.
IDIOMA AYMARA
NIVEL BÁSICO
DOCENTE: Aguilar Llanque Celestina
LA PAZ - BOLIVIA
AGUILAR LLANQUE CELESTINA 1
AYMARA ARSU QILLQANAKAPA
SISTEMA FONÉMICO DEL AYMARA
Arsu qillqanaka/alfabeto
Desde la colonia, el aymara tuvo cerca de una treintena de alfabetos, empezando por
Bertonio (1612), luego muchos autores e instituciones crearon varios alfabetos con
diversos criterios y fines.
En el año 1983, cuando se unificó el alfabeto único tanto para el aymara como para el
quechua en el Seminario Internacional denominado “Hacia una Educación Intercultural
y Bilingüe”, llevado a cabo del 8 al 12 de agosto de 1983 en la ciudad de Cochabamba,
con la participación de las siguientes instituciones: el Ministerio de Educación y Cultura,
el Instituto Nacional de Estudios Lingüísticos (INEL), el Servicio Nacional de
Alfabetización y Educación Popular (SENALEP), la Universidad Mayor de San Andrés
(UMSA), la Universidad de San Simón (UMSS), la Central Obrera Boliviana (COB), la
Confederación de Trabajadores Campesinos de Bolivia (CSUTCB), la Comisión de
Alfabetización y Literatura en Aymara (CALA), el Instituto de Lengua y Cultura
Aymara (ILCA), el Centro de Investigación y Promoción del Campesino (CIPCA), la
Sociedad Bíblica, el Instituto de Idiomas Maryknoll, la Radio San Gabriel y otras
instituciones (Layme, 2015).
El año 1984, es decir, el año siguiente el alfabeto unificado fue reconocido y oficializado
bajo el D.S. N° 20227 un 9 de mayo del año ya mencionado. Todo el alfabeto, de
acuerdo a los modos y puntos de articulación establecidos en el Alfabeto Fonético
Internacional (AFI), está constituido por treinta fonemas segmentales: 26 consonantes, 3
vocales y 1 alargamiento vocálico.
AGUILAR LLANQUE CELESTINA 2
Sallawis arsunaka/fonemas consonánticos
Las consonantes según los modos de articulación, se clasifican en:
Oclusivas /p, ph, p’, t, th, t’, k, kh, k’, q, qh, q’/
Africadas /ch, chh, ch’/
Fricativas /s, j, x/
Laterales /l, ll/
Nasales /m, n, ñ/
Semivocales /w, y/
Vibrante /r/
De acuerdo a los puntos de articulación, las consonantes presentan cinco regiones
articulatorias:
Bilabiales /p, ph, p’, m, w/
Alveolares /t, th, t’, s, l, n, r/
Palatales /ch, chh, ch’ ll, ñ, y/
Velares /k, kh, k’, j/
Postvelares /q, qh, q’, x/
AGUILAR LLANQUE CELESTINA 3
SALLAWISANAKA
ARSUÑ CHIQAWJANAKA
KUNÄMJAT LAKA CH
LAKA LAKA QALLU MALLQ´A
ARSUÑANAKA ´AKHA
ISPILLUMP ÑAQAMP LAXRAMP MANQHAM
(modo de articulación) QHIPÄXAMP
ARSUÑA ARSUÑA ARSUÑA P ARSUÑA
ARSUÑA
bilabiales palatales velares postvelares
alveolares
JIST´THAPTIRINAKA
(Oclusivos)
Jasa arsunaka p t k q
JARK´T´AS MISTURINAKA
(simples)
Phust´a arsunaka ph th kh qh
(aspirados)
JAN SALLKIRINAKA
Phallsu arsunaka p´ t´ k´ q´
(glotalizados)
LLUXSTIRINAKA
(Africados)
Jasa arsu ch
(simple)
Phust´a arsu chh
(aspirado)
Phallsu arsu ch´
(glotalizado)
QAQSTIRINAKA s j x
CHIQAP MISTURINAKA
(Fricativos)
Thiynam arsunaka l ll
SALLKIRINAKA
(Laterales)
Nasnam arsunaka m n ñ
(Nasales)
Niya salla arsunaka w y
(Semiconsonantes)
Yiririr arsu r
(Vibrante)
AGUILAR LLANQUE CELESTINA 4
https://www.youtube.com/watch?v=DuuH1PEbBrE&t=8s
EL APARATO FONADOR
Salla arsunaka/fonemas vocálicos
El sistema vocálico está compuesto por tres fonemas vocálicos. De acuerdo al grado de
abertura de la cavidad bucal y el alejamiento o acercamiento entre el paladar y la lengua,
las vocales /i, u/ son altas o cerradas y la vocal /a/ es baja o abierta. Según la región de la
cavidad bucal, la vocal /i/ es anterior debido a que la lengua se encuentra en la parte
AGUILAR LLANQUE CELESTINA 5
delantera; la vocal /a/ es central porque la lengua se coloca en la zona central; y la
vocal /u/ es posterior porque la lengua está cerca del paladar blando.
El alargamiento vocálico está representado por el signo diacrítico /¨/y tiene valor
fonémico porque su uso diferencia el significado de las palabras; además presenta
múltiples funciones a nivel léxico semántico, morfológico y pragmático. Además, dichas
funciones aparecen según el contexto y las situaciones comunicativas.
Las vocales ocurren en posición inicial, medial y final de palabra, tomando en cuenta
que todas las palabras aymaras siempre terminan en vocal, con algunas excepciones en
las interjecciones. Veamos el siguiente cuadro de distribución:
NAYRÄXA TAYPI QHIPÄXA
i u ALAYA
a AYNACHA
/¨/ salla arsu jiyt´iri/alargamiento
Arsutuqit jaysayäwi/condicionamiento fonológico
Las consonantes postvelares /q, qh, q’, x/ son condicionantes cuando aparecen junto a
las vocales altas /i/ y /u/. Es decir, estas vocales al combinarse con las consonantes
postvelares que articulan en la región gutural del aparato fonador, asimilan diferentes
rasgos fonéticos con distinta pronunciación; estas variaciones vocálicas se denominan
alófonos, cuyas realizaciones difieren según el grado de abertura. En este sentido, el
aymara presenta los siguientes alófonos [e, Ɛ, o, Ο].
Para el empleo de los alófonos vocálicos rige la siguiente regla de condicionamiento
fonológico: cuando las vocales altas /i/, /u/ ocurren antes de una consonante postvelar se
pronuncia como vocal media semiabierta [e], [o]. Cuando estas mismas vocales altas
/i/, /u/ aparecen después de una consonante postvelar, se pronuncian como una vocal
más abierta [Ɛ], [Ο].
AGUILAR LLANQUE CELESTINA 6
Antes de una postvelar Después de una postvelar
Escritura Pronunciación Escritura Pronunciación
Pirqa [perqa] “pared” Uqi [oqƐ] “plomo”
Phuqha [phoqha] “lleno” Mirq’i [merq´Ɛ] “desgastado”
Uqara [oqara] “sordo” Qhulu [qhOlu] “duro”
Uxi [oxe] “ola”
ARSUÑ YATINTA
/p, ph, p´/ jist´thaptiri, purap isillump (bilabiales) arsuñ sallawisanaka.
p ph p´
…………………… ……………. ……………...
…………………… ………………. ……………...
…………………… ………………. ……………...
/t, th, t´/jist´thaptiri, laka ch´akha qhipäxamp arsuñ sallawisanaka.
t th t´
………………….. ………………… ……………...
………………….. ………………… ……………...
………………….. ………………… ……………...
/k, kh, k´/jist´thptiri, qallu laxramp arsuñ sallawisanaka.
k kh k´
………………….. …………………. ……………...
………………….. …………………. ……………...
………………….. …………………. ……………...
/q, qh, q´/ jist´thaptirin, mallq´a manqahmp arsuñ sallawisanaka.
q qh q´
…………………… …………………. ……………...
AGUILAR LLANQUE CELESTINA 7
…………………… …………………. ……………...
…………………… …………………. ……………...
/ch, chh, ch´/ lluxstir sallawinaka.
ch chh ch´
…………………… ………………… ……………...
…………………… ………………… ……………...
…………………… ………………… ……………...
/s, j, x/ qaqstir sallawisanaka.
s j x
………………….. ………………… ……………...
………………….. ………………… ……………...
………………….. ………………… ……………...
/l, ll/ thiynam sallawinaka.
l ll
……………………. ………………………
……………………. ………………………
……………………. ………………………
/m, n, ñ/ nasnam sallawinaka.
m n ñ
……………………. …………………. ……………...
……………………. …………………. ……………...
……………………. …………………. ……………...
/w, y/Niya salla sallawinaka. /r/ Yaririr sallawisa
w y r
AGUILAR LLANQUE CELESTINA 8
……………………. ………………… ……………...
……………………. ………………… ……………...
…………………… ………………… ……………...
ARUNTASIÑA
MAY MAY ARUNTASIÑA
1. A. Kamisaki kullaka.
CH. Waliki jilata.
2. A. Kamisasktas jilata.
CH. Walikiskthwa kullaka.
3. A. Jumax kunjamäsktasa.
CH. Nayax walikïskthwa. Jumasti.
A. . Nayax walikiraki.
Pronombres personales
4. A. Kamis kunjamarak Achachila.
CH. Waliki allchhi wawa. 1° pers. Sing. Naya yo
A. Kunjamas sarnaqaskta. 2° per. Sing. Juma tú/Ud.
CH. Walikiw sarnaqaskta. 3° pers. Sing. Jupa él/ella
Jilata hermano
Kullaka hermana
5. A. Mamayita. Tata padre/papá
CH. Wawitay. Mama madre/mamá
Wayna joven/soltero
A. Awichita. Tawaqu señorita/soltera
Achachila abuelo
CH. Jay wawa. Awicha abuela
Wawa hijo/hija
Masi amiga/amigo
AGUILAR LLANQUE CELESTINA Yatiqir masi compañero de clase 9
Yatichiri profesor
MAYNI JAQIMP JIKISKASA Pronombres pers. plural
6. A. Aski urukipan tata. Jiwasanaka incl. nosostros
CH. Aski urukipanay mama. Nanaka excl. nosotros
A. Askin purintaxa.
Jumanaka ustedes
CH. Yuspajara. Jupanaka ellas/ellos
7. A. Aski jayp´ukipan jilat-kullaka.
ARUNTASIÑATAKI
CH. Aski jayp´ukipanay jilata.
A. Kunjamäsipktasa. Aski alwakipan=buenos días
CH. Walikisipkthwa. Jumasti. Aski urukipan= buen día
Aski jayp´ukipan= buenas tardes
A. Nayas ukhamaraki.
Aski arumakipan= buenas noches
8. A. Jumanakax kunjamasipktasa.
CH. Nanakax walikisipkthwa.
A. Jumanakax walikisipktati.
CH. Jisa, nanakax walikisipkthwa.
A. Janit jumanakax llakitapkta.
CH. Janiw llakitapkthti, walikisipkthwa.
AGUILAR LLANQUE CELESTINA 10
SARXÄ SAÑATAKI. (Despedida)
1. A. Jikisiñkam jilata.
CH. Jikisiñkamay kullaka.
A. Qhipüruw jikisiñani
CH. Janiw chhaqhätati.
2. A. Qharürkama, yatiqirinaka.
CH. Qharürkamaya, yatichiri.
A. Askinakiy sarapxam.
CH. Yuspajar yatichiri.
3. A. Sarxä mama.
CH. Walik wawa.
A. Janiw llakisïtati.
CH. Jumas sumak sarnaqäta.
4. A. Jikist´awaytan kullaka, sarxä.
CH. Waliki, qhipürkamaya.
A. Jayp´untitaspawa.
CH. Ukat parlasiñani.
AGUILAR LLANQUE CELESTINA 11
ARUSKIPAWI
Paninkamay aka aruskipaw arst´añani.
JIKISÏWINA
KULLAKA: Kamisaki jilata. ¿Cómo estás hermano?
JILATA: Waliki kullaka. Jumasti. Bien, hermana. Y ¿tú?
KULLAKA: Nayax walikiraki. Mamamax kunjamaskisa. Yo también estoy bien.
Y ¿tu mamá cómo está?
JILATA: Mamajax walikiskiwa. Mi mamá está bien.
KULLAKA: Jupax walikiskiti. ¿ella está bien?
JILATA: Jisa, walikiskiwa. Si, está bien.
KULLAKA: Tatamasti, kunjamaskisa. Y ¿tú papá? ¿cómo está?
JILATA: Tatajax walikïskarakiwa. Mi papá también está bien.
KULLAKA: Janit usutäki. ¿no está enfermo?
JILATA: Janiwa, k´umarakiskiwa. No, está sano/está bien.
KULLAKA: Jupanakarux aruntarapitätawa. A ellos me los saludas.
JILATA: Walikiwa, aruntarapïmawa. Muy bien, te los voy a saludar.
KULLAKA: Ukhamax jikisiñkama jilata. Así mismo, hasta pronto, hermano.
JILATA: Jikisiñkamaya. Qhipüruw jikisiñäni. Hasta pronto. Otro día nos
vemos.
AGUILAR LLANQUE CELESTINA 12
Kunayman jikxatasiña
1. Kullakax kamisaskisa.
Kullakax llakitawa. Tatapaw usuta. Kusisita alegre
Usuta efermo/a
Llakita triste
2. Yatiqir masimax kunjamäskisa. Sustjata, mulljata asustado/a
Jupax sustjatawa. Jilapaw chhaqhata. Phiñasita enojado/a
Qarita cansado/a
Muspata pensativo/a
3. Wawamax kunjamaskisa. Thithita renegado/a
Wawajax qaritawa. Sinti irnaqi. Usuchata lastimado/a
Ñankha usu
A: Kamisaki, jumax walikisktati.
Piq´i usu dolor de cabeza
CH: Janiw walikthti, usutäthwa. Purak usu dolor de estómago
A: Kunats usutäta. Laka usu dolor muela
CH: P´iqiw usutu. Kayu usu dolor de pies
A: Ay ampi, qullasiñamawa. Jikhan usu dolor de espalda
LURAÑA Ch´uxu usu tos
Jiskht´anakaru ukhamarak jaysanakarus aka arunakamp phuqhachas arsuñani.
A: Kamisaki______________.
CH. Waliki__________.Jumasti. Jilata< hermano
Kullaka<hermana
A: Nayax ___________raki. Usuta< enfermo
Ukhamaraki<también
_________max kunjamäskisa.
está bien.
CH: Mama___ walikïskiwa. Waliki< bien
Jikisiña<encotrarse
A: Janit _______ki. Qharüru< mañana
CH: Janiwa. _________skiwa. Tata< papá/padre
Mama<Madre/mamá
A: ________masti.
CH: tatajax ______________.
A: Ukhamax ___________kama.
CH: _______________kamaya.
AGUILAR LLANQUE CELESTINA 13
UÑT´ASIÑATAKI
A. SUTI JISKHT´AÑA
Payïr jaqir jiskht´asa.
1. A: Juman sutimax kunasa. ¿Tú nombre qué es?
CH: Nayan sutijax Joseluwa. Jumansti. Mi nombre es José. Y ¿el tuyo?
A: Nayan sutijax Franciscuwa. Juman phuqhat sutimasti. Mi nombre es Franciso. ¿Tu
nombre completo?
CH: Nayan phuqhat sutijax José Quispe Condoriwa. Mi nombre completo es Jose´…
2. A: Kullaka kamisasktasa. Hermana ¿cómo estás?
CH: Nayax walikiskthwa. Yo estoy bien. Pronombres personales
A: Jumax kun satätasa. ¿Tú que te llamas?
1° pers. Naya yo
CH: Nayax Amalia satäthwa. Jumasti. Yo soy Amallia. Y ¿tú?
2° pers. Juma tú/usted
A: Nayax Antonio satäthwa. Yo soy Antonio. 3° pers. Jupa él/ella
CH. Uñt´asiñäniw jilata. Nos conoceremos hermano.
A: Walikiw kullaka. Está bien hermana.
Kimsir jaqit jiskht´asa
3. A: Kullaka jupa jilatar uñt´täti. Hermana, ¿a ese hermano le conoces?
CH: Jisa, uñt´thwa. Si, Le conozco.
AGUILAR LLANQUE CELESTINA 14
A: Jupan sutipax kunasa. Su nombre ¿qué es?
CH: Jupan sutipax Robertuwa. Su nombre es Roberto.
A: Phuqhat sutipax kunjamasa. Su nombre completo ¿cuál es?
CH: Jilatan phuqhat sutipax Roberto Mamani Choquewa. Del hermano su nombre
completo es Roberto…
A: Jupa kullakansti. Y de ¿esa hermana?
CH: Kullakan sutipax Anawa. De la hermana su nombre es Ana.
LURAÑA
Phuqhat sutinak qillqantañañi.
Jupax khitisa. Jupax kun satasa. Jupan sutipax kunasa. Jupax khitisa.
--------------- ------------------- ------------------------- -----------------
Jupax khitisa. Jupan sutipax kunasa.
---------------------------- -------------------------- -----------------------
AGUILAR LLANQUE CELESTINA 15
JIWASAX KAWKITÄTANSA
¿Nosotros de dónde somos?
a) Aka jiskht´anakar jaysañani.
1. A: Jumax kawkitätasa. ¿Tú de dónde eres?
CH: Nayax Chukiyawu markatäthwa. Yo soy de la ciudad de La Paz.
A: Chukiyawu markax kunjamasa. ¿Cómo es la ciudad de La Paz?
CH: Chukiyawux wali jach´a markawa. La ciudad de La Paz es muy grande.
A: Kunanakas ukan utji. ¿Qué cosas hay?
CH: Taqikunaw utji: qhatunaka, jach´a altusan utanaka, warkuli, ukhamarak
walja k´añaskunaka.
CH. Mayninakan markapat yatxatañäni
2. A: Yatiqir kullakax kawkitasa?
CH: Jupax Ururutawa. ARU THAKI
El verbo “ser de” está marcado por el sufijo de
A: Ururu markax jayati jak´akicha? procedencia -ta junto a los sufijos marcadores de
persona.
CH. Ururux janiw ancha jayäkiti, jak´akiwa. Para conjugar se requiere verbalizar el nombre del país
o ciudad con el sufijo -ñä.
A: Uka markan pachax kunjamasa? Boliviatañä “ser de Bolivia”
…Bolivia-täthwa Soy de Bolivia
CH: Ururun pachax thayawa. …Bolivia-tätawa eres de Bolivia
…Bolivia-tawa Es de Bolivia
AGUILAR LLANQUE CELESTINA 16
…Bolivia-tätanwa Somos de Bolivia
3. A: Tatamax kawkitasa?
CH: Tatajax Kupakawanatawa.
A: Kupakawanan kunanakas utji?
CH: Kupakawanan walja challwanakaw utji.
A: Kawkit sarañasa?
CH: Cementeriot sarañawa.
Taqinin yurïwipat arsuñäni.
1. A: Jiwasax kawkinkirïtansa?
CH: Jiwasax Boliviankirïtanwa.
A: Bolivia markax kunjamasa?
CH: Bolivia markax wali suma markawa.
A: Bolivian tayka markapax kawkïrisa?
CH: Tayka markapax Sucre satawa.
2. A: Jumanakax kawkinkirïpxtasa?
CH: Nänakax Yunkastuqinkirïpxthwa.
A: Yunkasanx kunanakas achu?
CH: Yunkasanx muxsa achunakaw achu.
A: Khayan pachax kunjamasa?
CH: Khayan pachax wali junt´uwa.
YATINTA
Anqa markan sutinakapamp qillqas arsuñäni.
Marka Markankiri
Bolivia Boliviankiri
Argentina ----------------
AGUILAR LLANQUE CELESTINA 17
Brasil ----------------
Perú -nkiri ----------------
Chile (sufijo) ----------------
Colombia ----------------
Venezuela ----------------
Yunkas(a) Yunkastuqinkiri
Qhirwa -------------------------
Suni pata -------------------------
Junt´u -------------------------
Chukisak(a) --------------------------
Chukiyaw(u) -tuqi --------------------------
Urur(u) (sufijo) --------------------------
Putus(i) --------------------------
Tarij(a) --------------------------
Kuchawamp(a) --------------------------
Santa kurus(a) --------------------------
Wini --------------------------
Pantu --------------------------
ARU THAKI
El sufijo -tuqi marca el lado o región.
En la expresión condiciona la supresión
de la tercera vocal de la raíz nominal.
Ejemplo:
Yunkastuqi “lado de los yungas”
El morfema -nkiri marca el origen o
AGUILAR LLANQUE CELESTINA 18
nacionalidad de una persona.
Ejemplo:
YATINTA
A: Jumax kunjamasktasa.
Yatiyañamawa
Ch: Nayax ___________________thwa.
Phuqhat suti< nombre
A: Jumax kun satätasa. completo
Ch: Nayax _______________satäthwa. Marka<ciudad
Suyu<país
A: Jumax kawkitätasa.
Pacha< clima
Ch: Nayax _______________markatäthwa. Achu, uywa, yänaka
A: Jumax _______________markatätati.
Ch: Jisa, nayax _____________markatäthwa.
A: Janit jumax ___________________markatäkta.
Ch: Janiwa, nayax ______________markatäthwa.
A: _____________markax kuna suyunkisa.
Ch: _____________markax __________suyunkiwa.
A: ________________markan pachax kunjamasa.
Ch: ______________markan pachax _________wa.
A: Khayan kunanakas utji.
Ch: Khayan __________, ___________, ___________ ukanakaw utji.
AGUILAR LLANQUE CELESTINA 19
JAKHUNAKA
https://www.youtube.com/watch?v=RcWgtZZjWB4
0 ch´usa
1 maya 15 tunka phisqani
2 paya 16 tunka suxtani
3 kimsa 17 tunka paqallquni
4 pusi 18 tunka kimsaqallquni
5 phisqa 19 tunka llatunkani
6 suxta 20 pä tunka
AGUILAR LLANQUE CELESTINA 20
7 paqallqu 21 pä tunk mayani
8 kimsaqallqu 22
9 llatunka 23
10 tunka 24
11 tunka mayani 25
12 tunka payani 30 kimsa tunka
13 tunka kimsani
MARA YATIÑATAKI
A. MARA JISKHT´AÑA
Panin luraña.
KULLAKA: Kamisaki jilata. Jumax qawqha maranïtasa.
JILATA: Waliki kullaka. Nayax pä tunk mayan maranïthwa.
KULLAKA: Jumax kuna phaxsins yurta.
JILATA: Nayax chinuq phaxsin tunka uruw yurtha.
KULLAKA: Jumax Chukiyawunkirïtati.
JILATA: Jisa, näyax Ch´ukutäthwa.
URUNAKA MARA PHAXSINAKA
Phaxsüru Lunes Chinuqa Enero
Atüru Martes Anata Febrero
Warüru Miércoles Achuqa Marzo
Illapüru Jueves Qawisi Abril
Urüru Viernes Llamayu Mayo
Kurmüru Sábado Mara t´aqa Junio
Willküru Domingo Willka kuti Julio
AGUILAR LLANQUE CELESTINA Lakani Agosto 21
Sata qallta Septiembre
Taypi sata Octubre
KUNAYMAN SAMINAKA
SIRIRA/
JANQ´U/ Q´ILLU
CH´UXÑA
CH´UXÑA ARUMITA
ANTI/ CH´IYAR UQI CH´UMPHI
rosado UQI
ACHHIWITA WILA/
/ SAJUNA
CH´IYARA CHUPIKA
MURTURIYA
JANQ´U
LARAMA
AGUILAR LLANQUE CELESTINA 22
LURAÑA
Wilamp, q
´illump ch
´uxñampiwa.
AGUILAR LLANQUE CELESTINA 23
ARUCHIR ARU CHHAXRUÑA
Para conjugar se debe seguir algunos pasos:
1. Identificar la raíz verbal, extrayendo las terminaciones -aña, -iña, -uña.
2. Una vez identificada la raíz, se debe añadir los morfemas marcadores
de persona: -tha, -ta, -i/u y -tan
3. En plural, se mantiene la vocal temática del verbo y luego se debe
añadir el sufijo pluralizador -pxa a los marcadores de persona.
Utjas-iña (jichha pacha) tiempo presente. Utjas -i-ña
Singular
Nayax Chukiyawun utjastha. Yo vivo en La Paz.
Jumax Chukiyawun utjasta.
Jupax Chukiyawun utjasi. Ella/él vive en La Paz.
Jiwasax Chukiyawun utjastan.
Plural
Nänakax Chukiyawun utjasipxtha.
Jumanakax Chukiyawun utjasipxta.
Jupanakax Chukiyawun utjasipxi.
Jiwasanakax Chukiyawun utjasipxtan.
Sarnaq-a-ña
AGUILAR LLANQUE CELESTINA 24