VERBOS INCREMENTADOS, CERCENADOS Y ASPIRADOS
Sapy’ánte ojehe’apa ñandehegui:
“jaraha térã jagueraha – arovia térã aguerovia – Jaru térã jagueru - penohẽ térãpa
peguenohẽ - oroja térã ogueroja.
LOS VERBOS INCREMENTADOS
Aru ndéve pohã. Rerupaite piko ne memby.
Víctor ogueru ijaorã Paraguaýgui. Ñande jaru kuri ñane rembi’urã
Rogueru ndéve ne rembi’urãmi. Peẽ peru vy’a ore apytépe.
Caso 1- se incrementa /-gue-/
Llamamos así a aquellos verbos cuyo radical comienza por (r) como (a)reko, (a)ru, (a)rovia,
(a)raha, etc. Y algunos comenzados por (n) como (a)nohẽ, etc. Este tipo de verbos
aumentan o incrementan su radical con la sílaba (gue) en la 3ª.persona singular y 1ª.persona
plural excluyente. A estos verbos que presentan esas formas, los llamamos incrementados.
Se conjuga así:
Areko aru araha arovia aroja anohẽ
Rereko reru reraha rerovia reroja renohẽ
Oguereko ogueru ogueraha oguerovia ogueroja oguenohẽ
Jareko jaru jaraha jarovia jaroja ñanohẽ
Roguereko rogueru rogueraha roguerovia rogueroja roguenohẽ
Pereko peru peraha perovia peroja penohẽ
Buscar más verbos incrementados
CASO 2. /-re-/
Ahora bien, estos verbos reciben el incremento /-re-/ después de un complemento personal
terminado en /e/.
(a) raha (a)ru
Ha’e che reraha - ______________________
Ha’e nde reraha - ______________________
Ha’e ogueraha ichupe - ______________________
Ha’e ñande reraha - ______________________
Ha’e ore gueraha - ______________________
Ha’e pende reraha - ______________________
Realizar otros ejemplos del CASO 2.
(a) reko (a)rovia (a)raha
Ha’e che rereko ha’e che rerovia che reraha
- ________________ - ______________ - ___________________
- ________________ - ______________ - ___________________
- ________________ - ______________ - ___________________
- ________________ - ______________ - ___________________
- ________________ - ______________ - ___________________
CASO 3
Esta misma clase de verbos recibe el incremento -gue- después de los afijos de
complemento directo personal /ro-/ y /po-/
(a)rovia
F. Afirmativa: Che roguerovia che poguerovia
F. Negativa: che ndorogueroviái che ndapogueroviái
(a) ru
F. Afirmativa: ____________________ __________________
F. Negativa: ____________________ __________________
(a) nohẽ
F. Afirmativa: ____________________ __________________
F. Negativa: ____________________ __________________
VERBOS ASPIRADOS
Son aquellos cuya raíz comienza por /h/. Esta clase de verbos la /h/ en /r/ después de un
complemento personal termindado en /e/.
(a) hayhu (a)henói
Ha’e che rayhu ______________
Ha’e nde rayhu ______________
Ha’e ohayhu ichupe ______________
Ha’e ore rayhu ______________
Ha’e pende rayhu ______________
Pero se mantiene la /h/ inicial con los afijos /ro-, po-/
Rohayhu pohayhu
Rohecha pohecha
VERBOS CERCENADOS
Los verbos cercenados cortan o cercenan el primer fonema de su raíz después de un
complemento personal terminado en /e/. A manera de ejemplo:
(a)japo (a)japi (a)ñandu
Ha’e che apo ______________ _____________
Ha’e nde apo _________________ _______________
Ha’e ñande apo _________________ _______________
Ha’e ore apo _________________ _______________
Ha’e pende apo _________________ _______________
El fonema inicial se mantiene con los afijos /ro-/ y /-po/
Che rojapi che poañuvã roñandu
Mbo’ehára Esteban Ortega ombosako’ipyre