LLAPANTSIK QICHWATA YACHAKUSHUN
Cultivando y revalorando la lengua ancestral del Perú
1 ORIGEN DEL IDIOMA QUECHUA
(HUK)
El quechua o runashimi, es decir, la lengua de los hombres, es, por su demografía, la lengua
indígena más importante del continente
americano. Se habla actualmente en
territorios de Colombia, Ecuador, Argentina,
Chile Brasil, Bolivia y Perú y el total de sus
hablantes suma, según algunos estimados,
10 millones. El mayor número de hablantes
se encuentra en los tres países andinos
centrales: Ecuador (al menos 2 200000), Perú
(4 400 000) y Bolivia (1 500 000) Cerrón
(1998)
Como toda lengua hablada en territorios
extensos, el quechua tiene varios dialectos,
divididos en tres grupos principales El
Quechua Norteño agrupa a las variedades
del norte del Perú (departamentos de
Lambayeque, Cajamarca, San Martín,
Amazonas e Iquitos), y a las del Ecuador,
Colombia y Brasil. El Quechua Central
congrega a los dialectos de la sierra central
del Perú (departamentos de Lima, Áncash,
Huánuco, Cerro de Pasco y Junín), que ahora
son considerados por los lingüistas los más antiguos. El Quechua Sureño, el grupo más
importante y prestigioso en la actualidad, agrupa a los dialectos de la sierra sur del Perú
(departamentos de Ayacucho, Huancavelica, Cuzco, Apurímac, Arequipa y Puno), de Bolivia, de
Argentina y de C hile.
En síntesis, la lengua quechua forma parte de la familia lingüística Quechua y es hablada en siete
países de América del Sur: Ecuador, Perú, Bolivia, Argentina, Colombia, Brasil y Chile. Se han
Yachatsikuq:
LLAPANTSIK QICHWATA YACHAKUSHUN
Cultivando y revalorando la lengua ancestral del Perú
identificado al menos siete supralectos principales: Áncash-Huánuco, Yaru-Huánuco, Jauja-
Huanca, Yauyos, Cajamarca-Cañaris, Chachapoyas-Lamas y Ayacucho-Cuzco
Investigaciones demostraron que el foco inicial del Quechua no fue la
capital incaica, sino habría sido la costa norcentral y sierra central
adyacente. Las últimas pesquisas refuerzan esta hipótesis, no obstante
de origen serrano, dado que el quechua antiguo habría tenido como
asiento originario la sierra centro norteña peruana. El lingüista Alfredo
Torero, quien hizo investigaciones sobre la toponimia en el valle de Supe,
nos confirma del idioma quechua arcaica, surge en los valles de Supe y
Pativilca
El Quechua Central está constituido por una gran diversidad de
variedades lingüísticas distribuidas en la sierra del centro del Perú,
en los departamentos de Áncash, Huánuco, Pasco, Junín, La
Libertad y Lima.
El Quechua Central es hablada en 16 provincias del departamento de
ÁNCASH ,no considerando Huarmey, Casma Santa ni la sierras de Pallasca.
Yachatsikuq:
LLAPANTSIK QICHWATA YACHAKUSHUN
Cultivando y revalorando la lengua ancestral del Perú
2 ALFABETO QUECHUA
(ISHKAY)
El alfabeto del quechua ancashino está conformado por 23 fonemas: 17 consonánticos y, 3 vocales
simples y 3 vocales alargadas. Siendo las grafías ajenas o extranjeras al alfabeto las siguientes,
que se emplearán en los préstamos: B, C, D, F, G, J, RR, V, X, Z. Esta utilización resulta nada más
como efecto de la evolución de la lengua o por el contacto con el español, el cual ha aportado con
un ingente número de palabras en calidad de préstamos por tanto /b/, /d/, /g/, /ř/, /f/, no han sido
propias del protoquechua. Cabe señalar que la distribución fonológica del quechua Ancashino
fueron elaboradas en bases a estudios fonológicos realizados por Parker(1963 y 1969) y
Torero(1964)
ALFABETO DEL QUECHUA ANCASHINO
A Aa Ch H I Ii
(cha) (Ja)
(aa) (i) (ii)
(a)
Allqu Haka
Challwa Haka Chiina
Aahus
K L Ll M N Ñ
(ka) (la) (lla) (ma) (na) (ña)
P Q R S Sh T
(pa) (qa) (ra) (sa) (sha) (ta)
Ts U Uu W Y
(tsa) (u) (uu) (wa) (ya)
Yachatsikuq:
LLAPANTSIK QICHWATA YACHAKUSHUN
Cultivando y revalorando la lengua ancestral del Perú
(Elaborado por Alvarado y Quiroz 2013, en base al inventario fonológico desarrollado por Julca 2009, 2013)
2.1 Distribución fonológica de las consonantes:
Post
CONSONANTES Labial Alveolar Palatal Velar
velar
Oclusiva p t k q
Fricativa s sh h
Africada ts ch
Nasal m n ñ
Lateral l ll
Vibrante r
Semiconsonantes w y
(Fuente:Julca 2013
2.2 Distribución fonológica de las vocales según su punto y modo de articulación:
A este respecto debemos señalar que la condición trivocálica del Quechua, queda
demostrado por los estudios diacrónicos y sincrónicos realizados por Parker [1963, 1969), por
Torero (1964) y Cerrón-Palomino (1987).
Punto de articulación ANTERIOR CENTRAL POSTERIOR
modo de articulación
ALTAS
MEDIAS
Yachatsikuq:
LLAPANTSIK QICHWATA YACHAKUSHUN
Cultivando y revalorando la lengua ancestral del Perú
BAJAS
Fuente: ( Julca Guerrero 2013)
ACHAYWAYA
Yachatsikuq:
LLAPANTSIK QICHWATA YACHAKUSHUN
Cultivando y revalorando la lengua ancestral del Perú
3 ESBOZO GRAMATICAL DEL QUECHUA
(KIMA)
FONEMAS Y ALÓFONOS
1
(huk) A. Fonemas:
Los sonidos distintivos de una lengua se denominan fonemas. Los fonemas son unidades
contrastivas mínimas del habla. Convencionalmente, la transcripción fonética o fonológica
de los fonemas se representa entre barras II. Por ejemplo:
MIKUY: / M /-/I /-/ K /-/ PUKLLAY: ASIKUY :
U /-/ Y /= 5
WAYLLUY USHAY: NIIY:
MUTSAY: LlIMPIY TAPUY:
WACHAY: QISHYAY: UPUY:
Yachatsikuq:
LLAPANTSIK QICHWATA YACHAKUSHUN
Cultivando y revalorando la lengua ancestral del Perú
PUNUY: / /-/ /-/ /-/ /-/ / PURIY: ARUY/ARUKUY:
SHAMUY: QILLQAY: URYAY:
CHAAY: HAWIY:
KACHAY:
CHIKIY: PAKAY:
Yachatsikuq:
LLAPANTSIK QICHWATA YACHAKUSHUN
Cultivando y revalorando la lengua ancestral del Perú
KAWAY:
Yachatsikuq:
LLAPANTSIK QICHWATA YACHAKUSHUN
Cultivando y revalorando la lengua ancestral del Perú
B. Alófonos .-Es el hábito articulatorio que depende de diferencias en el habla de una
persona que pertenece a una comunidad que depende de una serie de factores de
naturaleza sociolingüística, cultura. Ejemplo:
/[q]
/w/ ¡Atataw!
/[g]
/q/ /y/ ¡Atatay!
/[x]
fonema FONEMAS
s ALÓFONOS
/h/ Haka
/[noqa] : yo
/w/ waka
/[noga] :yo
/nuqa/
/[noxa] :yo
FONEMA
ALÓFONOS
Conclusión: el fonema tiene Conclusión: el cambio de un
más de un alófono ,pero fonema por otro hace que
presenta el mismo la palabra cambie de
significado. significado.
ANCASH AYACUCHO CUZCO CASTELLANO
Nuqantsik Nuqanchik Ñoqanchis
Hapallan /piiniq Sapa /chunniq sapallan/Sapan/mana piniyoq
Hunaq punchaw punchay
Shumaq shumaq Sumaq sumaq sumaq
Waray tutamanta paqarin
Qutsuy takiy takiy
Uryay llamkay llankay
Cuadro distintivo de fonemas
Yachatsikuq:
LLAPANTSIK QICHWATA YACHAKUSHUN
Cultivando y revalorando la lengua ancestral del Perú
RURAY 01: ALFABETO
Pishiqman shutinkunata
FONEMAS GRAFIAS, qillqanki.Yanasaykikunam rurariyanki,tsaypitam qamkuna parlariyanki.
Pukllanapa shutinqa “Rikamay ¿ imatan ruraa?".
/a/ a nawi- haka ayka- hallqa-
/aa/ aa taakuy- kaayiy- taapay- kaasuy-
/č/ ch chakisapa chichi- chipi- chuqa-
/x/ h hitay- hunaq- hampi- hurquy-
/i/ i inti- quri- imanir- hirka-
/ii/ ii chiina- niiy- purii- turii-
/k/ k kushi- kuyaq- kallpa- kachi-
/l/ /l/ alalay lichu- lichi-
/ʎ/ /ll/ llaki- lluqlla millwa mullush
/m/ m ismuy- mushuq - munay- musyay-
/n/ n nani- anawaw nuna-runa mikuna-
/ñ/ ñ mañay- añañaw- ñatin- ñuqtay-
/p/ p Piñay puquy- qunqu- pukllay
/t/ t tapuy tullu- tawri- tushpi-
/q/ q Qusa-quwa quyllur- qura- qiri-
/r/ r rinri- rikra- ruru- rupashqa-
/s/ s sumaq supi- sipi- siki-
/š/ sh shipshi ishpay- shipash- shunqu-
/t/ t atatay- taakuy- tuway- tikray-
/c/ ts tsuku- tsatsa- tsitsi- llumtsi-
/u/ u upay- upyay- upa- uryaya-
/Uu/ uu uusha- upuu- -punuu mikuu
/w/ w waylluy- wayi winay- wanuy-
/y/ y ayway- yamay- yaya- achachay
Yachatsikuq:
LLAPANTSIK QICHWATA YACHAKUSHUN
CULTIVANDO Y REVALORANDO LA LENGUA ANCESTRAL DEL PERÚ
4 ESBOZO GRAMATICAL –SÍLABA QUECHUA
(CHUSKU)
1 LA SÍLABA QUECHUA
(huk) La estructura silábica del quechua no es completa. Hay sílabas quechua constituidas por los
siguientes elementos:
ESTRUCTURA SILABEO
UNA VOVAL (V) U-LI / U-MA
VOCAL (V) + CONSONANTE (C) UR-KU / UR-PI
CONSONANTE(C) + VOCAL(V) QA-RA – PI-QA TSA-KI
CONSONANTE (C) + VOCAL (V) +CONSONANTE(C) WIR-PA - WAR-MI
SHUTIKUNA KICHWACHAW RAKIY
1. Mi.kun.tsik mi.kun.tsik
2. Ñuq.tay Ñuq-tay
3. Mi.kun.ki
4. Ki.ru.ku.na
5. Puk.lla.yan
6. Yu.ri.yan
7. Ma.ma.nin.naw
8. Na.na.wan
9. Ham.pi.tsiy
10. Wa.yi.chaw.mi
11. War.mi chak.ran.chaw ur.yan.
12. Ya.cha.kuq.ku.na wi.ya.yan.
13. Ay.wa.nay.ki
14. Un.qa ya.cha.kuq.mi kaa.
15. Ya.ku.llaa qu.ra.may.
Yachatsikuq: Jhovana Judith Vega Reyes.
11
LLAPANTSIK QICHWATA YACHAKUSHUN
CULTIVANDO Y REVALORANDO LA LENGUA ANCESTRAL DEL PERÚ
16. Qam pa.pa.ta mu.run.ki.
17. Nu.qa ya.na.paa.
18. Nu.qa.pa shu.tii.qa
19. Sha.mu.yan
20. Ri.kan.tsik
21. musyayan
22. ulimantsik
23. ¿Imataq ruran?
24. ¿Aykataq kapun?
25. ¿Pikunataq kayan?
26. Shumaq ayllu
27. Ichik ullqu wamra
28. Nawinkuna
29. Nuqantsik kantsik
30. Paykuna kayan
31. Kaayinki
32. Yakuta upun
33. Ayway
34. Yachaywayi
35. Shipashkunam
36. Muruyan
37. Yanapayaa
38. Allillam kaykaa
39. Raprachaw qillqay
40. Yachakuqkuna
Yachatsikuq: Jhovana Judith Vega Reyes.
12
LLAPANTSIK QICHWATA YACHAKUSHUN
CULTIVANDO Y REVALORANDO LA LENGUA ANCESTRAL DEL PERÚ
53 ¿IMARAQ SHUTI HALUTSIKUNAQA
(PITSQA)
u
1 NAWITSAY -KUTIPAY
(huk) KASTAA
Nuqapa shutiiqa Judithmi,yachatsikuqmi kaa.Taytaapa shutinqa Josiimi,
pay tanta ruraqmi karqan.Mamaapanam Mallkam,pay tawri
qatupakuqmi.Nuqakunaqa shumaq Yungay markapitam kayaa,maychaw
apakuy 22.000 nunakunata warmikunatapis wanutsirqan.Kananqa kay
shumaq Chimbote markachaw chunka watanam taaraykayaa.
Markaachawqa llapankunam qichwata rimayan,tsaychawmi nuqapis
parlayta yachakushqa kaa.Unayqa qichwata rimayta pinqakurqaami
wamra karnin,nuqapa wurlakuyaptin.Shumaq kushi kushi kastam
kayaa.Kananqa nuqa qichwataqa allapi kuyaa,tsaymi nuqa yachatsii
mana wanunapaq tsaynaw watakuna pasariptinpis yarpariyanqam mana
qunqayananpaqpis.
SHUTI HALUTSIKUNA:
2
(ISHKAY) A. PII KANQAN:
El Quechua posee tres personas gramaticales (primera, segunda y tercera), las mismas que
pueden ser expresadas en singular o en plural. Veamos las siguientes tablas:
HUKLLAYLLA KAQ Shuti halutsikuna inishirnin qillqay
SHUTI
PITAN
HALUTSIKUNA
1ra. nuqa yo
2da. qam tú
3ra. pay Él /ella
ATSKA KAQ Shuti halutsikuna inishirnin qillqay
SHUTI
PITAN
HALUTSIKUNA
1ra. Nuqa-ntsik(incluida) Nosotros
(incluye)
1ra. Nuqa-kuna (excluida) Nosotros
( excluyente)
2da. Qam-kuna Ustedes
3ra. Pay-kuna Ellos /ellas
B. MAYCHAW KANQAN
El Quechua Ancashino distingue tres clases de pronombres demostrativos
Yachatsikuq: Jhovana Judith Vega Reyes.
13
LLAPANTSIK QICHWATA YACHAKUSHUN
CULTIVANDO Y REVALORANDO LA LENGUA ANCESTRAL DEL PERÚ
PRONOMBRE DEMOSTRATIVOS
Singular (hukllaylla kaq)
PERSONA PRONOMBRE
1ra. Kay
2da. Tsay
3ra. taqay
Plural (atska kaq)
1ra. kay-kuna
2da. tsay-kuna
3ra. taqay-kuna
NOTA:estos pronombres, como todos los adjetivos, no varían nunca en su forma.Mediante
los sufijos de caso se pueden formar diferentes adverbios de lugar. Por ejemplo:
kay-chaw : aquí
tsay-chaw : allá
taqay chaw : más allá
kay-naw : así, de esta manera
tsay-pita : desde allí , desde entonces
taqay-kama : hasta allá
C. TAPUKUNAKAQ
Los pronombres interrogativos del Quechua son raíces que sirven para formular preguntas que
requieren una respuesta más amplia que un simple ari o awmi ‘sí’ o mana ‘no’. Los pronombres
interrogativos del Quechua Ancashino son los siguientes:
¿Ima.taq? ¿qué?, ¿cuál?
¿Pi.taq? ¿quién?
¿May.chaw.tan? ¿dónde?
¿Mayqan.tan? ¿cuál?, ¿cuál de ellos?
¿Ayka.taq? ¿cuánto?
¿Imay? ¿cuándo?
¿Imanaw.taq? ¿cómo?
Yachatsikuq: Jhovana Judith Vega Reyes.
14
LLAPANTSIK QICHWATA YACHAKUSHUN
CULTIVANDO Y REVALORANDO LA LENGUA ANCESTRAL DEL PERÚ
¿Imanir? ¿por qué?
¿Imaq? ¿a qué?
¿Imapaq? ¿para qué?
¿Maypaq? ¿para dónde?
Nota:Para construir una oración interrogativa, estos pronombres deben ir acompañados de los
sufijos validadores -mi / -m y -shi / -sh o del sufijo conjuntivo -taq/ tan. En este último caso,
la pregunta se torna más amable o cortés:
D. PIPA KANQANTA:
También se indica la posesión mediante la posposición a los pronombres personales de la
partícula "PA”.
Nuqa-pa mío, mía
Qam-pa tuyo, tuya
Pay-pa suyo, suya
Nuqantsik-pa de nosotros, de nosotras
(extensivo)
Nuqakuna-pa de nosotros, de nosotras
(restrictivo)
Qamkuna-pa Vuestro, vuestra, de ustedes
Paykuna-pa suyos, suyas, de ellos.
Yachatsikuq: Jhovana Judith Vega Reyes.
15
LLAPANTSIK QICHWATA YACHAKUSHUN
CULTIVANDO Y REVALORANDO LA LENGUA ANCESTRAL DEL PERÚ
3
(KIMA) RURAYKUNA: -kay / – kaykay / -kapuy
SHUTI HALUTSIKUNA SUFIJOS O RURAYKUNA
MARCADORES
KAY KAYKAY KANANKAQPITA ISHKAY KAPUY
KANANKAQPITA
RURAYKUNAWAN
QUECHUA ESPAÑOL
1° Nuqa Yo -aa/-ii/-uu ka-a kayka-a Parlay-ka-a Kapa-man
2° Qam Tú -nki ka-nki kayka-nki Parlay-ka-nki Kapu-shunki
3° Pay Él / ella -n -m/mi kayka-n Parlay-ka-n kapun-n
1° Nuqantsik Nosotros -ntsik (incluido) ka-ntsik kayka-ntsik Parlay-ka-ntsik kapama-ntsik
1° Nuqakuna Nosotros -ya(excluido) ka-yaa kayka-yaa Parlay-ka-yaa Kapaya-man
achatsikuq: Jhovana Judith Vega Reyes.
LLAPANTSIK QICHWATA YACHAKUSHUN
CULTIVANDO Y REVALORANDO LA LENGUA ANCESTRAL DEL PERÚ
R
2° Qamkuna Ustedes -yanki kaya-nki kaykaya-nki Parlay-kaya-nki kapuyashu-nki
A
3° Paykuna Ellos/ellas -yan ka-yan kayka-yan Parlay-ka-yan kapu-yan
achatsikuq: Jhovana Judith Vega Reyes.
LLAPANTSIK QICHWATA YACHAKUSHUN
CULTIVANDO Y REVALORANDO LA LENGUA ANCESTRAL DEL PERÚ
6 ¿IMANAWTAQ NAPAKUNANTSIK?
(HUQTA)
1 NAPAKUY 1¿IMANAWTAN NAPAKUNTSIK?
(huk)
PARLARISHUN: A. Nuqapis allillam kayka.a
A. Mamay Mallka¿Imanawtaq B. Waraykuna rikanakushun.
kaykanki?
A. Awmi,warayllana.
.B. Allillam kayka.a.¿Qamqa?
NAPAY 2¿IMANAWTAN NAPAKUNTSIK?
PARLARISHUN: A Nuqapis yamayllam kaykaa.
A. Mamay Maria.¿Yamayllaku B. Waraykuna rikanakushun.
kaykanki?
B. Awmi,yamayllam kaykaa. A. Awmi,warayllana.
¿Qamqa?
2 AYWAKUY: ¿IMANAWTAN AYWKUNTSIK?
(ISHKAY)
A. Raatuyaq.
A. Waraykuna rikanakushun.
PARLARISHUN:
A. Warayllana.
A. Taytay Mashiku.
A. Waray waratin rikanakushun.
¿Allillaku kaykanki?
A. Tinkuyashqantsikyaq.
B. Awmi,allillam kaykaa.
A. Aywallaa.
¿Qamqa?
A. Aywakuyaa, waraykunachi
A. Nuqaqa manan allitsu kaykaa.
rikanakushun.
¿Imanawtaq yachaqwayita charamuptiyki napakunayki? ¿Imataq yachaqwayipita aywakuptiyki ninki?
Yachatsikuq ,yachakuqkunawan ¿Yamayllaku Yachatsikuq ,yachakuqkunawan
kaykayanki?/¿Allillaku kaykayanki? waraykuna rikanakushun. Aywallaa.
Yachatsikuq: Jhovana Judith Vega Reyes.
18