0% encontró este documento útil (0 votos)
108 vistas28 páginas

Conversaciones en Aymara

Cargado por

zzneim336
Derechos de autor
© © All Rights Reserved
Nos tomamos en serio los derechos de los contenidos. Si sospechas que se trata de tu contenido, reclámalo aquí.
Formatos disponibles
Descarga como PDF, TXT o lee en línea desde Scribd
0% encontró este documento útil (0 votos)
108 vistas28 páginas

Conversaciones en Aymara

Cargado por

zzneim336
Derechos de autor
© © All Rights Reserved
Nos tomamos en serio los derechos de los contenidos. Si sospechas que se trata de tu contenido, reclámalo aquí.
Formatos disponibles
Descarga como PDF, TXT o lee en línea desde Scribd

MAYÏR T’AQA

PHÄÑANAKA
1.1. APTHAPIT PHÄÑANAKA
1.1.1. QALLANTAWI 1. ARUNAKA 2. ARUSARA

Qarwa thaxa Iwij thaxa

Waka phuru Qalakay phuru

1.1.2. ARUSKIPAWI
A. Tata, phäñaw q’alaxki. Akürunakaw tukusxäni.
B. ¡Aaa…! Jichhasti; kamacharakiñäni. Pacharakis jan utjkitutixa;
apthapir sariristaya.
A. Ukaya.
B. Uywanak awatkasin uka pampanakat apthapisinismasti.
A. Ukrakpï lurasktxa; niyaxay q’alaxchispanxa.
B. Uka pampanakan kuna qarwa thaxasa, waka phurusa,
utjapunchixaya, akürunakatak ukanak apthapisïnma.

1
A. Yaw tata; ukata, kuna pacharak saräta?
B. Wañsuñapataki, akürunakaw k’utthaphir sarä; ch’uxña lawax
jathichixaya.
A. Jisa, qalakayituruxay jathjchispaxa.
B. Ukatpï; wañsuñapatak k’utthaphir sarä.
A. Yaw, ukhama; mäpitak irnaqir sarañatak wakiyasxañäni.
B. Jisa.
A. Manq’it waxt’anxirismasti.
B. Yaw mama, ukhama; manq’t’asxañäniya. 5. ARUSKIPAWI

AKA TAMA ARUNAKAR YAPAPARJAM PHUQHANCHAPXAÑÄNI


Jkh. Mamana, kunas q’alaxki?
Ktt’. ………………………………………………………………………………….
Jkh. Pachaxa, khitins jan utjkpacha?
Ktt’. ………………………………………………………………………………….
Jkh. Awatkasin uka pampanakata, mamaxa, kunanaks apthapinïni?
Ktt’. ………………………………………………………………………………….
Jkh. Tataxa, kunanaks k’utthaphir saräni?
Ktt’. ………………………………………………………………………………….
Jkh. Kunatakis k’utthaphir saräni?
Ktt’. ………………………………………………………………………………….
Jkh. Kawkirus sarañ amtapxi?
Ktt’. ……………………………………………………………… 6. RESPUESTA

1.1.3. ULLAPXAÑÄNI ARUSARA


PHÄÑANAKA
Nayra pachaxa, aymar jaqinakax qarwa thaxamp jan ukax waka phurump
phayapxiritayna; uka phäñanakax pampanakana, lumanakan walichixaya;
ukakan wañaraski. Ukat saraksnawa, qarwax mächiqarukiw thaxi; janiw
kawkharus thaxkaspati; ukatxay ratuk apthapinitachixa. Iwijasti; kawkharus
thaxakiwa; janiw mächiqaruk thaxkaspati. Nayra achachilanakax marpachatak

2
uka phäñanak apkatasipxiritayna; jichhax ukax janiw utjkiti;
qhusqhümanakampikiw phayataxi.

Qarwa thaxasa, iwij thaxasa, waka phurusa, qalakay phurusa, janiw alañakiti;
ukanakax uka pampanakan inakichixaya. Iwija, qarwa, waka, awatkasin
apthapiniksnawa. Janiw khitis jark’askaspati; uka phäñanakax janiw jaqinikiti;
ukat khitis apthapinikispawa. Jichha yamakis inachï; janixay ukamp ask
phayxapchitixa.

ULLAW JISKHT’ANAKA
Jkh. Nayra pachaxa, Aymar jaqinakax kunampis phayapxiripachäna?
Ktt’. …………………………………………………………………………………
Jkh. Pallthapit phäñanakax alañapachati?
Ktt’. …………………………………………………………………………………
Jkh. Nayra achachilanakaxa, kuns marpachatak apkatapxiripacha?
Ktt’. …………………………………………………………………………………
Jkh. Kawksir uywas machiqaruk thaxpacha?
Ktt’. ……………………………………………………… 3. RESPUESTA

TAMA ARUNAK LURAÑÄNI, (wakisch ukaxa, sallanak jaquqarakiñäni)


Nayra phayapxiritayna qarwa thaxampkamawa achachilanakaxa.
………………………………………………………………………………………………..
patanakana utjaskiwa Jichhakamasa ukaxa, armatakiti janiwa.
………………………………………………………………………………………………..
Ukata phurusa qarwa waka alañakiti janiwa thaxasa.
………………………………………………………………………………………………..
inachixaya qullunakana Ukanakaxa pampanakana.
………………………………………………………………………………………………..
sarasina apthapinikispawa khithisa.
………………………………………………………………………………………………..
suma Qarwa phayañataki thaxaxa apthapiri ukata sarapxi uka.

3
………………………………………………………………………………………………..
ukhamarakiwa phurusti suma Waka.
…………………………………………………………………………… 4. RESPUESTA

1.1.4. SAPA MAYN YATIQTANA, UKANAKAT QILLQAÑÄNI


………………………………………………………………………………………………
……..…………………………………………………………………………………………
………..………………………………………………………………………………………
…………..……………………………………………………………………………………
……………..…………………………………………………………………………………
………………..………………………………………………………………………………
………………..………………………………………………………………………………
………………..………………………………………………………………………………
………………..………………………………………………………………………………
………………..………………………………………………………………………………
………………..……………………………………………………………………………

ARUSARA
El sufijo –ya causativo (hacer) ejecuta una acción que expresa causa del sujeto.
Éste sufijo, cuando se yuxtapone a la raíz verbal no elide a la última vocal de éste.
Apa-ña llevar
Apa-ya-ña hacer llevar o mandar
Manq’a-ña comer
Manq’a-ya-ña hacer comer
Jacha-ña llorar
Jacha-ya-ña hacer llorar
Uñch’uki-ña mirar
Uñch’uki-ya-ña hacer mirar KUTT’AÑA_1

4
YANT’AWI

Jkh. Aka jamuqana, kuns uñjasktäna?


Ktt’. ……………………………………

Jkh. Kunanakas jan alañaki?


Ktt’. ……………………………………...

Jkh. Pampanakana, kunas inaxa?


Ktt’. ………………………………………….
Jkh. Kawksir uywas kawkharus thaxaki?
Ktt’. …………………………………………. 7. RESPUESTA

ARUNAKA AUDIO
Aküru Estos días. combustible
Apthapiña Juntar, recoger. Phayaña Cocinar
Awatiña Pastear. Q’ala Todo.
Ch’uxña Verde. Qalakay phuru Excremento de
Irnaqiri Trabajador, persona burro
que trabaja. Qalakayu ~ Burro, asno.
Iwij thaxa Excremento de asnu
oveja Qarwa thaxa Excremento de
Jathi Pesado. llama.
Jiskht’a/Jkh. Pregunta Saraña Ir de un lugar a otro
K’utthapiña Acción de talar. lugar.
Kutt’ayaña/Ktt’. Respuesta Tukuña Terminar.
Lawa Palo. Waka phuru Excremento de
Manq’a Comida. vaca.
Mäpita De una vez. Wakiyaña Alistar.
Phäña Todo lo que se KUTT’AÑA_1
utiliza para cocinar,

5
1.2. T’ULA CH’IXTA
1.2.1. QALLANTAWI
1. ARUNAKA 2. ARUSARA

Chujchuka

T’ula Lawa

Saphi ~ kapasu

Tunu

T’ulanaka Qinaya

Jallu

Ch’uxña
Ch’iwi

Uraqi

6
1.2.2. PANITKAM ARUSKIPAPXAÑÄNI
A. Tata; jichhürutakix janiw manq’à phaykati.
B. Kunata.
A. Phäñajaw jan utjkiti.
B. Jichhasti; kamacharakiñänisti.
A. Ukaya; wajay wajanïñanixa.
B. Ukhama; walikiskaniwa, ansasin lawanak apthapinïñaspaxa.
A. Jisa, jumax nayrst’xchitaxaya, ukata, lawanak apthapinkatapï.
B. Yaw mama.
A. Ukata, nä purïni; ukja wiykatañäni.
B. Ukata, ¿Kunarurak wajanïñanisti; qalaru; jan ukax khularucha?
A. Khularukiw wajasiñäni.
B. Walikiskäniw taykali. Ansasin ratukiw jutäta.
A. Jisa; nä ratukiw jutä.
B. Ukhama; nä sarxkaki.
A. Yaw. Tata. 3. ARUSKIPAWI

AKA TAMA ARUNAKAR PHUQHANCHAÑÄNI


Jkh. Mamaxa, kunats jan phaykäni?
Ktt’. ………………………………………………………………………………….
Jkh. Khitis lawanak apthapinïni?
Ktt’. ………………………………………………………………………………….
Jkh. Kunas jan utjpacha?
Ktt’. ………………………………………………………………………………….
Jkh. Khitis ninà wiykatäni?
Ktt’. ………………………………………………………………………………….
Jkh. Kunarus wajapxäni?
Ktt’. ………………………………………………………………………………….
Jkh. Khitis ratuk sarañapa?
Ktt’. ……………………………………………………………… 4. RESPUESTA

7
1.2.3. ULLAPXAÑÄNI MODELO ORACIONAL
T’ULA PHÄÑANAKA
Suni pampanakana, uka t’ula lawanakax inaw ch’uxñaraski; ukampirusa, uka
t’ula lawanakax kast kastaw utji; uka t’ula lawanakax janiw amanut
ayruñakiti; umampis warañakiti; wustupakiw munañapar aliski. Uywanakax
janiw anch uka t’ula lawanakar yäqapkiti; kunata? Uka t’ula lawanakax
k’allk’uwa; ukat jan anchà manq’apkiti.

Nayra pachatpach jichhakamasa, suni markan qamirinakatakixa, t’ula lawax


wali askiwa. Jichhakamasa, ukampkamaw manq’à phayapxi; jupanakax janiw
ch’uxña t’ula lawanakamp phayapkiti; jan ukasti; waña t’ula lawanakamp
phayapxi; ch’uxña t’ula lawax janiw nakhañ munirikiti; jiq’ikiw jiq’xiri; waña
t’ula lawasti; janiw ch’uxña lawjam jiq’kaspati; ukat waña lawampkam
phayapxi.

Ukat saraksnawa, suni patan qamirikaxa, uka lawanak marpachatak


apkatasipxiritayna; uk lurañatakixa, uka pampanakaru, qullunakaru, k’utthapir
sarapxi; ukampirusa, janiw kunapachas k’utthapir sarañakiti; kunas pachan
pachaniwa; jallupach phaxsin janiw k’utthapiñakiti; kunata? Janiw jank’as
wañskaspati; ukata, uka phaxsin janì k’utthapiñakiti; llumpaqa, sataqallta,
taypisata, jan ukax lapak phaxsin k’utthapipxiritayna; ukata, wañaxipan
qalakayuruw khumthapinipxiritayna.

ULLAWIN JISKHT’ANAKAPA, SAPA MAYN QILLQAPXAÑÄNI; UKATA,


YATIQIR MASINAKAW UKA JISKHT’ANAKAR PHUQHANCHÄNI.
Jkh. ………………………………………………………………………………………….
Ktt’. ………………………………………………………………………………….
Jkh. ………………………………………………………………………………………….
Ktt’. ………………………………………………………………………………….
Jkh. ………………………………………………………………………………………….
Ktt’. ………………………………………………………………………………….

8
Jkh. ………………………………………………………………………………………….
Ktt’. ………………………………………………………………………………….
Jkh. ………………………………………………………………………………………….
Ktt’. ………………………………………………………………………………….
Jkh. ………………………………………………………………………………………….
Ktt’. ………………………………………………………………………………….

ARUNAK KIKIPAYAÑÄNI

1 2

3 4

5 6

7 8

10

11

HORIZONTAL VERTICAL
1.- Ahora 2.- Sombra
4.- Altiplano 3.- Lluvia
5.- Cocinar 4.- Raíz
7.- Humo 6.- Plantar
9.- Inútil 5.- Combustible para cocinar
10.- Vivir 8.- Piedra
11.- Planta 10.- Cerro
RESPUESTA

9
1.2.4. QILLQAÑÄNI (Arunak kikipayktana, uka arunakamp tama arunak
qillqapxañäni)
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………….

ARUSARA
El sufijo –si reflexivo enclítico (se) se yuxtapone a la raíz del verbo indicando la
reflexión del sujeto. Éste sufijo cuando se yuxtapone a la raíz verbal no elide a la
vocal.
Jariña lavar
Jari-si-ña lavarse
T’axsuña lavar (ropa)
T’axsu-si-ña lavarse (ropa)
Thuqhuña bailar
Thuqhu-si-ña bailarse
Qunu-ña sentar
Qunu-si-ña sentarse
El sufijo –rapi benefictivo enclítico (selo) se yuxtapone a la raíz del verbo
indicando el beneficio de la persona. Éste sufijo cuando se yuxtapone a la raíz
verbal no elide a la vocal.
T’axsu-ña lavar
t’axsu-rapi-ña lavárselo
Jari-ña lavar

10
jari-rapi-ña lavárselo
Thuqhu-ña bailar
Thuqhu-rapi-ña bailárselo KUTT’AÑA ARUSARA 2

YANT’AWI

Jkh. Aka jamuqana, kuns uñjaskta?


Ktt’. ……………………………………

Jkh. T’ula lawanakax amanut ayrutati?


Ktt’. ……………………………………...

Jkh. Ch’uxña t’ula lawanakamp phäñakipachati?


Ktt’. ………………………………………….

Jkh. T’ula lawanaka, kuna pachas k’utthapiñakipachati?


Ktt’. …………………………………………. 5. RESPUESTA

ARUNAKA AUDIO
Ali Planta Ch’uxña Verde
Amanu Al intento Ina Inútil
Ancha Demasiado harto Jallu Lluvia
Ansasa Más bien Jichha Ahora
Apkataña Alcanzar una cosa a Jiq’i Humo
alguien, contagiar K’allk’u Amargo, agrio
Apthapiña Reunir en cantidad K’utthapiña Sacar leña desde la
Aski Perfecto raíz
Ayruña Plantar Kasta Variedad
Ch’iwi Sombra Khula Terrón que se
Ch’ixta Astilla de madera levanta con el arado

11
Khumthapiña Ir a cargar en el burro Qullu Cerro
Lawa Leña Saphi~kapasu Raíz
Luraña Hacer Saraña Ir de un lugar a otro
Manq’a Comida Suni Altiplano
Mara Año T’ula Leña
Marka Pueblo Tayka Madre
Munaña Querer Uma Agua
Nakhaña Arder Uraqi Tierra
Nayra Antes Urpu Neblina
Nayrst’aña Adelantarse Uywa Animal
Pacha Tiempo Wali Bien
Pampa Llano Waña Seco
Phäña Combustible para Waraña Echar
cocinar Wiykataña Atizar
Phayaña Cocinar Yaqaña Dar importancia,
Qala Piedra respetar
Qamaña Vivir
KUTT’AÑA_2

12
1.3. QHUSQHU CH’IYAR UMA
1.3.1. QALLANTAWI (yatichirir isch’ukiñäni)
1. ARUNAKA 2. ARUSARA

Ilustración 2. Qhusqhu ch’iyar um aljaña Ilustración 1. Qhusqhu ch’iyar um qhanaña


Fuente: imagen extraído de Google Fuente: imagen extraído de Google.

Ilustración 4. Qhusqhu ch’iyar umamp payaña Ilustración 3. Michachuwa


Fuente: imagen extraído de Google Fuente: imagen extraído de Google

13
1.3.2. ARUSKIPAWI
A. Aski urukipan tatanaka.
B. Aski urukipanay tata.
C. Aski urukipanay tata.
A. Kuns luraskapxta?
B. Ch’uxña lawanak k’utthapiskapta; tata Manuchu.
C. Phäñaxay q’alaxchixa, ukata, uk lurañan sasin luraskapta.
B. Jumasti; kawkrak sarasktasti?
A. Uywanak anthapir saraskta. Uka lumanakan ankatatawa.
C. Iru; nä uywanak tunpthapir saririststi?
B. Qhisthi kunamxay sarchita. T’ant’a lurañatakixay t’ulanak
k’utthapchiñänixa.
C. Ukarakipï; ansasin qharür sarirista.
B. Ukax walikiskaniwa.
C. Mamax kunjamaskisa? Usnaqtatjamakirakinsa.
A: Pachpakiskiwa, kunapuni kamachchi; janiw qullayasiñs munkarakiti.
B. Kunaw usut sarakisti?
A. P’iqiw usut sakiwa; amuyutax jiq’iw usuyasamachi.
C. Jichhast kamacharakita.
A. Ukatpï juparux jan phayayxaptixa, ni michachuws qhanayxaptixa.
B. Ukata, kunampirak qhanayasiptasti?
A. Ispilm chuwampikiw qhanayasipta.
C. Llakiskañasa.
A. Jisa; ukhamakiw qamataski.
B. Ay llakikisä.
A. Ukapï. Nä sarxä.
B. Yaw.
C. Uñjakitawa.
A. Ukhama; jikisiñkama.
B. Jikisiñkamaya.
C. Jikisiñkamaya. 3. ARUSKIPAWI

14
JISKHT’ANAK QILLQAPXAÑÄNI
Jkh. ………………………………………………………………………………………. ?
R. Usut mamarux jiq’iw usuyi.
Jkh. ………………………………………………………………………………………. ?
R. Tatanakax ch’uxña lawanak k’utthapiskapxi.
Jkh. ………………………………………………………………………………………. ?
R. Tata Manuchuw uywanak anthapir saraski.
Jkh. ………………………………………………………………………………………. ?
R. Qhisthiw uywanak tunpthapir sarañ amti.
Jkh. ………………………………………………………………………………………. ?
R. Mamarux p’iqiw usuyi.
Jkh. ………………………………………………………………………………………. ?
R. Uywanakax lumanakan ankatatawa.
Jkh. ………………………………………………………………………………………. ?
R. Mamaw usnaqtata.
Jkh. ………………………………………………………………………………………. ?
R. Tata Manuchuw ispilm chuwampik qhanayasi. 4. RESPUESTA

1.3.3. ULLAÑA
QHUSQHÜM PHÄÑA
Nayrapachax qhusqhüm phäñaw jan utjkataynati; uka pachanakax qarwa
thaxampi, jan ukax waka phurumpi, jan ukax k’utthapit lawanakamp
phayapxiritayna; jichhakamas ukax utjaskiwa. Arum qhanäsiñatakisti; uka
pachanakax ispilm chuwamp qhanäsipxiritayna; uka ispilm chuwax qarwa lik’it
jan ukax iwij lik’it luratatänawa, nayra achachilanakax ukham patanakan
qamapxiritayna; jichhaxa, uka ispilm chuwax janiw anchà apnaqataxiti;
uñt’ataxisa.

Ukata, qhusqhümax niya mä waranq kimsaqall patak phisqa tunk llatunkan


maraw uñstatäna; ukamp kuna manq’anaks phayapxiritayna. Ukata, arum

15
qhanayañatakisti; michachuwaw uñsti. Kun lurañatakisa, arumanakax ukamp
lurapxiritayna; ukampirusa, uka michachuw qhankipan jiq’iriwa. Ukat jan askì
munataxiti.

Jichhaxa, uka qhusqhüma (querosene, parafina) phäñax chhaqhxkiwa; janiw


uñjañatak anchà utjkiti; alañatakis utjkarakiti; uka qhusqhüm phäñax
pisiqtatakiwa; nï mä patak marà (un siglo) qalltkipäna, uka qhusqhüm phäñax
wali munatänwa. Jichhax janiw ukhamaxiti; yaqha yänakaw uñstxi.

JISKHT’ANAKAN TAMA ARUNAKAP AJLLIÑÄNI


Jkh. Nayrapachaxa, kunas jan utjpachäna?
Q’) Nayrapachaxa, qhusqhüm phayañaw jan utjkataynati.
Qh) Nayrapachaxa, qhusqhüm phäñaw jan utjkataynati.
Q) Nayrapachaxa, phäñanakaw jan utjkataynati.

Jkh. Uka pachanakaxa, kunampis phayapxiripachäña?


Q’) Uka pachanakaxa, qarwa thaxamp jan ukax waka phurump
phayapxiritayna.
Qh) Uka pachanakaxa, kunayman phäñanakamp phayapxiritayna.
Q) Uka pachanakaxa, qarwa thaxamp jan ukax waka phurump jan
ukax k’utthapit lawanakamp phayapxiritayna.

Jkh. Arumanakaxa, kunampis qhanäsipxiripachäna?


Q’) Arumanakaxa, ispilm chuwamp qhanäsipxiritayna.
Qh) Arumanakaxa, ispilmamp qhanäsipxiritayna.
Q) Arumanakaxa, michachuwamp qhanäsipxiritayna.

Jkh. Ispilm chuwaxa, kunat luratatänasa?


Q’) Ispilm chuwaxa, iwij lik’it luratatänawa.
Qh) Ispilm chuwaxa, qarwa lik’it jan ukax iwij lik’it luratatänawa.
Q) Ispilm chuwaxa, qarwa lik’it luratatänawa.

16
Jkh. Qhusqhümaxa, kunapachas uñstpachäna?
Q’) Qhusqhümaxa, niya mä waranq kimsaqall patak phisqa tunk
llatunkan maraw uñstatäna.
Qh) Qhusqhümaxa, niya mä waranq kimsaqall patak suxta tunk
llatunkan maraw uñstatäna.
Q) Qhusqhümaxa, niya mä waranq pusi patak phisqa tunk llatunkan
maraw uñstatäna.

Jkh. Arum qhanäsiñatakixa, kunas uñsti?


Q’) Arum qhanäsiñatakixa, ispilm chuwaw unsti.
Qh) Arum qhanäsiñatakixa, ispilmaw unsti.
Q) Arum qhanäsiñatakixa, michachuwaw unsti.

Jkh. Kunas jiq’i?


Q’) Ispilm chuwaw jiq’i.
Qh) Michachuwaw jiq’i.
Q) Ispilmaw jiq’i.

Jkh. Kunas chhaqhxki?


Q’) Michachuwaw chhaqhxki.
Qh) Isplim chuwaw chhaqhxki.
Q) Qhusqhüm phäñaw chhaqhxki.

Jkh. Qhusqhüm phäñaxa, kunapachats munatäna?


Q’) Qhusqhüm phäñaxa, nï mä patak mar qalltkipan munatäna.
Qh) Qhusqhüm phäñaxa, nï pä patak mar qalltkipan munatäna.
Q) Qhusqhüm phäñaxa, nï kimsaqall patak mar qalltkipan munatäna.
2. JISKHT’ANAKA

17
1.3.4. ARXAYAT QILLQAÑÄNI
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………

ARUSARA
El sufijo –t’a complacedor (semánticamente refleja como: con agrado, con gusto,
con sentimiento y etc.) se yuxtapone a la raíz verbal condicionando con la elisión
vocálica, además, “(…) este sufijo suaviza y endulza…” (Gómez B., 2009, pág.
72) con la satisfacción en el modo imperativo. Por otro lado, este sufijo no
minimiza como sustenta Gómez, por qué, este sufijo refleja complacencia
gramatical con relación al marcador de persona.
Ik.t’a.ña dormir (con gusto)

18
SINGULAR
Nayax ik-t’a-tä-ta yo había dormido (con agrado)
Marcador de persona
Marcador de tiempo pasado no testimonial
Sufijo complacedor
Raíz verbal
Jumax ik-t’a-tä-ta tú habías dormido (con agrado)
Jupax ik-t’a-tay-na él había dormido (con agrado)
Jiwasax ik-t’a-tä-tan nosotros habíamos dormido (con agrado)

PLURAL
Nä-naka-x ik-t’a-pxa-tä-ta
Marcador del número verbal
Marcador del número nominal
Juma-naka-x ik-t’a-pxa-tä-ta
Jupa-naka-x ik-t’a-pxa-tay-na
Jiwasa-naka-x ik-t’a-pxa-tä-tan
KUTT’AÑA ARUSARA 3
YANT’AWI

Jkh. Aka jamuqana, kuns uñjasktäna?


Ktt’. …………………………………………………….
Jkh. Ispilm chuwax jiq’iripachati?
Ktt’. …………………………………………………….
Jkh. Jumax qhusqhümamp phayiritati?
Ktt’. ……………………………………………………
Jkh. Tata Manuchux kawks saraski?
Ktt’. ……………………………………………………….
Jkh. Ispilm chuwax patanakan utjaskpachati?
Ktt’. ………………………………………………………. 5. JISKHT’ANAKA

19
ARUNAKA AUDIO
Alaña Comprar. Mä patak mara Un siglo.
Apnaqaña Manejar. Manq’a Comer.
Aruma Noche. Michachuwa Mechero.
Ispilm chuwa Vela artesanal. Munaña Querer.
Iwij lik’i Sebo de oveja. Nï Casi.
Jani No. Phayaña Cocinar.
Jiq’i Humo. Pisi Menos.
K’utthapiña Acción de voltear Qamaña Vivir.
con la picota Qarwa lik’i Sebo de llama.
desde la raíz una Qhanaña Alumbrar.
leña. Qhusqhüma Querosene,
K’utuña Acción de parafina.
arrancar con la Uñstaña Aparecer.
picota desde la Uñt’aña Conocer.
raíz una leña. Yänaka Objetos.
Lawa Palo. Yaqha Otro.
Luraña Hacer.
KUTT’AÑA_3

20
1.4. LURAT PHÄÑANAKA
1.4.1. QALLANTAWI 1. ARUNAKA 2. ARUSARA

Ilustración 5 Uraq manqhat phäña Ilustración 6 Phäña


Fuente: Imagen extraído de Google Fuente: Imagen extraído de Google

Ilustración 9 Manq'a Ilustración 7 Arum Ilustración 8 Lurat phäñ tupupa


phayaña qhanayaña Fuente: Imagen extraído de Google
Fuente: imagen Fuente: Imagen
extraído de Google extraído de Google

1.4.2. ARUSKIPAWI
A. Tata, khitis liq’ini?
B. Khitipuni liq’iniskchi; janiw yatkti; uñtanismasti.
A. Yaw.
A. Khititasa?
C. Nayatwa.
C. Aski arumakipan mama Pancha.
A. Aski arumakipanay tata Iru. Kunjamaskaptasa?
C. Nänakax walikiskaptwa. Jumanakasti?

21
A. Nänakax walikiskaptwa. Tata, aksar mantanima.
C. Walikiskaniw mama. Tata Pirqaruw thaqhta.
A. Aksankaskiwa, mantaniskakima.
C. Walik walik mama.
B. Khitis mama?
C. Aski arumakipan tata Pirqa.
B. Aski arumakipanay tata. Kunas akar irpantma?
C. May achikt’asiñ munsma.
B. Kunarakisti? arsunimay tata. Amutakirakis quntaxa.
C. Jisa, qharanakat phäñ-jumi-sirk’inak uskupxäni, sapxarakisa;
ukhamati?
B. Jisa ukhampuniskiwa, ukat kamacharakisti?
C. Ukax qullqimp uskuyañapachachixaya?
B. Janiwa.
C. Ukapi llakisiyituxa.
B. Kunata?
C. Qullqixay jan utjkchitutixa.
B. Janiw qullqitakikiti.
C. Ukhama; walikiskisa. Ansasin nä sarxä.
B. Yaw.
C. Mayakkam tata.
B. Mayakkamay tata.
4 ARUSKIPAWI
JISKHT’ANAKAR PHUQHANCHAÑÄNI
Jkh. Khitis liq’initayna?
Ktt’. ………………………………………………………………………………
Jkh. Khitis jist’aqir sarï?
Ktt’. ………………………………………………………………………………
Jkh. Tata Iruxa, khitirus thaqhi?
Ktt’. ………………………………………………………………………………
Jkh. Khitis llakisi?

22
Ktt’. ………………………………………………………………………………
Jkh. Tata Irump tata Pirqampixa, kunats aruskipapxi?
Ktt’. ………………………………………………………………………………
Jkh. Khitis amutak qunu?
Ktt’. ………………………………………………………………………………
Jkh. Khitis jan qullqiniki?
Ktt’. ………………………………………………………………………………
5 RESPUESTA VIDEO

1.4.3. ULLAPXAÑÄNI
LURAT PHÄÑANAKA
Uka lurat phäñanakaxa, khaysa Medio Oriente uksatuqin nayratpach
jiqxatapxatayna. Niya waranq waranq maranakaw uka phäñ-yänakax
uñstatpa. Uka lurat phäñanakax ninamp wiykatas jiqxatapxatayna. Khaysa
Persia, Grecia, India uksa jach’a markanakan akham sasin sutinchapxatayna
llamas eternas ([Link], 2018), ukat uka markankir jaqinakax janiw
ancha uka phäñ-yänak yaqapkataynati.

Khaysa China jach’a markan niya llätunk patak maran uraq manqhar
p’iyantapxatayna; uka nayrir p’iyat qhusqhu phäñà apsupxatayna
([Link], 2018). Ukat uksaruw uka qhusqhu phäñax yatxatataxi. Ukat
yaqha jach’a markankirinakax yatxatañar p’iqt’apxi.

Nayratpacha, jichhakamasa, uraq manqhat apsusin phäñ-jumir tukuyapxi;


ukata, sayt’utinkirkamaw phuqharäta. Ukham lurasinsti; uka sayt’utinkinakamp
phayañanakar q’iwkatapxi; ukat ukampkamaw phayäta. Jichhapachanakasti;
jach’a markanakan uka phäñ-jumi-sirk’itkam phayañanakar apkatataxi.

23
ARUCHIR ARUNAKAMP TAMA ARUNAKAR JIKTHAPIYAÑÄNI
1.- Uka phäñ-yänakax niya waranq
tukuyapxi
waranq maranakaw
2.- Khaysa China Jach’a markan niya
uñstatpa
llätunk patak maran uraq manqhar
3.- Uka markankir jaqinakax janiw anch
jiqxatapxatayna
uka phäñ-yänak
4.- Uka lurat phäñanakax ninamp
yatxatataxi
wiykatas
5.- Nayratpacha, jichhakamasa, uraq
yaqapkataynati
manqhat apsusin phäñ-jumir
6.- Ukat yaqha jach’a markankirinakax
apkatataxi
yatxatañar .
7.- Uka sayt’utinkinakamp
p’iyantapxatayna
phayañanakaruw
8.- Sayt’utinkirkamaw
p’iqt’apxi

9.- Ukat uksaruw uka qhusqhu phäñax


phayäta

10.- Ukat ukampkamaw


q’iwkatapxi

11.- Jach’a markanakan uka phäñ-jumi-


phuqharäta
sirk’itkam phayañanakar
2 EJERCICIO 3 RESPUESTA
AKA K’ILA ARUNAKAMP PHUQHANCHAÑÄNI
-chi -ka -iri -naka -mpi -wa -na -pacha
-ki -xa -ru -ta -si -pxi -sti

Phäña………..x khaysa pampanaka………. Ina………… . Uka phäñanakax


janiw alaña………….ti, ansa………na, uka phäñanakax walja urunakaw
waña………….ña. Jan wañach………ñan ukax janiw ninax nakhkaspati,

24
jiwaq………kispawa. Jallu…………… pachasti, lura……… phäñanaka……….w
manq’anak phaya………..; lurat phäñanakamp phayatax manq’ax qamawa;
apthapit phäñanakamp phayatax manq’a q’aphkakiwa. Lurat phäñanakax pä
kastaw utji. Nayr……….x ch’iyar qhusqhüma…….. tukuyatawa; ukharu……..,
jumi samar uñtataw wakiyata. RESPUESTA

JISKHT’ANAKA
Jkh. Khaysa pampanakana, kunas inaxa?
Ktt’. ………………………………………………………………………………
Jkh. Phäñanakax alañapachati?
Ktt’. ………………………………………………………………………………
Jkh. Kunas walja urunak wañachiña?
Ktt’. ………………………………………………………………………………
Jkh. Kunas ninamp jan nakhkaspati?
Ktt’. ………………………………………………………………………………
Jkh. Qawqha kast phäñas utji?
Ktt’. ………………………………………………………………………………
Jkh. Kunamp phayatas qama?
Ktt’. …………………………………………………………… RESPUESTA

1.4.4. TAMA ARUNAK LURAÑÄNI, (wakisch ukaxa, sallanak


jaquqarakiñäni)
phäña uraqi Qhusqhu manqhana yänakaxa utji
………………………………………………………………………………………………..
uraqi apsunitawa Lurata manqhata yänakaxa
………………………………………………………………………………………………..
phäñ-jumiru Uraqi manqhata tukuyatawa apsunisa
………………………………………………………………………………………………..
phäñ-jumixa Uka sayt’u phuqhayatawa tinkinakaru
………………………………………………………………………………………………..
tinkinakaxa phayañara manq’a q’iwkatatawa Sayt’u

25
………………………………………………………………………………………………..
Manq’a kasta phayañaxa markanakana jach’a utji kastawa
………………………………………………………………………………………………..
arumanaka jumixa wali qhanañatakiwa aski Phäña
………………………………………………………………………………………………..
phaxsina juyphi junt’uchasiñatakiwa pacha sinti Phäñ-jumixa aski
………………………………………………………………………………………………..
markanakana Jach’a uka phayañanakaru phäñ-jumi-sikítkama apkatayasipxi
………………………………………………………………………………………………..
uka Yaqhipa jaqinakaxa phäñ-jumimpi markankiri jarisiñataki apkatayasipxi
………………………………………………………………………………………………..
1 RESPUESTA

ARUSARA
El sufijo –ysa / –ysi yanapt’iri (ayudar a alguien) se yuxtapone a una raíz verbal
sin elidir la vocal de la base, además, este sufijo indica “(…) que el sujeto ayuda
(…) a la realización de la acción verbal” (Gómez B., 2009, pág. 73) en relación al
marcador del tiempo.
Thuqhuña
SINGULAR
Nayax thuqhu-ysa-yä-ta yo ayudé a bailar
Jumax thuqhu-ysa-yä-ta tú ayudaste a bailar
Jupax thuqhu-ysa-¨-na él ayudó a bailar
Jiwasax thuqhu-ysa-yä-tan nosotros ayudamos a bailar
PLURAL
Nänakax thuqhu-ysa-pxa-yä-ta nosotros ayudamos a bailar
Jumanakax thuqhu-ysa-pxa-yä-ta ustedes ayudaron a bailar
Jupanakax thuqhu-ysa-pxa-¨-na ellos ayudaron a bailar
Jiwasanakax thuqhu-ysa-pxa-yä-tan nosotros ayudamos a bailar
KUTT’AÑA ARUSARA 4

26
YANT’AWI
Jkh. Uka phäñ-yänakaxa, kuna pachanakas uñspacha?
Ktt’. ………………………………………………………………………………
Jkh. Uraq manqharu, kuna pachans p’iyantappacha?
Ktt’. ………………………………………………………………………………
Jkh. Khitinakas jan phäñ-yänak yaqapki?
Ktt’. ………………………………………………………………………………
Jkh. Khitinakas yatxatañar p’iqt’apxi?
Ktt’. ………………………………………………………………………………
Jkh. Khitis llakisita?
Ktt’. ………………………………………………………………………………
6. RESPUESTA
ARUNAKA AUDIO

Achikt’aña Suplicar Juyphi Helada


Aksa Este lado Liq’iña Golpear
Alaña Comprar Llakisiña Apenar
Amuta Callado Lurata Elaborado
Ansasina Más bien Manq’a Comida
Apkataña Anexar Manqha Adentro
Apsuña Sacar Mantaña Entrar
Ina Bastante, inútil Manuku Nombre propio
Irpanïña Ir a traer a alguien Nakhaña Arder
Irpaña Llevar Nina Fuego
Iru Nombre propio P’iqtaña Encabezar
Jallupacha Época de lluvia P’iya Hueco
Jarisiña Lavarse P’iyantaña Agujerear
Jiqxataña Encontrar Phäñ-jumi Gas natural
Jiwaqaña Apagar Phäñ-jumi- Conducto del gas
Junt’uchaña Calentar sirk’i

27
Phayaña Cocina Sama Trascender olor,
Phayaña Cocinar color
Phuqhayaña Hacer llenar Sayt’utinki Garrafa
Pirqa Nombre propio Tukuyaña Hacer terminar
Q’aphiña Desprender olor Uñstaña Aparecer
Q’iwkataña Atornillar Uñtaña Mirar
Qama Alimento sin sabor Uraqi Terreno
Qhanaña Alumbrar Waja Harto
Qullqi Dinero Wañachiña Secar
Qunuña Sentar Wiykataña Prender fuego
KUTT’AÑA_4

28

También podría gustarte