Metodo Kumatzij Sipakapense.
Metodo Kumatzij Sipakapense.
DIRECCIÓN
Cabecera municipal de Sipacapa, Departamento de San Marcos Guatemala, C.A.
1
K’ULB’IL YOL TWITZ PAXIL
ACADEMIA DE LENGUAS MAYAS DE GUATEMALA
K’AMOL TAQ B’EEY
JUNTA DIRECTIVA 2013-2016
AJCHAAK
EQUIPO TÉCNICO
3ª. Calle 00-11 Zona 10, Ciudad de Guatemala. Tel. 23393401 – 23341363 – 23341850
Telefax: 23393354. Correo Electrónico: [email protected] Página Web: www.almg.org.gt
2
PRESENTACIÓN
Este texto de estudio para el aprendizaje del Idioma Maya Sipakapense como
Segunda Lengua (L2) en su Nivel inicial, constituye una herramienta indispensable
para el estudiante como participante activo y para el facilitador, como orientador
permanente del proceso.
¡Adelante con el aprendizaje, que Ajaw Creador y Formador oriente nuestros pasos!
3
INDICE
4
Ki’qylo’ ri wnaq xuqkee ri ojor
Hablemos de personas y del pasado
Xopnik llegó
ri ixoq chjaay
Xinb’ek Fui
ptinmit
Xokik entró
ri ajk’al pri tijb’al
Xatnik Se bañò
ri alab’ pri ya’
k
Vocabulario
Nota Gramatical
¡PERSONAS! ¡EL PASADO DE UNA ACCIÓN SE
MARCA CON UNA “X”!
IN AT RE Xinopnik llegué
YO TU EL Xatopnik llegaste
Xopnik llegó él
OJ IX KE Xojopnik llegamos nos.
NOS. UDS. ELLOS/AS Xixopnik llegaron uds.
Xe’opnik llegaron ellos
6
Escuchar y leer
RI ALIT IXKIK
Ataq xsaqrik, ri aliit Ixkik xwa’lja’n, xatnik, xwi’k,
xb’eek ruk’ rchuch loq’wel tek’chi’ xb’eek ptijb’al.
Ataq xopnik ptijb’al xyolwik ruk’ ri ajtiij y ruk’ ri
rxq’ajlob’ Catalina. Ataq xqaj ri q’iij xb’eek ruk’
rjow, ri achi ta’ Francisco chu rchoch, ri rtatanool
ta’ Tomas. Xokik pjaay, xyolwik ruk’ ri rtatanool
xk’uqb’ook ruk’ i xwrik prq’ab’.
Escritura
Chemo Rb’i’xik:
Yo dormí Yo entré Yo comí
_____________ _____________ _____________
Tú dormiste Tú entraste Tú comiste
_____________ _____________ _____________
Él durmió Ella entró Él comió
_____________ _____________ _____________
7
Qylo’ ri q’iij ajwi’
Hablemos del tiempo presente
8
Kab’nik Ktzaqik Kmoxnik Kb’ixnik
Vocabulario
Nota Gramatical
9
Escuchar y leer
Escritura
3 Sipakapense
¿Hablas con tus padres
4 Pk’eyb’al
Fue mi mamá ayer
10
Ki’qylo’ ri chak chqwoch
Hablemos de ocupaciones del futuro
Nota Gramatical
12
Escuchar y leer
Escritura
¿Cómo se dice?:
13
Kojyolwaq chrij ri s-aqneem
Hablemos de vestuario
14
Vocabulario
Gramática
15
Escuchar y leer
CHU’ XIYA’
Chu’ Xiya’ xb’eek pk’eyb’al chu wu rsaqrikal wu
we’, xi’rloq’ rs-aq i xuqke chu wu raal Loox. Chu’
Xiya’ xb’ij chi Loox:
- Ajwi’ mitinloq’ jun awuq, kwaj ke xtayo’k
pnimaq’ij chwa’q, q’uus rka’yxik sicha’ xinloq’,
ruk’ chu’ choon.
- Kintyoxij chiwa nchuch, xtinyo’k chwa’q, kumu
njel ke’q wxq’ajlob’ xki’kyo’k k’ak’ ks-aq.
- Xuqkee xinloq’ jun to’q, jun kmi’x, xjab’ i jun
chu’y chawa.
- ¡Aaa! Kintyoxij nchuch, nim katnlq’oj.
Chu’ Xiya’ ruk’ ri alit Loox xi’kyo’k k’ak’ laj
ks-aq pnimaq’ij.
Escritura
___________________________________________________
___________________________________________________
16
Ki’qylo’ ri ch’ich’ xuqke chemo
rb’anik ri tz’onb’al
Hablemos de transporte y de cómo hacer preguntas
17
Vocabulario
Gramática
Para hacer preguntas:
¿Qué...? ¿che ?
¿Qué quieres comer hoy? ¿Che kawaj xtatij ajwi’?
¿Dónde...? ¿Wa’chi’…?
¿Dónde compraste tu reloj? ¿Wa’chi’ xaloq’ a etb’al q’iij?
¿Cómo...? ¿Chemo?
¿Cómo es tu pueblo? ¿Chemo atinmit?
¿Quién...? ¿Chinaq…?
¿Quién quiere pollo? ¿Chinaq kraj ak’?
¿Cuándo...? ¿Jruj…?
¿Cuándo te vas a ir? ¿Jruj xkatb’ek ?
¿Cuánto? ¿Jrub’…?
¿Cuánto cuesta esto? ¿Jrub’ rjil wuwe’ ?
¿Cuál...? ¿Chinchke?
¿Cuál quieres? ¿Chinchke kawaj?
18
Escuchar y leer
Escritura
19
Ke’qylo’ ri etz’nim ruk’ ri xmij riij
Hablemos de juegos y reflexividad
Nota Gramatical
.
21
Escuchar y leer
RI AJPU
- Ajpu! Xkatb’ek etz’nel k’lo’ch nu’j qal
xtatz’ilb’saj awib’, qal xtach’na’nsaj awib’, qal
xkatch’o’jnik kuk’ awxq’ajlob’ ni xtichopla’ iwib’…
¿mi tata’ ?- xb’ij chu’ Jwana’ chu wu raal
Ajpu.
Escritura
22
Ki’qylo’ ri k’eyb’al xuqke che ri
kb’anik
Hablemos de mercado y acciones en ejecución
23
Vocabulario
Nota Gramatical
Escritura
________________________________________________________________________
Los niños están jugando en el mercado.
________________________________________________________________________
Están llegando las personas al mercado
________________________________________________________________________
25
Ajlb’al itz’aqtajnaq
Números y acciones completadas
26
Vocabulario
Uno Juun Setenta Lajuuj rech kajk’al
Dos K’eeb’ Ochenta Kajk’al
Tres Oxib’ Noventa Lajuuj rech jo’k’al
Cuatro Kjib’ Cien Jok’al
Cinco Jo’ob’ quinientos
Seis Waqiib’ Primero Nab’eey
Siete Wuquub’ Segundo Rkaab’
Ocho Wajxaqiib’ Tercero Roox
Nueve B’elejeb’ Cuarto Rkaj
Diez Lajuuj Quinto Rjo’
Once Junlajuuj Sexto Rwaq
Veinte Juwnaq Séptimo Rwuq
Veintiuno Jun rech kawnaq Octavo Rwajxaq
Cuarenta Kawnaq Noveno Rb’eleej
Sesenta Oxk’al Décimo Rlaaj
Nota Gramatical
27
Escuchar y Leer
1 2 3
4 5 6
Escritura
Escriba en letras y en idioma Sipakapense la hora que marcan los relojes.
1 ____________________________________
2 ____________________________________
3 ____________________________________
4 ____________________________________
5 ____________________________________
6 ____________________________________
28
Ki’qylo’ ri lo’n i chemo ri taqneem
Hablemos de frutas y de cómo dar órdenes
7
8
9
29
Vocabulario
Anona K’oox Jocote Q’niim
Ayote Q’ooq’ Limón Alimuunx
Platano Saq’uul Mango Mank
Caña Ajiij Manzana Mansaan
Cereza Xb’unk’el Matasano Ajche’
Coco Kook Melón Q’enaq’oq’
Calabaza K’um Nance Nans
Durazno Traas Naranja Naraanj
Papaya Papa’y Guisquil Ch’may
Piña Matzajti’ Papa Saqrwoch
Zapote Tlul Aguacate OOj
Sandía Keqaq’oq’ Pera Rex Mansaan
Nota Gramatical
30
Escuchar y Leer
Escritura
31
Qylo’ ri rb’anik woy
Hablemos de cocina
32
MEEX PAAK’ Q’AAQ’
Vocabulario
Nota Gramatical
33
Escuchar y Leer
Escritura
34
Ki’qylo’ ri q’oos xuqkee chinaq
ke’chkunsnik
Hablemos de plantas y de quién realiza las acciones
35
Vocabulario
Nota Gramatical
36
Escuchar y leer
Wu awneem
Jun Q’iij, jun mlom wnaq xkmol kiib’,
xkjnumsaj kno’j, rech xkawaj q’oos chchi’ ri b’eey
rech tinmit. Ta’ Miguel are’ xtaqij wu ija’; ta’
Jwan are’ xi’rk’ot wu jul i chu’ Xiya’ xi’rtaqla’
chemo rb’anik ri chaak xb’anken; ta’ Francisco
are’ xa’wnik wu q’oos, Chu’ Claudia are’ chinaq
xjpoj wu ija’, ta’ José xi’rtaqij ri asroon ri xchuknik
chu ajwneem.
Escritura
37
Kojyolwaq chrij ri k’eyb’al ruk’
chemo xtqb’iij ri qajb’eej
Hablemos de mercado y de cómo expresar deseos
Tijb’al Wa’ktb’al
K’eyb’al Chajb’al
Nota Gramatical
39
Escuchar y leer
Escritura
Escriba en idioma Sipakapense las siguientes oraciones:
__________________________________________
Espero que disfruten de esta fiesta.
__________________________________________
40
Qylo’ ri jaay ruk’ ri rsu’kalil
Hablemos de la casa y de direccionalidad
41
Vocabulario
Nota Gramatical
Escritura
Escriba en Idioma Sipakapense, la utilidad de estos muebles.
________________________________________________________________________
________________________________________________________________________
________________________________________________________________________
43
Ki’qylo’ ri ke’q chkop xuqkee
ri Chemo rb’ixik wa’
Hablemos de animales y de acciones condicionadas
14
44
Vocabulario
Araña Am Murciélago Sotz’
Ardilla Kuuk Oveja Chiij
Avispa Asta’l Pájaro Tz’ikin
Caballo Keej Pato Paat
Cabra Chb’at Perro Tz’i’
Cangrejo Top Pulga K’eq
Caracol T’oot’ Quetzal Q’uuq’
Cerdo Kuch Rana Xtutz’
Chompipe Squl Ratón Ch’ooy
Colibrí Tz’nun Sanate Ch’ok
Conejo Imul Sapo Xpeq
Cucaracha Tool Serpiente Kmatz
Gato Wix Tecolote Tukr
Gusano Xpok’pon Tigre B’aalm
Hormiga Snik Tortuga Ko’k
Lagarto Xpa’ch Vaca Wakx
León Koj Venado Musat
Mosca Us Zopilote Qu’s
Nota Gramatical
45
Escuchar y leer
Njel wa’ xchol ta’ Xux chu rjow, ataq tijnik ki’wi’k pjun
k’eyb’al wooy.
Escritura
46
Qylo’ ri rwoch ulew xuqkee chemo
rb’i’xik wu kb’anik
Hablemos de la naturaleza y de acciones sucesivas
47
Vocabulario
Animal Chkop Lago Tik’lik ya’
Aire Kq’iq’ Lluvia Jab’
Arco iris Rexq’ab’ Luna Ik’
Barranco Swon Mar Tzey laj ya’
Bosque Ral che’ Montaña Ral che’
Calor Q’aq’ Neblina Q’eq muuj
Campo Tq’aaj Puente Q’a’m
Cielo Kaaj Relámpago Xka’ypa’n
Estrella Ch’miil Río B’inel ya’
Granizo Saqb’uch Tierra Ulew
Frío Tew Volcán Jyub’
Nota Gramatical
48
Escuchar y leer
LE’N
Chu’ Le’n b’enaq pub’eey rech xtopnik chjaay,
ataq xq’eqrik ruk’ muuj wu rukaj, xaq qi’n ri xpetik
jab’, xxijrib’ kumu rech xtopnik chu rchoch tq’axij
jun nimaya’ i ataq kpetik jab’ nim kelik, il rwoch
b’enaq pub’eey, ataq xka’yij ke krumumik jun alab’
b’enaq, kcha’lo si chinaq ta’q are’ wu rtzik ke
b’enaq chu rtaqxik, xku’ktik k’chi’ ataq xka’yij wu
rtzik, kumu k’olik chinaq rxq’ajlob’ rech xtopnik
chjaay, nu’j wu jab’ xya’k rib’ qal chik xpetik .
Escritura
Lago
Lluvia
Luna
Mar
Montaña
Neblina
Puente
Relámpago
Río
Tierra
Volcán
49
Qylo’ ri tijb’al xuqkee
rtz’onxik wu xtb’anik
Hablemos de la escuela y de acciones hechas y por hacer
50
Vocabulario
Alumno Ajtijnel Impresora Tz’ajinb’al
Borrador Tzajsb’al Lapicero Tz’ib’b’al
Calendario Cholq’iij Lectura Sik’neem
Cancha Etz’inb’al Letra Rwoch Tz’iib’
Computadora Kematz’ib’ Matemática Ajlb’al
Cuaderno Juuj Pelota K’lo’ch
Dibujo Wochb’lal Regla Etb’al
Director K’mol b’eey Sacapuntas Josb’al
Engrapadora Woch’b’al Sanitario Chulb’al
Hoja Rxaq juuj Teléfono Q’achb’al
cha’mb’al
Nota Gramatical
Escritura
___________________________________________________________________
Tu papá ya había vendido a la casa antes de la fiesta.
___________________________________________________________________
Yo ya tenía desocupada la mesa cuando vinieron mis amigos.
___________________________________________________________________
Nosotros ya habíamos comprado la silla cuando tu veniste.
___________________________________________________________________
Ya habías apagado la computadora al momento en que se fue la luz.
___________________________________________________________________
52
Qylo’ ri ke’q chkunsb’al xuqkee
chemo kk’ob’nik
Hablemos de instrumentos y posicionales
53
Vocabulario
Basurero K’olb’al mes Llave Torb’al
Cama Ch’aat Manguera K’mol ya’
Cepillo Josb’al Pita K’aam
Escalera Yooch Puerta Ch’akb’al jaay
Escoba Mesb’al Reloj Etb’al q’iij
Espejo Ka’yb’al woch Sombrilla Tob’aljab’
Hamaca Ab’ Tabla Tz’lom
Jabón Jab’oon Techo Rwi’ jaay
Jaula Ko’k Teja Xot
Lazo Klob’ Teléfono Q’axb’al cha’mb’al
Linterna Tzijb’al Toalla Su’b’al
Martillo Pojb’al Ventilador Yupb’al
Serrucho Jak’b’al Pala Pak’b’al
Nota Gramatical
POSICIONALES
54
Escuchar y Leer
Escritura
Escriba en Sipakapense la posición en que están las personas.
55
Qylo’ njeel wu ktijik xuqkee ri
kno’qik
Hablemos de alimentos y de cómo son las cosas
56
Vocabulario
Nota Gramatical
57
Escuchar y Leer
RI NARANJ
Tjin kintij jun naraanj nu’j kerch’amal. Rum
chqijchi’ xinloq’ kincha’chwa’ siki’. Ajwi’ tijnik
kinya’qaj atz’om chrij rech utz rtijik. Qal kqaj
chinwoch ke’q tib’lik k’aki’, k’atzey, muk’a
k’ach’om, xuq qal k’ten. Utz kinwi’k, aq’ab’
kintij mlob’, paan, knaq’, ruk’ q’oor, pnk’ej q’iij
kintij tya’j ak’, kar mu tya’j wakx. Ek’
chaq’ab’ k’amul xaq kapee ruk’ paan kintij. ¡
nu’j ya’ si nim kintluq’ij paq’iij!
Escritura
Escriba en el Idioma Sipakapense el sabor de cada uno :
58
Qylo’ wu qwinqil xuqkee wu
chemo qb’an
Hablemos del cuerpo y de cómo suceden las acciones
59
Vocabulario
Nota Gramatical
ADVERBIOS DE TIEMPO
Mañana
Chwa’q ¡Hasta mañana! / ¡Chwa’q chik!
En/por la noche
Chaq’ab’ ¡Nos vemos en la noche!/ ¡Xtqka’yij qib’ chaq’ab’!
Madrugada
Aq’ab’ ¡Me levante de madrugada! / ¡Aq’ab’ xinwa’lja’n!
Hoy
Ajwi’ ¿Qué voy a hacer hoy? / ¿Che xtinb’an ajwi’?
Ahorita
Ajk’ori’ ¡Ahorita me voy! / ¡Ajk’ori’ xkinb’eek!
Hace tiempo
Ojor Hace tiempo que se fue. / Xk’o xb’eek.
Hace rato Hace ratos que llegó. / Ximiiy xulik.
Xemiiy
Siempre
K’akee Siempre me habla él. / K’a kcha’nok wuk’.
Por día
Chq’ijil Yo trabajo por día. / Wa’ kinchunik chq’ijil.
De día Paq’ij El bebe duerme de día. / Kwrik ri ne’ paq’iij.
Antes Xeew Antes de que vinieras. / xew ataq Mjo’q katulik.
60
A medio día Nk’ej q’iij Nos vamos a medio día. /nk’ej q’iij xkojb’eek
En la tarde Xq’eq Ella vendrá por la tarde. /Xq’eq xtulik re.
En el verano Psaq’iij El agua se seca en el verano.Psaq’ij kchiqik ri ya’.
En el invierno Pjab’laj El agua crece en el invierno. Kk’iyik ri ya’ pjab’alaj.
Pasado mañana Kb’ej Nos iremos pasado mañana. / Kb’ej xkojb’ek.
Dentro de tres días Oxej Nos iremos dentro de tres días. /Oxej xkojb’ek.
Diariamente Njel q’iij Yo me baño todos los días. /Njel q’iij Kinatnik.
Mensualmente Chik’il Aquí nos pagan mensualmente. / Ch ik’il kojtojik
El año pasado Junb’er El año pasado murió mi gato. Junb’er xkmik ri nwix.
ADVERBIOS DE LUGAR
Abajo
ikem Estoy abajo del árbol. / Ink’o
ikem chxe’ ri che’.
Arriba
Ajsik Pongan sus cosas arriba. Chiya’n ajsik wu ke’q
ochb’lal.
Allá/por allá
Titla’ Andate allá. Jat tla’.
Por aquí
Wre’ Espéreme aquí. Kini’woyb’eej wre’.
Lejos
Naj Nos vamos lejos.xkojb’eek naj.
Allí
Tla’ Déjelo allí. Tla’ chiya’ken wi’.
Hasta allá
Titla’ Andate hasta allá. Jat titla’.
En el monte
Pq’oos Tú trabajas en el monte. Katchuknik pq’oos.
Oeste Qajb’al q’iij Mirá al oeste. Katka’ya’pon chqajb’al q’iij.
Este Relb’al q’ij Andate al este. Jat chu relb’al qiij.
Sur
Qajb’al Vayan al sur. Jat chu relb’aal kq’iiq’
kq’iiq’
Norte
Relb’al Que ellos vayan al norte. Ke’je’l chu relb’aal
kq’iiq’ kq’iq’
Sobre,encima de
Rajsik ¿Qué hay encima de mí? ¿Che k’olik wajsik?
Debajo de
Chxe’ Quedate debajo. Katk’ola’nken chxe’.
Al lado de
Ruuk’ Estoy al lado de mi mamá. Ink’o chnqaaj nchuch.
61
Escuchar y Leer
Escritura
___________________________________________________________________
Todos los días me baño bien.
___________________________________________________________________
Siempre mantengo peinado mi cabello.
___________________________________________________________________
.
62
Qylo’ ri yab’il xuqkee chemo
kkunxik
Hablemos de malestares y de cómo suceden las acciones
63
Vocabulario
64
Escuchar y Leer
Escritura
65
LISTADO DE VERBOS
66
Causar B’anik Congelar Kowrsaj Curar Kunxik
Cazar Chopik Conjugar Etz’bxik
Ceder Yo’qik Conocer Ila’xik D
Celebrar Uk’sxik Conseguir Riqik
Cenar Kab’lajunik Consentir K’ulxik Dar Yo’qik
Censurar Yolya’xik Conservar Koolik Decidir No’jxik
Cepillar Juqik Considerar K’exnik Decir B’i’xik
Cerrar Tz’apxik Construir B’anik Declarar Sqarsxik
Charlar La’jnik Consultar Tz’onxik Decorar Wiqik
Chocar Potz’xik Consumir K’isik Defender Kolik
Chupar Tz’upik Contactar Taqxik Degustar No’qik
Circular Q’atxik Contaminar Ch’ulch’a’xik Dejar Tzoqpxik
Citar Cha’mxik Contar Ajlxik Delinquir Keb’sxik
Clasificar Cha’xik Contemplar Yuq’xik Demostrar K’utik
Cobrar Toq’xik Contestar Choq’b’xik Denunciar Tzujxik
Cocer Chaq’xik Continuar Tramb’xik Depender Wunaqxik
Cocinar B’anik Contradecir Jolpxik Depositar K’uxik
Colaborar To’nik Contratar Joyxik Derretir Ya’rsxik
Colar Cha’xik Contribuir Kuchik Desaparecer Tzatzik
Coleccionar Molik Controlar Chajxik Desarrollar Solik
Colgar Tzuyb’xik Convencer B’o’chxik Desatar Turik
Combatir K’isik Conversar Yolik Desayunar Wo’qik
Combinar Yujik Convertir Jalk’sxik Descansar Ilnik
Comentar Yolik Cooperar To’xik Descargar Jamik
Comenzar Tikrik Coordinar Chomxik Descender k’osb’ik
Comer Tijik Copiar Q’axxik Desconfiar Q’ab’xik
Cometer B’anik Coquetear Tzurik Describir Cholik
Comparar Jnumsxik Corregir Suk’b’xik Descubrir Sqarsxik
Compartir Xi’lxik Correr Rumumik Desear Riyxik
Competir Ch’ojxik Cortar Toch’ik/ jak’ik Deshacer Yujsxik
Complacer Tq’ob’xik Coser T’isik Desnudar Sqitb’xik
Completar Tzaqtzxik Crear No’jxik Despedir Oqtxelb’ik
Componer Suk’b’xik Crecer K’iysxik Despedirse Pixb’xik
Comprar Loq’ik Creer Nimxik Despertar K’osnik
Comprender Q’axik Criar K’osb’xik Destruir Yujsxik
Comprobar Eta’mxik Criticar Yo’qik Detener Q’atxik
Conceder Yo’qik Crucificar Ripik Detestar Etzlxik
Concluir K’isik Cruzar Q’eb’xik Devolver Tzaltzxik
Condenar Tzujxik Cuajar Tzetzrik Devorar B’ulq’xik
Conducir K’amb’ik Cubrir Kuchik Dibujar Tz’ajik
Confesar Tzujxik Cuidar Ilik Difundir Q’axxik
Confiar K’uqb’a’lik Culpar Maknik Dirigir Cholb’xik
Confirmar tzijxik Cultivar Chukxik Disculpar Kuyik
Confiscar Majik Cumplir K’isb’xik Discutir Ch’ojxik
67
Diseñar Rochb’lalxik Enredar Patzxik Extender Nimrsxik
Disfrazar k’xe’lxik Enriquecer Q’nimrik Extinguir Tzatzxik
Disfrutar Q’amujxik Enseñar Tijxik
Disimular Iwlik Ensuciar Tz’ilb’xik F
Disminuir Qi’nrsxik Entender Q’axik
Disponer No’jxik Enterar To’qik Fallecer Chupik
Distribuir Jachik Enterrar Muqik Favorecer Kolik
Divertir Wa’ktik Entrar Okik Felicitar Q’elxik
Dividir Jachik Entregar Yo’qik Fiar K’asik
Divorciarse Jachik Entrenar Tijxik Fijar K’uqb’xik
Doblar Mejik Entrevistar Tz’onxik Filmar wochb’lalxik
Doler Q’oxwik Envejecer Ri’jnik Filtrar K’ajik
Dominar Lukik Enviar Taqik Finalizar K’isik
Dormir Wrik Envolver Pisik – Sub’xik Financiar Tojik
Ducharse Atnik Equivocar Tzatzik Fingir Wajik
Duplicar Kamlnik Escapar Elb’ik Firmar Qitik
Escoger Cha’xik Florecer Xu’mnik
E Esconder Wajik Fluir Poq’rik
Escribir Tz’ib’xik Formar B’anik
Echar Pumb’ik Escuchar To’qik Fortalecer K’iysxik
Educar Tijxik Especificar Cholb’xik Forzar B’itz’ik
Efectuar B’anik Esperar Oyb’xik Fotografiar Ochb’lalxik
Ejercitar Chkunsxik Establecer K’uqb’xik Freír Rqowsxik
Elaborar B’anik Estar K’ob’ik Frenar Wab’xik
Elegir Cha’xik Estimar Lo’qxik Frustrar po’yik
Elevar Yakik Estirar Yuqik Fumar Sik’xik
Eliminar Esxik Estudiar Tijxik Funcionar Chuknik
Emborracharse Q’ab’rik Evacuar Q’axxik
Evadir majik
Emigrar Elb’ik
Evaluar Etxik G
Emitir Yo’qik
Empeñar Okxa’nxik Evitar Esxik
Examinar Taqxik Ganar Ch’aknik
Empezar Tikrokb’ik Gastar chupik
Emplear Chkunsxik Excluir Esxik
Exhibir K’utik Gemir Jiq’jtik / Oq’ik
Empujar Tikmxik Generalizar Molb’xik
Enamorarse moxnik Exigir Ch’ojxik
Existir K’ob’ik Generar No’jxik
Encargar Chilb’xik Girar Sutxik
Encender Tzijik Expirar K’isik
Explicar Cholik Glorificar Ch’ab’lnik
Encontrar Riqik Gobernar Ajownik
Enfermar Yab’rik Explorar Taqxik
Explotar Poq’ik Golpear K’oxb’sxik
Enflaquecerse B’a’xrik Gozar Ku’ktik
Enfriar Tewrsxik Exponer Cholb’xik
Exportar Taqik Graduar Ch’akik
Engañar Sub’ik Gritar Sik’nik
Enloquecer Tzkajrik Expresar B’i’xik
Expulsar Esxelb’ik Guardar K’uxik
Enojar Junmrik
68
Guiar K’utik Intentar Ch’ojxik Lloviznar Musmtik
Gustar No’qik Interpretar Q’axik Lograr Riqik
Interrumpir Po’ysxik Luchar Ch’o’jxik
H Introducir Titz’ik Lucir Uk’sxik
Inundar Jompjik
Haber K’olik Invadir Majik M
Habitar K’ob’ik Inventar No’jxik
Hablar Cha’nik Invertir Chupik Madrugar Ksaqrik
Hacer B’anik Investigar Taqxik Madurar Q’enrik
Hallar Riqtjik Invitar Sik’xik Maldecir Etzelxik
Herir soknik Invocar Ch’ab’alxik Mandar Taqik
Hervir Rqowsxik Ir B’ik Manejar Chopcha’xik
Huir Tzatzik Manifestar K’utik / b’i’xik
Humillar Tz’aqik J Mantener Ilik
Maquillar Tzajik
I Jugar Etz’nik Marcar Etalxik
Juntar Molik Marchar B’ik
Ignorar tzatzb’xik Jurar B’ixik Masticar Kach’xik
Iluminar Tzijik Juzgar Tzujxik Matar Wi’txik
Ilustrar Tz’ajik Mecer Ab’nik
Imaginar Nab’xik L Medir Etxik-Pajik
Imitar Q’axxik Mejorar Suk’b’xik
Impedir Q’atxik Ladrar Tyo’nik Mencionar Na’txik
Implementar K’isxik Lamentar B’isnik Mendigar Kme’lxik
Imponer Yoq’xik Lamer Tz’upik Mentir No’jxik
Importar Ajwxik Lanzar K’eqik Meter Titz’ik
Impresionar Ku’ktik Lastimar Ch’itik Mezclar Yujik
Imprimir Wochb’xik Lastimarse Sokik Mirar Ka’yxik
Incluir molik Latir Ch’ikpnik Modificar Suk’b’xik
Indicar cholb’xik Lavar Ch’ajik Mojar Ch’na’sxik
Inducir Tzurik Leer Sik’xik Moler Ke’xik -Jok’ik
Informar B’ixik Levantar Yakik Molestar Pich’pa’xik
Ingresar Okik Liberar Tzoqpxik Montar Kejxik
Inhalar Jiq’xik Licuar Jok’ik Morder Ti’xik
Iniciar Tikrokb’ik Limitar Q’atxik Morir Kmik
Inmiscuirse Yujik Limpiar Su’xik Mostrar K’utik
Insertar Titz’ik Liquidar Tojik Motivar To’xik
Insistir Ch’ojxik Llamar Cha’mxik Mover Yukxik
Inspirar No’jxik Llegar Opnik Movilizar Yukxik
Instalar K’uqb’sxik Llenar Nojsxik Mudar Jalik
Instruir Tiijxik Llevar K’amb’ik Murmurar Yolya’xik
Insultar Tzurik Llorar Oq’ik Mutilar Keb’sxik
Integrar Molik Llover Jab’rik
69
N Perder Tzaqik Pudrir Q’eyik
Perdonar Kuyik Purificar Tzurtzxik
Nacer K’asb’ik Perfeccionar Suk’b’xik
Nadar Ja’nik Permanecer K’ob’ik Q
Narrar Yolik Permitir Kowxik
Navegar Suk’xik Perseguir Tramb’xik Quebrar Keb’sxik
Negar Q’atxik Persuadir B’o’chxik Quedar Kanjik
Negociar K’eyxik Pesar Pajik Quejarse T’i’njik
Numerar Ajlxik Pescar Chopik Quemar Porxik
Picar Mutxik Querer Loq’xik
Pintar Tz’ajik
O Pisar Woch’ik
Quitar Esxik
Planchar Patz’ik
Obedecer Nimxik Plantar Awxik R
Obligar Toq’xik Plegar Yuchik
Observar Ka’yxik Poder Choq’ab’xik Rascar Xq’eqtxik
Obtener Riqik Portar K’amik Rechazar Etzlxik
Ocultar Wajik Posponer Kamlxik Recibir K’amik
Ocupar Nojik Practicar Tijxik Reciclar K’u’xik
Odiar Yo’q’ik Predecir Eta’mxik Recoger Yakik
Ofender K’ula’nik Preferir Loq’xik Recomendar Oqxa’nxik /
Ofrecer Chi’xik Pregonar Yola’xik Reconstruir Suk’b’xik
Oír To’qik Preguntar Tz’onxik Recordar Na’txik
Oler Siqik Preparar B’anik Reducir Nuch’rsik
Olvidar Tzatzxik Presentar K’utik Referir Yolik
Oponer Q’olq’a’xik Preservar K’u’xik Reflejar Qopwik
Optar Ch’akik Prestar Jalik Regalar Sipxik
Ordenar Nuk’ik Pretender Riyxik Regar Ya’xik
Organizar Cholb’xik Prevenir Q’atxik Regresar Tzaltzxik
Oxidar Q’uxrik Prever Nab’tjik Reír Tze’nik
Privar Ja’lik Relajarse Ilnik
P Probar No’qik Renovar K’exik
Producir Poq’rsxik Reparar Suk’b’xik
Pagar Tojik Prohibir Esxik Repartir Jachik
Parar Wab’ik Prometer Choq’b’xik Repetir Kamlxik
Participar Chuknik Promover K’utla’xik Reportar Tzujxik
Partir Elb’ik Pronunciar B’i’la’xik Reservar K’u’xik
Pasar Ok’wik Propagar Poq’rsxik Resistir Ch’ijik
Pasear Wa’ktik Proponer B’i’xik Resolver Suk’mxik
Pedir Tz’onxik Proporcionar Yo’qik Respetar Nimxik
Pegar Ch’eyik Proteger Kuchik Respirar Jiq’xik
Peinar Xe’xik Protestar Q’olq’axik Responder Choq’b’xik
Pelear Ch’o’jnik Proveer Chi’xik Resumir Qi’nrsxik
Pensar B’usxik Provocar Tzurtza’xik Retener Q’atpxik
70
Retirar Jistxik T
Retrasar Najtnik
Reunir Molik Tapar Tz’apxik
Revisar Taqxik Tardar Najtnik
Rezar Ch’ab’alxik Tartamudear Me’mtik V
Robar Elq’xik Tejer Kemik
Rogar Kme’lxik Temblar B’irb’tik Vaciar Jamik
Romper Ret’ik Tender So’qik Vender K’eyxik
Tener K’olik Venir Ulik
S Ver Ka’yxik
Vestir Wiqik
Saborear No’qik Viajar B’inik
Sacar Esxik Tirar K’eqik Vibrar B’irb’tik
Sacudir Kichka’xik Tocar Chopik Violar Makujxik
Salir Elik Tolerar Kuyik Visitar Ula’xik
Saltar Ch’ikpnik Tomar Qumik
Saludar Q’ajla’nik Torcer B’aq’txik
Salvar Kolik Toser Qulxik
Sanar Utzrik Tostar K’ilxik
Satisfacer Tz’i’nik Trabajar Chuknik
Secar Chqi’sxik Traducir Q’axxik
Seducir Sub’ik Traer K’amulxik
Seguir Tramb’xik Tragar B’ulq’xik
Seleccionar Cha’xik Traicionar Tzujxik
Sembrar Awxik Transferir Q’axik
Sentar K’uqb’xik Transformar K’exik
Sentir No’qik Transportar K’amikb’ik
Separar Jachik Trasladar Q’axxik
Servir Patinxik Triunfar Ch’aknik
Solicitar Tz’onla’xik Tropezar Tikpjik
Soltar Tzoqpxik
Solucionar To’nik
Sonreír Tze’tztik
Soñar Ichk’nik
Soportar Ch’ijik
Subir A’nik U
Sudar Q’olnik
Sufrir Q’oxwik Unir Jnumsxik
Sumar Mulxik Untar Ji’xik
Suspirar Jiq’jtik Usar Jarsxik
Utilizar Chkunsxik
71
GUIA FONOGRÁFICA
K K’ Q Q’
Kaaj K’am Qan Q’a’m
kaan k’aat Qaaj Q’aq’
Keej K’el Qech Q’el
kem K’eex Qesaj Oq’ej
kiiy K’iy Qiij Q’iij
Ieem Ik’ Qum Q’oxwik
Kol K’ol Qoom Q’ol
Kolmaj K’olik Qopwik Q’oos
kow K’u’x Qul Q’uq’
Kunik k’u’l Qal Q’u’y
TZ TZ’
T T’
Tzalnik Tz’aq
Taat T’aq Tzaljul Tz’ajb’al
Tarnuul T’aqjok Tzey Etz’
Tew T’eb’t’ik Tzij Tz’in
Tem Xet’ utziil Tz’il
Tijik T’in Tzopik Tz’noj
Tikrok T’is Tzok Tz’onmaj
Tinmit T’iqb’al Tzutz Tz’uuj
Tool T’oqpjik Tzuy Tz’up
Toj T’oot’
Tuuj T’uq
Su’t T’uyulik