1
ACHEGETY - El alfabeto guaraní
ALFABETO GUARANÍ Las letras del alfabeto guaraní son 33. Cada una de ellas tiene un sonido. No existen
letras mudas. En guaraní, alfabeto o abecedario se dice Achegety.
a – ã – ch – e – ẽ – g – ĝ – h – i – ĩ – j – k – l – m – mb – n – nd – ng – nt – ñ – o – õ – p – r – rr – s – t
– u – ũ – v – y – ỹ – '.
Las letras, según su sonido, se clasifican en:
Vocales y Consonantes.
Pu'ae kangy térã oñembotýva - Vocales débiles o cerradas i - u - y - ï - ü - ÿ
Pu'ae atã térã ojepe'áva - Vocales fuertes o abiertas a - e - o - ã - ë - õ
Podemos resumirlo que este abecedario se compone de:
12 vocales: a – ã – e – ẽ – i – ĩ – o – õ – u – ũ – y – ỹ.
15 consonantes simples: g – ĝ – h – j – k – l – m – n – ñ – p – r – s – t – v – '.
6 consonantes digramas, que en guaraní cada par conforma una sola letra: ch – mb – nd – ng – nt
– rr.
En cuanto a sus nombres,
Son los mismos sonidos para las vocales: a , ã, e, ẽ, i, ĩ, o, õ, u, ũ, y, ỹ (la tilde representa sonido
nasal).
La última letra ( ' ) se llama puso (pronunciado pusó), y en realidad es una leve pausa entre
vocales.
A las demás consonantes se le agrega una "e": che, ge, ĝe, he, je, le, me, mbe, ne, nde, nte, nge,
nte, ñe, pe, re, rre, se, te, ve.
Con esto, ya resulta claro porqué en guaraní, "abecedario" se llama achegety (a-che-ge=letras; -
ty=conjunto).
Es bueno también recordar que las letras del español b – c – d – f – q – w – x – z no existen en
guaraní, ni tampoco el ll (la antigua "elle")
2
Arai nube
Aguara zorro
Abatí maíz
Ahy’opa’ã atragantar
Arasá guayaba.
Puru'ã ombligo
ñemo'ã abroquelar · tapar
epu’ã levantarse
ñepu'ã revolución
ñeha’ã intentar
3
Cháke cuidado
Cha'e'ỹ abominar
Chahã Tipo de ave.
Chavurro asno
Chaʼĩ arruga
Eirete ryru panal
Eiratã azúcar
Ekiriri silencio
Eju Ko'ape Vení aca.
Eindy Hermana
4
ê: ninguna palabra comienza con “ê”, pero si se presenta en posición medial
Eg̃uahẽporãite bienvenido.
Ñe'ẽ hablar
Ñe’ēndy Vocabulario
Ñe’ētéva verbo.
Ñe’ēteja adverbio.
Guevi: Retroceder sin dar vuelta.
Guyguy: Rondar.
Guaja: Corteza, cáscara.
Guarara: Demolición, derrumbe
Guãhē Llegar.
5
Ĝuãiguĩngue Urutaú. Pájaro nocturno.
Ĝuãhēmba Llegar del todo.
Meĝuã Defectuoso
Sãĝuã: Para la soga.
Ĝuãhē Llegar.
Ha’ã: Medir, remedar.
Hechaga’u: Añoranza.
Hi’ã: Su sombra.
Hogue: Hoja de planta.
Hu’itĩ: Harina blanca
6
Ichagua: Igual.
Ieteve: Mucho más chico.
Irũ: Compañero.
Ita’apaje: Plomada.
Itarague: Musgos.
Apĩ: Gastado.
Kytĩ: Cortar.
Ñahatĩ: Libélula.
Cha’ĩ: Arrugado
Avovĩ: Prolongado
7
Jaguachĩ: Lobo grande.
Jeguerochichĩ Demostración de cariño.
Jetepyso Extender el cuerpo.
Joavy Diferencia.
Joatyu Consuegro.
Ka’aikove Mimosa.
Karuaty Comedor
Kejevy Volver a dormir
Koaku: Ayuno
Kũjererã Trabalenguas
8
Lajaporã Buena costumbre.
Lechãi Anciana.
Liméta Botella.
Lokuñara’y Las doncellas
Lurendy Luz.
Ma’ēkangy De mirada triste.
Me’ēmbyrã Cosa destinada a donación.
Mire’ỹ Muchos, innumerables.
Moakãnga’u Atontar.
Mytuēreka En busca de consuelo.
9
Mba’apo’I Poca producción.
Mbareteporu Recurrir a la fuerza,
Mbita’I Sarpullido
Mboaj Respetar
Mbyju’I Golondrina.
Nambe’y Al fin, finalmente.
Neĩtare’ỹ Que no sea eso.
Nipora’e Efectivamente.
No’õgaro Lugar de encuentro
Nupaha Látigo. Rebenque.
10
Ndeitee Tú mismo.
Ndu Sentir
Ndy: ty Plantación.
Ndy: endy Llama.
Ndy: endy Saliva
Nga’u Supuestamente.
Ngoty: gotyo Hacia.
Ngululu Ruido de agua que sale entre obstáculos
Nguru Gruñir.
Ngy: ky: Tierno. Blando
11
Nte Partícula que indica: Sólo, solamente.
Nteka Secarse.
Nteko Partícula en función de adverbio: Solamente.
Nteku Partícula en función de adverbio: Únicamente.
Ña’ã: Esforzarse.
Ña’ēmbe Plato.
Ña’ēyvyra Batea.
Ñe’ēaje Palabra de compromiso..
Ñurimbi’u Poco alimento.
12
Óga apohára Constructor de casas.
Opengáva Empleitas de paja
Orupáva Solar
Oyta Estante del medio.
Orata El fuego de la casa.
Te’õ Muerte.
He’õ Mojado.
Ko’õ Picante
Mono’õ Junta
Perõ Pelado/a
13
}}
Pague Gastado
Papahára Persona dedicada a los cálculos..
Parayga Barco de mar
Péichagua Esa clase.
Poekuávamo Mediante.
Rasapy Superable.
Reietéma Ya sin esperanza.
Rire Después
Roguamby Corredor de la casa.
Ryke Hermana mayor
14
RR: Nombre de la vigésima quinta letra del abecedario guaraní. Sexto digrama del
alfabeto. No hay palabras en guaraní que empiecen con rr, a excepción de
hispanismos, tales como: rrása, rráso, rrevolu, rríko, rrósa, rruáno, rruéda. Asimismo,
hay varias otras palabras que emplean la rr, aquellas provienen generalmente del
hispanismo, ejemplos son: charráu, chavurro, karréta, karréra, karrósa, fárra, korréa,
iérro, tarráha.
Sãguã Soga para atar.
Saporã Ojo hermoso.
Sēmba Libres.
Soro Estallar
Sununu Serie de truenos.
15
Taguatoresay Lágrimas del gavilán.
Teko’a Imitar el carácter de uno
Tĩndy Cabizbajo. Tímido.
Torypavē Inmensa felicidad.
Tujuju Cigũeña.
Uha: karuha Lugar de comida.
Upe Cuándo
Upéva rehe Por eso.
Upyty: hupyty Alcanzar.
Urupety Hongos comestibles.
16
Akãũ Negro, oscuro.
Ñai’ũ Blando.
Pa’ũ Espacio.
Hu’ũ Blando.
Pytũ Noche. Oscuridad.
Va’ekue Partícula sufija de tiempo pasado.
Vaivai Como se puede.
Vevuikue Pulmón
Viju Tejido de lana para dama.
Vyvy Coser.
17
Yakã Naciente.
Ygatĩ Proa de embarcación.
Ygaurã Cabello de ángel.
Ygue’yguerei: Desganado,
Ykavakuangatu Corriente normal de agua.
Ỹ Sin. Aime y’ỹre: Estoy sin agua.
Yma Antes.
Ymaguare Del tiempo antiguo.
Ymaiterei Tiempo inmemorial.
Ỹme En ausencia
18
Tembe’yvapa Dobladillo en la orilla.
Ñemonga’u Fingir borrachera
Kay’u Tomar mate
Jepia’ã Esfuerzo.
Hepy’yvate Precio alto.