AYLLUKUNA /LA FAMILIA
Esrucura de la Familia Nuclear y Familia Ampliada
KICHWA SHIMITA
KUYAYWAN YACHAKUSHUNCHIK
¡APRENDAMOS CON CARIÑO LA LENGUA KICHWA!
htps://[Link][Link]/wach?v=H1oiZcVdhkM
AYLLU / LA FAMILIA
La Familia Indígena/Kichwa Ayllukuna
La familia se considera muy importante en el mundo indígena,
es la parte esencial de la vida. Todos los miembros de la
familia deben compartir conocimientos de cultura, tradición y
unidad. El conocimiento se trasmite de abuelos a padres y de
padres a hijos. La familia en resumen es la fuente de
conocimientos de todas las vivencias culturales. Para los
indígenas, es considerado también como parte de la familia las
plantas, el agua, los animales y las montañas. Son partes
complementarias para la crianza.
AYLLU/LA FAMILIA
Kichwa Mishurimay Kichwa Mishurimay
Hatun yaya/tayta Abuelo Ñaña Hermana (entre
hermanas)
Hatun mama Abuela Pani Hermana (hermano a la hna.).
Yaya/tayta Papá Churi Hijo
Mama mamá Ushi/ushushi Hija
Wawki/turi Hermano Hatun,katik/churi Nieto
Pani/ñaña Hermana Hatun,katik/ Nieta
ushushi
Kusa Esposo Warmi Esposa
Fuente: [Link]
RELACIÓN DE
LA FAMILIA
Hermano a la
hermana
Hermana al
hermano
Fuente: Mushuk Muyu Básico, Las fotografías fueron tomadas por Mathew Tasker, Linda Westberg y Roberto Guatemal.
Fuente: Mushuk Muyu]\3QWBásico, Las fotografías fueron tomadas por Mathew Tasker, Linda Westberg y Roberto Guatemal.
RUNAPAK TANTANAKUYMANTA
ESTADO CIVIL
WAMPRA – WARMI ILLAK SOLTERO
WAMPRA – KUSA ILLAK SOLTERA
SAWARISHKA - WARMIYUK CASADO
SAWARISHKA - KUSAYUK CASADA
TANTANAKUSHTA UNION LIBRE
SHIKANYASHKA SEPARADO
WARMI HICHUSHKA SEPARADO – ABANDONADO POR LA MUJER
WARMITA HICHUSKA SEPARADO – DEJADO A LA MUJER
KUSA HICHUSKA SEPARADO – ABANDONADO POR EL ESPOSO
KUSATA HICHUSHKA SEPARADO – DEJADO AL MARIDO
ORACIONES INTERROGATIVAS CON EL MORFEMA -CHU
• -CHU, TAMBIEN SE UTILIZAN PARA ORACIONES NEGATIVAS
REQUIERE RESPUESTAS CERRADAS:
• ARI
• MANA
KINKINKA SAWARISHKACHU KANKI
REQUIERE RESPUESTAS CERRADAS:
KIKINKA PIWANTAK KAWSANKI
• ÑUKAKA ÑUKAPA MAMAWAN,
KUSAWAN, WAWAKUNAWANPASH
KAWSANI.
MASHNA WAWATA CHARINKI
• ÑUKAKA KIMSA WAWATA CHARINI.
• ÑUKA MANA WAWATA CHARINICHU.
-YUK
Este monema “indica un nexo fuerte con lo significado por la raíz primaria ‘unido a’,
‘detentor de’, ‘poseedor de’”, es decir, tiene un sentido de posesión o pertenencia de
algo:
Wasiyuk para llamar al dueño de la casa (expresión que del significado ‘el que tiene casa’
se ha lexicalizado para significar ‘dueño de casa’);
warmiyuk ‘que tiene esposa’; allpayuk ‘que tiene tierras’.
Wawayuk, que tiene hijos.
RURAYKUNA – TRABAJO EN CLASE
A. Kampak aylluta shuyuy shinapash kichwapi shutita killkapay
Dibuja a tu familia en una lámina A3 o elabore Diapositivas y escribe los nombres
comunes de cada miembro de su familia en kichwa.
B. Conteste las siguientes preguntas:
a. ¿Ima shutitak kanki?
Ñukaka ……………….mi kani.
b. ¿Kikinka sawarishkachu kapanki?
Ari.
Mana.
c. ¿Mashna wawata charinki?
Ñukaka ……………..wawata / wawakunata charini.
Ñukaka mana wawata charinichu.
d. ¿Piwantak Kawsanki?
Ñukaka ñukapa ………..wan, ……………..wan, ………wanpash kawsani.
e. Kikinpak mamaka ima shutita kan?
Ñuka mamaka ………………….mi kan.
f. Kikinpak taytaka ima shutita kan?
Ñuka taytaka …………………mi kan.
LLAMKASHUN - TRABAJO PRÁCTICO EXPERIMENTAL
C. Entreviste a su compañer@ de la clase sobre la familia, grabe un video no
mayor a 2 minutos. Subir al classroom. Ejemplo:
Luis: Alli puncha Mashi.
María: Imanalla Mashi.
Luis: Ñukaka Luismi kani, Kikinka Ima shutita kanki?
María: Ñukaka Maríami kani
Luis: Kikinka sawarishkachu kapanki?
María: Ari / Mana
Luis: Mashna wawata charinki?
María: Ñuka mana wawata charinichu. Ñuka …….….wawata / wawakunata
charini.
Luis: Piwantak kawsanki?
María: Ñukaka ñukapa …………….wan, …………..wan, ………….wanpash
kawsani.
Luis: Kikinpak mamaka, ima shutita kan?
María: Ñuka Mamaka ………………mi kan.
Luis: Kikinpak taytaka, ima shutita kan?
María: Ñuka taytaka ………………….mi kan.
Luis: Yupaychani willachishkamanta.
María: Rikurishun Luis.
Vocabulario adicional:
AYLLUKUNA / LA FAMILIA AMPLIADA
AYLLUKUNA
KICHWA MISHU SHIMI KICHWA MISHU SHIMI
Achik mama Madrina. Mashi Amigo.
Ahijado, Hermana (entre
Achik wawa. ahijada. Ñaña hermanas)
Achik yaya / Hermana (hermano a
achik tayta Padrino. Pani hermana).
Ayllu Familia. Paya Vieja.
Churi Hijo. Paya mama Anciana.
Nuera,
Hachun cuñada. Riksi Conocido.
Hatun mama
/Hatuku Abuela. Ruku Viejo.
Hatun yaya / Ruku yaya / ruku
hatun tayta Abuelo. tayta Anciano.
Kari Hombre. Runa Ser humano.
Esposo,
Kusa marido. Sapalla Viudo, viuda.
Wayna Amante. Tiya mama Tía.
Sin marido, Tiyu yaya / tiyu
Kuytsa soltera. tayta Tío.
Joven,
adolescente Hermano (harmana a
Kuytsa (mujer). Turi hermano)
Lachuri Hijastro. Ushi Hija.
Lamama Madrastra. Wakcha Huérfano.
Lapani Hermanastra Wampra Sin esposa. Soltero.
Joven, adolescente
Laushi Hijastra. Wampra (varón).
Lawawki Hermanastro Warmi Mujer, esposa.
Layaya / latayta Padrastro. Wawa Niño, niña.
Madre, Hermano (entre
Mama mamá. Wawki hermanos).
Yerno,
Masha cuñado. Yaya / tayta Papá, padre.
[Link]