lik’i Sebo de oveja. Nï Casi.
Jani No. Phayaña Cocinar.
Jiq’i Humo. Pisi Menos.
K’utthapiña Acción de voltear Qamaña Vivir.
con la picota Qarwa lik’i Sebo de llama.
desde la raíz una Qhanaña Alumbrar.
leña. Qhusqhüma Querosene,
K’utuña Acción de parafina.
arrancar con la Uñstaña Aparecer.
picota desde la Uñt’aña Conocer.
raíz una leña. Yänaka Objetos.
Lawa Palo. Yaqha Otro.
Luraña Hacer.
KUTT’AÑA_3
20
1.4. LURAT PHÄÑANAKA
1.4.1. QALLANTAWI 1. ARUNAKA 2. ARUSARA
1.4.2. ARUSKIPAWI
A. Tata, khitis liq’ini?
B. Khitipuni liq’iniskchi; janiw yatkti; uñtanismasti.
A. Yaw.
A. Khititasa?
C. Nayatwa.
C. Aski arumakipan mama Pancha.
A. Aski arumakipanay tata Iru. Kunjamaskaptasa?
C. Nänakax walikiskaptwa. Jumanakasti?
21
A. Nänakax walikiskaptwa. Tata, aksar mantanima.
C. Walikiskaniw mama. Tata Pirqaruw thaqhta.
A. Aksankaskiwa, mantaniskakima.
C. Walik walik mama.
B. Khitis mama?
C. Aski arumakipan tata Pirqa.
B. Aski arumakipanay tata. Kunas akar irpantma?
C. May achikt’asiñ munsma.
B. Kunarakisti? arsunimay tata. Amutakirakis quntaxa.
C. Jisa, qharanakat phäñ-jumi-sirk’inak uskupxäni, sapxarakisa;
ukhamati?
B. Jisa ukhampuniskiwa, ukat kamacharakisti?
C. Ukax qullqimp uskuyañapachachixaya?
B. Janiwa.
C. Ukapi llakisiyituxa.
B. Kunata?
C. Qullqixay jan utjkchitutixa.
B. Janiw qullqitakikiti.
C. Ukhama; walikiskisa. Ansasin nä sarxä.
B. Yaw.
C. Mayakkam tata.
B. Mayakkamay tata.
4 ARUSKIPAWI
JISKHT’ANAKAR PHUQHANCHAÑÄNI
Jkh. Khitis liq’initayna?
Ktt’. ………………………………………………………………………………
Jkh. Khitis jist’aqir sarï?
Ktt’. ………………………………………………………………………………
Jkh. Tata Iruxa, khitirus thaqhi?
Ktt’. ………………………………………………………………………………
Jkh. Khitis llakisi?
22
Ktt’. ………………………………………………………………………………
Jkh. Tata Irump tata Pirqampixa, kunats aruskipapxi?
Ktt’. ………………………………………………………………………………
Jkh. Khitis amutak qunu?
Ktt’. ………………………………………………………………………………
Jkh. Khitis jan qullqiniki?
Ktt’. ………………………………………………………………………………
5 RESPUESTA VIDEO
1.4.3. ULLAPXAÑÄNI
LURAT PHÄÑANAKA
Uka lurat phäñanakaxa, khaysa Medio Oriente uksatuqin nayratpach
jiqxatapxatayna. Niya waranq waranq maranakaw uka phäñ-yänakax
uñstatpa. Uka lurat phäñanakax ninamp wiykatas jiqxatapxatayna. Khaysa
Persia, Grecia, India uksa jach’a markanakan akham sasin sutinchapxatayna
llamas eternas ([Link], 2018), ukat uka markankir jaqinakax janiw
ancha uka phäñ-yänak yaqapkataynati.
Khaysa China jach’a markan niya llätunk patak maran uraq manqhar
p’iyantapxatayna; uka nayrir p’iyat qhusqhu phäñà apsupxatayna
([Link], 2018). Ukat uksaruw uka qhusqhu phäñax yatxatataxi. Ukat
yaqha jach’a markankirinakax yatxatañar p’iqt’apxi.
23
ARUCHIR ARUNAKAMP TAMA ARUNAKAR JIKTHAPIYAÑÄNI
1.- Uka phäñ-yänakax niya waranq
tukuyapxi
waranq maranakaw
2.- Khaysa China Jach’a markan niya
uñstatpa
llätunk patak maran uraq manqhar
3.- Uka markankir jaqinakax janiw anch
jiqxatapxatayna
uka phäñ-yänak
4.- Uka lurat phäñanakax ninamp
yatxatataxi
wiykatas
5.- Nayratpacha, jichhakamasa, uraq
yaqapkataynati
manqhat apsusin phäñ-jumir
6.- Ukat yaqha jach’a markankirinakax
apkatataxi
yatxatañar .
7.- Uka sayt’utinkinakamp
p’iyantapxatayna
phayañanakaruw
8.- Sayt’utinkirkamaw
p’iqt’apxi
24
jiwaq………kispawa. Jallu…………… pachasti, lura……… phäñanaka……….w
manq’anak phaya………..; lurat phäñanakamp phayatax manq’ax qamawa;
apthapit phäñanakamp phayatax manq’a q’aphkakiwa. Lurat phäñanakax pä
kastaw utji. Nayr……….x ch’iyar qhusqhüma…….. tukuyatawa; ukharu……..,
jumi samar uñtataw wakiyata. RESPUESTA
JISKHT’ANAKA
Jkh. Khaysa pampanakana, kunas inaxa?
Ktt’. ………………………………………………………………………………
Jkh. Phäñanakax alañapachati?
Ktt’. ………………………………………………………………………………
Jkh. Kunas walja urunak wañachiña?
Ktt’. ………………………………………………………………………………
Jkh. Kunas ninamp jan nakhkaspati?
Ktt’. ………………………………………………………………………………
Jkh. Qawqha kast phäñas utji?
Ktt’. ………………………………………………………………………………
Jkh. Kunamp phayatas qama?
Ktt’. …………………………………………………………… RESPUESTA
25
………………………………………………………………………………………………..
Manq’a kasta phayañaxa markanakana jach’a utji kastawa
………………………………………………………………………………………………..
arumanaka jumixa wali qhanañatakiwa aski Phäña
………………………………………………………………………………………………..
phaxsina juyphi junt’uchasiñatakiwa pacha sinti Phäñ-jumixa aski
………………………………………………………………………………………………..
markanakana Jach’a uka phayañanakaru phäñ-jumi-sikítkama apkatayasipxi
………………………………………………………………………………………………..
uka Yaqhipa jaqinakaxa phäñ-jumimpi markankiri jarisiñataki apkatayasipxi
………………………………………………………………………………………………..
1 RESPUESTA
ARUSARA
El sufijo –ysa / –ysi yanapt’iri (ayudar a alguien) se yuxtapone a una raíz verbal
sin elidir la vocal de la base, además, este sufijo indica “(…) que el sujeto ayuda
(…) a la realización de la acción verbal” (Gómez B., 2009, pág. 73) en relación al
marcador del tiempo.
Thuqhuña
SINGULAR
Nayax thuqhu-ysa-yä-ta yo ayudé a bailar
Jumax thuqhu-ysa-yä-ta tú ayudaste a bailar
Jupax thuqhu-ysa-¨-na él ayudó a bailar
Jiwasax thuqhu-ysa-yä-tan nosotros ayudamos a bailar
PLURAL
Nänakax thuqhu-ysa-pxa-yä-ta nosotros ayudamos a bailar
Jumanakax thuqhu-ysa-pxa-yä-ta ustedes ayudaron a bailar
Jupanakax thuqhu-ysa-pxa-¨-na ellos ayudaron a bailar
Jiwasanakax thuqhu-ysa-pxa-yä-tan nosotros ayudamos a bailar
KUTT’AÑA ARUSARA 4
26
YANT’AWI
Jkh. Uka phäñ-yänakaxa, kuna pachanakas uñspacha?
Ktt’. ………………………………………………………………………………
Jkh. Uraq manqharu, kuna pachans p’iyantappacha?
Ktt’. ………………………………………………………………………………
Jkh. Khitinakas jan phäñ-yänak yaqapki?
Ktt’. ………………………………………………………………………………
Jkh. Khitinakas yatxatañar p’iqt’apxi?
Ktt’. ………………………………………………………………………………
Jkh. Khitis llakisita?
Ktt’. ………………………………………………………………………………
6. RESPUESTA
ARUNAKA AUDIO
27
Phayaña Cocina Sama Trascender olor,
Phayaña Cocinar color
Phuqhayaña Hacer llenar Sayt’utinki Garrafa
Pirqa Nombre propio Tukuyaña Hacer terminar
Q’aphiña Desprender olor Uñstaña Aparecer
Q’iwkataña Atornillar Uñtaña Mirar
Qama Alimento sin sabor Uraqi Terreno
Qhanaña Alumbrar Waja Harto
Qullqi Dinero Wañachiña Secar
Qunuña Sentar Wiykataña Prender fuego
KUTT’AÑA_4
28