100% encontró este documento útil (1 voto)
332 vistas132 páginas

Material Básico

Este documento presenta información sobre la escritura del idioma quechua, incluyendo las consonantes, vocales y ejemplos de palabras.

Cargado por

Ricardo Chara
Derechos de autor
© © All Rights Reserved
Nos tomamos en serio los derechos de los contenidos. Si sospechas que se trata de tu contenido, reclámalo aquí.
Formatos disponibles
Descarga como PDF, TXT o lee en línea desde Scribd

Temas abordados

  • cocina,
  • partes del cuerpo,
  • carnes,
  • números,
  • expresiones,
  • tradiciones,
  • sustantivos plurales,
  • sustantivos,
  • sabiduría ancestral,
  • historia quechua
100% encontró este documento útil (1 voto)
332 vistas132 páginas

Material Básico

Este documento presenta información sobre la escritura del idioma quechua, incluyendo las consonantes, vocales y ejemplos de palabras.

Cargado por

Ricardo Chara
Derechos de autor
© © All Rights Reserved
Nos tomamos en serio los derechos de los contenidos. Si sospechas que se trata de tu contenido, reclámalo aquí.
Formatos disponibles
Descarga como PDF, TXT o lee en línea desde Scribd

Temas abordados

  • cocina,
  • partes del cuerpo,
  • carnes,
  • números,
  • expresiones,
  • tradiciones,
  • sustantivos plurales,
  • sustantivos,
  • sabiduría ancestral,
  • historia quechua

Allin hamukuy kachun kay yachayninchisman

Bienvenidos a la muestra clase.

Yachachiq: Oliver Rosman

NAPAYUKUYKUNA-KACHARPARIYKUNA-AÑAYCHAYKUNA
QOSQO YUPAYCHANA TAKI
QHOCHUNTIN YARAYMA
Qosqo, qosqo willkasqa sutiyki Wiñay Qosqo, Inti qorimanyankunan

Inka pachaq Tayta Intin hina Illaykikunata llank’arqan.

Teqsimuyun qhasqonpi apasunki Haylliykikunatan pacha llaqllarqan

Haylli taki unanchanta hina. Wankikitataq kusi Pacha.

Mana llalliy sanaykiq pukaran, Llapan suyukuna sayarichun,

Llaqtakunan much’aykusunki; Ch’aska takinkuta wach’ichispa

Suyutaqmi aylluykiwan samisqa Lluy pachataq yupaychasunkiku

Mat’iykiman philluta churan. Unanchanta k’umuykachispa


Napayukuykuna
Estos saludos no son propios del quechua. Son saludos que se han ido adaptando al quechua con el paso del
tiempo, y estos son:
Allin p’unchay = Buenos días
Allin Sukha = Buenas tardes
Allin Tuta = Buenas noches
Allin ch’isi = Buenas noches (5pm a 7pm)

En el incanato, el saludo o napayukuy tuvo un gran significado y de profundidad, ya que expresan


respeto, fraternidad, jerarquía, sabiduría y moralidad.

Imaynallan?
Allillanchu?
Imaynallan kashanki?
Allillanchu kashanki?
NUESTRO QUECHUA AFECTIVO

Wayqey Hermano/amigo (V. V.)


Panay Hermana/amiga (V. M.)

Ñañay Hermana/amiga (M. M.)


Turay Hermano/amigo (M. V.)

Khunpay Amigo/amiga - No tiene genero


Masiy Amigo/amiga - No tiene genero

¿Imaynallan kashanki wayqey? = ¿Como estas hermano?


¿Imaynallan kashanki panay? = ¿Cómo estas hermana?

¿Imaynallan kashanki ñañay? = ¿Como estas hermana?


¿Imaynallan kashanki turay? = ¿Cómo estas hermano?
QHAWARICHIYKUNA = EJEMPLOS
o Allin p’unchay wayqey Buenos días hermano.
o Allin sukha panay Buenas tardes hermana.
o Allin tuta mamay Buenas noches mamá.
o Allin sukha taytay Buenas tardes padre.
o Allin p’unchay turay Buenos días hermano.
o Allin p’unchay ñañay Buenos días hermana.
o Allin p’unchay yachachiq Buenos días profesor.
o Allin p’unchay llapaykichiswan Buenos días con todos
o Allin p’unchay wasimasi Buenos día vecino
o Allin p’unchay ñañaturaykuna buenos día hermanas y hermanos
1. ¿Imaynallan kashankichis wayqepanaykuna?
2. ¿Imaynallan kashankichis wayqeykuna panaykuna?
¿Cómo están hermanos y hermanas?

1. ¿Imaynallan kashankichis ñañaturaykuna?


2. ¿Imaynallan kashankichis ñañaykuna turaykuna?
¿Cómo están hermanas y hermanos?
KACHARPARIYKUNA = DESPEDIDAS

KAMA significa HASTA, y es un Sufijo limitativo. Es decir, nos limita en el tiempo y


el espacio, por esta razón es que lo utilizamos para las despedidas. Por ejemplo:

TUPANANCHISKAMA
-Hasta nuestro próximo encuentro

-Hasta volvernos a encontrar.

-Hasta volvernos a ver.


QHAWARICHIYKUNA = EJEMPLOS

Paqarinkama =Hasta Mañana.


Minchhakama =Hasta pasado mañana.
Hoq p’unchaykama =Hasta otro día.
Watakama =Hasta el año que viene.
Q’aya watakama =Hasta el próximo año.
Asllakama =Hasta más luego.
Killakama =Hasta el otro mes.
Tupananchiskama =Hasta volvernos a ver o encontrar.
TinkunanchisKAMA = Hasta nuestro próximo encuentro.
Tutakama = Hasta la noche.
Sukhakama =Hasta la tarde.
Chawpi p’unchaykama = Hasta medio día.
QHAWARICHIYKUNA
Killachay p’unchaykama = Hasta el día lunes
Antichay p’unchaykama = Hasta el martes.
Qoyllurchay p’unchaykama = Hasta el día miércoles.
Illapachay p’unchaykama = Hasta el día jueves
Ch’askachay p’unchaykama = Hasta el día viernes.
K’uychichay p’unchaykama = Hasta el día sábado.
Intichay p’unchaykama = Hasta el domingo.
Paqarinkama yachachiq, paqarinkama yachaqemasiykuna
Huk p’unchaykama wayqepanaykuna
Paqarinkama wayqeykuna panaykuna
Tupananchiskama ñañaturaykuna
Paqarinkama ñañaykuna turaykuna
Michhakama yachachiq
Minchhakama ñañay
AÑAYCHAYKUNA = AGRADECIMIENTOS

Añay = gracias
Urpiy sonqoy = muchas gracias
Sullpayki = gracias

Ama hina = por favor


Allichu = por favor
Ama hina kaychu = por favor

Mana imamantapas = de nada/no hay de que


Panpachayway = discúlpame/
Pasayrukusayki = permiso / voy a pasar por favor.
MOSOQ SIMIKUNA = NUEVAS PALABRAS
ÑEQ = LUGAR
K’ITI = BARRIO/LUGAR
K’IKLLU = CALLE, AV, JR, URB.
LLAQTA = PUEBLO / CIUDAD
HATUN AYLLU = COMUNIDAD
SAYA = DISTRITO
WAMANI = PROVINCIA
HUCH’UY SUYU = REGIÓN
SUYU = PAIS (TAWANTINSUYO)
YACHAQE = ESTUDIANTE
YACHAQEMASI = COMPAÑERO/A
YACHACHIQ = PROFESOR/A
QHAWARICHIYKUNA = EJEMPLOS
HOQKUNAPUWAN = OTROS, ETC, MÁS…
RIMANAKUY = DIALOGO

A) Allin tuta Panay A) Buenas noches hermana


CH) Allin tuta turay CH) Muy buenas noches hermano
A) ¿Imaynallan kashanki? A) ¿Cómo estas?
CH) Allillanmi kashani, ¿qanrí? CH) Estoy muy bien, ¿Y tú?
A) Yo también estoy muy bien, ¿De donde eres?
A) Noqapas allillanmi kashani, ¿maymanta kanki?
CH) Yo soy de Cusco, ¿y tú?
CH) Noqa Qosqomanta kani, ¿qanrí?
A) Yo soy de Apurímac
A) Noqa Apurimaqmanta kani CH) Que bien/ Eso es bueno
CH) Allinpunin chayqa A) Si, ya otro día nos encontramos
A) Arí. Hoq p’unchaytaña tupasunchis. CH) Excelente, Hasta otra oportunidad hermano
CH) Kusa, tinkunanchiskama turay A) Muchas gracias, hasta la próxima hermanita.
A) Urpiy sonqoy, Tupananchiskama panachay.
PREGUNTAS = TAPUKUYKUNA
RESPUESTAS = KUTICHIYKUNA

Copyright 2021 – Oliver Rosman


SEQ’ELLUNPA / ACHAHALA
Signo grafía del Idioma Quechua

Maypiña kaspapas runa


siminchistaqa rimakunanchispunin.

Yachachiq: Oliver Rosman


Kay kunkawakikuna, Manan
runa simipi kanchu.

C B G D
V Z X RR
Una consonante es un sonido de la lengua
oral originado por el cierre o
estrechamiento del tractovocal por
acercamiento o contacto de los órganos de
articulación de tal manera que cause una
turbulencia audible.
CONSONANTES = KUNKAWAKIKUNA

5 hanllallikuna = Aa Ee Ii Oo Uu

2 Semivocales/semiconsonantes = w-u / -y -i
9 Consonantes Suaves =H L LL M N Ñ R S W Y
2 Consonantes Auxiliares = SH
2 Consonantes intermedia especiales =F J

15 Consonantes Trivalentes / VARIABLES =

2 Signos suprasegmentales = Apostrofo – Tilde (‘) (´)

2 Vocales con tilde = (á - í)

TOTAL: 33 grafías y 02 signos suprasegmentales del Idioma Quechua.


CONSONANTES VARIABLES O TRIVALENTES
C. Simples C. Aspiradas C. Reforzadas C. Glotalizada Hanllallikuna
CH CHH CH’ A – E –I – O- U

K KH K’ A– I – U

P PH P’ A – E –I – O- U

T TH T’ A – E –I – O- U

Q QH Q’ A– E – O
SIGNOGRAFIA – SEQ’ELLUNPA

A CH CHH CH’ E H I K

KH K’ L LL M N Ñ O
P PH P’ Q QH Q’ R S

SH T TH T’ U W Y F-J
RIMAYKUNA = VOCABULARIO

Chaka = Pierna/puente CH - CHH - CH’ Ch’arki = Carne seca


Chaki = Pie Ch’aska = Estrella
Cheqaq = Verdad Ch’uru = Caracol
chhafchiy = Sacudir
Chanin = Real Ch’aki = Seco
chhanqa = Granulado
Chunpi = Faja andina Ch’iti = Ágil
chhalay = Trueque
Chunka = Diez Ch’aku = Peludo
chheqaq = Bastante
Chikchi = Granizo Ch’uspi = Mosquito
chhillpa = Astilla
Chiri = Frio Ch’unpi = Marrón
chhoqo = Candado
Churi = Hijo (Papá) Ch’onqay = Absorber
chholqe = Flojo
Chinkay = Perderse Ch’oqñi = Lagaña
chhulla = Roció (sulla)
China = Hembra Ch’apa = Sin sabor
chhulli = Gripe
Choqe = Metal Ch’eqey = Revotar
chhuruna = Pico de ave
Choqllo = Choclo Ch’ila = Fuerte
RIMAYKUNA = VOCABULARIO

Kamay = Crear
K - KH - K’
Kaniy = Morder K’iri = Herida
Kanka = Asado Khamuy = Morder K’anka = Gallo
Kallpa = fuerza K’amiy = Insultar
Khuchi = cerdo
Kiru = Diente K’ikllu = angosto (Av- calle)
Kirpana = Tapa Khipu = Nudo
Khapu = Hueco K’allanpa = Hongo
Killa = Luna
Khunpa = Amigo/a K’uychi = Arco iris
Kinray = costado
Kunka = Cuello Khutu = Frio K’uyka = Lombriz
Kuncha = Sobrino Khullu = Menudo K’umuy = Agachar
Kutay = Moler Khunpitis = Maíz de tostar K’illi = Ingeniero Civil
Kuru = Gusano Khiki = Sarna K’illikacha = Arquitecto
Kulli = Morado Khuyay = Tristeza/pena K’uskiq = Investigador
Kututu = Cuy macho K’uyuy = Envolver
RIMAYKUNA = VOCABULARIO

P - PH - P’
Pantay = Equivocar Phaway = Correr P’acha = ropa
Paqarin = Mañana Phalay = Volar P’akiy = Romper
Pana = Hermana Phaskiy = Resecar P’anay = Golpear
Pacha = hora/tiempo Phasmin = Mitad P’asña = Muchacha
Pichana = Escoba Phiña = Amargo P’enqay = avergonzar
Pukllay = Jugar Phoqchiy = Rebalsar P’istuy = Cubrir
Pusay = Acompañar Phosoqo = Espuma P’itay = Saltar – Corre
Pusaq = Ocho Phuyu = Nube P’istuna = abrigo
Punki = Hinchazón Phusillu = Quemadura P’osqo = Salado
Puchu = Sobra Phuyu = Nube P’onqo = Pozo
Puskay = Hilar Phukuna = Soplador P’uti = Inflado
Phukuy = soplar P’uyñu = Vasija
RIMAYKUNA = VOCABULARIO

T - TH - T’
Takay = Golpear
T’akay = Derramar
Tarpuy = Sembrar Thak/j = Paz/tranquilidad T’anta = Pan
Taki = Canción Thoqay = Escupir T’aqay = Separar
Takiy = Cantar Thaftiy = Sacudir T’aqsay = Lavar ropa
Takillpa = Talón Thasnuy = Apagar brasa T’ika = Flor
Tawa = Cuatro Thallay = Echarse de bruces T’uru = Barro - lodo
Taruka = Venado Thanta = Trapo viejo/desuso T’ustu = Enana
Teqnin = Cadera Thinti = Risueño alegre T’oqra = Descolorido
Tiyana = Silla Thallta = Baba T’aqllay = Aplaudir
Tikti = Verruga Theqtina = Sartén T’oqsiy = Punzar
Tukuy = Terminar Theqtiy = Freír T’oqo = hueco
Tuku = Búho Thuta = Polilla T’urpuna = Tenedor/Aguja
Tuta = Noche Thupana = Raspador
RIMAYKUNA = VOCABULARIO

Q - QH - Q’
Qella = Ocioso Q’omer = Verde
Qolqe = Plata Qhepay = Quedar Q’achu = Pasto
Qori = Oro Qhata = Ladera Q’oyo = Moretón
Qowi = Cuy Qhospay = Revolcar Q’oncha = Fogón
Qanchis = Siete Qhatuy = Vender Q’osñi = Humo
Qaqa = Peña/roca Qhachun = Nuera Q’opa = Basura
Qan = Tú Qheñipa = Ceja Q’enti = Picaflor
Qero = Vaso ceremonial Qhechifra = Pestaña Q’ello = Amarillo
Qocha = Laguna/lago Qhepa = Atrás Q’alluy = Tajar
Qolla = Residente del sur Qhali = Sano Q’asa = Abra
Qoy = Dar/entregar Qhoncho = Borra-Turbio Q’esana = Montera
Qollo = Fracaso/extinguir Qhencha = Mal Augurio Q’aqya = Trueno
Qallu = Lengua Qhari = Varón Q’oñi = Calor
HOQKUNA = OTROS
H = consonante suave
W = consonante suave
• Haku = vamos SH = CONSONANTE AUXILIAR
• Waka = vaca
• Hak’u = harin Nishu demasiado
• Weqe = lágrima
• Hank’u = tendón Llank’ashani estoy trabajando
• Willka = sagrado Tusushanki = estas trabajando
• Hanku = crudo
• Wankar = tambor Yachashanchis = estamos estudiando
• Hatun = grande
• Wist’u = cojo
• Heq’epay = atragantar SEMIVOCALES
• Wara = pantalon
• Hillu = glotón • Pawqar = florido
• Wachu = surco
• Horqoy = sacar • Ñawpaq = pasado
• Wira = cebo / gordo
• Hucha = pecado • Weqaw = cintura
• Warkuy = colgar
• Hunt’a = lleno • Taytay = papá
• Hunp’I = sudor • Yunka =selva/valle
• Yupi =huella
Sufijos que se tildan • Yapa =aumento
MÁ CHÁ YÁ RÍ? • Yachachiq = profesor
HANLLALLIKUNA = VOCALES

Alqo - atoq - anka


Perro zorro águila

Eqeqo - eray - erqe


• Son los fonemas que se pronuncian Amuleto trillar niño/a
sin mayor intervención de los
Inti - ismu - iphu
órganos fonadores. Sol malogrado llovizna
• Las vocales quechuas se distribuyen
en cinco; la pronunciación de estas Onqoy - orqo - oqe
puede ser consistente o variables Enfermedad cerro plomo
según estén distribuidos en las isanka - ukuku - uru
raíces o en los morfemas. Casasta oso gusano
RIMANAKUY = DIALOGO

A) Allin tuta Panay A) Buenas noches hermana


CH) Allin tuta turay CH) Muy buenas noches hermano
A) ¿Imaynallan kashanki? A) ¿Cómo estas?
CH) Allillanmi kashani, ¿qanrí? CH) Estoy muy bien, ¿Y tú?
A) Yo también estoy muy bien, ¿De donde eres?
A) Noqapas allillanmi kashani, ¿maymanta kanki?
CH) Yo soy de Cusco, ¿y tú?
CH) Noqa Qosqomanta kani, ¿qanrí?
A) Yo soy de Apurímac
A) Noqa Apurimaqmanta kani CH) Que bien/ Eso es bueno
CH) Allinpunin chayqa A) Si, ya otro día nos encontramos
A) Arí. Hoq p’unchaytaña tupasunchis. CH) Excelente, Hasta otra oportunidad hermano
CH) Kusa, tinkunanchiskama turay A) Muchas gracias, hasta la próxima hermanita.
A) Urpiy sonqoy, Tupananchiskama panachay.
PREGUNTAS = TAPUKUYKUNA
RESPUESTAS = KUTICHIYKUNA

AÑAY

TUPANANCHISKAMA

Copyright 2021 – Oliver Rosman


VOCABULARIO

Pronombre
Sustantivos HAMAWT’A
Adjetivos Oliver Rosman
Adverbios
Verbos
Runaq sutin rantinkuna
Pronombres personales

Noqa = noqa
Qan = qan
Pay = pay

Noqanchis = nosotros (incluyente)


Noqayku = nosotros (excluyente)
Qankuna = ustedes
Paykuna = ellos / ellas
Kaqniyuq Runaq sutin rantinkuna
Pronombres posesivos

Noqaq = mío / de mi
Qanpa = tuyo / de ti
Paypa = suyo / de él / de ella

Noqanchispa = de nosotros / nuestro (incluyente)


Noqaykuq = de nosotros / nuestro (excluyente)
Qankunaq = de ustedes / vuestro
Paykunaq = de ellos / ellas
Tapukuq Runaq sutin rantinkuna
Pronombres interrogativos

Pin? = ¿Quién? / ¿quien es?


Ima? = ¿Qué? / ¿cuál?
Imay? = ¿como?
Hayk’aq? = ¿cuando?
Hayk’a? = ¿cuanto?
Maypi? = ¿En donde?

Pikuna? = ¿Quiénes?
Imakuna? = ¿Qué cosas?
Maykunapi? = ¿Qué lugares?
SUTIKUNA = SUSTANTIVOS

CH’ULLAPI = EN SINGULAR ASKHAPI = EN SINGULAR


hanp’ara mesa hanp’arakuna mesas
perqa pared perqakuna paredes
tiyana silla tiyanakuna sillas
qelqana lápiz, lapicero qelqanakuna lápices, lapiceros
p'acha ropa p'achakuna ropas
manka olla mankakuna ollas
kuchuna cuchillo kuchunakuna cuchillos
nuna alma nunakuna almas
aya muerto ayakuna muertos
churi hijo churikuna hijos
michi gato michikuna gatos
SUTIKUNA = SUSTANTIVOS

CH’ULLAPI = EN SINGULAR
alqokuna perros
k'allakuna loros
wallpakuna gallinas
k'anallakuna tostadores
ankakuna águilas
sarakuna maices
llant'akuna leñas
tatichinakuna interruptores
rumikuna piedras
qaqakuna rocas
challwakuna peces
punkukuna puertas
kusmakuna camisas
SUTI CHANINCHAQKUNA = ADJETIVOS
allin bueno/bien
kusa magnifico, excelente millay feo, desagradable
sumaq lindo, hermoso, delicioso. ñañu delgado
p'osqo salado/fermentado rakhu grueso
q'ayma desabrido misk’i dulce, agradable.
llunk'u sobon haya picante.
suwa ladrón thanta trapo viejo muyu circular
qella ocioso maq'a sin savor qhelli sucio
llulla mentiroso paya vieja wayna joven
hatun grande machu viejo sipas señorita
taksa mediano anqas azul suni largo
huch’uy pequeño, puka rojo chuchu duro
yana negro wask'a rectangulo llanp'u suave
yuraq blanco munay bonito
SUTI CHANINCHAQKUNA = ADJETIVOS

p'unchay día ukhupi adentro


qayna el otro día hawapi afuera
qaynunchay ayer ñawpaqpi adelante
mana no negación qhepapi detrás
ama no prohibición paqarin mañana
karupi lejos kunan ahora
chinpapi frente minchha pasado mañana
hawapi afuera tuta noche
uraypi abajo sukha tarde
lloq'epi izquierda kaypi aquí
pañapi derecha chaypi allí
patapi encima haqaypi allá
patanpi al borde wichaypi arriba
pachanpi debajo kinraypi al costado
SIMICHAQKUNA = VERBOS

puriy caminar
phaway correr rantiy comprar
p’itay saltar pichay barrer
pitay fumar pukllay jugar
takiy cantar waqay llorar
much'ay besar ñawinchay leer
mikhuy comer theqtiy freir
llank'ay trabajar suñay regalar
puñuy dormir
rimay hablar
wayk´uy cocinar
qhaway mirar
tusuy bailar
RIMANAKUY
PREGUNTAS = TAPUKUYKUNA

RESPUESTAS = KUTICHIYKUNA

- Sullpayki
- Añay
- Usphalay
- Urpiy Sonqoy

Copyright 2021 – Oliver Rosman


cuerpo humano

Runaq
kurkun
EN LA CABEZA /
chukcha/cabello
UMAPI Qhechipa/pestaña

Ñawi/ojo ninri/oreja

simi/Boca uya p'uti


Pómulo

Qallu/lengua senqa/naríz
uya/cara
Academia Mayor de la Lengua Quechua
EN LA CABEZA /
chukcha qara/cuero cabelludo
UMAPI Qheñipa/ceja

Ñawi ruru/púpila
uyarina/oído

wirp'a/
labio superior kiru/diente

Ana / lunar
k'aki/quijada
kunka/cuello
RUK'AKUN
A
DEDOS
RUK'AQ SUTINKUNA

MAMA RUK'A Pulgar


T´OQSINA RUK'A Índice
CHAWPI RUK'A Medio
SIWINA RUK'A Anular
SULLK'A RUK'A Meñique
• wasa = espalda
• rikra = hombro
• qhasqo = pecho
• kukuchu = codo
• maki = mano
• teqnin = cadera RUNAQ
• weqaw = cintura KURKUN EL
• chaka = pierna CUERPO
• moqo = rodilla HUMANO
• chaki = pie
RUNAQ KURKUN = EL CUERPO
wiksa HUMANO
= estomago
k'ayrapin = páncreas
sonqo = corazón
sorq'an = pulmón
kukupin = hígado
rurun = riñón
melq'oti = esófago
pupu = ombligo
ñañu ch'unchull = intestino delgado
rakhu ch'unchull = intestino grueso
QHAWARICHIYKUNA
-Cuando un sustantivo termina en vocal directamente le
añadimos los adjetivos posesivos.
umay nanay
umayki yawray/k'aray
uman
seqsiy
chakiy
wiksay
qhasqoy
RIMANAKUY
RIMANAKYU
AÑAY
Tupanachiskama
Allin Hamukuy
Llapaykichispaq
Llank'ayta qallarisunchis
Familia
Wasi Ayllu
Qhawarichiykuna
Taytay = papá
mamay = mamá
churi / waway = hijo
ususi / waway = hija
wayqey = hermano v
panay = hermana v
ñañay = hermano m
turay = hermana m
awichay = abuela
apuchay = abuela
ipa = tía
kaka = tío
Qhawarichiykuna
Qatay = Yerno
Qhachun = Nuera
Masanu = Cuñado
Llunchu = Cuñada
Kiwachu = Suegro
Aqe = Suegra
Hawatayta = Padrastro
Hawamama =Madrastra
Qataymasi = Concuñado
Qhachunmasi = Concuñada
Kiwachumasi = Consuegro
Aqemasi = Consuegra
Hawa churi = Hijastro
Hawa ususi = Hijastra
Qhawarichiykuna
Yana = Enamorado (a) – novio (a)
Warmayana = Enamorado (a)
Tiyaqmasi = Conviviente
Warmi = Mujer / femenino
Qhari = Varón / masculino
Qosa = Esposo
Qoya/warmi = Esposa - Reyna
Ñust'a / nusta = Princesa andina
Chupullu = Bisnieto (a)
Haway = Nieto (a)
Phiwi churi = Hijo Primogénito
Phiwi ususi = Hija primogénita
Chanaku = Último hijo
Chanaka = Última Hija
Qhawarichiykuna
Sispa wayqey = Primo (V-V)
Sispa panay = Prima (V-M)
Sispa ñañay = Prima (M-M)
Sispa turay = Primo (M-V)
Pasu = Viudo
Itma = Viuda
Uywaqe = Tutor/tutora
Uywasqa = Pupilo – Criado
Sawasqa = Casado (a)
Chukcha rutuq = padrino/madrina de corte de pelo
Marq‘aq = Padrino/madrina
Marq‘aqe = Ahijado/ahijada
Kuncha = Sobrino
Mulla = Sobrina
Rimanakuy = dialogo
A: Ñañay imaynallan kashanki?
B: Allillanmi kashani ñañay, mamaykiri maypitaq kashan?
A: Wasipin p’achata t’aqsashan, Qanpa taytaykiri maypin kashan?
B: Taytayqa, mullanwan kashan.
A: Kusa, noqa sispa ñañaywan pukllaq risaq
B: Mayta rinkichis?
A: Wasinta risaqku, tupananchiskama ñañay
B: Tupananchiskamaña ñañay
Rimanakuy = dialogo
ESTRUCTURA ORACIONAL
sujeto + objeto+
• la estructura oracional en
verbo
quechua es distinto al
castellano al que estamos
acostumbrados y al mismo
tiempo
en la oralidad puede variar como
cualquier otra lengua.
RIMANAKUY.

Academia Mayor de la Lengua Quechua


AÑAY
Tupanachiskama
ENSERRES DE LA CASA

Wasi = Casa

Wayk’una p’itita

Wayk‘uy = Cocinar
Noqa wasiypi sumaqta wayk‘ushani

Yo estoy cocinando rico en mi casa


WASI = CASA
Q‘osni lloqsina = Chimenea Wasi qata = Techo

Mallki = árbol Perqa = Muro/Pared

Wichana = Escalera Qhawana = Ventana


T‘oqo qhawana

Iskay ñeqe pata = 2do piso


Punku = Puerta
Wayk‘una wasi = Cocina
Wayk‘una wasipi kaqkuna = Cosas de la cocina

manka Olla

K‘irpana Tapa

K´analla Tostador

Kuchuna Cuchillo

wislla Cucharón

Uña wislla Cuchara


Wayk‘una wasipi kaqkuna = Cosas de la cocina

P‘uku Plato mati

P‘uyñu Cántaro alargado

Maran Batan

Tunawi Moledor

Mechero Luz

K‘anchana Luz – Foco - Linterna


Wayk‘una wasipi kaqkuna = Cosas de la cocina

Llant‘a Leña

Q‘oncha/Tullpa Fogón
Suysuna Colador

Qero Vaso ceremonial

Kachi Sal
Kachi churana Salero
Wayk‘una wasipi kaqkuna = Cosas de la cocina

Musk‘a Mortero Qollota

K‘illinsa Carbón
Sansa Brasa rojo

Qhechincha Hollín

Uspha Ceniza

K‘aspi Palo
Wayk‘una wasipi kaqkuna = Cosas de la cocina

Q‘osñi Humo

Hanp‘ara Mesa
Tiyana Silla

Anqas t‘uru Arcilla azul

Theqtina Sarten

Nina Fuego
Wayk‘una wasipi kaqkuna = Cosas de la cocina

Washkha Soga

Pichana Escoba
Isanka Canasta

Q‘opa oqarina Recogedor

Misk‘i Azúcar
Qara Cuero
• Y TÚ, ¿QUE MÁS CONOCES?
• Qanrí ¿Imakunatawanmi reqsinki?
Qhawarichiykuna
1. Aycha takana = machete
2. Phukuna = Soplador
2. Llant’a takana/ch’eqtana = acha
3. Unu uqyana – soq´ona - winku
4. P’acha t’aqsana = Lavador/tina
5. ch’uwa = platillo
6. Tatichina = interuptor
7. misk'i churana =
8. Qasachana =
9. Añawi churana =
10. p’acha waqaychana = ropero
Kawkachu allichana = Zapateria
HUNT’A RIMAYKUNA
Noqa hatun mankapi wayk’uni = yo cocino en olla grande
Taytay wasita pichashan = Mi papá esta barriendo la casa
Noqa challwata theqtishani = Yo estoy friendo trucha/pescado
Tiyanata p’akirapuni = He roto la silla
Q’onchapi wayk’ushani = Estoy cocinando en el fogón
Wayqeymi, allpa/t’uru mankapi wayk’ushan = Mi hermano esta cocinando en olla de barro
Pay wayk’una wasita pichan = El/Ella barre el restaurante.
Noqayku hanp’arapi tiya-ku-shayku = Nosotros estamos sentados en la mesa.
Noqayku mikhuna p’ititapi tiya-ku-shayku = Nosotros estamos sentados en el comedor.
Qosay hanp’arata p’akishan = Mi esposo esta rompiendo la mesa.
Noqanchis hanp’arakunata qhatusunchis = Nosotros estaremos vendiendo mesas.
Noqa wichananta wasiyman seqani = Yo subo por las escaleras a mi casa
HUNT’A RIMAYKUNA
Pay misk’ichinata wasipi mikhun = Él come azúcar en la casa
Noqanchis wasipi mankamanta mikhunchis = Nosotros en la casa comemos de la olla
Noqa wasi t’oqokuanta pichashani
PREGUNTAS = TAPUKUYKUNA

RESPUESTAS = KUTICHIYKUNA

- Sullpayki
- Añay
- Usphalay
- Urpiy Sonqoy

+51984061724

Copyright 2021 – Oliver Rosman


Mikhuykunamanta
De los alimentos

Waminq’a: OLIVER ROSMAN


Wayk’una p’itita = La cocina
Wayk’uq / Yanuq = Cocinero(a)
Mikhuna wasi = Restaurante
Mikhuna p’itita = Comedor

Wayk’usqa = Cocinado
Hanku = Crudo

Chiri = Frio
Q’oñi = Caliente
Rupha = Quemante

T’inpusqa = Hervido
Q’ayma = Desabrido
Misk’i = Dulce
Sumaq = Rico
Mikhuykuna = Comidas - Alimentos

Choqllo = Choclo
Hawas = Habas
Poroto = Frijol
Tarwi = Altramuz
Lakawiti = Calabaza
Sapallu = Zapallo
Kaqwiy = Café
Maka = Maca
Kiwicha = Kiwicha
Kinuwa/Kinwi = Quinua
Wiru = caña del choclo
Palta = Aguacate/Palta
Sach’api mikhuykuna = Arboles frutales Hilli = Jugo
Poqo = Maduro
Luqma = Lúcuma
Achupalla = Piña
Kapulí = Guinda
Sach’a tomate = Tomate de árbol
Ch’illtu = Tomate
Papaya = Papaya
Chirimoya = Chirimoya
Paqay = Pacay
Tintin = Tumbo
Apinqoya = Granadilla
Mansana = Manzana
Sandilla = Sandía
Khumana = Arándanos
Ana khari = Frambuesa
Allpa ukhupi ruruqkuna
Papa = Papa
Rumu = Yuca
Apichu = Camote
Ulluku = Lisas
Añu = Año
Oqa = Oca
Inchis = Maní
Unkucha = Papa andina
Sankhu = Alimento Inka
Raqacha = Virraca
Achira = Achira
Llaqhon = Llacon
VERDURAS = SAPHIYOQ
Unu /Yaku = Agua

Sanawria = Zanahoria
Oqoruru = Berros
Qocha yuyu = Alga marina
Yuyu = Nabo Silvestre
Sach’a Kulis = Culis
Hat’aqo = Ataco
Wakatay = Huacatay
Repollo = Coles
Achoqcha = Kaywa
Otros alimentos Runtu = Huevo
Masara = Queso
Ñukñu = Leche
Ch’arki/Chalona = Cecina/Carne seca
Lachiwaq misk’in = Miel de abeja
Ñukñu q’onpo = Queso
Hawas hank’a = Tostado de habas

Hak’u = Harina
Hank’a = Tostado
T’anta = Pan
Sara = Maíz
Qaniwa = Canihua
Misk’ichiqkuna = Los que le dan sabor
Uchu = Ají
Kachi = Sal
Misk’ichina = Azúcar
Ch’uñu – tunta = Chuño
Aqha / aha = Chicha
Wakatay =
Asnapa =
Hayachiku = Comida picante
Haya = Picante
Kiyon = Jengibre – Kion
Palillu =
Qora = Yerba
uchu kuta = Llatan
Payqo
Oqopa
AYCHAKUNA = CARNES

Wallpa aycha = Carne de gallina


Waka aycha = Carne de vaca
Khuchi aycha = Carne de cerdo
Uwiha aycha = Carne de cordero
Challwa aycha = Carne de pescado
Llama aycha = Carne de llama
Paqocha aycha = Carne de alpaca
Luthu Aycha = Carne de Perdiz
P’isaqa aycha = Carne de perdiz grande
Wallpa hilli = Caldo de gallina
Hillikuna = Caldos Uman hilli = Caldo de cabeza
Ninri hilli = Caldo de orejas
Challwa T’inpu = Puchero de pescado
Challwa hilli = Caldo de pescado

Khuchi kanka = Asado de cerdo


Wallpa kanka = Asado de gallina
Aycha kanka = Asado de carne
Challwa kanka = Asado de pescado
Aycha theqte = Carne frita
Challwa theqte = Pescado frito
Qowi kanka = Cuy al palo

Sara lawa = Sopa de Maíz


Ch’uñu lawa = Sopa de chuño
Ch’aqe Lawa =
Ch’ikchi Lawa =
Plátano ch’aqe = Sopa de plátano
OTROS Runtu palta = Poner en otro
Runtu phasi
Runtu wayk’u = Huevo sancochado
Papa wayk’u = Papa sancochado
Choqllo wayk’u = Choclos cocinados
Mot’e = Maíz hervido

Humint’a = Umita
Pachamanka = Pachamanca
Kulli api =Mazamorra morada
-Hawch’a = Comida de nabo Kulli aqha =Chicha morada
-Hat’aqo Api = Mazamorra
-Hojas de calabaza Teqte = Chicha Amarrilla
-Sach’a kulis
-Nabo Phuspu = Haba cocinada
-Yuyu
-Acelgas
PREGUNTAS = TAPUKUYKUNA
RESPUESTAS = KUTICHIYKUNA
Sullpayki
Añay
Usphalay
Urpiy Sonqoy

Copyright 2020 – Oliver Rosman


La naturaleza
PACHAMAMAPI KAQKUNA
PACHAMAMAPI
KAQKUNA
LA NATURALEZA
Pacha kawsaypi kaqkuna = La naturaleza
Teqsimuyu = Planeta / tierra
Ch’aska = Estrella
Killa = Luna
Inti = Sol
Qoyllur = Lucero del amanecer
Para = Lluvia
Iphu = Garua
Phuyu = Nube
K’uychi = Arco Iris
Pacha phuyu = Neblina

Academia Mayor de la Lengua Quechua


Pacha kawsaypi kaqkuna = La naturaleza
Waksi = Vapor de agua
Yana phuyu = Nube negra
Illapa = Relámpago
Q’aqya = Trueno
Waq’a para = Chaparrón
Aqo = Arena
Aqo panpa = Arenal
Qhata = Ladera seca/barranco
Are = Volcán
Ichhu = Paja
Pukyu = Manante

Academia Mayor de la Lengua Quechua


Pacha kawsaypi kaqkuna = La naturaleza
Lloqlla = Aluvión
Mach’ay = Cueva
Mayu = Rio
Mayuq patan = Rivera del rio
Moqo / Loma = Morro
Orqo = Cerro
Orqoq moqon = Cumbre / Cima
Q’asa = Abra
Qasa = Helada
Phaqcha = Chorro / Catarata
Phawchi = Torrente / Caída de agua

Academia Mayor de la Lengua Quechua


Pacha kawsaypi kaqkuna = La naturaleza
P’onqo = Poza natural
Qaqa = Peña / Roca
Rumi = Piedra
Ranra = Pedregal
Qocha = Laguna
Qheswa = Valle interandino
Wayq’o = Quebrada
Yunka = Valle / Selva
Sach’a = Arbusto
Qora = Hierba
Mallki = Árbol
Monte = Montaña / Bosque
Academia Mayor de la Lengua Quechua
Pacha kawsaypi kaqkuna = La naturaleza
Tuta = Noche
Laqha = Oscuro
Chikchi = Granizo
Rit’i = Nevada
Chhullunku = Hielo
Wayra = Viento
Allpa = Tierra
Pacha khatatay = Temblor
Mama qocha = Mar (lamar)
Nina = Fuego
ñan = camino

Academia Mayor de la Lengua Quechua


QHAWARICHIYKUNA Haqay rit’iqa munaychan
Kay qaqaqa ancha ch’ilallañan
Kay chhullunkuta oqariy
Wayqey, haqay rumita apamuy
Hakuchu mayuq patanta
Kunan p’unchay manan paranqachu
Anchatapunin chirishan
Chay unu nishu rupha kasqa
Llaqtanchisqa, sach’ahina q’omerllañaN
Chay ñanninta purinki /Puriy
Paqtataq unu ukhuman urmaywaq
Haqay q’asaman phawaysi

Academia Mayor de la Lengua Quechua


Aquel nevado es bonito
Esta roca es muy fuerte/dura/solida
Levanta este hielo
Hermano, trae aquella piedra.
Vamos a la orilla del rio
Hoy día no va llover
Bastante/ Demasiado/ mucho frio esta haciendo
Esa agua es muy quemante
Nuestro pueblo, es verde como el arbusto
Por ese camino caminas / Vas por ese camino
Cuidado que te caigas dentro del agua
Corran hacía aquel abra

Academia Mayor de la Lengua Quechua


MARCADORES

MORFOSINTACTICOS

PI - RAYKU - MAN
MARCADOR MORFOSINTÁCTICO PAQ

PI = en
• Sufijo locativo,
expresa lugar donde
se desarrolla la
acción, medio de
transporte
MARCADOR MORFOSINTÁCTICO PI

noqa chakraykipi llank'ani


CON
Yo trabajo en tu chacra
pronombre = Noqa / yo
sutantivo = chakra / chacra
adjetivo posesivo = yki/ tu
marcador morfosintactico = pi / en
verbo =llank'ay/ trabajar
Raíz verbal= llank'a
morfema tiempo presente = ni/primera persona

Academia Mayor de la Lengua Quechua


MARCADOR MORFOSINTÁCTICO PAQ

RAYKU = por
• Sufijo que señala la
razón o motivo por
el que se realiza la
acción
MARCADOR MORFOSINTÁCTICO RAYKU

Pay warminrayku siwita rantin


Él compra anillo por su enamorada
pronombre = Pay/ yo
sutantivo = warmi / mujer
ad. posesivo = n/ su
marcador morfosintáctico = rayku /por
sustantivo = siwi/ anillo
marcador morfosintáctico = ta
verbo = rantiy\ comprar
Raíz verbal = compra
T. Presente = n/tercera persona
MARCADOR MORFOSINTÁCTICO MAN

MAN = hacia, a
• Sufijo que indica
destino, que a
diferencia del hasta
este solo indica
límite de lugar,
persona.
MARCADOR MORFOSINTÁCTICO MAN
Luis, Mariarayku Qosqoman rin
Luis, va hacia Cusco por María
sutantivo = Luis
sutantivo = Maria
marcador morfosintáctico = rayku/ por
sutantivo = Qosqo
marcador morfosintactico = MAN / HACIA
verbo =rin / ir
Raíz verbal= ri
morfema tiempo presente = n/ tercera persona

Academia Mayor de la Lengua Quechua


AÑAY
Tupanachiskama
ADJETIVOS POSESIVOS
Kaqniyuq seq’ekuna

Hamawt’a: Oliver Rosman


Kaqniyuq seq’ekuna
Suti hanllallipi utaq hoq rimaypipas tukukuqtin, kay seq'ekunawan yapakun.
Cuando un sustantivo o una palabra termina en vocal se aumentan estos sufijos.

Kunkawakipi suti utaq hoq rimaypas tukukuqtintaq "NI" Seq'etaraq yapakun


rimaypa qhepanaman, allin k'apaqta, hina qhepanmantaq kay seq'ekunawan.
Cuando un sustantivo y otra palabra termina en consonante, previamente se aumenta
el morfema entrelazador "NI" por razones de eufonía y luego los morfemas posesivos

y = Mi
yki = Tu
n = Su
nchis = Nuestro (a)
yku = Nuestro (a)
ykichis = Vuestro (a)
nku = Su ….. De ellos / ellas
RIMAYKUNA = VOCABULARIOS
KunkawakiKUNA
HanllalliKUNA. Yawar Hanpiq
T’anta
Wasi Tonqor Inchis
Sara
Mayu Kamayuq Ch’usaq
Ch’aska
T’ika Wayk’uq Kukupin
Mikhuna
Unu Atoq Maran
Uya
Mallki Kuntur Añas
Api
Alqo Tonqor Amachaq
Urpi
Waka Onqoy Yachachiq
Wawa
Wallpa Waman Marq’aq
Rumi
Killa Qoyllur Qelqaq
Maki
Ichhu Mach’aqway Takiq
chaka
Waka Weqaw Teqnin
Kaqniyuq seq’ekuna
Alqo = Perro
Alqo-y Mi perro
Alqo-yki Tu perro
Alqo-n Su perro

Alqo-nchis Nuestro perro


Alqo-yku Nuestro perro
Alqo-ykichis Vuestro perro
Alqo-nku Su perro de ellos/ellas
Kaqniyuq seq’ekuna
Wasi = Casa Wasi-y Mi casa
Wasi-yki Tu casa
Wasi-n Su casa

Wasi-nchis Nuestra casa


Wasi-yku Nuestra casa
Wasi-ykichis Vuestra casa
Wasi-nku Su casa / de ellos
Kaqniyuq seq’ekuna
Atoq = Zorro Atoq-ni-y Mi zorro “NI”
Atoq-ni-yki Tu zorro
Atoq-ni-n Su zorro

Atoq-ni-nchis Nuestro zorro


Atoq-ni-yku Nuestro zorro
Atoq-ni-ykichis Vuestro zorro
Atoq-ni-nku Su zorro / de ellos
Kaqniyuq seq’ekuna

Llank’aqniy Mi trabajador “NI”


Llank’aq = Trabajador
Llank’aqniyki Tu trabajador
Llank’aqnin Su trabajador

Llank’aqninchis Nuestro trabajador


Llank’aqniyku Nuestro trabajador
Llank’aqniykichis Vuestro trabajador
Llank’aqninku Su trabajador / de ellos
Pronombres posesivos
NoqaQ = mío (de mi) (DE)
QanPA = tuyo (de ti) (DE)
PayPA = suyo (de ella/ de él) (DE)

NoqanchisPA = Nuestro/a de nosotros (DE)


NoqaykuQ =Nuestro/a de nosotros (DE)
QankunaQ = vuestro/a de ustedes (DE)
PaykunaQ = de ellos / de ellas (DE)
MariaQ = de María
JoaquinPA = de Joaquin
NOQAq sutiYmi Oliver = Mi nombre es Oliver

SUTIYMI OLIVER = MI NOMBRE ES OLIVER


QHAWARICHIYKUNA
1° FORMA 2° FORMA
Noqa-q mankay
Mankay
Qanpa mankayki
Mankayki
Paypa mankan
Mankan

Noqanchispa mankanchis
Mankanchis
Noqaykuq mankayku
Mankayku
Qankunaq mankaykichis
Mankaykichis
Paykunaq mankanku
mankanku
Kaqniyuq seq’ekuna Mujer a
Mujer a varón
mujer
Ñañay = Mi hermana Turay = Mi hermano
Ñañayki = Tú hermana Turayki = Tú hermano
Ñañan = Su hermana Turan = Su hermano
Varón a varón Varón a mujer
Wayqey = Mi hermano Ñañanchis = Nuestra hermana Turanchis = Nuestro hermano
Panay = Mi hermana
Wayqeyki = Tú hermano Ñañayku = Nuestra hermana Turayku = Nuestro hermano
Panayki = Tú hermana
Wayqen = Su hermano Ñañaykichis = Vuestra hermana Turaykichis = vuestro hermano
Panan = Su hermana
Ñañanku = Su hermana de ellas Turanku = Su hermano de ellas

Wayqenchis = Nuestro hermano Pananchis = Nuestra hermana


Wayqeyku = Nuestro hermano Panayku = Nuestra hermana
Wayqeykichis = Vuestro hermano Panaykichis = Vuestra hermana
Wayqenku = Su hermano de ellos Pananku = Su hermana de ellos
+51984061724

PREGUNTAS = TAPUKUYKUNA
RESPUESTAS = KUTICHIYKUNA
- Sullpayki
- Añay
- Usphalay
- Urpiy Sonqoy

Copyright 2021 – Oliver Rosman


Yupana
1 – V Huj/k Teorías
2 - # Iskay Khipukuna = Nodos
3 - Kinsa
4 - Tawa
5 – Pisqa
6 - Soqta
7 – Qanchis
8 - Pusaq
9 - Isqon
10 - Chunka
1 • Huj/K 6 • Soqta
Yupaykuna
2 • Iskay 7 • Qanchis
0
Ch´usaq 3 • Kinsa 8 • Pusaq

4 • Tawa 9 • Isqon

5 • Pisqa 10 • Chunka
11 • Chunka hukniyuq

12 • Chunka iskayniyuq

13 • Chunka kinsayuq

14 • Chunka tawayuq Cuando termina en


consonante, le
15 • Chunka pisqayuq aumentamos niyuq.
Yupaykuykuna Y cuando termina
16 • Chunka soqtayuq en Vocal, le
11 al 20 aumentamos yuq.
17 • Chunka qanchisniyuq

18 • Chunka pusaqniyuq

19 • Chunka isqonniyuq

20 • Iskay chunka
21 • Iskay chunka hukniyuq

22 • Iskay chunka iskayniyuq

23 • Iskay chunka kinsayuq

24 • Iskay chunka tawayuq Cuando termina


en
consonante, se le
25 • Iskay chunka pisqayuq aumenta niyuq.
Yupaykuykuna Cuando termina
en Vocal, se le
26 • Iskay chunka soqtayuq aumenta yuq.
21 al 30
27 • Iskay chunka qanchisniyuq

28 • Iskay chunka pusaqniyuq

29 • Iskay chunka isqonniyuq

30 • Kinsa chunka
10 • Chunka

20 • Iskay chunka

30 • Kinsa chunka

40 • Tawa chunka Cuando termina en


consonante, se le
Pisqa chunka
aumenta niyuq.
Yupaykuykuna 50 •
Cuando termina
• Soqta chunka
en Vocal, se le
10 al 100 60 aumenta yuq.
70 • Qanchis chunka

80 • Pusaq chunka

90 • Isqon chunka

99 • Isqon chunka isqonniyuq


Ch’usaq Conjugando aceleramos nuestro aprendizaje
Huk Hukniyuq

Iskay Iskayniyuq

Kinsa Kinsayuq

Tawa Tawayuq

Pisqa CHUNKA Pisqayuq

Soqta Soqtayuq
Qanchis Qanchisniyuq
Pusaq
Pusaqniyuq
Isqon
Isqonniyuq
Ch’usaq
Huk Huk Huk Hukniyuq

Iskay Iskay Iskay Iskayniyuq

Kinsa Kinsa Kinsa Kinsayuq

Tawa Tawa Tawa Tawayuq

Pisqa Waranqa Pisqa Pachak Pisqa Chunka Pisqayuq

Soqta Soqta Soqta Soqtayuq


Qanchis Qanchis Qanchis Qanchisniyuq

Pusaq Pusaq Pusaq Pusaqniyuq

Isqon Isqon Isqon Isqonniyuq


C.M. PachaJ D.M. chunka U.M. Waranqa C. PACHAk D- CHUNKA U. Niyuq / yuq
Niyuq / yuq (1100 NIN ) (110 N)

5 8
2 0 5
9 9 9
4 8 0 8
5 5 6 7 4
8 3 6 2
6 5 0 9 6
1 8 5 6 7
4 3 2 7
1 3 1 5
1 6 1
Conjugando los verbos infinitivos de quechua en pasado, presente y futuro indicativo

Yachachiq: Oliver Rosman


Simichaq = El verbo

El verbo expresa casi todo el sentido de una oración, y la gramática


contemporánea lo considera como núcleo del predicado

En la oración, el verbo funciona como el núcleo del predicado.

-La persona VERBOS INFINITIVOS


-El tiempo
AY – EY - IY- OY - UY AR-ER-IR
Qhawarichiykuna
Llank’ay = trabajar Puñuy = dormir Pichay = barrer
Mikhuy = comer Waqay = llorar Illariy = amanecer
Takiy = cantar Rimay = hablar Apay = llevar
Tusuy = bailar Ukhuy = toser Riy = ir
P’itay = saltar Yachay = aprender Kutiy = regresar
Pitay = fumar Siray = coser Kanay = quemar
Phukuy = soplar T’aqllay = aplaudir Hamuy = venir
Phaway = correr P’enqay = avergonzar Niy = decir
Qhaway = mirar Rikuy = observar T’urpuy = punzar
Pukllay = jugar Chhafchiy = sacudir Suway = robar
Tarpuy = sembrar Tupay = encontrar Hap’iy = agarrar
Samay = descansar Tariy = encontrar Kichay = abrir
Hayt’ay = patear Hanpiy = curar Maqay = pegar
Pronombres personales
Sutiq rantinkuna
Pronombres posesivos
✓ Noqa
✓ NOQAQ
✓ Qan
✓ QANPA
✓ Pay ✓ PAYPA

✓ Noqanchis incluyente ✓ NOQANCHISPA


✓ Noqayku excluyente ✓ NOQAYKUQ
✓ Qankuna ✓ QANKUNAQ
✓ PAYKUNA
✓ Paykuna
Sufijos personales que siempre van en la conjugación de los verbos.
SUFIJOS PERSONALES
Ñawpa pacha Kunan pacha Hamuq pacha

RANI NI SAQ
RANKI NKI NKI
RAN N NQA

RANCHIS NCHIS SUNCHIS


RAYKU YKU SAQKU
RANKICHIS NKICHIS NKICHIS
RANKU NKU NQAKU
Ñawpa pacha
Tiempo pasado indicativo – PRETERITO IMPERFECTO
Mikhu y
Mijuy
Runa simipi En castellano

NOQA MikhuRANI Yo comía


QAN MikhuRANKI Tu comías
PAY MikhuRAN Él/Ella comía

NOQANCHIS MikhuRANCHIS Nosotros comíamos


NOQAYKU MikhuRAYKU Nosotros comíamos
QANKUNA MikhuRANKICHIS Ustedes comían
PAYKUNA MikhuRANKU Ellos/ellas comían

Sufijos personales que siempre van en la conjugación de los verbos


Ñawpa pacha
Tiempo pasado indicativo – PRETERITO IMPERFECTO
Llank’ay
Runa simipi En castellano

NOQA Llank’aRANI Yo trabajaba


QAN Llank’aRANKI Tu trabajabas
PAY Llank’aRAN Él/Ella trabajaba

NOQANCHIS Llank’aRANCHIS Nosotros trabajábamos


NOQAYKU Llank’aRAYKU Nosotros trabajábamos
QANKUNA Llank’aRANKICHIS Ustedes trabajaban
PAYKUNA Llank’aRANKU Ellos/ellas trabajaban

Sufijos personales que siempre van en la conjugación de los verbos


Kunan pacha
Tiempo presente indicativo
Runa simipi En castellano

NOQA MikhuNI Yo como


QAN MikhuNKI Tu comes
PAY MikhuN Él/Ella come

NOQANCHIS MikhuNCHIS Nosotros comemos


NOQAYKU MikhuYKU Nosotros comemos
QANKUNA MikhuNKICHIS Ustedes comen
PAYKUNA MikhuNKU Ellos/ellas comen

Sufijos personales que siempre van en la conjugación de los verbos


Kunan pacha
Tiempo presente indicativo
Runa simipi En castellano

NOQA Llank’aNI Yo trabajo


QAN Llank’aNKI Tu trabajas
PAY Llank’aN Él/Ella trabaja

NOQANCHIS Llank’aNCHIS Nosotros trabajamos


NOQAYKU Llank’aYKU Nosotros trabajamos
QANKUNA Llank’aNKICHIS Ustedes trabajan
PAYKUNA Llank’aNKU Ellos/ellas trabajan

Sufijos personales que siempre van en la conjugación de los verbos


Hamuq pacha
Tiempo futuro indicativo
Runa simipi En castellano

NOQA MikhuSAQ Yo comeré


QAN MikhuNKI Tu comerás
PAY MikhuNQA Él/Ella comerá

NOQANCHIS MikhuSUNCHIS Nosotros comeremos


NOQAYKU MikhuSAQKU Nosotros comeremos
QANKUNA MikhuNKICHIS Ustedes comerán
PAYKUNA MikhuNQAKU Ellos/ellas comerán

Sufijos personales que siempre van en la conjugación de los verbos


Hamuq pacha
Tiempo futuro indicativo
Runa simipi En castellano

NOQA Llank’aSAQ Yo trabajaré


QAN Llank’aNKI Tu trabajarás
PAY Llank’aNQA Él/Ella trabajará

NOQANCHIS Llank’aSUNCHIS Nosotros trabajaremos


NOQAYKU Llank’aSAQKU Nosotros trabajaremos
QANKUNA Llank’aNKICHIS Ustedes trabajarán
PAYKUNA Llank’aNQAKU Ellos/ellas trabajarán

Sufijos personales que siempre van en la conjugación de los verbos


+51984061724

PREGUNTAS = TAPUKUYKUNA

RESPUESTAS = KUTICHIYKUNA

- Sullpayki
- Añay
- Usphalay
- Urpiy Sonqoy

Copyright 2021 – Oliver Rosman

También podría gustarte