Brote de enfermedad ictericia en Huitzililla
Brote de enfermedad ictericia en Huitzililla
Introducción
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
Pregunta 2 ¿Con qué datos epidemiológicos cuenta usted por ahora? ¿Cuáles llaman
más su atención?
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
Antecedentes
La gran mayoría de casas cuenta con pozo propio, cuya agua es utilizada para consumo
humano. Los pozos son de poca profundidad, pues los mantos freáticos se localizan a
escasa distancia bajo el suelo. El 95% de la población realiza fecalismo al aire libre. Las
pocas letrinas existentes no tienen un diseño que evite la contaminación de los mantos
freáticos.
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
Pregunta 5 ¿Considera usted que son éstos todos los casos? ¿Cómo buscaría usted más
casos y qué preguntaría?
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
Durante los 12 meses previos a junio 1° de 1986, se había conocido la ocurrencia de cua-
tro casos de enfermedad ictérica en Huitzililla, a través del médico pasante que visitaba
regularmente la localidad. Dos de estos casos habían ocurrido en una misma familia,
durante el mes de marzo de 1986. Los otros dos casos no tenían relación aparente en
tiempo ni persona. Con base en esta información, se concluyó que estaba ocurriendo
un brote de enfermedad ictérica en Huitzililla, porque el número observado de casos
era superior al número esperado. También llamó la atención la poco usual distribución
por edad de los casos observados: en México, los brotes de hepatitis A suelen ocurrir en
niños menores de 10 años de edad y los brotes de hepatitis B en ciertos grupos de pobla-
ción con conductas de alto riesgo (adicción a drogas endovenosas, contacto sexual con
múltiples parejas sexuales, contacto sexual homosexual, etc.).
Pregunta 6 Usando los datos del Cuadro 1, caracterice el brote en tiempo: use la Tabla
1 y la Gráfica 1 para construir la curva epidémica. ¿Qué le sugiere esta grá-
fica?
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
Pregunta 7 Usando los datos de los Cuadros 1 y 2, caracterice el brote en lugar: prepare
el Cuadro 3 y ponga usted las tasas de ataque por manzana sobre la Figura
1. ¿Cómo interpretaría esta información?
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
Pregunta 8 Use los datos disponibles para caracterizar el brote según persona (edad y
sexo): prepare el Cuadro 4. Describa y analice esta información. Calcule
las tasas de mortalidad y letalidad específicas a este brote. Use los datos del
Cuadro 5 para describir el cuadro clínico observado en el brote de Huitzi-
lilla.
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
* defunción
Nov
45
44
43
42
41
Oct
40
39
38
37
Set
36
35 31 32 33 34
Semana Epidemiológica
Ago
30
29
28
Jul
27
26
25
24
Jun
23
22
20 21
May
12
11
10
1
N°
o
a
e
No de casos
Total
M F M F M F M F M F M F M F
Segunda Edición Revisada
1 0 2 2 3 12 15 8 5 4 6 3 2 29 33 62
2 0 0 2 1 10 10 5 2 8 4 2 2 27 19 46
3 3 1 3 8 11 14 8 8 7 6 4 3 36 40 76
4 1 0 8 10 22 16 6 7 12 10 5 4 54 47 101
5 4 1 10 12 15 21 6 9 15 13 4 3 54 59 113
6 1 3 7 6 17 20 9 9 13 10 4 3 51 51 102
7 0 0 1 0 2 5 1 2 1 2 2 2 7 11 18
8 1 1 5 3 6 9 5 8 6 4 1 1 24 26 50
9 2 1 3 3 6 5 4 7 7 5 5 4 27 25 52
16 3 6 11 17 28 20 10 13 19 18 8 7 79 81 160
17 0 2 2 8 15 9 11 9 9 5 2 3 39 36 75
18 1 2 7 7 14 12 10 7 9 5 5 7 46 40 86
19 2 2 5 6 20 20 18 8 7 11 5 7 57 54 111
20 0 1 1 4 7 6 7 4 3 4 5 5 23 24 47
TOTAL 28 34 112 123 303 280 174 159 182 166 101 95 900 857 1.757
Módulos de principios de epidemiología para el control de enfermedades (MOPECE)
CUADRO 3 Casos de enfermedad ictérica y tasas de ataque por 100 habitantes según
manzana. Huitzililla, Morelos; 1986.
Tasa de Ataque
MANZANA N° de CASOS POBLACIÓN
por 100 habitantes
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
TOTAL
GRANJAS GRANJAS
A
R CAMINO REAL
R C C
7 A 8
O A
Y L C L
C L A L
A O
E L E
R TANQUE E
R D L S
L E ELEVADO C
E E M U
T A I E
E 5 G L
R C A 14
P U C
A 1 H E
A A D L A
6 L 9 E L
L
M 13 H L
A I
P A CENTRO F E
D A
A DE SALUD E A
B L R N
G R I
R
O Ñ
E O O
R Y Y
MUNICIPIO A
O
C O R
O T
5 12 S 15 I
T D L
CALLE PRIMERO DE MAY O I L
L E E
MERCADO L L R
A O
A
R S 16
R A
O
Y 3 4 B
O
10 11 I 17 18
D G
R
E A
C N N
ESCUELA J
H A
A O S
L 2 19 20
A T IE R R A S D E
P
A CULTIVO T IE R R A S D E
CULTIVO
ARROYO EL SALTO
CUADRO 4 Casos de enfermedad ictérica y tasas de ataque por 100 habitantes Huitzililla,
Morelos; 1986.
Establecimiento de hipótesis
El cuadro clínico observado fue característico de una hepatitis viral. El análisis de la in-
formación por grupos de edad permitió identificar que el grupo más afectado fue el de
15 a 24 años. Esta distribución etárea sugiere hepatitis viral No-A, No-B de transmisión
entérica.
Pregunta 10 ¿Qué información adicional requeriría para confirmar y/o descartar sus hi-
pótesis y, en consecuencia, afinar las medidas de control del brote?
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
Caso Var01 Var02 Var03 Var04 Var05 Var06 Var07 Var08 Var09
1 N N N Y N N N Y N
2 N Y N N N N Y Y N
3 N N N Y N N N Y N
4 N N N N N N Y Y N
5 N N N Y N N N Y N
6 N Y N Y N N N Y N
7 Y Y N Y N N N Y Y
8 N N N Y N N N Y N
9 Y Y N N N N Y N N
10 N Y N N Y Y Y Y N
11 Y Y N N Y Y Y Y Y
12 N Y N N Y Y Y Y N
13 Y N N N Y Y Y Y Y
14 Y Y Y N Y Y Y N N
15 N N N Y N N N Y N
16 N Y N Y N N N Y N
17 N Y N N N N Y Y N
18 N Y Y Y N Y N Y N
19 N Y N N N N N Y Y
20 N Y Y Y Y Y Y N N
21 N Y N Y N N N Y N
22 N Y N Y N Y Y Y N
23 Y Y N N Y Y Y Y Y
24 N N N Y N N N Y N
25 N Y N N N Y Y Y Y
26 N Y Y N Y N Y Y N
27 N N N N Y N Y Y N
28 Y Y N N N Y Y Y N
29 N Y N N N N Y Y N
30 N Y N N Y N Y Y N
31 N N N N Y Y Y Y N
32 N N N N Y N Y Y Y
Control Var01 Var02 Var03 Var04 Var05 Var06 Var07 Var08 Var09
1 N N N Y N Y Y N Y
2 N N N N N Y N N Y
3 N N N N N Y N N Y
4 Y N N Y N Y Y N Y
5 N N N N N Y N N Y
6 Y N N N N Y N N Y
7 Y Y N N Y Y N N N
8 N N N N Y Y Y N N
9 N N N Y Y Y Y N Y
10 Y N N Y N Y N Y N
11 Y Y N N Y Y Y Y N
12 N N N N Y Y Y N N
13 N N N Y Y N N Y Y
14 N Y N N N Y Y N Y
15 N Y N N Y N Y N N
16 Y N N N Y Y Y N N
17 Y N N Y Y N N Y Y
18 Y N N N Y Y Y N Y
19 Y N N N Y Y Y N Y
20 Y N N N Y Y Y N Y
Prevalencia de
CASOS CONTROLES
Exposición
Factor
No No
Expuestos Expuestos Casos Controles
expuestos expuestos
Hervido del agua de beber
Contacto con un caso
Relación sexual con un caso
Pozo a ras del suelo
Pozo cubierto
Pozo con pared protectora
interna
Pozo con pretil
Agua sucia visible
en el pozo
Tratamiento del Agua
La caracterización del brote según tiempo, espacio y persona, con base en el censo de
población y la búsqueda activa de casos, proporcionó información suficiente para sos-
pechar el agua contaminada como probable mecanismo de transmisión de la enferme-
dad y, en consecuencia, recomendar el establecimiento inmediato de medidas de control
generales. Estas se dirigieron principalmente a garantizar la inocuidad del agua para
consumo humano (agua segura), informando e instruyendo a la población sobre la ne-
cesidad de hervir el agua o de tratarla químicamente (cloración). También se implemen-
taron medidas dirigidas a mejorar las condiciones de saneamiento ambiental y los hábi-
tos de higiene personal, a fin de reducir el riesgo de transmisión secundaria de persona
a persona. Estas medidas de control fueron reforzadas cuando los resultados del estudio
de casos y controles confirmaron que la transmisión de la enfermedad estaba asociada a
factores relacionados con la contaminación del agua para consumo humano. De hecho,
el estudio de casos y controles identificó que tanto el tratamiento de agua para consumo
así como la protección del pozo de agua conferían efecto protector contra la enfermedad.
Pregunta 12 Con toda la información que ahora usted dispone, prepare un resumen del
brote de enfermedad ictérica en Huitzililla y sintetice una secuencia meto-
dológica que usted recomendaría para iniciar una investigación de brote en
la población.
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
Conclusión