Material Básico
Temas abordados
Material Básico
Temas abordados
NAPAYUKUYKUNA-KACHARPARIYKUNA-AÑAYCHAYKUNA
QOSQO YUPAYCHANA TAKI
QHOCHUNTIN YARAYMA
Qosqo, qosqo willkasqa sutiyki Wiñay Qosqo, Inti qorimanyankunan
Imaynallan?
Allillanchu?
Imaynallan kashanki?
Allillanchu kashanki?
NUESTRO QUECHUA AFECTIVO
TUPANANCHISKAMA
-Hasta nuestro próximo encuentro
Añay = gracias
Urpiy sonqoy = muchas gracias
Sullpayki = gracias
C B G D
V Z X RR
Una consonante es un sonido de la lengua
oral originado por el cierre o
estrechamiento del tractovocal por
acercamiento o contacto de los órganos de
articulación de tal manera que cause una
turbulencia audible.
CONSONANTES = KUNKAWAKIKUNA
5 hanllallikuna = Aa Ee Ii Oo Uu
2 Semivocales/semiconsonantes = w-u / -y -i
9 Consonantes Suaves =H L LL M N Ñ R S W Y
2 Consonantes Auxiliares = SH
2 Consonantes intermedia especiales =F J
K KH K’ A– I – U
P PH P’ A – E –I – O- U
T TH T’ A – E –I – O- U
Q QH Q’ A– E – O
SIGNOGRAFIA – SEQ’ELLUNPA
A CH CHH CH’ E H I K
KH K’ L LL M N Ñ O
P PH P’ Q QH Q’ R S
SH T TH T’ U W Y F-J
RIMAYKUNA = VOCABULARIO
Kamay = Crear
K - KH - K’
Kaniy = Morder K’iri = Herida
Kanka = Asado Khamuy = Morder K’anka = Gallo
Kallpa = fuerza K’amiy = Insultar
Khuchi = cerdo
Kiru = Diente K’ikllu = angosto (Av- calle)
Kirpana = Tapa Khipu = Nudo
Khapu = Hueco K’allanpa = Hongo
Killa = Luna
Khunpa = Amigo/a K’uychi = Arco iris
Kinray = costado
Kunka = Cuello Khutu = Frio K’uyka = Lombriz
Kuncha = Sobrino Khullu = Menudo K’umuy = Agachar
Kutay = Moler Khunpitis = Maíz de tostar K’illi = Ingeniero Civil
Kuru = Gusano Khiki = Sarna K’illikacha = Arquitecto
Kulli = Morado Khuyay = Tristeza/pena K’uskiq = Investigador
Kututu = Cuy macho K’uyuy = Envolver
RIMAYKUNA = VOCABULARIO
P - PH - P’
Pantay = Equivocar Phaway = Correr P’acha = ropa
Paqarin = Mañana Phalay = Volar P’akiy = Romper
Pana = Hermana Phaskiy = Resecar P’anay = Golpear
Pacha = hora/tiempo Phasmin = Mitad P’asña = Muchacha
Pichana = Escoba Phiña = Amargo P’enqay = avergonzar
Pukllay = Jugar Phoqchiy = Rebalsar P’istuy = Cubrir
Pusay = Acompañar Phosoqo = Espuma P’itay = Saltar – Corre
Pusaq = Ocho Phuyu = Nube P’istuna = abrigo
Punki = Hinchazón Phusillu = Quemadura P’osqo = Salado
Puchu = Sobra Phuyu = Nube P’onqo = Pozo
Puskay = Hilar Phukuna = Soplador P’uti = Inflado
Phukuy = soplar P’uyñu = Vasija
RIMAYKUNA = VOCABULARIO
T - TH - T’
Takay = Golpear
T’akay = Derramar
Tarpuy = Sembrar Thak/j = Paz/tranquilidad T’anta = Pan
Taki = Canción Thoqay = Escupir T’aqay = Separar
Takiy = Cantar Thaftiy = Sacudir T’aqsay = Lavar ropa
Takillpa = Talón Thasnuy = Apagar brasa T’ika = Flor
Tawa = Cuatro Thallay = Echarse de bruces T’uru = Barro - lodo
Taruka = Venado Thanta = Trapo viejo/desuso T’ustu = Enana
Teqnin = Cadera Thinti = Risueño alegre T’oqra = Descolorido
Tiyana = Silla Thallta = Baba T’aqllay = Aplaudir
Tikti = Verruga Theqtina = Sartén T’oqsiy = Punzar
Tukuy = Terminar Theqtiy = Freír T’oqo = hueco
Tuku = Búho Thuta = Polilla T’urpuna = Tenedor/Aguja
Tuta = Noche Thupana = Raspador
RIMAYKUNA = VOCABULARIO
Q - QH - Q’
Qella = Ocioso Q’omer = Verde
Qolqe = Plata Qhepay = Quedar Q’achu = Pasto
Qori = Oro Qhata = Ladera Q’oyo = Moretón
Qowi = Cuy Qhospay = Revolcar Q’oncha = Fogón
Qanchis = Siete Qhatuy = Vender Q’osñi = Humo
Qaqa = Peña/roca Qhachun = Nuera Q’opa = Basura
Qan = Tú Qheñipa = Ceja Q’enti = Picaflor
Qero = Vaso ceremonial Qhechifra = Pestaña Q’ello = Amarillo
Qocha = Laguna/lago Qhepa = Atrás Q’alluy = Tajar
Qolla = Residente del sur Qhali = Sano Q’asa = Abra
Qoy = Dar/entregar Qhoncho = Borra-Turbio Q’esana = Montera
Qollo = Fracaso/extinguir Qhencha = Mal Augurio Q’aqya = Trueno
Qallu = Lengua Qhari = Varón Q’oñi = Calor
HOQKUNA = OTROS
H = consonante suave
W = consonante suave
• Haku = vamos SH = CONSONANTE AUXILIAR
• Waka = vaca
• Hak’u = harin Nishu demasiado
• Weqe = lágrima
• Hank’u = tendón Llank’ashani estoy trabajando
• Willka = sagrado Tusushanki = estas trabajando
• Hanku = crudo
• Wankar = tambor Yachashanchis = estamos estudiando
• Hatun = grande
• Wist’u = cojo
• Heq’epay = atragantar SEMIVOCALES
• Wara = pantalon
• Hillu = glotón • Pawqar = florido
• Wachu = surco
• Horqoy = sacar • Ñawpaq = pasado
• Wira = cebo / gordo
• Hucha = pecado • Weqaw = cintura
• Warkuy = colgar
• Hunt’a = lleno • Taytay = papá
• Hunp’I = sudor • Yunka =selva/valle
• Yupi =huella
Sufijos que se tildan • Yapa =aumento
MÁ CHÁ YÁ RÍ? • Yachachiq = profesor
HANLLALLIKUNA = VOCALES
AÑAY
TUPANANCHISKAMA
Pronombre
Sustantivos HAMAWT’A
Adjetivos Oliver Rosman
Adverbios
Verbos
Runaq sutin rantinkuna
Pronombres personales
Noqa = noqa
Qan = qan
Pay = pay
Noqaq = mío / de mi
Qanpa = tuyo / de ti
Paypa = suyo / de él / de ella
Pikuna? = ¿Quiénes?
Imakuna? = ¿Qué cosas?
Maykunapi? = ¿Qué lugares?
SUTIKUNA = SUSTANTIVOS
CH’ULLAPI = EN SINGULAR
alqokuna perros
k'allakuna loros
wallpakuna gallinas
k'anallakuna tostadores
ankakuna águilas
sarakuna maices
llant'akuna leñas
tatichinakuna interruptores
rumikuna piedras
qaqakuna rocas
challwakuna peces
punkukuna puertas
kusmakuna camisas
SUTI CHANINCHAQKUNA = ADJETIVOS
allin bueno/bien
kusa magnifico, excelente millay feo, desagradable
sumaq lindo, hermoso, delicioso. ñañu delgado
p'osqo salado/fermentado rakhu grueso
q'ayma desabrido misk’i dulce, agradable.
llunk'u sobon haya picante.
suwa ladrón thanta trapo viejo muyu circular
qella ocioso maq'a sin savor qhelli sucio
llulla mentiroso paya vieja wayna joven
hatun grande machu viejo sipas señorita
taksa mediano anqas azul suni largo
huch’uy pequeño, puka rojo chuchu duro
yana negro wask'a rectangulo llanp'u suave
yuraq blanco munay bonito
SUTI CHANINCHAQKUNA = ADJETIVOS
puriy caminar
phaway correr rantiy comprar
p’itay saltar pichay barrer
pitay fumar pukllay jugar
takiy cantar waqay llorar
much'ay besar ñawinchay leer
mikhuy comer theqtiy freir
llank'ay trabajar suñay regalar
puñuy dormir
rimay hablar
wayk´uy cocinar
qhaway mirar
tusuy bailar
RIMANAKUY
PREGUNTAS = TAPUKUYKUNA
RESPUESTAS = KUTICHIYKUNA
- Sullpayki
- Añay
- Usphalay
- Urpiy Sonqoy
Runaq
kurkun
EN LA CABEZA /
chukcha/cabello
UMAPI Qhechipa/pestaña
Ñawi/ojo ninri/oreja
Qallu/lengua senqa/naríz
uya/cara
Academia Mayor de la Lengua Quechua
EN LA CABEZA /
chukcha qara/cuero cabelludo
UMAPI Qheñipa/ceja
Ñawi ruru/púpila
uyarina/oído
wirp'a/
labio superior kiru/diente
Ana / lunar
k'aki/quijada
kunka/cuello
RUK'AKUN
A
DEDOS
RUK'AQ SUTINKUNA
Wasi = Casa
Wayk’una p’itita
Wayk‘uy = Cocinar
Noqa wasiypi sumaqta wayk‘ushani
manka Olla
K‘irpana Tapa
K´analla Tostador
Kuchuna Cuchillo
wislla Cucharón
Maran Batan
Tunawi Moledor
Mechero Luz
Llant‘a Leña
Q‘oncha/Tullpa Fogón
Suysuna Colador
Kachi Sal
Kachi churana Salero
Wayk‘una wasipi kaqkuna = Cosas de la cocina
K‘illinsa Carbón
Sansa Brasa rojo
Qhechincha Hollín
Uspha Ceniza
K‘aspi Palo
Wayk‘una wasipi kaqkuna = Cosas de la cocina
Q‘osñi Humo
Hanp‘ara Mesa
Tiyana Silla
Theqtina Sarten
Nina Fuego
Wayk‘una wasipi kaqkuna = Cosas de la cocina
Washkha Soga
Pichana Escoba
Isanka Canasta
Misk‘i Azúcar
Qara Cuero
• Y TÚ, ¿QUE MÁS CONOCES?
• Qanrí ¿Imakunatawanmi reqsinki?
Qhawarichiykuna
1. Aycha takana = machete
2. Phukuna = Soplador
2. Llant’a takana/ch’eqtana = acha
3. Unu uqyana – soq´ona - winku
4. P’acha t’aqsana = Lavador/tina
5. ch’uwa = platillo
6. Tatichina = interuptor
7. misk'i churana =
8. Qasachana =
9. Añawi churana =
10. p’acha waqaychana = ropero
Kawkachu allichana = Zapateria
HUNT’A RIMAYKUNA
Noqa hatun mankapi wayk’uni = yo cocino en olla grande
Taytay wasita pichashan = Mi papá esta barriendo la casa
Noqa challwata theqtishani = Yo estoy friendo trucha/pescado
Tiyanata p’akirapuni = He roto la silla
Q’onchapi wayk’ushani = Estoy cocinando en el fogón
Wayqeymi, allpa/t’uru mankapi wayk’ushan = Mi hermano esta cocinando en olla de barro
Pay wayk’una wasita pichan = El/Ella barre el restaurante.
Noqayku hanp’arapi tiya-ku-shayku = Nosotros estamos sentados en la mesa.
Noqayku mikhuna p’ititapi tiya-ku-shayku = Nosotros estamos sentados en el comedor.
Qosay hanp’arata p’akishan = Mi esposo esta rompiendo la mesa.
Noqanchis hanp’arakunata qhatusunchis = Nosotros estaremos vendiendo mesas.
Noqa wichananta wasiyman seqani = Yo subo por las escaleras a mi casa
HUNT’A RIMAYKUNA
Pay misk’ichinata wasipi mikhun = Él come azúcar en la casa
Noqanchis wasipi mankamanta mikhunchis = Nosotros en la casa comemos de la olla
Noqa wasi t’oqokuanta pichashani
PREGUNTAS = TAPUKUYKUNA
RESPUESTAS = KUTICHIYKUNA
- Sullpayki
- Añay
- Usphalay
- Urpiy Sonqoy
+51984061724
Wayk’usqa = Cocinado
Hanku = Crudo
Chiri = Frio
Q’oñi = Caliente
Rupha = Quemante
T’inpusqa = Hervido
Q’ayma = Desabrido
Misk’i = Dulce
Sumaq = Rico
Mikhuykuna = Comidas - Alimentos
Choqllo = Choclo
Hawas = Habas
Poroto = Frijol
Tarwi = Altramuz
Lakawiti = Calabaza
Sapallu = Zapallo
Kaqwiy = Café
Maka = Maca
Kiwicha = Kiwicha
Kinuwa/Kinwi = Quinua
Wiru = caña del choclo
Palta = Aguacate/Palta
Sach’api mikhuykuna = Arboles frutales Hilli = Jugo
Poqo = Maduro
Luqma = Lúcuma
Achupalla = Piña
Kapulí = Guinda
Sach’a tomate = Tomate de árbol
Ch’illtu = Tomate
Papaya = Papaya
Chirimoya = Chirimoya
Paqay = Pacay
Tintin = Tumbo
Apinqoya = Granadilla
Mansana = Manzana
Sandilla = Sandía
Khumana = Arándanos
Ana khari = Frambuesa
Allpa ukhupi ruruqkuna
Papa = Papa
Rumu = Yuca
Apichu = Camote
Ulluku = Lisas
Añu = Año
Oqa = Oca
Inchis = Maní
Unkucha = Papa andina
Sankhu = Alimento Inka
Raqacha = Virraca
Achira = Achira
Llaqhon = Llacon
VERDURAS = SAPHIYOQ
Unu /Yaku = Agua
Sanawria = Zanahoria
Oqoruru = Berros
Qocha yuyu = Alga marina
Yuyu = Nabo Silvestre
Sach’a Kulis = Culis
Hat’aqo = Ataco
Wakatay = Huacatay
Repollo = Coles
Achoqcha = Kaywa
Otros alimentos Runtu = Huevo
Masara = Queso
Ñukñu = Leche
Ch’arki/Chalona = Cecina/Carne seca
Lachiwaq misk’in = Miel de abeja
Ñukñu q’onpo = Queso
Hawas hank’a = Tostado de habas
Hak’u = Harina
Hank’a = Tostado
T’anta = Pan
Sara = Maíz
Qaniwa = Canihua
Misk’ichiqkuna = Los que le dan sabor
Uchu = Ají
Kachi = Sal
Misk’ichina = Azúcar
Ch’uñu – tunta = Chuño
Aqha / aha = Chicha
Wakatay =
Asnapa =
Hayachiku = Comida picante
Haya = Picante
Kiyon = Jengibre – Kion
Palillu =
Qora = Yerba
uchu kuta = Llatan
Payqo
Oqopa
AYCHAKUNA = CARNES
Humint’a = Umita
Pachamanka = Pachamanca
Kulli api =Mazamorra morada
-Hawch’a = Comida de nabo Kulli aqha =Chicha morada
-Hat’aqo Api = Mazamorra
-Hojas de calabaza Teqte = Chicha Amarrilla
-Sach’a kulis
-Nabo Phuspu = Haba cocinada
-Yuyu
-Acelgas
PREGUNTAS = TAPUKUYKUNA
RESPUESTAS = KUTICHIYKUNA
Sullpayki
Añay
Usphalay
Urpiy Sonqoy
MORFOSINTACTICOS
PI - RAYKU - MAN
MARCADOR MORFOSINTÁCTICO PAQ
PI = en
• Sufijo locativo,
expresa lugar donde
se desarrolla la
acción, medio de
transporte
MARCADOR MORFOSINTÁCTICO PI
RAYKU = por
• Sufijo que señala la
razón o motivo por
el que se realiza la
acción
MARCADOR MORFOSINTÁCTICO RAYKU
MAN = hacia, a
• Sufijo que indica
destino, que a
diferencia del hasta
este solo indica
límite de lugar,
persona.
MARCADOR MORFOSINTÁCTICO MAN
Luis, Mariarayku Qosqoman rin
Luis, va hacia Cusco por María
sutantivo = Luis
sutantivo = Maria
marcador morfosintáctico = rayku/ por
sutantivo = Qosqo
marcador morfosintactico = MAN / HACIA
verbo =rin / ir
Raíz verbal= ri
morfema tiempo presente = n/ tercera persona
y = Mi
yki = Tu
n = Su
nchis = Nuestro (a)
yku = Nuestro (a)
ykichis = Vuestro (a)
nku = Su ….. De ellos / ellas
RIMAYKUNA = VOCABULARIOS
KunkawakiKUNA
HanllalliKUNA. Yawar Hanpiq
T’anta
Wasi Tonqor Inchis
Sara
Mayu Kamayuq Ch’usaq
Ch’aska
T’ika Wayk’uq Kukupin
Mikhuna
Unu Atoq Maran
Uya
Mallki Kuntur Añas
Api
Alqo Tonqor Amachaq
Urpi
Waka Onqoy Yachachiq
Wawa
Wallpa Waman Marq’aq
Rumi
Killa Qoyllur Qelqaq
Maki
Ichhu Mach’aqway Takiq
chaka
Waka Weqaw Teqnin
Kaqniyuq seq’ekuna
Alqo = Perro
Alqo-y Mi perro
Alqo-yki Tu perro
Alqo-n Su perro
Noqanchispa mankanchis
Mankanchis
Noqaykuq mankayku
Mankayku
Qankunaq mankaykichis
Mankaykichis
Paykunaq mankanku
mankanku
Kaqniyuq seq’ekuna Mujer a
Mujer a varón
mujer
Ñañay = Mi hermana Turay = Mi hermano
Ñañayki = Tú hermana Turayki = Tú hermano
Ñañan = Su hermana Turan = Su hermano
Varón a varón Varón a mujer
Wayqey = Mi hermano Ñañanchis = Nuestra hermana Turanchis = Nuestro hermano
Panay = Mi hermana
Wayqeyki = Tú hermano Ñañayku = Nuestra hermana Turayku = Nuestro hermano
Panayki = Tú hermana
Wayqen = Su hermano Ñañaykichis = Vuestra hermana Turaykichis = vuestro hermano
Panan = Su hermana
Ñañanku = Su hermana de ellas Turanku = Su hermano de ellas
PREGUNTAS = TAPUKUYKUNA
RESPUESTAS = KUTICHIYKUNA
- Sullpayki
- Añay
- Usphalay
- Urpiy Sonqoy
4 • Tawa 9 • Isqon
5 • Pisqa 10 • Chunka
11 • Chunka hukniyuq
12 • Chunka iskayniyuq
13 • Chunka kinsayuq
18 • Chunka pusaqniyuq
19 • Chunka isqonniyuq
20 • Iskay chunka
21 • Iskay chunka hukniyuq
30 • Kinsa chunka
10 • Chunka
20 • Iskay chunka
30 • Kinsa chunka
80 • Pusaq chunka
90 • Isqon chunka
Iskay Iskayniyuq
Kinsa Kinsayuq
Tawa Tawayuq
Soqta Soqtayuq
Qanchis Qanchisniyuq
Pusaq
Pusaqniyuq
Isqon
Isqonniyuq
Ch’usaq
Huk Huk Huk Hukniyuq
5 8
2 0 5
9 9 9
4 8 0 8
5 5 6 7 4
8 3 6 2
6 5 0 9 6
1 8 5 6 7
4 3 2 7
1 3 1 5
1 6 1
Conjugando los verbos infinitivos de quechua en pasado, presente y futuro indicativo
RANI NI SAQ
RANKI NKI NKI
RAN N NQA
PREGUNTAS = TAPUKUYKUNA
RESPUESTAS = KUTICHIYKUNA
- Sullpayki
- Añay
- Usphalay
- Urpiy Sonqoy