ATLAS PARA LA IDENTIFICACIÓN DE LAS PARTES
Pablo Javier Gaudioso
Rubén Marcos Barquez
y
M. Mónica Díaz
Publicaciones Especiales N° 3, PIDBA (Programa de
Investigaciones de Biodiversidad Argentina)
2020
ESQUELETO POSTCRANEAL DE
CHIROPTERA
ATLAS PARA LA IDENTIFICACIÓN DE LAS PARTES
Pablo Javier Gaudioso1
Rubén Marcos Barquez
y
M. Mónica Díaz2
PIDBA (Programa de Investigaciones de Biodiversidad Argentina),
Facultad de Ciencias Naturales e Instituto Miguel Lillo, Universidad
Nacional de Tucumán, Argentina.
PCMA (Programa de Conservación de los Murciélagos de Argentina),
Tucumán, Argentina.
CONICET (Consejo Nacional de Investigaciones Científicas y técnicas)
IAMRA (Instituto de Ambiente de Montañas y Regiones Áridas),
Universidad Nacional de Chilecito, La Rioja, Argentina. 1
FML (Fundación Miguel Lillo), Tucumán, Argentina. 2
Publicaciones Especiales N° 3, PIDBA (Programa de
Investigaciones de Biodiversidad Argentina)
2020
1
Título original: Esqueleto postcraneal de Chiroptera: atlas para la identificación de
las partes.
Cita bibliográfica: Gaudioso, P. J., R. M. Barquez y M. M. Díaz. 2020. Esqueleto
postcraneal de Chiroptera: atlas para la identificación de las partes. Publicaciones
Especiales N° 3, PIDBA (Programa de Investigaciones de Biodiversidad Argentina),
99 pp.
Primera Edición: No está permitida la reproducción total o parcial de este trabajo,
ni su tratamiento informático, ni la transmisión en ninguna forma ya sea electrónica,
mecánica, por fotocopia, por registro u otros métodos, sin el previo permiso por
escrito de los titulares de derechos de autor.
Derechos reservados: 2020. PIDBA (Programa de Investigaciones de Biodiver-
sidad Argentina).
2
ESQUELETO POSTCRANEAL DE
CHIROPTERA
ATLAS PARA LA IDENTIFICACIÓN DE LAS PARTES
3
Gaudioso, Pablo Javier
Esqueleto poscraneal de Chiroptera : atlas para la identificación de las partes /
Pablo Javier Gaudioso ; Rubén M. Barquez ; M Mónica Díaz. - 1a ed . - Yerba Buena :
Rubén Marcos Barquez, 2020.
Libro digital, PDF - (PIDBA Publicaciones Especiales / Barquez, Rubén M.; 3)
Archivo Digital: descarga y online
ISBN 978-987-86-4131-7
1. Anatomía Descriptiva. 2. Osteología. 3. Zoología. I. Barquez, Rubén M. II. Díaz, M
Mónica III. Título
CDD 599
Tapa: Autopodio izquierdo de un ejemplar juvenil de Tadarida brasilien-
sis procesado con la técnica de diafanizado (Foto: Pablo J. Gaudioso).
Edición: Rubé n M. Barquez
Tucumán – Argentina
Año 2020
4
ÍNDICE
Introducción........................................................................................................................................................................ 7
Materiales y métodos .................................................................................................................................................. 7
Materiales de estudio .................................................................................................................................................. 7
Limpieza del material esqueletal ....................................................................................................................... 7
Nomenclatura utilizada ............................................................................................................................................. 8
División del esqueleto postcraneal .................................................................................................................. 8
Agradecimientos.............................................................................................................................................................. 8
Literatura Citada ............................................................................................................................................................. 9
ESQUELETO AXIAL .....................................................................................................................................................11
Atlas ........................................................................................................................................................................................12
Axis ..........................................................................................................................................................................................14
Tercera vértebra cervical ......................................................................................................................................18
Sexta vértebra cervical ............................................................................................................................................20
Séptima vértebra cervical .....................................................................................................................................22
Primera vértebra torácica ....................................................................................................................................24
Doceava vértebra torácica....................................................................................................................................26
Primera vértebra lumbar ......................................................................................................................................28
Sexta vértebra lumbar ............................................................................................................................................30
Sacro .......................................................................................................................................................................................32
Costillas ................................................................................................................................................................................34
Esternón ..............................................................................................................................................................................36
ESQUELETO APENDICULAR: cintura escapular y miembros anteriores.......................39
Clavícula ..............................................................................................................................................................................40
Escápula...............................................................................................................................................................................42
Húmero ................................................................................................................................................................................46
Radio ......................................................................................................................................................................................56
Ulna .........................................................................................................................................................................................62
Autopodio anterior .....................................................................................................................................................64
Carpos ...................................................................................................................................................................................66
ESQUELETO APENDICULAR: cintura pélvica y miembros posteriores ..........................73
Hueso coxal .......................................................................................................................................................................74
Fémur ....................................................................................................................................................................................76
Tibia ........................................................................................................................................................................................84
Fíbula .....................................................................................................................................................................................88
Autopodio posterior ..................................................................................................................................................90
Tarsos ....................................................................................................................................................................................92
5
6
INTRODUCCIÓN
Los murciélagos constituyen uno de los grupos más diversos de mamíferos, lo que
se ve reflejado en su morfología y en su ecología, siendo el esqueleto postcraneal un
ejemplo claro de esa diversificación (Arita y Fenton, 1997; Freeman, 2000). Si bien
la anatomía del postcráneo de los murciélagos viene siendo estudiada desde la
primera mitad del siglo XIX, no existe en la actualidad un manual básico de
osteología postcraneal que muestre sus elementos y estructuras, y que facilite el
desarrollo de mayores investigaciones sobre el tema, con una terminología
unificada. En consecuencia este manual surge como una herramienta para facilitar
la identificación de las estructuras y de los huesos que constituyen el esqueleto
postcraneal de Chiroptera.
Si bien este atlas está basado en una especie de murciélago de la familia
Phyllostomidae, estamos convencidos que igualmente será de utilidad para una
identificación rápida, aproximada y general, de los elementos postcraneales de
cualquier especie de murciélago, en particular de los microquirópteros.
MATERIALES Y MÉTODOS
Materiales de estudio
El desarrollo del presente estudio se ha basado principalmente en la examinación
de ejemplares depositados en la Colección Mamíferos Lillo (CML) de la Facultad de
Ciencias Naturales e Instituto Miguel Lillo, de la Universidad Nacional de Tucumán.
Gaudioso, P. J., R. M. Barquez y M. M. Díaz. 2020. Esqueleto postcraneal de
Chiroptera: atlas para la identificación de las partes. Publicaciones Especiales N° 3,
PIDBA (Programa de Investigaciones de Biodiversidad Argentina), 99 pp.
Se utilizaron siete ejemplares de Desmodus rotundus (Phyllostomidae), uno de los
cuales fue diafanizado para visualizar la disposición de los elementos esqueletales
en su posición natural y mejorar el proceso descriptivo. Los ejemplares restantes
fueron preparados como piel y esqueleto completo, limpiados, e ingresados en la
CML siguiendo los lineamientos estándares indicados en Díaz et al. (1998). En
algunos casos se agregaron regiones de otras especies que permitían indicar con
mayor claridad algunas estructuras particulares. Todos los ejemplares empleados
fueron adultos, identificados por el grado de fusión de las epífisis falangeales.
Limpieza del material esqueletal
La limpieza de los materiales se ha desarrollado en tres etapas básicas:
1.-Limpieza con insectos derméstidos (Dermestidae, Coleoptera), para eliminar el
tejido blando, conservando sólo el esqueleto.
2.-Blanqueado del esqueleto, mediante baños alternados de agua oxigenada y
lavandina, ambos al 50%, y lavado final con agua corriente por varios minutos
para asegurar la remoción de los químicos.
3.-Limpieza detallada bajo lupa, ya que en los pasos anteriores suelen quedar restos
de músculos, tendones y ligamentos adheridos al esqueleto.
7
En todo el proceso de limpieza se ha tenido la precaución de impedir que los
autopodios se desarticulen, por lo que éstos no fueron sometidos a la limpieza por
derméstidos y la limpieza de los elementos más pequeños se realizó a mano con
herramientas especiales para evitar daño del material.
Nomenclatura utilizada
Las descripciones de los elementos esqueléticos generales siguen principalmente a
Gaudioso (2019), donde se pueden consultar las descripciones detalladas de los
elementos del autopodio anterior y posterior, que esea atlas no contempla.
División del esqueleto postcraneal
Para la nomenclatura de la división del esqueleto poscraneal se sigue a Vaughan
(1970); para los carpos a Manziĭ y Kovtum (1977) y Stafford y Thorington (1998) y
para los tarsos a Vaughan (1959, 1970), aunque se cambió el nombre del tarsal
medio por prehallux (Gaudioso, 2019).
El esqueleto se dividió de la siguiente manera:
ESQUELETO AXIAL
Atlas, axis, vértebras cervicales posteriores, torácicas, lumbares, sacras y caudales,
costillas y esternón.
ESQUELETO APENDICULAR
Cintura escapular: clavículas y escápula.
Miembros anteriores: húmero, radio, ulna, carpos (escafocentrolunar, cuneiforme,
pisiforme, prepóllex, unciforme, magnum, trapezoide y trapecio), matecarpos y
falanges (proximales, medias y ungueales).
Cintura pélvica: hueso coxal.
Miembros posteriores: fémur, tibia, fíbula, tarsos (astrágalo, calcáneo, cuiboides,
navicular, cuneiforme externo, cuneiforme medio, cuneiforme interno y
prehallux), metatarsos y falanges (proximales, medias y ungueales).
AGRADECIMIENTOS
Se agradece a las Instituciones que han permitido el desarrollo profesional y laboral
de los autores; al CONICET por las Becas otorgadas a Pablo J. Gaudioso para
completar su Doctorado; a la Agencia Nacional de Promoción Científica y Tecnológica
por el subsidio PICT 2016-0359 a M. Mónica Díaz; a la Universidad Nacional de
Tucumán por el otorgamiento del proyecto G607 PIUNT otorgado a R. M. Barquez.
Gaudioso, P. J., R. M. Barquez y M. M. Díaz. 2020. Esqueleto postcraneal de
Chiroptera: atlas para la identificación de las partes. Publicaciones Especiales N° 3,
PIDBA (Programa de Investigaciones de Biodiversidad Argentina), 99 pp.
Se agradece a todos los miembros actuales del PIDBA (Programa de Investigaciones
de Biodiversidad Argentina) por su colaboración permanente para hacer posible el
desarrollo de esta investigación. Al Dr. Javier Torrens por brindar su conocimiento y
facilitar la toma de fotografías en su gabinete que fueron la base para la realización
de este manual.
8
LITERATURA CITADA
Arita, H. T. y M. B. Fenton. 1997. Flight and echolocation in the ecology and evolution
of bats. Trends in Ecology & Evolution 12:53-58.
Díaz, M. M., D. A. Flores y R. M. Barquez. 1998. Instrucciones para la preparación y
conservación de mamíferos. Publicaciones especiales N° 1, PIDBA (Programa de
Investigaciones de Biodiversidad Argentina).
Freeman, P. W. 2000. Macroevolution in Microchiroptera: Recoupling morphology
and ecology with phylogeny. Evolutionary Ecology Research 2:317-335.
Gaudioso, P. J. 2019. Morfología y morfometría del esqueleto postcraneal de
murciélagos (Mammalia: Chiroptera) de Argentina. Publicaciones Especiales N°
2, PIDBA (Programa de Investigaciones de Biodiversidad Argentina).
Manziĭ, S. F. y M. F. Kovtun. 1977. Hand of Chiroptera in comparative anatomical
and functional aspects. Arkhiv Anatomii Gistologii I Embriologii 739:95-101.
Stafford, B. J. y R. W. Thorington. 1998. Carpal development and morphology in
Archontan mammals. Journal of Morphology 235:135-155.
Vaughan, T. A. 1959. Functional morphology of three Bats: Eumops, Myotis,
Macrotus. Publications of the Museum of Natural History, University Kansas 12:1-
153.
Vaughan, T. A. 1970. The skeletal system. Pp. 98-139, en: Biology of bats (Wimsatt
W. A., ed.). Academic Press Inc., New York.
9
10
ESQUELETO AXIAL
11
ATLAS
Vistas craneal, caudal, dorsal, ventral y lateral
and, arco neural dorsal; av, arco ventral; fa, foramen atlantal; fac, faceta
articular craneal; faca, faceta articular caudal; ft, foramen transverso;
pt, proceso transverso; pv, proceso ventral; tv, tubérculo ventral.
12
ATLAS
13
AXIS
Vistas craneal, caudal y dorsal
and, arco neural dorsal; cv, cuerpo vertebral; fac, faceta articular
craneal; ft, foramen transverso; pe, proceso espinoso; po, proceso
odontoideo; poz, postzigapófisis; pt, proceso transverso; tv, tubérculo
ventral.
14
AXIS
15
AXIS
Vistas ventral y lateral
and, arco neural dorsal; cv, cuerpo vertebral; fac, faceta articular
craneal; ft, foramen transverso; pe, proceso espinoso; po, proceso
odontoideo; poz, postzigapófisis; pt, proceso transverso; tv, tubérculo
ventral.
16
AXIS
17
TERCERA VÉRTEBRA CERVICAL
Vistas craneal, caudal, dorsal, ventral y lateral
and, arco neural dorsal; cv, cuerpo vertebral; ft, foramen transverso; la,
lamela; poz, postzigapófisis; prz, prezigapófisis; pt, proceso transverso.
18
TERCERA VÉRTEBRA CERVICAL
19
SEXTA VÉRTEBRA CERVICAL
Vistas craneal, caudal, dorsal, ventral y lateral
and, arco neural dorsal; cv, cuerpo vertebral; ft, foramen transverso; la,
lamela; poz, postzigapófisis; prz, prezigapófisis; pt, proceso transverso;
pt, proceso transverso.
20
SEXTA VÉRTEBRA CERVICAL
21
SÉPTIMA VÉRTEBRA CERVICAL
Vistas craneal, caudal, dorsal, ventral y lateral
and, arco neural dorsal; cv, cuerpo vertebral; ft, foramen transverso;
la, lamela; pc, proceso caudal; poz, postzigapófisis; prz, prezigapófisis;
pt, proceso transverso.
22
SÉPTIMA VÉRTEBRA CERVICAL
23
PRIMERA VÉRTEBRA TORÁCICA
Vistas craneal, caudal, dorsal, ventral y lateral
and, arco neural dorsal; co, costilla (primer par); cv, cuerpo vertebral;
fa, faceta articular para el primer par de costillas; pc, proceso caudal;
pe, proceso espinoso; poz, postzigapófisis; prz, prezigapófisis; pt,
proceso transverso.
24
PRIMERA VÉRTEBRA TORÁCICA
25
DOCEAVA VÉRTEBRA TORÁCICA
Vistas craneal, caudal, dorsal, ventral y lateral
and, arco neural dorsal; cv, cuerpo vertebral; fa, faceta articular para la
costilla; pc, proceso caudal; pe, proceso espinoso; pm, procesos
mamilares; poz, postzigapófisis; prz, prezigapófisis; pt, proceso
transverso.
26
DOCEAVA VÉRTEBRA TORÁCICA
27
PRIMERA VÉRTEBRA LUMBAR
Vistas craneal, caudal, dorsal, ventral y lateral
and, arco neural dorsal; cv, cuerpo vertebral; pc, proceso caudal; pe,
proceso espinoso; pm, procesos mamilares; poz, postzigapófisis;
prz, prezigapófisis; pt, proceso transverso.
28
PRIMERA VÉRTEBRA LUMBAR
29
SEXTA VÉRTEBRA LUMBAR
Vistas craneal, caudal, dorsal, ventral y lateral
and, arco neural dorsal; cv, cuerpo vertebral; pe, proceso espinoso; pm,
procesos mamilares; poz, postzigapófisis; prz, prezigapófisis.
30
SEXTA VÉRTEBRA LUMBAR
31
SACRO
Vistas dorsal, lateral y ventral
foi, forámenes intervertebrales; pe, proceso espinoso; pm, procesos
mamilares; prz, prezigapófisis; S, sacro; S1, primera vértebra sacra; S2,
segunda vértebra sacra.
32
SACRO
33
COSTILLAS
Vistas craneal, caudal y medial
c, cuello; ca, capítulo; co1, primer par de costillas; co2, segundo par de
costillas; cu, cuerpo; tu, tubérculo.
34
COSTILLAS
35
ESTERNÓN
Vistas ventral, lateral y dorsal
apxi, apófisis xifoides; ca, cartílagos costales; ma, manubrio; me,
mesoesternón; pl, proceso lateral; PP, proceso posterior; pv, proceso
ventral.
36
VENTRAL LATERAL
ma
me
ca
apxi
VENTRAL DORSAL LATERAL
pl pv pl pv
pv
PP PP PP
ESTERNÓN
37
38
ESQUELETO APENDICULAR
Cintura escapular y Miembros anteriores
39
CLAVÍCULA
Vista lateral
ea, extremidad acromial; ee, extremidad esternal; fca, faceta
clavículoacromial; fcc, faceta clavículocoracoides; fec, faceta
esternoclavícular.
40
CLAVÍCULA
41
ESCÁPULA
Vistas dorsal y dorsolateral
ac, ángulo caudal; acr, acromion; ars, articulación secundaria; ba, borde
anterior; bl, borde lateral; bv, borde vertebral; c, cuello; eep, espina
escapular; esc, escotadura coracoidea; fam, faceta anteromedial; fgl,
fosa glenoidea; fie, fosa infraespinosa; fim, faceta intermedia; fpl, faceta
posterolateral; fse, fosa supraespinosa; pco, proceso coracoideo; re,
reborde escapular; tigl, tuberosidad infraglenoidea; tsgl, tuberosidad
supraglenoidea.
42
ESCÁPULA
43
ESCÁPULA
Vistas anterior y lateral
acr, acromio; ars, articulación secundaria; ba, borde anterior; bl, borde
lateral; eep, espina escapular; esc, escotadura coracoidea; fgl, fosa
glenoidea; fse, fosa supraespinosa; pco, proceso coracoideo; re, reborde
escapular; tigl, tuberosidad infraglenoidea; tsgl, tuberosidad
supraglenoidea.
44
ESCÁPULA
45
HÚMERO
Vista anterior
ch, cabeza del húmero; cp, capítulo; crd, cresta deltoidea; crlcp, cresta
lateral del capítulo; crm, cresta medial; crmcp, cresta medial del
capítulo; di, diáfisis; efd, epífisis distal; efp, epífisis proximal; ep,
epitróclea; for, fosa radial tma, tubérculo mayor; tme, tubérculo menor;
tro, tróclea.
46
HÚMERO
47
HÚMERO
Vista posterior
ch, cabeza del húmero; cp, capítulo; crlcp, cresta lateral del capítulo;
crm, cresta medial; crmcp, cresta medial del capítulo; ep, epitróclea;
HuUlm, faceta húmeroulnar medial; pe, proceso espinoso; tma,
tubérculo mayor; tme, tubérculo menor; tro, tróclea.
La epífisis distal agregada mostrando el pe es de Chrotopterus auritus.
48
HÚMERO
49
HÚMERO
Vista lateral
ch, cabeza del húmero; cp, capítulo; crd, cresta deltoidea; crlcp, cresta
lateral del capítulo; crmcp, cresta medial del capítulo; epl, epicóndilo
lateral; fl, fosa lateral; tma, tubérculo mayor; tro, tróclea.
50
HÚMERO
51
HÚMERO
Vista medial
ch, cabeza del húmero; crd, cresta deltoidea; crm, cresta medial; crmcp,
cresta medial del capítulo; fm, fosa medial; for, fosa radial; tma,
tubérculo mayor; tme, tubérculo menor; tro, tróclea.
52
HÚMERO
53
HÚMERO
Vistas proximal y distal
ch, cabeza del húmero; cp, capítulo; crd, cresta deltoidea; crlcp, cresta
lateral del capítulo; crmcp, cresta medial del capítulo; ep, epitróclea;
fos, fosa supraglenoidea; HuUlm, faceta húmeroulnar medial; tma,
tubérculo mayor; tme, tubérculo menor; tro, tróclea.
54
HÚMERO
55
RADIO
Vista anterior
crm, cresta medial; di, diáfisis; efd, epífisis distal; efp, epífisis proximal;
HuRac, subfaceta húmeroradial central; HuRal, subfaceta húmeroradial
lateral; HuRam, faceta húmeroradial medial; ffl, fosa flexora; pel,
proceso estiloides lateral; pl, proceso lateral; ppsm, proceso
pseudoestiloides medial; sd, surcos distales.
56
RADIO
57
RADIO
Vista posterior
ffl, fosa flexora; HuRam, faceta húmeroradial medial; pel, proceso
estiloides lateral; pl, proceso lateral; ppm, proceso posteromedial;
ppsm, proceso pseudoestiloides medial; RaEsCeLu, faceta
radiosescafocentrolunar; RaUlp, faceta radioulnar proximal; UlCn,
faceta ulnarcuneiforme.
58
RADIO
59
RADIO
Vistas proximal y distal
HuRac, subfaceta húmeroradial central; HuRal, subfaceta húmeroradial
lateral; HuRam, faceta húmeroradial medial; pel, proceso estiloides
lateral; pl, proceso lateral; ppm, proceso posteromedial; ppsm, proceso
pseudoestiloides medial; RaEsCeLu, faceta radioescafocentrolunar; sd,
surcos distales; UlCn, faceta ulnarcuneiforme.
60
RADIO
61
ULNA
Vista anterior
di, diáfisis; HuUlm; faceta húmeroulnar medial; ol, olécranon; RaUlp,
faceta radioulnar proximal.
62
ULNA
63
AUTOPODIO ANTERIOR
Vista dorsal
Ca, carpos; Fap, falange proximal; Fam, falange media; Fau, falange
ungueal; McI, metacarpo I; McII; metacarpo II; McIII, metacarpo III;
McIV, metacarpo IV; McV; metacarpo V; Ra, radio.
64
AUTOPODIO ANTERIOR
65
CARPOS
Vista dorsal
Cu, cuneiforme; EsCeLu, escofocentrolunar; McI, metacarpo I; McII,
metacarpo II; McIII, metacarpo III; McIV, metacarpo IV; McV,
metacarpo V; Mg, magnum; Ra, radio; Ss, sesamoide; Tc, trapecio; Un,
unciforme.
66
CARPOS
67
CARPOS
Vista palmar
Cu, cuneiforme; EsCeLu, escafocentrolunar; McI, metacarpo I; McII,
metacarpo II; McIII, metacarpo III; McV, metacarpo V; Mg, magnum; Pi,
pisiforme; Ra, radio; Ss, sesamoide; Tc, trapecio; Un, unciforme.
68
CARPOS
69
CARPOS
Vista distal
Cu, cuneiforme; EsCeLu, escafocentrolunar; Mg, magnum; Ra, radio; SS,
sesamoide; Tc, trapecio; Tz, trapezoide; Un, unciforme.
70
CARPOS
71
72
ESQUELETO APENDICULAR
Cintura pélvica y miembros posteriores
73
HUESO COXAL
Vistas dorsal y lateral
ac, acetábulo; aI, ala del ilion; ariq, arcada isquiática; ASI, articulación
sacroiliaca; ci, cresta ilíaca; cui, cuello del ilion; ecm, escotadura ciática
menor; ecma, escotadura ciática mayor; emilpu, eminencia iliopúbica;
esdc, espina dorsocaudal; fa, fosa acetabular; fg, fosa gluteal; fi, fosa
ilíaca; fo, foramen obturador; I, ilion; iac, incisura acetabular; ip,
incisura paraacetabular; IS, isquion; PU, pubis; rai, rama ascendente del
isquion; rap, rama anterior del pubis; rcp, rama caudal del pubis; si,
superficie ilíaca; sl, superficile lunate; ti, tabla del isquion; tid,
tuberosidad isquiática dorsal; tp, tuberosidad púbica; trf, tubérculo del
m. rectus femoris.
La pelvis agregada mostrando ASI y esdc pertenece a Eumops perotis.
74
HUESO COXAL
75
FÉMUR
Vista anterior
cf, cabeza del fémur; crm, cresta medial; crl, cresta lateral; di, diáfisis;
efd, epífisis distal; efp, epífisis proximal; epl, epicóndilo lateral; epm,
epicóndilo medial; spa, surco patelar; tma, trocánter mayor; tme,
trocánter menor.
76
FÉMUR
77
FÉMUR
Vista posterior
cf, cabeza del fémur; crm, cresta medial; crl, cresta lateral; col, cóndilo
lateral; com, cóndilo medial; epl, epicóndilo lateral; epm, epicóndilo
medial; fi, fosa intertrocantérica; fic, fosa intercondiloidea; tma,
trocánter mayor; tme, trocánter menor.
78
FÉMUR
79
FÉMUR
Vista lateral
cf, cabeza del fémur; crl, cresta lateral; col, cóndilo lateral; com, cóndilo
medial; epl, epicóndilo lateral; fl, fosa lateral; tma, trocánter mayor;
tme, trocánter menor.
80
FÉMUR
81
FÉMUR
Vista medial
cf, cabeza del fémur; crm, cresta medial; com, cóndilo medial; epm,
epicóndilo medial; fm, fosa medial; tme, trocánter menor.
82
FÉMUR
83
TIBIA
Vista anterior
com, cóndilo medial; col, cóndilo lateral; crl, cresta lateral; crm, cresta
medial; di, diáfisis; emi, eminencia intercondiloidea; efd, epífisis distal;
efp, epífisis proximal; mal, maleollus medial; TiFi, faceta tibiofibular.
84
TIBIA
85
TIBIA
Vista posterior
com, cóndilo medial; col, cóndilo lateral; crl, cresta lateral; crm, cresta
medial; emi, eminencia intercondiloidea; mal, maleollus medial; TiFi,
faceta tibiofibular.
86
TIBIA
87
FÍBULA
Vista anterior
com, cóndilo medial; di, diáfisis; efd, epífisis distal; efp, epífisis
proximal; mlf, maléolo medial fibular.
88
FÍBULA
89
AUTOPODIO POSTERIOR
Vista dorsal
Fap, falange proximal; Fam, falange media; Fau, falange ungueal; Fi,
fíbula; Mt, metatarsos; Ta, tarsos; Ti, tibia.
90
AUTOPODIO POSTERIOR
91
TARSOS
Vista dorsal
As, astrágalo; Cl, calcáneo; Cu, cuboides; Cue, cuneiforme externo; Cui,
cuneiforme interno; Cum, cuneiforme medio; Na, navicular; MtI,
metatarso I; MtII, metatarso II; MtIII, metatarso III; MtIV, metatarso IV;
MtV, metatarso V.
92
TARSOS
93
TARSOS
Vista plantar
As, astrágalo; Cl, calcáneo; Cu, cuboides; CuE, cuneiforme externo; CuI,
cuneiforme interno; CuM, cuneiforme medio; Na, navicular; MtI,
metatarso I; MtII, metatarso II; MtIII, metatarso III; MtIV, metatarso IV;
MtV, metatarso V; Prh, prehallux.
94
TARSOS
95
NOTAS
96
NOTAS
97
NOTAS
98