0% encontró este documento útil (0 votos)
246 vistas72 páginas

Plauto - Fantasma

Cargado por

Sofía Fonseca.
Derechos de autor
© © All Rights Reserved
Nos tomamos en serio los derechos de los contenidos. Si sospechas que se trata de tu contenido, reclámalo aquí.
Formatos disponibles
Descarga como PDF, TXT o lee en línea desde Scribd
0% encontró este documento útil (0 votos)
246 vistas72 páginas

Plauto - Fantasma

Cargado por

Sofía Fonseca.
Derechos de autor
© © All Rights Reserved
Nos tomamos en serio los derechos de los contenidos. Si sospechas que se trata de tu contenido, reclámalo aquí.
Formatos disponibles
Descarga como PDF, TXT o lee en línea desde Scribd

( Dt"t0lldlsow)

SEI{OISIUVdY SV] AC YICAWO] VT


..u:'
lLstl
as saseJJlul 9nb Jp? 'OJed 'sJSsJslUI SOI slUsLUalualSISuI ELUEIf
-Jr anb L sanbzlgllC E suultu Eluarzn) sEI glsa;d anb orarnsn
'opztued
Ie uof safuolua EJluenf,ua as anb JrELI pupllznszf B'I
-sa a.,{nq 'aJUatulEJnlEU 'saprdg.ldoa¿ 'ELLISEIuEJ Ie ¡od opl)np
-c-r"ld oplnJ Ia JoIJeluI Ie uA JIo eaJl ¿lszq ugIuEJI'EIJEUopueqv,
E trrlrLu yI ppol e ope?Ilqo Eq Euisclur.J un 3p uoIrIrE de e1 i
epeluz)ua ".J glsa anb¡od ESEf EI ua alpuu ,(n.l ou anb sg '-re-radsa
eJEq as ou oAEIJSa Iep Etsandsa; e1 ¿ESEJ EI 3p t?uend e¡ epvJr
-ar gtsa anb 'sapldg-rdoa¿ ¿tun8a;d 'sa otu93? 'soqe8ua ep olr
-llep oJapEpJJA un opuarfal E.\ 'ElifJutu trl eJqos 'uoluz;¡ 'ofat.'r
'olueJ Á 1e: e EVErreJ Euep¡o ,( EStrf EI ue opuntu
¡a :r8all ¡y
'a:pzd
Ia opo] E sluaLUEll?IpauIUI JIJnpoJluI ef,Eq O'\EIJ§^3 Ig
ns ep osa-l8a-r olstra;dtul Iap EIJItou tll uoJ ouand Iap uglu¿rl
r8a¡¡ opuznJ 'otlp ol opo] ;od ElseIJ EUn seperuturJ sns uo:)
opueJqalal glsg 'oJeJnsn un ¿ sEUILU ElueJunf ep otuzlsg¡d un
.ripad v ope?Ilqo JA es 'opr;otuzua uq es anb ¿l ap Elretuallg
ua,tof el v rEreqII tapod emd 'anb 3p olund I, ulszq sEIaI{f ¿J
-ur7r1 Á s¿.3-ran[ ua uu¡a]ed EunuoJ el eJJeJlrdsap 'Elpolsnf ns
oprr1uo) ?.Lqeq a;prd ns uelnb z 'u9IUEJJ o;\ElJS3 ns ap epntv,
EI rroJ 'szrgedruoJ strlzur szl ;od opyl.la,uad 'optrf,npa uarq Á
opltu)l oUEluE uarof 'sanbrlgllg 'lelf,retuo¡ afut.\ ue opruzd eq
'eun1;o; ns JzluetueJfut vrcd'anb saprdgldoa¿ a:pzd ns Jp ¿I)
-uasne EI aluEJnC 'an8ts oLUoJ sa 'slsaluls ua 'oluaunS;e ng
'ErusEtuEJ
Iap Elrotsltl ul sa lzdtrut,td Á ¿¡arul¡d trl olgs anb
sEI ap 'suJllustu ep ugl^nlB un rBproq ap vzr¿nJ ¿ soqfsq sol
rp pEpII¿ar EI etuaurepercdsasep elrulln)o ep ouIS (¿Ipatuor ul
¿p ozuaILUoJ Iu srlsendns ¡od uup as anb sESILUeJd ¡ zuu seuof,
Bun e rereqrl Á se8-¡anf r¿rqelat vrcd oraulp elrrC¿lsa 3p 'pnl
-lquq se oLuof 'ele¡l es ou osEJ elsa ua oJed 'o,\EIJSe un -lod
ofarr un opllaLuos sa anb e oye?ua Ie sa 'szullnzld szrparuof
strtuzl ap Ie oLuor 'o!",tollalsory q ap lzdlrur'rd ollloru IE
NOIffl-ICOUII\II
trata?, pregunta el r,.iejo. Y una nueva mentira es inventada por
Tranión: de los intereses de un préstamo que pidió su ñi¡o
pgra la aclquisición de una nueva casa. El viéjo negociante se
alegra. El hijo sale al paclre. Pero, ¿dónde está esa nueva casa?
En la mejor situación posible, replica Tranión. Es la casa cle al
laclo. Teoprópicles, naturalmente, quiere r,,isitarla , y al esclavo
no le queda más remedio que engañar rambi én al viejo Simón,
su propietario, con la excusa de que Teoprópides, con motivo
de la boda de su hijo, va a ampliar su casa y quiere tomar
como moclelo la de su vecino, que todo el mundo le ha elogia-
do. Durante la visita ambos viejos son continua y cómicamén-
te burlados por el esclavo. Pero, naturalmente, las mentiras
son demasi ado frágiles para resistir mucho tiempo y Teoprópi-
des acaba pronto enterándose de que está sienclo burlaclo . ya
está dispuesto a descargar su cólera contra los culpables, es-
pecialmente contra su "fieI" esclal,o (que se \/e obligado a re-
fugiarse en el altar para librarse de las iras de su amo), cuanclo
con su oportuna intercesión Calidámates, compañero de juer-
gas de Filólaques, logra aplacar'lo y consigue que perdone tan-
to al hijo como al esclavo.
Por Festo sabemos que el modelo griego de esta comedia
se titulat>a @do¡ta ("La apartciófl"), título que, según nuestros
conocimientos, llevaban tres comedias griegzs, de Menandro,
Filemón y Teogneto, respectivamente. por lo que sabemos clel
@dopa de Nlenandrol, su trama no tenía nadá que l.er con la
de la Mostellari,a por lo que esa comedia ha siclo traclicio na!-
mente descartacJa como modelo de la fuIostellaria. A pesar cle
que del @dopa de Filemón no sabemos práctrcamente nac)a,
los críticos, desde Ritschl, suelen considerarlo la fuente cle la
comedia plautina, apoyándose en la alusión que tanto a él
como a Dífilo hace Tranión en los r,r¿. 1149-502 así como en

t Cfr. Donato, ad Ter. Eun. 9.


2 En nuestra opinión, es mll), arriesgado sacar conclusiones cle
esle pasaje. En primer lugar resuka difícil decidir si proviene dei origi-
nal griego o si, corno parece más probable, es una broma de plaulo.
Pero, aderná.s, tanto en uno corno en otro caso, las conclusiones que
pueden sacar.se y, de hecho se han sacado, no son nec-esariameñte
coincidefltus. Así, por ejemplo, mientras paratore (Ttttte le contmedie,
III.383) opina que, si se demuestra la paternidad plautina del pasaje,
cabria pensar que el autor del rnodelo fuera Filemón y que, en iaso de
derivar del rnodelo griego, esto quedaría descartado, Ritschl pensó lo
contrario (cfr. Ernout, Plaute, V 13 n. 5).

Irs]
l6ttl
aurlnzld,, '¡lLtBpaS ') 'E L6I-tr6f I¿ ouJol ua uolf,Úlzp eun auodo¡d
€9'EVd ''tlt'do'euo3 EIIJC 'ser;u:Souolll Sz;\IllsdseJ sns ue IZUaJO'1 eCI
'Tltg
,( qrngJod olsando¡d s^3 olE oLUSIru asE '€8I-V!-L'tt$ ueplal
CItprtls '.,eJodtual aellú aEUItnEId eulJt?llalsol\i aC., 'Jallnqls ISY -
'OQ-7Z
QZ6f) t7If¿{'.,trt1de3 rap o8o¡guoul uf}.' 'IIEnbsr¿'9'{f q
'saprdg:doa¡ ;ap
-ErJaLU e:nBIJ EI uoJ uJIq Lnu¡ ElJeJpEtl¡ anb'..oJJUIp Iep aluEtLIE.,
1ap
ep IEJslll Ia ue ouIS ' ,oJtr^E., Jp oplluas Ia uJ Js^Jrla¡d¡alut ap Eq ou
'(u9rurrJ,)
anb esuard auof EIIaC 'so,tn7tgttcld olllulqns IE olutrl1l ul
sa.raczld,( sauolsJa^Ip ep rpIA EUll E opr8a"rtua ou¿pzpnlf un,( (uglul
-nJD) irn8rluu saJqlunlb^oJ sEI u ope8rl oursadulrtr ul1 sJlua 4ndsrp
EUn ua 'orrlqgd ns tr alqlsuaJdulo¡ s^ELLI olJeJ¿LI vrcd 'opzta:d¡alul
RlJqEq olnEIrI anb '(uoIUEJI) EaJl-rrda l' lugrurnJ3l) E-)Iolsa I?IJos^o[I]
EI ep eJulllue>^a¡da¡ ull aJlue etndslp Eun oluor leurSuo Ia uJ opelue:^
-rrO opls^ Jequq opnd 'EuIlEI EIpauIoJ EI aJqE as anb -uof 'uorur;¿ Á
ugr[rnJ3 e.Itue Jls^EJluor 1a anb rqlacJsos 'lqE ap :rued e "( r'¡tolsa E]J
-osoll1 r¡ rod rolnr ns ap srltrdurls s^ú[ sepefaga: e8el-lB rrparuo] Irl rp
:^opEAIJSuol s^oluaLUSR{ s-o§anbad sol uJ JJ,\ JJJInb a}¡oJ rllac s
'€€t-gZL 'ttt 'do '¿ttc:f EIIrC 'rJJ t
'9oL)'a)ua.tal 'dlttDld 'lELUIr{) '¡Jf r
'E)eJEd eluepn;d sgtrq '-EIpaLUof, EI ap ugl)Eluesarda; ap og¿
alqrsod otuo) E6I oUP Ie opBlunde v'q as 'olaJfuoJ ue 'Á olslJ)
ap salu¿ rr OIEIS I3p oiusf,ap rsLUIrd I3p p¿lltu EpunEss EI ue
ep puplu
9rc,puvnlls oplue^ SEI-{ 'olrtlldry) sol uof, ¿Ipetuof Elsa
-IJe eplpualard uun ap esEq EI arqos 'sof,Iurf sounSlE '¿larf,o?
pr{JeJ EUn r¿Jnlua^E OpEEsauJE Ánu EtlnseJ anbuny '¿laod
Iap z¿JnpEur ap soqs sol ua ulpatuof ulse rEnJIs E uE^ell sou
;stupeluzt saul?d sul ap Elrlsaztu ullurpunqu q 'opzfauzur
3q as enb o^rsrrap oluaunS-lz orlug ^ Ig 'tt!"tt lPlsow EI ep ugll
-rsoduol 3p Er{leJ el ezeVef uoJ reJelqelse alqlsod sllnsar ou
anb af,El{ 'souJrÁodv anb ua sEJIJg}slLI seuolsnlz ap e\eJ e1
'ern8os ¡od asJzp apand orodluzl uglJela;d¡alul Elsa 'o8-ltzqtua
urs 'orJlnf o-¡lsanu s 'gslsa] ns JEJlsoLUap vrcd soluelun8¡¿ sos
-re^rp r¿rluof,u3 op}sr) uI{ euoJ EIIac 'EIp3LUof, EI{JIp_ap EEIrI
-ul u I raJouo ) eJed eArIS r.u o?",tolplsol[ ¿l ap af zsrd ug8uru uoJ
apuodserroJ es ou anb sosJaA zaIP 3p oluau8z.S ouenbed un
Er\JsSUoJ eS olgs '1 ,o;eulp Iap ¿lueute I4,,,) sotnS,tqltqd ap olnl
-Ilqns Ia Eluel anb 'etpatuoJ Elss ap anb 3p rEssd V 'r,oleuEoal
ap CIutsqqd Ia opIS raqrq el.rpod olspolu 1a anb ep ¿epl EI op
-lpuaJsp ELI 3Uo) ellac 'o8;uqtu3 UIS 'aluaturLuluc 'Eupuelt¡l
3p ssrpaurof, 3p uE^lrap enb 'snruru?xutq Iap Á rc103fiW lep
sol uol ElpatuoJ Else op SoAllotu sol ap sepEpIUIJe sEplpuata"rd
sin embargo, Ia opinión de aquellos que, como Paratore¡. se
limitan a situarla en el periodo central de la actividad plauti-
na y la adscriben, sin más precisiones, al primer decenio del
siglo u a. Ce.
Aun no siendo Ia más imitada de las comedias plautinas.
su influencia en la literatura europea es importante. Se deja
sentir, especialmente, efl I Fantasnti (75+4 de Ercole Bentivo-
glio, Le retour impréuu (1700) de Jean Frangois Regnard, Tbe
Intrigning Cbatnbermaid 1733i) de Henry Fielding (basada en
la adaptación de Regnard y que tiene la peculiaridad de omitir
los personajes femeninos) y Abracadabra del escritor danés
Ludvig Holberg (168+-t75q. Huellas, más o menos profundas.
cie la Mostellaria se encuentran también en La Cassaria (1i08)
cle Ariosto, Les esprits (157» de Pierre de Larivey (a través de
la Aridosia de Lorenzino de A,ledici), Tbe Alcbemisr (1610)
de Ren Jonson , The Englisb Traueller (1633) de Thomas Hey-
wood, Tbe lVaufragittm loculare (1638) de Abraham Corn.ley,
Le cowtédien poéte (767,D de lVlotfleury, Tbe Drttm??'ter Q776)
de Addison, etc. Diremos, finalmente, que en La fierecilla do-
mada ('Tbe Tarning of tbe Shreu,) de Shakespeare se perciben
ecos de nuestra comedia, por ej., en los nombres de los escla-
vos Grumio y Tranio y en el caráct"er de este último que se
correspon<le con el del Tranión plautino.

Chronology'' , AJPU 70 (1949) 379 y 382, no encontrando ninguna base


segura para una datación concreta. la coloca entre interrogantes en el
año 188 a. C. Resulta curioso que Grimal, Plaute. Térence,605-606. a
pesar de admitir que el virtuosismo clemostrado por Plauto sobre todcr
en las partes líricas indica una fecha baia en su caÍrera o, al tnenos,
una época en que dorninaba ya su art-e, sitúa esta comedia en los
comienzos de la actividad artistica de nuestro poeta, queriendo ver en
la referencia a las hazañas de Agatocles del v. 775 un eco de la discu-
sión qlle se 11er,,ó a cabo en el Senado en el año 205 sobre los rnedios
para termir-:rr la .segunda guerra púnica, y suponiendo que en los ver-
sos 42tl-29 habria una alusión a los juegos fúnebres del 206.
8 Cfr. Paratore, Plauto,27; Tutte le cotnnrcclie,III 383.
e Cfi..[. Collart. Plaute. tuIostellaria. Paris 1970, 16: F. Rertini. Plau-
to. Mostellaria, f"urín 7970, XIX.

[160]
Ir9 r]
'ltl 'u 'JJJ 'rBllE [ap u9IlPtllIS El JJQr)5^ c
'0?I 'u 'qf, ugrtsJnr Else aJQOr\^ '(utttltodtSuu ) EpIIRS UIS
uglellel un Jod sEpEJEdas uulJztsa sESEI s¿i anb otsandns EH J:^ ¿
'6V, osral Ia ua uupar-rb I? ap anb sr¡ta1 szrod sEI ap rt1:u d
r ¡a¡Áas ap ¿:nla[uo) s^o (oLtavqds'iEI) uolre.lsA ep arqruou Ig r
';Je7le un trzlE as
'sullJ 3p atuElrp ¿uQull§ ap Á sapldgrdoa¿ ep susÚf stll ua,\
"(
as orrtrua)sa Iap opuoJ IY 'sEustv ua rESnl auJll uo]r)e el
'soHVTOf
(saprdgrdoa¿ ap o,\trlf,se) IE,\ELIf ' ri\gttuJsg
'(selEtuvp\w) ap) o,\Elf,s3'olfYr{ld
'(salEtuvp\w) ap) o,\trlf,se'ofslNlYc
'(seprdg.rdoa¿ ep oulf,e,\) o[at^ 'Ngt\IS
'
oJaJnsn' sECIulguYSII{
'(sanbzlgllú ap eJprd; olar,t 'sE<-ud<¡udoul
'(salEurvp\ltr) ap EpEtuE) EUESJUOT 'YIclE(J
'(sanbElglld ap oErtu¿) u3,,\of 'sslvltYCIlYJ
'(zDeuallc ep ) E.\ETSa 'YlY)sE
'(senbulgllJ ep upuu.IE) EuESauo)'YI)YI{EII{
'1saprdg;doa¡ rp ofFI) ue^of 'sErÓ\rtoTIC
'lsaprdc2rdoa¿ Jp ) o.\trlse'NOII!.lu!)
'1saprdg"rdoa¿ ap) o^Elf,sa'Nr¡tNyu¡
SEfYNOSUEd
ARGT]NIEI§TO

(acróstico)

Libera, tras comprarla, Filólaques a su amada y, en ausen-


cia de su padre, derrocha toda su hacienda. Al viejo, cuandcl
regresa, lo burla Tranión. Le dice que en la casa se proclucen
apariciones terroríficas y que se han ttasladado hace tiempo.
Se presenta, en esto, un codicioso usurero reclamando los
intereses. Y de nuevo es burlado el viejo, pues (Tranión) le
dice que (Filólaques) ha pedido un préstamo pata darlo como
fianza para comprar una casa. Pregunta cuál es. Responcle que
la del vecino cle aI lado. La va a ver'i. Al final descubre con 10
dolor que ha siclo burlado. pero ante la intercesiÓn de un ami-
go de su hijo perdona.

A partir de este punto el estilo del argumento se l'uelve tan den-


a
so que a lo largo de tres versos (B-10) el sujeto (varia-
.y c:oncentrado
ble) de cada forma verbal es elíptico de manera qlre, como señala
Collart (pág. 30) cada una de ellas se convierte en una especie de adi-
vinanza: dice (Tranión). compra (Filólaques). pregunta (el viejo). res-
pcrnde (Tranión), la ya a ver (el viejo). Todo ello hace qlle. como es
habitual, especialmente en el caso de los argulllentos acrósticos. sea
rnuy difícil enterarse de la trama por ellos. al menos si no se conoce
previamente. En la traducción hemos intercalado entre paréntesis ex-
ólusivarnente aquellos sujetos que nos parecieron imprescindibles
para poder seguir sin demasiadas complicaciones el sentido.

11621
legr)
'ounBIE oIJIEJEd euart ou ErJnfur
ep ourLUJ?l oulo: (..zuranb as o ¿sE as^ 'atenl as anb ¿sol uutl apua:d
-sap anb .ro¡o,, 3Jualurrdo:d¡ Joplu ap oaldura Ie 'srlrrep¿ '1, atuaure¡
-r¡e:8oa1zd leur errldxa ¿s tuuutdnt va Duryn) ap ugrcdnJJof, z1 'lnourg
rluuas ouror 'anbunr '(aurynt a 'Joptu ) sape¡.(¿ ep úpuarlrruJ el op
-uarn8¡s 'uor:llr,tuoJ ull)ntu urs 'sorluf,npú¡l 'ugr)nlos ¡ofau ap Ellzl v
'elueuJEJEIf,Juodulr as szlsando-rd szpuerruua sEI ap ¿un8uru .{ otdn::
-ol sa ¡tuaut{n) aloptu) sotiJf,snuellr so1 :od oprla{o c¡txat Ill g
¿sluesne vtsa anb oun E rero^3p trIrpod as otugf i
'o8n¡rt 'a¡q1a-n sJ ru sefrp anb ol ouar) sa INivuI
'ErJuasnE ns ua sEJoAep enb
lanbr o.,\l?s L ou¿s eSuar anb ElJp
'ofarr Ia an8a11 anb e[¿p orad 'gre]uen?e aI{
'oAr,\ sglse -'Nor,{:lut
\.uJ
anb-ro¿
¿suEad atu enb ro¿7 ¡ouanu ,(otsg!
-'\rou\.lnO
¿szr-ranb anb ol olsa
0t sa o¡? ¡euc¿! @&ad al)'rt-rand EI ep atzfgly'ourerJur IE eta_\
'oduz¡ IE eta^ 'Esuf, EI ap ar¿f?lv ¿oduzr Ie ua sgrsa anb saarr
anb sE? ¿zszr q ap atuelap rnbe opuerurz sgtsa anb olppugl
-sa rtsa euer.\ solq¿rp gnb y? ¡asa) dp opltaryos) \uI
¿sapuofse al gnbJo¿? '(EUrJoJ EI ap 'erJozeq 'ollda.r
al 'lES 'Erruorf,uof, z odtuel Ia ue seluan) sEI J¿lsnle e,(or ai
'oAr,\ o8rs ls 'anb 'xnlgd -lod 'o¡nf eJ 'oru¿ nl ap EUrnJ 'rsel 11
ap I¿S 'sEIoraJRJ sEI artua o8luuo) osolslqt Ie euarrrl ap ze^\
ua '.ugqlJq 'PJanJE 1es 'sotue,,r 'trulloJ EI ap
IES
-'\rott\iltlt)
NOTNYT{I 'N9rr{.]U3
YUEI\IIUd VI{AfSE
OUEI{IUd OJSY
Gnurttói\.- ¿Ah, sí? Tú. señc-rritingo de ciudad, hazmerreir
de la gente, ¿te atreves a echarnle en caÍa el campo? Seguro,
Tranión, que el motivo es que sabes que mu,v en breve te en-
vtarán al molino. Te aseguro, por Hércules, TraniÓn, que den-
trcl cle muy pocos días vas a aunlentar el número de los es-
clavos del campo. raza de encadenados. Ahora, mientras 20
quieras y pueelás, bebe, derrocha la hacienda, corrompe-al
ni¡,, <lel amo, un jor.en excelente. Beb ecl día )' noche, r'ivid a
la griegab, comprad a vuestras amadas. liberadlas, alimentad
paiásitos, banqueteaos opiparamente' ¿Esto fue: io que te
encargó el viejo aI pzrrtir paru el extranjero? ¿Así c,s como
encont rará aclministrada su hacienda? ¿Crees que el deber de
un buen esclavo consiste en ech ar a perder la hacienda y al
hijo cle su am(t? Pues Yo, dadas su aficiones, por perdid<l.lo
tengo. Un joven que hasta aquí pasaba por ser el más mode- 30
,ur{, y comecliclo cle todos los del Ática, ahora se lier"a la pal-
ma en toclo lo contrario. Y eso es mérito tuyo y de tus ense-
ñanzas.
Tnq.NIóx.- ¿Y tú que diablos tienes que cuidarte de mí cl

cle 1o qlle yo hago? Dime, por favor, ¿es que no tienes en el


carnpo bueyes que cuiclar? NIe gusta beber, amar, tener queri-
clas. De toclo lci que hago responclerán mis espaldas, no las
tuyas.
GnuprttiN.- ¡Será desverg onzadot.
Tn¡xróN,- (Separandose brurscamente cle Gnttnión) iQue
Júpiter v todos los clioses te confundan! ¡Pufff! iQué peste des-
pia.t a a1ot. Eres la porquería en persona. palurd<;. cerdo, po- +0
cilga de marranos, mezcla de fango y basura.
GnuruóN.- ¿Qué quieres? No todos pueden oler a perfu-
nles exóticos, comc, tú, ni sentarse en el puesto c1e honor de la

b Las críticas a los griegos. acusa<los de llevar una vida licenciosa y'
relaiada, sortr frecuente.s en Plauto (cfr. esp ' Curc.288 ss')' ,v se c'oncre-
tan en la frecuente repetición dei neologismo pergrae.cari p^ra refe-
rirse a una vida de vicicts y placeres: cfr' vw. 64 y 960, Baccb' 813;
Poen. 603; Truc,87b; cfi. también congraecare Bacch, 743 Se trata clel
mismo tnatiz despectivo que encontrarnos en el uso de Graecuhls por
Cicerón: cfr" Tt,tsZ.1, 86; ptrtc.23; De ctrat.7. 47,, 7. lA2r etc' Sobre el
antihelenismo de Plauto y Ia relación del poeta con la política antihe-
lénica cle Catón puede verse: F. Della Corte. Catone Censore, Turín.
7949, 73-76,88 ss. y Dór Sarsina a Roma. Florencia, 79672,82 ss';
P' Grimal. Le siécle cles scipions' París' 7953' 97; R' Perna' I''c-triginalita
di Plauto. Bari. 1955, 225 ss,

11641
ltgT)
'u9rJf,npeü vJl
-s^anu u3 JEÍ3LJJJ Jp OpElEJl Soiuaq o[uo) .?.zvu¿ulrr] ¿Jnp EUn uJ opruJ,,\
-uoJ oJagediuo) rls E eAIarL\Jp ol as ,oB:¿qLUJ urs^ ,uoru EJL .. uoqrJq,.
¡r¡d Jluaurlrrulqrq sourlnpeJ] anb .lEUEq otlrlsur un .GorrJtue utou
'{r :. Errol[ t?i E^JII anb yy¡ n-fizu{ ugrurrut r Elrrtrll uoruEJJ
1a.. 5
'safiw
i3p 0t'u'{r'oinqrlr:d o trrroq EI rrclos rr
'
( slt tlt 1u17t sel¿slraLrrol sol
sopElsole.r uEqEl:^a uqSas 'rp;arnbzl El ap oJeurr:d
1a se Jouoq :o,{zur
3p olsen.j I" sEIIa ua anb esJrJnpep ata:ud ,(setlrJrpuodsa:.lo:r selou i
L).69 i Z6rz
'WlrS 'LgLDsrad '{l) srulrnryd serprllrof, sEI ap salesed
s^o¡]o
Á ()
atsa aG'soprjrlur sns E r?s^El EI ap our¿ IE oplrlJasal aluJrulenl
-lqzq 'touorl ap olsencl 1a 'osrllJur 'opurdnlo 'orurlJrJt Ia uJ JSJEqunl
ep arqlr.rntsoJ EI oprruot ELI'sapldotdoal ep rrluJsnr EI rp Jsopugl{l
-arr>¡du'uorur:¿ anb'olurl ¡od'oJEIJ glsE .sJlaJnqrj ue sopcjuJs ours
.OIUII]IJ]
iAP SAUE^IP SOI IJA SOPEqTUNJ UEqEUA] OU'OLUP IJ UO] JtrUAJ E
sopllrtupu -ras ap osl?f Ie ua 'solzlf,sa sc\l enb eluanJ ua asr8ua¿ ,
6{)peJrorlE 'etorqe arurp.rrlu 3nb saus}t ?nb Bt .\? (t? ua 0{ü'
uotru?u, ap sp0"t!ru ol opuun tasqo) .Ef,urJ vI e sorJ.{ sol suEA
-JII uarnEp e ¿rvpuqL-u vueUEIAI .EUer vI er\d opEf,sJd ¡z¡dtuo¡
E OeJrd IV Jt OJarnb o,( anb 'odrue¡ [E 3]e.,\ n eye3 yu¿
'sauoqaf, sol uof, pvqe)e'soz¡¡ogltr .parrror ,e8ar-r8 u1
E prAr.,\ 'p3qeq 'opezadr.ua srgqeq anb v,l, penurluol .z8na,r ,¡
'uglqrlrEt solsor?ruo) srgsuad ou anb se rs ,soiaruppQ
lsaz(anq
sol E soiasJE^all EJed soJJÁ sol rEp E srB,\ Jr,Vi
'eJJlZ Euanq EUn ap-.Niorrr,tug
Jouoq Ia auEU
0t) -eB sararnb ou rs 'Jelqeq ap ofzqzrt [a a]Er.roqv
-.Ngrrv\ru¿
'olopugrJErl sanSrs ,{ oqtaq sEq ol 'orqruEJ uJ ,nJ
'olJaf,aJeLr eJvcl Vpu.u orl)3r1 Jrl ou oÁ anbrod i1u)
¿,LU ?,
anb salur rt v, VJtJJrlfo al ou osa rs seqzs otu93?
'esa-r8a¡ ofat¡. -.NorNorj
ia IS 'sallel se1 ;od sozeuafln8e
t, Lrl,rtrIyqrJJe El .d ollanJ IE seJroq El uz"lpuod Jl anb;o¿ ¡Jes
e su,Aanb oaJt osa send 'o8npJa^ ap EqrJJ ,r{O!
'aluarualqeJasrru-.Noit\nug o1
,epuet8
Il E
l? Jrz\iA yL'u V 'Sa,,(anq Jelu¿Jv,d, l, e ,JerTtt¿, ualq Elusrs atu
'olsnf sgtu Auq Epeu L'lELr.r se^rn gt ,( ualq oArz\ oA anb¡ocI ,tU y
'uottun"r'; 'EIpIAUa szJerlnl atu rs oLUoJ aJaJEd
'o8tlsz¡ ru g] ,{ oÁ ¿suaduoJar -"NgrN\adJ
lru ¿fo¡a-l anb
0l sorua-radsE ¡JaJEr{ E soLrrEA al gnó! .opeDe.l8sap oÁ .opuunuo;E
sJra trl 'olz ap ESIES EI ap opueln{srp ourtsJp ru .rrlcllunf, r{u
e aue_[gp ,( sanz sn] uoJ 'sa¡ad snl uoJ ,sz¡o1_rctl snl uol gl al
-zpgnb oJJd 'Rl oruof, solrsrnbxa uzl seJzfu¿ru JeLLrof, ru .resarr_r
Gnuvt(tN.- Creo, por PÓlux, que ese nombre va a ser tuYo 70

muy pronto.
Tnaxtóx.- Con tal que entretanto me \"aYa como hasta
aquí, ese "muy pronto" me tiene sin cuidado.
Gnunt(iN.- Está bien. Pero has de saber una cosa: lo que
no se quiere, llega urucho más aprisa que lo que se desea an-
siosamente.
Ttt,A.xióx.- No me cles la lata. \¡ete,Iárgate al can-rpo' Te
juro, por Hércules, que en adelante no ilIe harás percier más el
tiempo . ( Entrct en casa )
Gnun,rróN.- (Soto) ¿i\io se marchÓ sin hacer nraldito caso de
lo que le he clicho? ioh, dioses inmortales, os 1o suplico' .?yu-
claclme! Haced que vuelva cuanto antes el vieio. que va- lier''a
tres años ausente, antes que todo esté perclidcl, la casa y la fin-
ca. Si no \¡uelve, pocos á-teses le restan a los restos de su ha- B0

ciencla. Ahora me iré al campo, pues ahí \¡eo al hiio del amo'
un jor,,en excelente convertido en un perdido . (Sale')

ESCEI§A SEGU}{DA

FIIóragl:ns

Much«t he pensado y largo tiempo meclitado, muchos razo-


namientos me he hecho para mis adentros, mil vueltas le he
cla<lo en mi cabeza, si es que tengo cabeza, y detenidamente
he examinaclo esta cuestión: ¿A quién ditía yo que se parece o
es semejante el hombre. al nacet? Y éste es el modelc) que he 90
encontrado. Creo que el hombre, al nacer, se parece a una
casa nueva. Os voy a dar las pruebas de ello. Ya sé que esto os
parece inverosímil, pero yo os demostraré que es así' Os con-
venceré cle la veracidad de mis afirmaciones. Y estoy seguro
cle que, vosotros mismos, cuando oigáis mis explicaciones,
admitiréis que estáis cle acuerdo en tcldo conmigo' Escuchad-
me, mientras expongo las razones que hacen al caso' Quiero 10t
que conozcáis el asunto tan bien como yo.
En cuanto una casa ha quedado terminada, ternatada,
construicla con perfecto aplomo, todos alaban al constructor y
a la casa le clan su aprobación. Todo el mundo la toma como
moclelo pata sí y todo el mundo quiere tener una semeiante'
No escatiman gastos ni esfuerzos. Pero cuanclo se instala en
ella un hol gazán, un indolente, con unos esclavc)s perezosos,
un sucio, un pctltrón, entonces la casa empieza a deteriorarse,

11661
lLgrl
"oJEIJ alJJEd 'o8ruqurJ uis '¡r;aua8 oprluas 'saluarn8rs sosJa.\
IE
s^op sol ap oLUSrru ()l euldo lnouJg uozvJ r?Llrs^Rrr rl jod .oldn¡¡oJ uej
-aprsuoJ ol seJolrpa s^o{ ap euO,,(ErLr EI anb a¡¿q ar-rb oprjues Á rprpaur
Jp sepsllnJrJrp sEuJr) (6u'^) olultd alsa ua tstuJsa¡d otxet IiI ¿r
'e
Itusod ar-rb
seJqLUoLI so¡ ,( S-orJr]rpe sol JJIUJ plllrlrlrrrs EI sorpeur s^oI sopo] :od a-r
-alier ep reuod ,p Elrr;t olnrld oJJd 'urlllpJ .{ uu-r.r sol .JrJJp s-3 rr
'safihr
IJp Bg 'u 'JJf 'sa)Ltqutt a au\nqa¡ artuJ uorfurtslp lll srqos 0i
'o.,\3fru ap eurJrJqnJ ep gplnf eru ou sendsaq 'ugrJErsporu ftrr
0r,I ,( :ouopund [u ap opzla] Ia Itu ep sofel g^3ll as Á ortszr,re rnb
EI anJ EIIE 'r7r^nll q ozruzr7 Ia o[Ert eru EpEBall ns uof, Á 1p.r
-odruat IrLr JnJ etsg)^Er)ualopul EI oul¡ 'oteldtuo¡ .lod oíu.qvt
ns olund p JJpJad r? allfe'vz¿lzJaleu rldo;d lu ua JIElsur aur
opuun) 'sandsag 'saJol)nJlsuo) smi ap tapocl ua a^\nlsa sEJl
-uenu 'oqta.ro:d ap ,( uarq ap EUOSrad 1ry 'o1dua[a ;od .o¡
'u9rlJnJl
-suoJ ul Jp opr]lnsar Ie lr:qo;druo) apand as opuenf saruolua
sa Á 'seJolfnJlsuof, sns ap uezrpuadapur es ou .ruurdturJ EJarLr
gtl -r,rd e¡ vqEJe anb EtsEFI'¿rsetuetrcd sns ap oun8irz r ptund oruof
urp sal';etrlrr-u c)rJr,Lras fy. utrr.\uJ sol opurnJ .salrn8r so[t1
soun Jeual ur;arnb satprd sgruap sol anb "¡rn8asuo¡ ep uel
-EJl sorJrJrJJES ,{. solsr8 ,p ezJ¿nJ y 'saÁal sEI ,salr,\rf sol{feJap
soi 'sEJlJI sEI uruasua sal 'r:qo ns UEITLUJU .selel ;od uJu
*arl sol ou'ucuorseJo sal anb solstu8 so1 Á,sourpr?pnrJuof, sns
u L sotusnu IS e ol¡adsr ,( orf,rAJJS uJnq un urf zaJJo anb v¡ecl
selErJalEru uEruilEfse ou 'soprlgs solJalEq uJ sozJJnJSJ sns Sop
-ol uauod '¡rsapJJed sns uEluE,\JI 'soluarrurJ sns uauod sollE
'soflq sns ap serolJnrtsrrof sol uos sa;ped so¡ -rrz8nl raLrrr:cl uE
OZT 'vsu,J EUn z ua¡a:rd as sJJqLUOq sol anb soJeJls()ruap o;alnb
eJoLIe :sorJrJlpa sol E o^rlEIOJ ol ua oluatLLrvuozeJ nu sa alsg
'o,\enu ep ESE]
eI epc4 rrnrtsuo¡ anb Áoq sa)uoluJ 'ulztuolisap as sapa;ed
sEI anb zlszH ElJepue;dua e ur¡adsa ^ ,,( ue¡adsa ,s¿.1¡acl sop
¡od esraJzr{ apand anb uotJvr?.de¡ eun :etuvLLr Elsa opr8o: eq
elue8 Er{Jnur anb sa orad 'rotJnrlsuoJ ¡ap zdlnJ sa ou olla A
'uJorraiJp as ese) q elsa¡d anb orlrÁJOS IE .JolfnJlsuoJ
Iap
olegeg Ia JepJad ¿ ¿q)a as .( su8r.,r sEI uoJpnd as ,vnBv Ia Erl
-llJ as 'sapa;ed se1 EVeq'rmn11 EI euar¡ 'so1ezvldruaa; .¡od ud
0II -n¡oa.ld as ou '.alualopur'ouenp oJad .0rseuoleuv) sol ,( sufat
Ie
sul aduo,r L lztockual Ia euar.\ :JtuelnBIS ol apaf,ns opnuaur
e 'epv,\tasuoJ .anb-lod
IELU glsa 'rzprnJlsuo) ualg anbunz
^
Ensegu ida, a modo de lluvia, llegó el amor que se infiltró en
mi interior y empapó por completo mi cabez'a. Ahora hacien-
da, crédrto. bttena reputación, r'irtud, honor, todo me ha aban-
donado a la yez. Y¿ no presto ningún sen'icio. Y. por PÓlux,
tan podridas están mis vigas por la humedad que no creo que
puecla reparar mi casa sin que toda ella se derrumbe por com-
pleto, ya que se r.'ien e abaio desde sus cimientos y nadie puL'-
de prestarme alruda.
Mi cora zón se llena de dolor, cuando pienso en lo que soy
y en lo que he sido. En toda la juventud no había nadie más 15Cr
clestacado que yo en la práctica de los deportes. En meciio de
los discos, las iabalinas, las pelotas, las cafferas, las armas, los
caballos llevaba una vida feliz. Servía de modelo a los demás
jórzenes en sobriedad y fortal eza. Los meiores buscaban en mí
enseñanzas paru ellos. Ahora no rzalgo rnda y esto es algo que
debo a mi propia naturaleza.

ESCEI{A TERCERA13

Flmlteci¿., Esctna, F-IIóLAQUES

FnnnracrA.- (Saliend,o de casa con Escffi, 5ip !€t" a Filóla-


ques.) Ya hace tiempo, Por Cástor, que no tomaba un baño
f-río tan a gusto y qlle no creo haber estado tan limpia, Escaf"a
mía"
Escera.- Todo te sale bien. Te pasa como a la cosecha cle
este año, que ha sido excelente.
FtrEuecIA.- ¿Y qué tiene que ver la cosecha con mi baño? 16'

Escane.- Lo mismo que tu baño con la cosecha,


Frr-ómqLrES.- @parti) ¡Oh bellisísima Venus! Éste es aquel
temporal mío que se llevó todo el tejado de la rnoderación qye
me iubría. Fue entonces cuando el Amor y la Pasión14 se infil-
traron a modo de lluvia en mi espíritu y ya no podré cubrirme
iamás. Están empapadas ya las paredes de mi cabeza \r está
arruinada completamente esta casa.
Flrnnaecla.- Fíiate, por favor, Escafa n1ia, si este vestido me

i3 Se trata de una de esas escenas de interior que la convención


teatral antigua, sin duda debido a las limitaciones di: la escen ografia.
represen aba en la calle: cfr. torno I, Introducción general, +B-49.
la Cfr,la misma distinción en el fr. XIX de Las Baquicles.

It6s]
t69rl
.UgIf,IIAdEJ EI JITUIJdnS E e]ueu]3IdI,US
op¿lrurrl sotueq sou 'auud u¡lsanu Jod 'ugrlsan) vl eJ¿u¿LU ns E ourl
epe) u¿uor)n1os anb 'sa;olrpa sosoJaLunu ¡od Eprlrurpe sa ou 'soJrJf,
-snuztu sol u¿p enb 'ruol)op auaq p utupop ruq ug)¡rtada: v1, qt
'lezz r( t r 7.-602'AA 'fa ¡od '{r) Erf,Eruallc E operaq
-ll Á opzrduo) ¿IqEq ¿L sanb¿lgll{ anb Á soLUE son8rtu¿ sns R souaqrl
sol urquS¡olo anb oluanuet¿Ji Ia EJe oucxted anb asapJgnJe¿ (i
Eun ep oruo 1p eBeLI 'Rr oruor qfipel\9udsa
EUn anb 'elltleJeLu aru anb 'xnlgd Jod 'pup;ar"ríli;ir;1fJ3:::i
Jg
-'rryfsg
'oprtatuo-¡d etqeq at anb olz8ar 1a oprp-rad
sEH 'zprprad sgtsg 'arlq al anb zsaruo¡d q orrtall ¿tLU v rTlla
eualt au anb Ie A7 ¿o8ua1 a¡ o,,( anb roure 1a ro¿? ¿oqlerl szq ol
-ueruurnf qnó? ¿euoquq 'sarlp ?nó? ¡"ay,adfl
'usourraq z(ntu sara anb sanbzlgllJ oplranb -'qE,l§vrgrr¡J
nt Juart al anb
JoLUE ¡a rocl 'saua¡l aru anb Joruu 1a -rod o¡nf aI _-'y¡ry3s^[
'sosorrjusru soT E olpo 'pl?pra^
e1 vBrp aur es anb orarn§ 'pzpJa^ EI oruu o
anb E o aluaru
'ol¡adse ILU ap ualJnq as soJlo-'yrfvr^ialrd
0gI -Eprf,aJaru rprJrlrJl Jes e 'ugzet uls Eas anbun¿ '{e?eqvle Jas
'xnlgd "rod 'oqlnru uof, o;arya;d 'o8an1 apsep 'oA lalrrar.ueprf
-a.raru epzr8ola Jes e ugzeJ urs EpzJnsuar JOS saJar;a-rd anb sai
'atu¡g 'uluol uarq ¡a[ntu ELrn saJa anb pupJal uE
'so8z¡rq ep a1ef9g -'y:ry]sg
-'YrrYr{ETrC
'epeLuy.lru E or{laq szq anb opr¡durnf,
Ia esuad
-uro)ar urs apanb anb ?rrtrurred oNI 'o1z8a; un ,{oq ?req a) '?.J
-ElsA 'sarqeIed sesa ¡od 'uelq sand (aq?tdv)
'ualq -'sgnó\i-r-orrg
aluels at se8uod
al oluzn) opol anb uJnsoruJal{ nl ap olrJaru sE
-'vcy3sg
'oprlsaA
alsa ¿luars aru ouJgJ arcly¡ t{, aurzJltu 'sourr,¡
¿seralnb 9n§?
-'vrf\rrusriC
'eurrlsglr;oJ ( tlpuapudrut uo) ) -'YcYfsE
-'vr)vi,^iElrC
¡sopú.roruuua sol ap ¡¿suad A .ras ap ¿urroJ EI a)ouof,
atuaruesollrleruru ?nó! ierctyd EI aqES anb of! 'ESoflr,\vrELLr
1i-L sa p.J¿f,sg anb 'sasotp so1 rod o"rn[ ¡'altodW
-'qq¡1]\rgrrd
'opllsa^
I3 Ruall3r
anb ol ap ours sopzJourzua sol uEJoLUEUa as anb ol ap oprlsez\
Iap sa oN{ ¿Esollr^Errur sglsa uÁ -¡as ap Erurol Esollrl¿rrur nt uof
olgs ls 'auruzle8ua ap ry seuerl p¿prsaJau 9n§7
-'vuvrsg
clouoJlud ltu 'sofo
slu ap UUUIU q 'sanbzlgllg e o.{ ¡¿}sn8 o;arn} 'ualq ¿turls
FIrElracIA.- Dime, por fal.or, qué es lo que hago mal.
Esc¿r.ra.- Tú haces mal, por Cástor, en no pensar más que
en é1. en reservar tus favores exclusivamente para él y recha-
zar a tus otros pretendientes. Es propio de rnatronas. no de 19t)
meretrices, ser esclava de un solo amante.
FrrólequEs.- (.Aparte.l ¡Oh Júpiter! ¿Qué monstruo es ése
que habita en mi casa? Que todos los dioses y- las cliosas rle
hagan morir de la muerte más terrible, si yo no hago morir a
esa vie ja de hambre, de sed y de frío.
[5¿¡pa.- Eres completamente tonta, si piensas que su
amor y afecto por ti van a ser eternos. Con la e<lacl y la sacie-
dadtt te abandonará.
FrnlrecrA.- Espero que no.
[566pa.- Lo que no se espera sucede más a rrlenudo que
io que se espera, Pero, si mis palabras no bastan para conven-
certe de la verdad de rnis afirmaciones, iuzga por lo hechos.
\ a ves 1o que soy ahora. ¡Y lo que he sido! No menos que tú 200
ahora, fui yo amada antes. También yo cluise complacer a un
solo hombre, que, por Pólux, en cuanto la edad cambió el co-
lor de mis cabellos, me deió abanclonacla. Supongo que lo
nrismo te suce <|erá a ti.
Frrór,rqlrFs.- (Aparte. ) Trabajo me cuesta contenerme para
no saltarle a los ojos a esa rnaldita alcahueta.
FrrEnacrA.- Sólo fue a mí a quien libertó él con el dinero
suyo, para que fuera sólo suya. Sólo con él creo que he de
mostrarme yo complaciente.
FrrólequFs.- (Aparte., ¡Oh dioses inmortales! ¡Qué mujer
tan encantaclora ,v de natural tan honesto! He hecho bien, por
Hércules, y me alegro de haberme arruinado por ella.
Escnrx.- En verdad que eres una tonta, por Cástor.
Fnen¿acrA.- ¿Por qué?
[56apa.- Por importarte que te quiera.
FnnnrecrA.- Y, dime, ¿por qué no iba a importarrneT
[56apa.- Ya eres libre. Ya tienes lo que querías. Si é1 por 21ti
su cuenta de)a de quererte, todo el dinero que pagó por tu
libertad lo habrá perdido.
Frrór-r.quFs.- (Apane.) Mal ruyo me pafia, si no la hago
morir de la muerte más terrible. N4e la está pen.irtiendo con
sus malcs consejos esa depravacla lena18.

17 Es decir, cuando .seas vieja y se canse de ti.


18 La palabra final del verso, uitilenatal y colxo nos 1o han transmi-

Iizo]
lr Lr)
'IS'Q'e otuod xa '§ldl pl^O :+ze't1'7 'dor¿ tL9'9' I "qll 'sEIUapz
'rlJ 'zg '+7817 'tsac :yrz 'L'7'T 'ugrrE^ :z-T6L safiW 't¡t :¡a777't) zJndrgd
JoloJ ep etuapulp ep at¡adsa Eun uoJ urqelafns anb '(s/tl/tlLu) EJIU9J
EurJoJ ep oqoul un ua opr8orat Á opvzuart olad Ie re^ell A ¡a1o1s¡ relel
¿)Iutll Uol eSJIlsa^ StrUELIIOJ SEUOJIELU s^El ap EAIIUIISIp ElIlSrJelJvJeJ
vJe 'o¡1anr Ia ue opepnuu etueutaldurrs o oqans o¡ad Ie ueqerall ,(
Euo) ef,IuLll uEIlsaA anb 'szursauol L sz:at1os sEI Jp EIfueJaJIp Y rr
'Epeurrxcl¡dr olgs sa 'osEJ opot ua 'uotJlnpúJl EJlsatlN 'ouq vtqv¡ed
y¡ Autntlry ¿p rrln8uts o.ttttua8 Ia esJaJOUOJeJ a¡a:rd EIIa uA 'saJollpe
sol ap m¡o,\etu u1 :od eldn¡¡o¡ Ep¿JepISUol sJ 'sollJJSnuELU sol opll
Á vtq'¿unuoJ uJlsan,\ vpelo?e gJels¿ oluo;d ualg
¡Ereperoq EJIUTI EIIa e vlrvr(1tuou ,{ sau
-elq sltu ap o,{ elurBpsrstlsop ered'atpu,d Itu ap suentu EI otti
-slru eJO.tqe uJEIlunuE atu as g¡e[gl (auadV,l
olueltutrapz;8e
o8ruuoJ pzplso-raua8 eJlsanlu ualnb E-'qs1]Ylolid
oJlsenluap anb uE3A opu¿n) 'ug;;anb atu sg1{
-'YITYI^;311g
¿saluELUE soJlo snl ap Eras gnb ¡'/
-'vlYfsg
'EusoLurl ,rrpad anb su8ua] o sauolJr,rt-ld sasrd qt} 'o,tt,t
0€z o^'anb ¡tlrtu-rad ap selue oqf ntu grapual o¡ anb 'sa1nl.la¡1 tod
'a;pzd Itu ?. Jepua^ anb o8ual IS ('auudv)
-'qu¡óY-Igrtd
'E)ÍJ sluEl
-seq eJes 'uoIJEJnda¡ euang ltu o,\JesuoJ IS 'o 'oun upef, ep
ez¿nbu ul Jas elans IEI 'ugl¡¿lnda"l ns sa IEn)
-'YITYI\EIIJ
'r¡SEZU}JI SEI al¡a8o¡
saqap anb L sa;o,rp,J snl JE,\Jasar saqap e e olgs anb osuald
'opl.n el Epo] Jaf,auauad Á ¡a;anb e e,t al anb ap ,( Jetuof, ?nb
a;duars reuat E sE,\ anb ¿p E luercE EI sauall IS
'P,JEf sA Á o,ranu ap
e oIELU-'YiYlsA
ouaqrl at ou 'seJqeled sesa ¡od'ts EJZEId sa¡ anb o¡ o8rtuuoJ
ueBvq sRSoIp se¡ ,( sesolp so¡ an§ ¡'auodV)
opuznf, 'olret8o1
'strlraruvlvz szlurt vtJep al -'qg¡§ilgrtd
ap satue Etu;t a1 anb 1a anb 'z1-lanb anb ol opln8asuo¡ aq anb
0ZZ eJoqu alreue] ep aq olualrulrep¿.18¿ ousltu IE
-'ytfyntErtg
iElanr{EllE EtlplEru
ESa E 'efn;q ESa e "rrz¡nEuzrlse I vweZrc? e1;od ¡a3o¡ e¡vd vu
-r8u¿ ua arurlUJ,,\uoJ EJeIpnd gletgl ( auudv)
' -'ssró\rtgrtd
JlueLU¿ E rcu¡e s?/JEILTILUEI ol
eíavx szes opuenf 'EpEJIIap ,( ua,to[ sa¡a sEJ]uJItu 'oIJI,\JOS ns
e s9]se olgs ts :u,zecY,J q ue ¿sof uun a13l91u oJad
setzrl ol{ 'rtu
'or¡a;du soueru z8uat a¡ anb ep aurrlprznstad ap -'YcYlcE
¡od oLIJeq zq anb ol opot ape8vd 9:pod sgwef
-'vrIvI{ETIC
noche se come y se bebe. Y nadie piensa en el ahorro. Esto es
una auténtica ceba.
FrróraquF-s.- (Aparte.) Por ti estoy decidido, por Hércules,
a comenzar la experiencia del ahorro. Pues ni comerás ni
beberás nada en mi casa en los próximos diez días.
FnEnrecrA.- Si quieres hablar bien de é1, tienes permiso
para hacerlo. Pero si hablas ural, por Cástor que serás azotada
inmeCiatamente.
Frr-ór-equEs.- (Apane.J Por Pólux que, si hubiera ofrecido 21{)
un sacrificio a Júpiter Supremo con el dinero2o que pagué
por su libertad, no hubiera hecho una mejor inversión. Está
claro que está enamorada de mí hasta los tuétanos. ¡Oh! Soy
un tipo listo. He libertado a un patrono dispuesto a def'ender
mi causa21.
Escar¡..- Veo que, en comparacrÓn con FilÓlaques, los de-
más hombres no valen nada para ti. Así que, para no ser azota-
da por su culpa, prefiero darte la razón, si de verciad tienes la
garantía de que te querrá siempre.
Flmnr.q.crA.- Dame el espejo y el cofrecillo de las joyas,
para estar arceglaCa cuando veuga Filólaques, mi amor.
EscAFA.- Es la mujer que desconfía de sí misma y de su 250
edacl, la que tiene necesidad de un espeio. ¿Qué necesidad de
espejo tienes tú, que eres el espeio cle los espejos?
FrrólequEs.- (Aparte.) Por haber dicho eso. Escafa, para
que no queden sin recompensa unas palabras tan bonitas, te
haré hoy un regaloz2. . . a ti, Filenrac ta mía.
FnnueclA.- ¿Y mis cabellos, friate, están colocados cacia
uno en su sitio? ¿Están debidamente peinados?
[56apa.- Siendo tú eres como ciebes, ten por seguro qLie
tus cabellos están como cleben.
Ftr-óreqLIES.- (Aparte.) ¡Ah! ¡Habrase visto una mujer peor
que ésta! Ahora ie ller.a la corriente , antes le llevabala contraria"
FImn.q.cIA .- l)ame el albayalde:3.

20 El texto en este punto es corrupto y la traducción sÓlo aproxi-


mada.
21 Téngase en cuenta, para comprender las palabras de Filólaques,
que era el patrono el que liberaba al esclavo y no al revés. Recuérde-
se, aciemás, que una de las principales obligaciones del patrono con
su cliente era la de prestarle protección jurídica.
22 Lit. "te daré algo en calidad de peculio".
23 EI albayalde o la cerusa es Llna creffIa blanca. i-recha con carbo-

[vz]
l€ Ltl
'(InbE 'EtEId) Izteur ep ours
'lzlsrJ) ap E\Lepol uEJa ou sofadse sol anb ap ¿tuanf, ua as¿8u9l qz
'
Le' -a€ 'ru^i "ulld i€.' l 't-'r1l^\ '4f, :pEprlEf,
rzrurtdg ap orf,lul ap otEUoqrEJ ap Eurtlr EUrl Eltsrxa solJrt ap EISr EI ua
anb sotuaqus 'Eter) EI ap I ¡assn"t») aplvÁeq1e ep Eurarl EI ep Eturtsrp
'vJv) v¡ vrcd uJuBIq EtuaJJ ap odrl oJlo Jp utEJt ¿q 'ut?tulplLt 'lE-I s¿
'seluuJoloJ surluElsns sESJeArp uoJ EpElEJt 'EtJJf, uOf, ETIELI JS
'atnd¿nd ep eluauetuepr^e opzlrJep ourtuJat 'tunsst.ntdt.nd ')el
w
gtz'€66f
'pgpe6'otltoü ua ouotpryoc apry oT ''l 'ou¡do¡¡E) 'rJ) 'II 'Lr'U'l-tDI,[
:€L ')o{ 'pah, "p}^O'{J :afulpnbzlrr ourof v.pezr1tn 'otuold ap otEU
-uBlun a;duars uglsa es anb 'su fal¡ sESa sand 'epeu u alanq ou
opuEnf 'u3lq elenq Jefnru EUn anb-¡od 'JOJSE) rod
¿gnb rodi
-'vrfYr,valrd
'PJJnJo al 3s II{
-'Y,{Y)SA
¿aLUJ¿urnJJsd Oqsp anb sseJf ou ¡?
-'yrrvr,{Elrc
¡EuoqrrqvI ofadsa Iap otrsgdotd
u opruel Er{ EtnlsE L usoluaSur sgtu Er)uerrnJo gnÓ! 'utsll uul
üLZ. euel EUn u otsrl raqzr{ oarr sgtuef ( aLtodv) 1]il9'nd
'q¿oluElue-'ss
uqB¡e ap oreurp
oprqrJer szr-l anb sanbzlglrg Jur{fadsos z z.(zr o¡ 'sou¿ru snl
eye¡d Euzlanq anb otual 'ofadsa 1a atsrSof, oruoJ
'Jo^r.J;od'eLUIp'¿gnb erc¿? -'ycyfsg
-'yrfvnalrg
'souuru szl atzld
¡ofadsa ese E ezeqeJ
z1 a¡:adluor v¡ed z"lpard Eun ?.J¿rp eLU uarnó! 'ofadsa IE osaq
un opzp vrq rf ¡Itu ap a-rqod 'r(y! (auodn
'ofadsa -'ss¡§vrglr¡I
1a 'sand 'EruoJ ('asaq o1 anb
odruatt p 'o/bdsa p a{acsE o appuq&atlugl
'elraJu orto u;r8uru ru (zsolsw ep oJUu -'yr)vr\igrrd
Iq ru ap1z,(eqlv ru :oJrJ
-gurso) ug8uru astzrr¡du aqep ou pzpa nl ap uuos"lad EU¡I i¿lrv
ap EJqo usoruJaq sgru ul z-lnlulcl ap vde¡ EÁoou EUn uoJ rEJ
-nutsar rapue]a-r¿! ¡etsyl sera anb ¡g! '.{op ol at oNi
'77olaJoloJ -'\uylsg
Ie aLUEp saJuolug
¡uJursg ercd osnzldz
-'yrfvr^ialrc ,(
u¡! ¡o,tz;g! ¡lrJruru Ia
ot)z ulull ¿l ap RI ErJuerrnf,o ¿solua8ult ¡'al.tadw
-'sg:lÓ\rrgtr.,{
'eure'ululJ
uoJ lrlJpru Ia ruanbuzlq suJersrnb Is oruof, so osg
'sz1Tr[au sul ua oleurrzp vred ,\E]rC
¿appÁeqlu Ia setrsaf,eu 9nb ercd ¡?
-'vuvfsg
do con perfumes, emplastadaszT, decrépitas y desdentadas,
que ocultan con afeites las defectos de su cuerpo, en cuanto se
unió el sudor a los perfumes, despiden el mismo olor que
cuando los cocineros mezclan muchas salsas: no se sabe a qué
huelen, sino tan sólo que huelen mal.
FrlÓuqLrES.- (A los espectadores.) ¡Cómo se las sabe todas!
Sabe más que Lepezs. Dice la rrerdady bien 1o sabe la mayoría 2BO
de vosotros, que tenéis en casa a unas esposas viejas, que os
han comprado con la dote.
FristrecrA.- Vamos, fíjate si estas joyas y este mantón me
sientan bien, Escafa.
Escnpe.- Eso no es asunto mío.
FnmaecrA.- Entonces, ¿de quién es por favor?
Escere.- ¿De quién? De Filólaques. Él es quien ha de en-
cargarse de no comprar más que 1o que le guste. El amante
compra los favores de la cortesana con oro y púrpura. ¿Qué
necesidad hay de hacer ostentación ante sus ojos de algo que
no quiere para si? La púrpura es buena para disimular la edad,
el oro para las mujeres feas. Una mujer hermosa estará más
hermosa desnuda que cubierta cle púrpura. [Además, de nada 290
ie sirve un buen atavío, si tiene mala conducta. IJna mala con-
ducta mancha más que el fango un hermoso atavío.l Si es her-
mosa, ya está bien ataviacTa.
Frrór-a,quEs.- (Aparte.) Ya llevo demasiado tiempo sin in-
terr,'enir. (A Filernacia.) ¿Qué hacéis aquíl
FrrruecrA.- Me estoy ataviando para gustarte.
FrróreqlrFs.- Estás bastante ataviacJa. (A Escafa.) Tú, vete

27 Lat. interpoles. Fl verbo interpolo. según nos informa Nonio


G4,7), es un término de la lengua de los bataneros. que designa un
tratamiento especial dado por estos a las ropas viejas para darles un
aspecto nuevo. Aplicado a las personas, como en el caso presente, pa-
rece referirse al abuso de cosméticos para disimular las arrugas y
defectos del rostro: cfi. Sedgwick, acl Amph.316.
28 Teniendo en cuenta que en los últimos años han proliferado los
chistes sobre el pueblecito andaluz de Lepe y sus simpáticos habitan-
tes, los leperos. quizás sea conveniente recordar de pasada, que el
dicho tradicional "saber más que Lepe", que significa "ser muy astuto"
o "muy lisro", flo tiene nada que ver con dicho pueblo sino que hace
referencia a don Pedro de Lepe, que fue obispo de Calahorra en el
siglo Xv. Parece ser que fueron tales los conocimientos que acumuló
en sus escritos y, sobre todo, en su Catecismo católico, que la gente lo
tomó como paradigrna de sabiduría.

[n+]
[t Lr]
'0ol').t/t2 'JJJ osoJor.uu oprldunJ or.uoJ 'Eluuld
tslsa ap Eulsal u I ap Eplualqo ESoJolo EIJUaSJ 'EUILU u[ a.lQo§ 19
'ErpautoJ
Elsa ap zl 'u '{J 'Euaf,sa E]s3 ap ugrJBtuesaJdal ep JESnl le arQo§ sE
'otln),¿n2
Pp ZI 'u '{J :EAEIJS^o Eun ep
'JBrJunuoJd ap Eq
l?rurquq orJeJd Ie EJ3 sEurLr.r E]ulaJt aflb as^apJanrau
-eJv anb s¿rqe:red §-EI rod y7ed el anb alulel súl supetsal ze^ E:ufl (,,2
'ulloq I3 ua au¿d ns ruru¿l)er
E uousr^ 'ssuarl sol F{Y 'ueuRsJ es sEtuJE ep soJagzdruof, so-I
¡sofo slLU ap EUru 'uung! 'e8:llue ns uof, satulugplluf auell Iqu
:13sa ')5^ lEErruE ns uof, euer^ anb Ia trpeJeu|e) Iru sa ou? 'oJad
OtQ ('alrtaO uo) saXoru?ptto7 Ít m&a11 opualA) l¡earrtur urdo¡d
ul ap opEI ¡u .(o1sa ol{? ¿otrsaf,au sol ?nb ered?
-'sEnÓflo]Id
¿saunJ-¡ad sa;arnÓ? ('sanbolgtv v) sopEp sol Ersng
'Elrsaur ul Inbu uod 'lu^urlJ 'souulu sEI ered enSe eerl (onap
-Sa '6goQf,3l
un W I3 Ua 'sand 'al¿]san¡a¡ '3g -'"I3YI,{aTIC
irsrprAua zpand uernSlu
enb RUnBIE Er{llp u¿Euat EJUnU VW{o sosolpllua sol .,( auans
uuonq ns ap a.rduars asrur8elB uEpand VW[o olla ap uerBale
es anb sol! 'ualq soruaJur{ anb sourpsuad sop sol 'oruu al
^ aJlua
o,{ ,( seluz aru Lr¿ 'opeJqrlrnba aluaurulra¡"rad se soJlosou
sotw8 sosar8ul ep eJUBI¿q Ia sand ISv
^ 'slopugr-uE anb -'sanóflorrC
rofsru ugDe;ado
uun JaJuq apnd 'o8an1 apsep 'oL o¡odtu¿l
EUn oqJaq
^ -'vtfvt{'J1ld
¿Eu3nq uEl ugrsra^ur
aq ou oduarl aJeq opsep anb ,( Iru e ereJ ua uaqJa ol atu anb
opuuesep Áolsa anb 'ol, vreJ ue oleugl{Jg?
-'sanófl9llg
¿vJe) ua szqJa ol au 9nb .ro¿?
-'vrfyruard
'pzuaqll nl ¡od
00t suull.u ululeJl opuSzd a¡1 'EluanJ q zvq'ou IS ,\ '¿)¿SEUIIU zalp
ap JO^rC rru e oples un o8ual vt^epc4 orad
-'qE'1§\flgrld
'or¡a¡d
uenq u sEleugpue^ o-rarn§ 'ourJBf, 'zalp aurECI
-'YlfYr\iglr¡I
'suurlu slulaA
¡od sew.req uos anb setqe¡ed sEUn tW eH
-'qEl§vrgrld
'olru Jouru 'tut e a¡aladz etu ugrqluzl 'Il v ef,Jl
-adr al anb ol send ¡xnlgd ¡od 'o8lluof, ltu B
au! 'vytu vtJv.LU
^! -'vlfvr{urg
¡o8rtuof, Jaqeq oluzl zlcaladu
-all¡I 'olru roruv (D?2DruatH W 'sol^Etv sotse etz^gll L o"rluapr
ESCEI{A CUARTA

Celr»ÁvrATES, Dntrm, Ftromqurs, Frr.Er{AcrA

CerrnÁvr (Borrctcbo, a los esc:lauos que lo acr.tmpa-


7n6¿7x.)32Quiero que me vengáis a recoÉler a casa de Filólaques,
temprano.
(Dirigiéndose a Lt,no de los esclaucts,-/33 ¿Nle oyes? 1'a lo
sabes: no te 1o voy a repetir otra \rez. (-Los esclat,os salen l Por-
que he tenido que huir de la casa donde nte enc ontraba, de
tan harto que estaba del convite y la conversación. Ahora r.oy
cle juerga a casa de Filólaques, clonde nos recibirán con alegría
y amabiliclad. (A Delfia.) ¿Acaso te parece que estoy bo-, bo-,
bo-, borracho?
pp¡p16.- Sien-rpre eres igual. (Peqtteña lagttna) ¡,Z1
Carr»Ár{ArES.- ¿Quieres que nos abracemos tú y yo?
I)FLF'rA.- Si es de tu agrado, ffie parece bien.
Ceu»ÁnrATES.- Eres encanta dora. Guíame, cariñoja.
DFLFTA.- Ten cuidado de no recostarte. Nlantente derecho.
CauoÁnerEs.- Eres la ni-, ni-, niñita de mis ojos, y yo soy
tu pichoncito, bornboncito mío3t.
pp¡¡1a.- Ten cuidaclo de no recostarte en la calle antes de
que lleguernos adonde está instalado el lecho.
C¿.u»Ár,rArFS.- Deja, déjame caer.
P¡¡pi6.- Te dejo.
CelIoÁuAl'ES.- Y también 1o que tengo en la mano3ó.

32 Se ffata muy probablemente de Fanisco. el esclavo favorito de


Calidárnates (cfr. v.890), y Pinacio, que son los esclavos que vienen a
recoger a su amo en el acto IV (w. B5B y ss.).
33 Probablemente Pinacio, pues no parece lógico que se dirija en
término tan duros a Fanisco. su favorito (cfr. n. anterior), que, además.
por lo que él mismo nos dice (cfr. r,v.858 ss.), es un rnodelo de escla-
'r'o. dispuesto a obedecer ciegamente a su amo.
3a Lat. amabo,lit. "por favor". Pero sorprende esta expresión, típica
de rnujeres, en boca de un hombre. ¿Será culpa de la borracherai
3, Lit. "mi (dulce) miel".
3b Nos -cparamos en este punto de la edición de Ernout que, atri-
buye estas palabras a Delfia, pero advirtiendo en nota que la distribu-
ción del diálogo es insegurc) y que el sentido insatisfactorio. Según
nuestra interpretación, tanto en latín como en español, habría que so-
breentender las últirnas palabras pronunciadas por Calidárnates (sine

[ve:)
lLLr)
'uorf,Ela¡d¡atur uJlo 11 'o8:zqLua urs
'soruua¡aJd 'oqf,zJJoq un uof ugrsnf,slp zl JEII^a p etuaueldurs atuap
-uel o Ef,rug.¡r ulsandal uun ¿p euvlrtt es osEJ oLn¡ ua '(lnouJg aJnp
-EJt ISE) ,orusrru IrlE 'iS,. 'rucrltu8ls uulJpod url1aq ap seJqú1ud sr1 ,g
'olens Ie
-lod s^op sol ugJEpoJ 'atsrsur rs 'anb rrrlda-r E1s9 olle Jod 'EIJIec erdo¡d
EI E sa ouulu EI ua euerl anb o¡ anb ap EluanJ Ep as ou oqJEJJoq uarrof
1a anb -¡auodns anb r1:quLl'oplluas olurnJ ua'1. (..JeEf Efep,, :alapaz
IE
¿arEr{ Jnb ol osops^ou o ouPJlxs se osEfY?
-'sgnÓv"lgll{
'orusrru eJofqe
JrurJop e Lo,r. eLU o,{ enb 'JaqJq ap elEC
-'s3rYl\yallYJ
¿e\Lr u IJIac 'orlf
-el Ia ua sEtssnf er el ou ?nb lo¿? ( 'Dt{tao w
-'YIfYW'cllc
¿or{J¿JJoq aluaru¿l
-alduoJ arqluoq un JIUJ.,\ apend spugp aC?
-'qEJYI^;YCIIYJ
¿sauerl rpugp aG? 'satztugpllzf 'oq¡
-31 Ia ua elulsanf,eu 'uu[a]o-ld 3] sasolp sol -'sEilÓ\il9]Id
¡opr"ranb
il+,t sgtu o8ru¿ IuI 'pn1eg! ¡sanbelg1ld 'oee;g!
'15^-'q'ErYr\vcnY)
-'SEró\ilglrg
¿1nbe uarnBIE Av¡1? ¡'sanbolgtg te .tott uts 't sa!
tcl tHqalas as apuop w3n1 r, asopuq)fi)v)
'tL,J eJvd -'qarYr\YCIlYJ
,,EpInBasuJ,, JSa gJas ouJalg
' -'YIrYr\iETId
ollan,\ eprn8a"^ug' o;atnb
sgru anb Ia soSrtuu slru sopol ap sa Ig ¿oltu ugzeroJ 'orJusnf,ua
ns v rr oqsp anb saarl oN? (oparuafii n
-'qgn§flo]Id
'oPJanJE atu vÁ,' e¡-'sarYI'WallvJ
'.EssfrbElgiic ap ESE) E SOUIEA :OU ¿SEf nl E 'ON
-'VIilE(I
¿pzpra^? 'vsv¡ e
uB"ianf ap ,(o¡ 'reprof,E ap oqz)e aI{ ¡}s 'qv!
-'salyr\ryatw3
¿saqzs o¡ o¡1?
¿rI ep eq apugpv? -'vtcracl
-'qslYr{Yctllv)
'o8ttuuof uoA 'sotut'¿
'
z¡a8go'ztuo¡ -'vlc1acJ
-'sarYl{yatrvS
'ad1o8 un
Jep ?. spz(e,r al anb o;atnb ou anb 'ouutu EI atutrC
-'vlJlECI
¿oqf,Erroq '-oq '-oq Áotsa anb saflp tlJ?
¡oqrerroq gtsg!
-'vIclsCI
-'vturaq
'sgndsap
0É€ olens Iap elo¡a; sotl anb ualnSlc Vrqeq E
-'sE¿YNYCITYJ
'lru E uglqruE] J3trJ SY.Jeq 3tu 'SJEJ IS
-'YIdIECI
DEr FiA.- (A Filemacia ) ¿Y qué voy a hacer ahora con é1,
querida?
Frrnu¡c Déjalo como está. (Al esclauo que sinte a la
mesa.) Vamos, tú, entretanto, haz circular la copa38, deprisa,
empezando por Delfia.

ACTO SEGT]NDO

ESCEI§A PRIN,IERA

TRqxróN, FtróreeuEs, CertoÁuATES, Drmrt, Flrnttecn

TneNróN.- Olega corriendo del puerto.)3e Júpiter todopo-


deroscr ha puesto todo su empeñ o y afán en lograr mi perdi-
ción y la de Filólaques, el hijo del amo. Han muerto nuestras 350
esperanzas. En ninguna parte hay un refugio en que podamos
sentirnos seguros. I\i la propia Salr.ación, aunque quisiera,
podría salvarnos. ¡Qué gigantesca montaña de males y desgra-
cias acabo de ver en el puerto! El amo ha llegaclo del extranje-
ro. Está perdido Tranión. (Al publico.) ¿Hay alguno entre voso-
tros, deseoso de ganar algún dinero, que esté dispuesto a
dejarse crucificar hoy en mi lugar? ¿Dónde están esos sufretor-
mentos40, esos héroes desgastacadenas o esos que por tres pe-
rras se lanzan al asalto de las torres enemigas, para acabar nor-
nralmente con el cuerpo traspasado por diez lanzas? Yo le daré
un talento4l al primero que se suba a la crltz, pero con la con- 360
dición de clue se le claven dos clavos en los pies y dos en las
manos. LIna vez cumplido este requisito, puede venir a exigir-
me que le pague su dinero al contado. Pero, ¡seré desgraciado,
que no corro a todo correr a casat
FrrólaquEs.- ¡Viva! Llegan las provisiones. Ahí regresa Tra-
nión del puerto.

J8 Lat. cantbartzs: Cfr. n. B0 del Sticbus.


39 Sobre la breve escena de setuus currens que aquí se inicia, cfr.
Introducción general, pá9. +6 y n. 15 del MercatorQ. 712).
'í0 Cfr. Capt. 472, donde Plauto utlliza este mismo adjetivo @tagi-
patidae), aparentemente referido a lc¡s parásitos, dispuestos a soportar
cualquier tipo de violencia con tal de que les llenen el estómago.
41 Como sabemos, una suma muy importante de dinero. Recuérde-
se que el talento valia 60 minas.

Irzs]
16LTl
'ourlnzld of,rr-uo) osJnf,Jr Ie Jl)npo¡da¡ oprpod soulaq ou 'ouullalsul
Ia uo) osn ap ErluaJa;Ip EI ,( oaldua ns euall anb sa¡ltutu saluaJaJrp
sol oprp orad 'alvsed Iep olllsa Iap lutuelrl¿punJ otuarurle sa alzssd
Ie ua u¿anbut ap 's^Jcan g anb soueru Epuu
'ugr¡rtadal EI EJnp ulS rr
'Rrpeurof,
EJ>^3 ap gI 'u '{f, 'tru»se Etsa ullorrrsep as anb ua ¡e8nl Ie arqos €t
'uglf,f,npuJt EJtsenu ua olrefaga: oprpod
soLuaq ou ugrf,ltada¡ ns ep ollurgl otJeJe Ia '¡ogrdsa Iap osn osra.\
-lp Ip oprqrp 'atuarrrlqEluellrB-l '(srq) 69e ' L9Q '(slq ) 99€ 'qr :pEparrEs
zl Elseq afr.^rd Jls^J ue attda¡ uotuu;¿ anb 'ruunbul utt JE¡IEJ aqap
anb ap 'oJrUJf, olvrcdv ns ue zpesa;dxa 'tnouJg ap rqradsos u1 oprn8
-es^ soLLreLIugrf,rnpBrl EI uE 'oidn¡¡of, se (99€) osre.\ Iap IEUII lÁ zy
i¿uardsep 'sa]¿LUV7
-llEf 'seJrruEpllEf! ('saryruqpury) 0 opualprcDv
'EIJIeC'oluuardsa¡J ¡ssturugpllEf! -'Ylrl3cl
-'sarÓvr9]rJ
uernó? ( optru,top sarurus)pttt D ;t\:;::;^]'!iffi'ji'"i13 §n::
rBrrtar Epuv\N ( sowq sol l'- qsdu,¿ 0l oputrlt L¿av YllI
¿raJeq opand ?nb eJoqe o,{ ¡?-'qa1}v-IglIC
¿rrtusur uoJ oÁ, eyteue8 gnb ¡?
oL€ 'saf,Ip anb ol ou3lf, s3 IS 'ouanur aJquoq LoS -'NgrNwI
-'qE¡§fl9llc
'r7pEpJa,\ Jp 'I5
-'n'glNVUI
¿p¿pra^ ac?
-'sarÓYrglrd
'OLUSILU oÁ ',S
¿ouIsruI !1 o1sr,,\ szq o1?
-'N.INY*I
'r-'or_lJ3l-'sgitÓv-i91lc
Ia u3 opEisof,ar
sgtsg ¿s3rBr{ 9nb s31un3a¡d au solqElp gnb lo¿?
-'NOINYUI
_-'sElió!"lgrlg
¿o8eq gnb oL z.roqe L? ¡ILU ap ,$!
'sofo sordo¡d sILu uof, 'otusltu o
-'NgINvuI
¿ol^ ol ugln$? ¿a;tp ol u?Inó?
'Tyynbe
glsa anb ollda.l eI -'sanówgrtg
¿ro^p,J ¡od 'gtsa apugp ¡? -'NgiNrrul
-'sunóvrgrrg
'opeE
-all Eq 'olrda.l al 'a-rpzd n¿ 'souanru sotuelsg
¿opuaLo Lolsa at 9n§?
-'NoIN\rU
-'qs¡$vtglld
'¡nbz gtse arpzd nJ
-'N9INVUI
¿?nb :o¿?
' NgINYuI
'soprpred sotu¿lse -'sanóY-rgrrg
¿9nb? oÁ otuor nl olu¿I 1§flglld
-'qE
"'o.( otuoJ Lll oluel
gnó? -'NQINYUI
¿esed
-'qEn§vlguC
NgrNYuI
¡sanbz¡glld!
-'
CaunÁ,rrArFs.- Estov despierto. Dame de beber.
I)FLFrA.- Despierta. El paclre de Filólaques ha regresado
del extranjero.
C¿rioÁnrATES.- Salud a su padre.
FiromqliEs.- Sí. el goza de buena salud. En cambio vo sov
hombre muerto.
CauoÁr,rArFs.- ¿Que eres un hombre muerto?+5 ¿Córno pue-
de ser eso?
FnórequFs.- Por Pólux, te lo suplico. ler.ántate. Ha llega-
do mi paclre.
ClunÁrrArEs .- ¿IHa llegado tu padrei pues clile que se va),a
otra vez. ¿Qué necesidad tenía de volver?
FnómqrrEs.- ¿Qué puedo hacer? i\Ii padre, pobre de mí, \.a
a presentarse de un momento a otro y me \..a a encontrar a mí
bc-¡rracho y la casa llena de invitados y cortesanas. Es una cles-
gracia tener que ponerse a cavar un pozo, cuando la sed te 3so
oprime la garganta. Y éste es mi caso. Ahora que ha llegaclo mi
padre, me pregunto qué puedo hacer.
Tnexiox (Señalando a Calidámates.) Nfira a ése. Ha de-
jaclo caer de-nuevo la cabeza y sigue durmiendo. Despiértalo.
FnrxaquEs.- (Sacud,ieytdct c¿ Caliclarnates.) ¿euieres des-
pertar de una yez? Te digo que mi padre se present ará aquí de
un momento a otro.
CelroÁuArEs. ¿Tu padre, dices? Dame las sandalias, para
qu9 cc:ia las arrnas. Al instante mataré yo a tu padre, por
Pólux.
FnóraquFc.- Lo l,as a echar todo a perder.
DF'rrrA.- Cállate, por far.or.
Tnexróx (Señalando a Caliclantztes, a los esclauos.J Co-
-
gedlo en volandas y llevaoslo inmediatamente a casa.
CarrnÁlrATFS,- Por Hércules que, si no me dais un orinal,
nle sen'iréis vosotros de orinal. (Los esclauo.s se lleuan a Cali-
damates.)
Frrómqr rFS.- ¡Estoy perdiclo!

4i Tratamos de refle jar asi, aunque sea sólo aproximadamente, un


juego de palabras latino, derivado posiblemente a su vez del original
griego, imposible de traducir directarnente al español. Lo que nilola-
qlresi dice *s disperii. un sirnple intensivo de perii que significa ,.estoy
completamente perdido", pero Calidámates en la torpezi de la borra-
clrera oye bis perii que signiftcaría ''he muerto dos veces", sentido que
tr-istifica su inme diata pregunta: "¿Que has rnuerto clos veces? ¿Cómo
ptrede ser eso?"

lisol
Ir8r]
.EIJIECI
ep sE.rqEIEd sEI EJeuuLU ns e EtaJdJalur ugruBJ¿ elusurlEJntEN _t
'otnEld e v7vL8 uBt oAEIf,se
,( ouru eJtue selzntrqeq sa¡aded so1 ep ugrsJeu\ur q vrcd uoisuf,o Eun sa
¿pnp urs 'Joqr..l vl e¡ed soragedurof, sns e L ou¡r IE JTJJnJaJ Jp Er{ uoru
-vrJ, anb 1a -¡od onrtour Ia upnp urs se ats 'ultseJ Iep orrzrllqolu Ie opol
-J
' I LQ, 'A Ie ue Ef,rpur es oruo) '¡E¡rtal oprpod uzq ou anb atueprla sa
'satElugpllEf ap as.¡edn¡o anb oprual uEri so^Elrsa so1 anb opscl qr
/ ESOJ EJIO V:uftSlE SEUapJO? sE.lÓ\riorrd
-'. 'Puend
el e auEII ofal^t Ia opuEnf, elsaluof, arp¿u anl¡
'opJ3n)u acI ^ -'N9rNY,uI
-'qsr§flolic
'ESe) UI Ua eIpUU EJSL\L\ OU IS OIUO)
'oil3 ap ?rearErua rl,{ -'NOIN\rUI
.OJIUAP -'ssrÓv"i9]rc
EUN ESIP AIPEU
EJqEV,d EIOS
anb setrurred ou L Eprrrel ?tsa ese) q ep uuand q anb Jp
00, arcB¡etue opot eluv 'sz8zq enb orarnb anb ol E eroLle apualty
(sanbaygtg W _+-iralrd;r[ uu:E Ia uralnb ol ]sv! \roI
('sauaitgl' sop sul ttsu)
LLauo,ttul) 'sop sEI soJsep snl solua,rarzidruoJ
'EIJIaC-'vrcrrg
'u?lqluel qt
,\'ettvutelld 'gl eset ue ¿Jlue '"le8n1 ;aur.rd uE
'opand -'NgrNrr.u1
-'5^g¡§Ylq)rrc
¿opu¿ru
al anb ol ref,Eq ollnbuzrl auzlsa sapand?
-'ruq,rNt.ul
^ 'so1{olpf,sa uurtuo aru 'serqepd saflnp snl
¡ercd u. ue^ ?nb ua rESUacl ap olgs ¡rtu ap Áy!
-'sanóvrgrt,J
onrlour alsa ¡od souerrr qoE eun ru srgqJq
ou Á ESEf ue punulluoJ 'ulJIa(I 'atrdg un II{
-'NotN\iu¿
¿szrtosou lnbz ep soueryla¡v sou IS
uor-'vI{-IsCI
'Erto EI uor o EUn EI^? ¡a1./iag o {
m)arualg CI opuuytLta, :ruJsa suralJard apuo(I
¿?r¿tsa apugp o,{ ¡? -'NgINvuI
-'qs¡}vrorg
'erynbv ap otsa opol
aluarurprdgt JvJ:geJ oJluapz soJI anb sl?uel olgs sorloso¡
^ o1 anb ours 'esv) ua rurtua afap ol ou
¿RITa ap sofal rlnq e7wq
06t olgs ou 'a"rped nl an8all opuen) 'anb uof, suurroJuor a¿? 'pel
-sadu¡al el reLUIEf, ourgr o,( a¡rsuad eL'alel;p,) y'u¿
¡oyanur Lolsg!
-'qsi1§\fl9Tlg
'oparur nl z¡¿d
orpaureJ uanq un aJzJluoJua o 'alvz1¡rnbueJl
-'NgINrrr¿
TneNróx.- N'Ianda que me traigan enseguida la llave laco-
nia de la casaas. \¡oy a cerrar yo la puerta por fuera.
Ftróraqurs.- A tu protección encomiendo mi persona y'
mis espetanzas, Tranión. (Entra en casa.)
TRANIóN.- Llolo.) No es posible distinguir si es mejor el
patrono o el clienteae. Entre ellos no hay ni un pelo;o de dife-
rencia.

ESCEI§A SEGLTNDA

Tn rNróx, Esrrruóx

Tnexróx.- (Continuando sLt monólogct.) El hombre que


no tiene pizca cle auclacia en su corazón [cualquiera hombre, 470
tanto el mejor como el peorl, puede en un abrir y cerrar de
ojos cometer una fechoría51. Pero 1o que hay que procurar, lo
que distingu e a la persona astuta, es que sus maquinaciones v
fechorías concluyen felizmente y sin daño y que de ellas no se
deriva algún perjuicio que le haga aborrecer la vida. Y esto es
1o que haré ,vo: me las arreglaré para que todo el ialeo que
hemos armado aquí, acabe por calmarse y apaciguarse y no
nos cause inconveniente alguno. (Viendo salir a Ltvt esclauo de
la casa.) Pero, ¿por qué sales de casa, Esferión?
EsrEruóN.- Ahora mismo52... (LctgLtnü.)

48 Las puertas en las cornedias se cierran normalmente por dentro


por medio de pasadores, pessuli: cfr. Curc.147 y ss. En este caso se
trata de una llave de tres dientes para cerrar la pr-rerta por fuera.
ae Es decir entre el protector (Tranión) y el protegido (Filólaques).
en este caso.
50 Lit, "una plurna".
51 Creemos que es preferible esta interpretación, en la que el dati-
vo hr-¡tnini... dependería directamente de facile est y no de facere ne-
quiter, como quieren algunos traductores. No se trata tanto de que sea
táctl hacer daño a los pusilánirnes sino de que hacer daño es fácil y el
pusilánime puede hacerlo fácilmente. Pero lo que ya no le resulta tan
fácil y es rasgo distintivo exclusivo del hornbre doctus (identifi,:ado.
por contr-posición con el pusilánime, con el audax y quizás, con el
optimns. si no se considera interpolado el verso 470), es decir, del es-
clavo astuto, es hacer daño y no sufrir las consecuencias.
52 Ernout, siguiendo aLeo y a Schoell, atribuye al esclavo estas pa-
labras. que los manuscritos atribuyen al propio'Iranión, y supone una

.lez)
[sBr]
'so]]tr saJl E tTIp
-eruo) BI'oluEt Jod'opurlll.UlI '0{,0I ',\ Ie trlsEt{ opunSes olJE Ia TSJEIE
'orqlrrEr ua 'zueJO'J 'oJaJJel ollE lep oIf,IuI Ia InbP EIPUes IqlSUu qs
'(untlD.tdlto dL)ar ) _t€6'l!l{
.4. (a|»t sTtlqrauo §a aru) 619
'wrqg uqqul?l '¡JJ 'úprllorrtrsep aluaul
-zrldurr glsa u8¡e¡ ap selntu sr1 L sop¿lrnq s^ofat't sol eJtua uot¡r¡ed
-r.uof, EI epuop ''ss B¿¿ D.{ul'{f, :ualn?p v..rEIrnq.. '..:rgr8ur..ep tru.IIU
-guls ugrsa;dxe sa L 1':ia'e1nru'oJ:ncl¡ r8rer ep Eltseq EUn uoJ o[an p
:e-¡¿duoJ Epnp uts etrldull ( utDttt).tDs 'tEI) ..srprrqir sEI reuod,. qq
'Dt.tDlnltlv
EI ap ZT 'u'{J '(.,uarn81z ep esr¿lrnq,, .( .,ualn8ir ep rouoll uJ }^erqaunJ
so8anf rcztuv?¡o,) ala)at so¡trtt ep opett-pu8t.^ alqop Ie arQos ¡q
'€.zt ''\ '{J
:uglJlTnulluoJ E EJIpuI as oruoJ'o:tugd ap ou8rs^ EUl1 ep EIEJI eS rs
'ou-Illltl atse ep Prultf,E ap oIqLLIEJ Ia EqE,\IloLrI anb o¡
ols^3 e-ra anb .{ uotu¿¡I E aAEII EI JEUaSua anb 's^ou3t[l IÜ 'EIua] uglJelsg
anb orup a¡a¡ed 'otua¡l>rJ oLLIIllLl uE 'u9IUEJJ ep slllJolrclo:dr s^E:Q
-vyvd s^atuolo8ls EI l?IJElIJItsn[ anb ol'..oLuE 1ap aur:d ap a,\EII Els^J o8tr¡]
3I,, o ,.aAEII ulse eue¿Jl o8¡¿¡ue aLLI oLuE II{ 'olaulJap ¿ Áo.,r oL[ISILu
EJOqY,, :OtUoJ 1.^U O3¡Z 'el-lapuods^al oAEIfsa 13 '¿pII?s^ t1s eP uolJruld
-xe EUn elopu?Iptd 'ugtuEJI ep se:qz1ed s^tr1 E 'sIs^JlQdIt{ Elsa ruell Jes
eCI 'ugrlJnpurt úl ue opefagar soulaq anb os¡a^ Ia ue run8el rganbad
rod'srr¡z-18 sEtruiJUI ,{op et'ountda¡r'lt V aludtt'tbd lo tro) Sort
¡
-ol)sa sop ,tod optnSds 'oL,tdt'td pp opua&al7
-'sECIdoudo'JI
NgiN\UI' S'JClldoUdOEI
qsYUEfUAJ, YI{EJs^3
'an8all opuznJ '<cSPpJEql¿ sPI ofal.,r
0€y le elrruod vred sotal apsap erellraf,v i euend EI ap ?rur^rede
eur ErogY ',seuanl.U ns ap s?ndsap vrpuel sgLUE[ anb oL oa;¡
oruof 'so8anf soun oÁ a1-rzzrue?Jo ¿ Lo,t 'Elfuase.ld ¿ldo;d ns
ua l, Eplz\ ua 'ofall alsJ Y 'rIUaA olzf?p eroLle ], ( osos ua Dtlua
ugtua{sg| 'ErenJ rod arerJe) q o 'Euend q Rrralf, ,( o-rluapr
ale^'aAEII ul etUBCI 'opalIrl ap ouentu ';cEdE) RI ua EJIen,\ua
ezeqeJ q uof, rlnq e 9.rz3r1qo ol anb BSEf eI e r¿rltu e e^
-eJ7e as ¿Jarnbls tu anb ?Jeq o.( anb a[p^'sgtu sE
-'N9INYUI
'ulla J¿rlua sz-rarptdtul 3l anb .(
esv) ¿l ap a,rped ns ¿ EJsnJ otuoJ saJelela anb eluatuuplf,eJEJue
eJeBoJ a] anb opeBJeJUe eq etu <otu¿ iI{>
\z+t 'seueprg sltu oplJspeqo sEH 'opuadrusg -'NoIUEJSE
NOINVUJ
iraberme dejado escap ar de tus dominios ) regresar. aunque a
duras penas, \.i\.o a casa. pero si de ahora en ádelante t" á.rt"-
ras de que he puesto sóio la punta del pie en tus aguas, te
'¿.utorizo para qLle inrnediat;lmente nle hagas lo que has queri_
do hacerme ahora. ¡Largo. largo de mi r.isá para iie,rrpre! toda
la confianza que podía depositar en ti, va la he clepositaclo.
Tn rNróx Gparte.) ¡lVlenuda equivocación has cometido.
-
Neptuno, desaprovechando una oportunidad tan buena!
TnopnóplDFs.- Tres años después de mi partida regreso de ++0
Egipto a nri casa. Segr-rro que mis familiarestr esperan ansiosa-
mente mi llegacl:¿.
Tnexróx.- (Aparte,) N,lucho más ansiosamente esperan,
por Pólux, ia noticia de tu muerte.
TropnóprDEs.- Pero, ¿qué es esto? Está cerrada la puerta en
pleno día. Llamaré. (Al tiempo que golpea lct ptterta.) ¡Eh! ¿Hay
alguien en casa? ¿Abrís la puerta?
TneNróx.- (Acercandose y fingiendo no reconocer a su
amo,) ¿Quién es el que se ha acercado a nuestra casa?
TnopnóprDEs.- (Viencio c¿ Tranión) ¡Ah, si es mi esclar,,<r
Tranión!
TnqNróx.- ¡Oh, Teoprópides, amo, salud! Me alegro cle
gue hayas regresado sano y salr.o. ¿Has estado siempñ bie.,
de' salud'/
TEopnóprDFS.- Siernpre, como me ves.
Tnaxróx.- ¡Estupendo!
TEopnoprDES.- Y vosotros, ¿os habéis vuelto locos? +50
Tnexróx.- ¿Por qué?
TnopnóplDEc.- Pues porque andáis por ahí de paseo y no
hry nadie de gua rdia en casa para abrlr o contestár. A fierza
de golpes casi he destrozaclo las clos hojas cle la puerta.
Tnaxróx.- ¿Cómo? ¿Es que tú has tocado la casa?
TsonnóprDEs.- ¿Y por qué no iba a tocarla? Es más, ¿no te
cligo que a fuerza de golpes casi he hundid«¡ la puerta?
TmNióN ,- ¿La has toc ado?
TnopnóprDEs.- Te digo que la he tocado y la he golpeaclo.
Tnexióx.- i{aaahl
TsopnóprDFc"- ¿eué pasa?
TnrxróN.- Muy mal hecho, por Hércules.

57 Este término, que normalmente designa a los


esclavos , abarca
aquí a todos los miembros de la casa, incluido, evidentemente, el hijo
cle 'l'eoprópides.

fia+l
[E8r]
EI Jp JItlLI sEUapJo JLLI 9nb JOd JLLIIp
,,( ",Es-Ef,
opot ol(aulpJ¡1cJxa),, :atueruzpeullxotde v¡tas opllues 11S 'l? ep s^Qnd
-§^ep oretua osrs^ un 'erusrualqlsod'l 6t1t- osral iep IEUII I' nrln.{j,1r..,
so[ 3p JOAEJ [a a'^:tuu¿8 ap elrrt aub atuu:r¡dns lai) IEnIIJ o]sa8 un
ap Epnp uIS tstEJl J>- 'rlJJJIl Jzlol Jp opl?Jr;ru8rs IE olurlll uE 'soAE{Js^J
sol B u[asuo¡e ol JS ¿nb odtual] I17 'o{J11s^ l3 ours^Itrl Ie E]ol ugiue"l¡ anll
opuurr¡drur ' <-rÁ c8uq oLUOr,, '99v ap sgndsap run8r¡ e1 as^:Eldarr ou
Jp osr) ua 'Á ,,saprdg:dcal oqlaq ELI oluof,.. Ef,IJIuBrs ..u9rqrIEJ.,. 6¡¡
')ol pD Elou ua 'uEliof ep EJluoJ ua uglfulueul
-n8rz r¡ 'o8tzquto uts^ ''{J '1alualn8ts 'u '-ql) errall EI rllJol saprdg;d
-oeJ v eueu¿pJo uglur;¡ anb I3 ua osJal uri oplJa:ud¿t^ap El¿-enb uau
-odns 'ua3¡Áag E opueln8ts 'lnr¡uJg solle eJlua L 'sa¡oltr¿ sounBIV r,s
'¡soatad lrt '¿lualuelqeqo¡d "t¿l ua) osuadsnt^ ua zprfap
ugrfrplEtll Els^3
ap IruIJ orl8gi Ia siueualuspl\e se Q<
".uEpull-]uoJ,.
'soLUEpEIsEJl sou anb epsap 'ESE] Elsa u3 3Id
t)z-L la euod aIpEU ;nb seselu elels eJutl e.{ anbJod -'NoINYUI
¡r7( tlt,ttt8tl7.1
"'3LuB)11dxa 'oflldns ol al 'selnJraH rod
-'sacidgudogl
OqEJJell EI u?Iql'uEl
soJloso^ 'olqlu¿f, ua 'pr:o¡ 'usBf EI sl?nbol ol{ Yt{I
' sscrrdgucroEl
sou [alV
'sop solE -'
esvs EI ep esrElelE
sslupugut 'tr8ua^ 'A (sonapsa sq L1 opuolquag \TI
o;('ou rBtt7l
¿3lued3r ep ISE sup
atu Jnb ES9 sa EIfIlou v.IvLu ?nÓ7 ¿gnb rod?
-'s'ücldgudoEl
'soll3 E
§arydg,tdoa¿ o uttQ¿CIdruoca anb sooupsa sop so! o opuoloLlas)
ru Il e auuJIJIJnCI "rapod e sEA ou 3nb ouIel
esi"'ol <¡t8¿sa,¡d letu
-'NoI\rwI
etsa rod sESoIp sz1 L sJSoIp sol sopol anÓ!
"'
'soLnl sol sopole-'sEaldqudo'sl
-'NgINYUI
¿solqulp ugrnb y?
''s3ln)JeH JOd 'opeleur sEH -'sualdgudoal
YUI
¿eqeJol ET ou IS 'ruu.IEII tr Eql ou93?
-'q'JCIIdoudouJ
't:uu e sftu elrf,r9f,v'tnbv ual 'aLnq
¿Euend BI opzf,o] szFI?
'al,n¡1 'ES¿f q 3p aylgle ,( ';orr¿ lod 'aLn¡1 YUI
09t, ¿9nb .lo¿?
-'qECIdQudoEI
'oplleurof, sl]LI 3nb Bpuerroq z( euSlpul uEl U9IJJE
q rErqruou ued salualllJns serqu,Íed Ávq of{
-'NOINVUJ
¿apa)ns gn§?
-'qECIdgudoEI
Tsopn(>prDEs.- Expiícante, ¿y eso por qué?
Ttu\NroN.- Mira bien a tu alrededor, no vaya a haber
alguien a la caza <le nuestra conversación.
TnopnóprDFs.- (fuIirando en torno sltyo./ Todo está com_
pletamente tranquilo.
TnaNróx.- Vuelve a mirar.
TnopnóprDFs.- I\o hay nadie. Habla de una vez.
TneNrórrr.- Se ha cometido un crimen horrendo.
TropnoprDEs.- ¿Cómo? Ir,io entiendo.
Tnaxróru.- Te digo que se ha contetido un crimen, hace
mucho tiempo: se trata de un viejo, uo antiguo crinten.
TeopnoprDF s.- ¿Antiguo?
TneNróx.- y nosotros acabamos de descubrirlo.
Sí,
TEopHoprDES.- ¿Qué crinten es ese y quién lo cometió'/ Di.
Titaxrox.- LIn huésped mató a su huésped con su propia
rxano. Yo cre<) que ha sido el que te r,.endió la casa. 4g0
TnopnoprDr.-s.- ¿Ivlató a su huésped?
THexróx.- Y le robó su oro y enterró al huésped aquí mis-
mo, en Ia casa.
TeopnóprDFs.- ¿Y qué os hace sospechar eso?
TH¡Nlóx.- Te lo diré. Escucha. Un día que había cenado
fuera cle casa tu hijo, cuando regresó de la cena a casa, nos
fuimos todos a acostar y nos dorntintos. Casualmente yo me
h'abía olvidado de apagar la lámp ara. y de repente él lanza un
grito espantosct.
Tr-.opiroPrDES.- ¿Quién? ¿NIi hijo?
Tn tNróx ¡Chsss! Cállate y limítate a escuchar. Dice que se
-
le había íLparecido en sueños el rnuerto.
TeopnoprDns.- ¿En sueños, r..erdadi,
Tru,rruóx.- Sí, pero lirnítate a escuchar. Dice que le había 4c)O
hablado de esta mancra el muerto.,.
TeornóprDEs.-- ¿En sueños?
Tnexr(;x.- N,Iilagro sería que le hubiera hablado a éI des-
pierto una persona que había sido asesinada hacía sesenta
años! A veces pareces tonto de remate, Teoprópide5o:.
TropnciprDFs.- Me callo.
Tiutxróx.- Y esto es lo que Ie dijo en sueños63. "Soy un

b2 Teopropides. es conjetura cle Schoell para la laguna final del


verso.
63 El final de este verso (49ie) presenta también
Ltna peqneñ¿r lagu-
oz, que traducimos siguiendo la integración de Schoell: in <sc¡uinis
ntotf uos).

Irs6l
[¿8r]
'fiL€-r9€'9 igez-Z9l'9 t€9-6t7'Q¡ ap\alti{ vl ue orlrur¡r¿ Á ou
'17JaU
-e:^ll\l 'OJOpIlod ap SoS¿l sol '{f :SELLIs^Elur'J ua uolsJeAuoJ I1S Jp
-ELu EJlo ap oqllp 'o ouJa-ry I3p EJanJ s-ELI.IIE s¿l rp rIl'I-Ie Iap EpllouoJ
sgur Es^tlEl El s^J 'ltrllllj EJlllltldas trut1 Jp tllluaJEf, lll 'JIl3p :^J 'tl1s9 e
'so.toD un aluelll¿ldr¡:d 'ope:ap
-rsuol Jas lllJpctci <-ru 'eluattlSISUoJ :od ',i ollllpr un sa olJLIOdErq aub
uL'ugtre:r1<ka úlsa ue zl¡uan:SuoJul RUll -Ie^ a¡atub (')ol pD'u'{J)
o1¡a8ny :od optn8a'^ '1gE L-6ZI 'otltoy D Dltts.tus DA ) ¿uoJ tllleq qt)
'lpuJJJuI opunltl It7 uglqulet ru8lsop 'upls^ualxe .rod 'anb souJaIJUI '^ol
ep olJ un ap arqruou Ie atueulrrdo;d sJ eluorar-rby 1a anb ,( u9tn1¿ uoc
rprTJIJIlUapI auenLLI EI ep pÚpIUiAIp EUn s^3 oJJQ anb a.^apJ3t133[ ct¡
'( uorJJnPvn
sJJs^3r1U Ua ,.JEUIEJlln ap.,) sltut.totLtsu2"tJ uIlEI 11?
sluelE',ttnba oSar:8 ou
-rllugl url sa 'olfa]e ue's/ttlttod\t(l'JtrIlunuo:d ap EClErll atrb s'r:qepd
uoIuErI -tod- oprst'to-ldull opIS
s^Eulpll.l s^Ei Jp JllJEcl E EqIJELLI E[ aJCJOS
Erl ()peulsesr padsgnq olsandns IJ erquIOU IJ atlb Js^rlrQ!^\PV +'q
¡ugru¿Jl 'qE! Y-I jICSso zo^\ Yrtiil
-'vsvl 'souentu sol uof
zed ua Áolsa oÁ 'Jatusl 3nb ?.peu o8uei ou o^ YTI
'u?lqLUEl !l a.{ng ¿rlnq ap eq apugpY?
-'sgCldotidosl
'salnrr9H
.rod 'olrldns ol at 'al,n¡1 'truand q rp sllrfglv Yt{I
¿olos Rl strlqEq 9nÓ?
¡ErIluaLU 3p aluErSou ue Efo:)
olllap-'qsoldourlosl
atu anb e o8ual opaltu 9nÓ! 'EIJolsIr{ Itu Epol raprJd r ;eqra
p,uE,\ s¿fnue;8 sosg ¡oplpred Lotsg! ¡ ayadV)
-'Nolr\r\ru¡,
('??soi q ap tot,talu! Pp alualuaoord o,p!/tr l'ttt d[o
OI9 agl'souantu sol aluoranbV Ir oÁIA rE^JII uJrJInb eI{'seual
slLU
ue a-l8ues ap EloB EUn zpanb aLU ol{
-'sacicigudoEl
¿opradloB
eq, q uatnb I? opls gtqefi 'ruand eI opvuos EH
-'t§olNYuJ
¿oprpelns Etl 9nb? 'Jo,'tr¿ Jod 'atu1¡1 -'sECId()t{doEI
¡sssq3! ¡sssq3! ('oltand at ua oplt'tr
ult "tlo opual*util 'tnb? uapaJns enb sor8rpo-rd so1 rzluol. ered
etJelsvqeur oUE un INI ,,'EIIa ua JEJotu olSalIJfES un s3 ,{ rllp
-lBru 9]Sg 'RSEf, E1s3 uuoputr(1|-'eJoLlv'Lu 'ollplEtu Ie 'oJo ILU 3p
usnul É'ese) EtusILU E1S3 Ua'SEplpuofsJ 3'-.rEJflllndas EI ap saJ
-ouotl sol aurJlpual uts 'oJJa]ue aru L lnbe gulsasz atu pads?nq
'qqEpl^ El aluatuEr
IW 'uglf,IPJl ESoAalP uun 3p ¿tulll}'\ opls 3H
00S -rueua¡cI oprp;acl Jaqeq ;cld ccrsJUoJanby Ie ua aLUJIqIJa-¡ ostnb
ou olJO sand 'vpeuttse opIS EI{ etu anb Y.peJoLu EI se ElsE '¿p
-Erotu Itu sr trlsg 'nol¡uoánlo ó*n11 ,trq 'reLlerltn 3p psd's9nq
Tnexróx.- ( Fingiendr¡ responcler al tnuerto ) ¡ mí harías
bien en no llamarme. Yo no he hecho nada malo ni he golpea-
do esta puerta . (Laguna.)
Tn«lpnóprDFs.- ¿Qué te sucede. Tranión? ¿Con quién estás
hablando?
Tnexróu.- ¡Ah! ¿Eras tú, por farror, el que me habías llarna-
clo? Te juro por lo dioses que creí que el muerto me peclía ex- 520
plicaciones por haber golpeado la puerta, pero. ¿toclár.ía estás
tu ahí quieto, sin obedecer rnis órdenes?
TsopnóprDFs.- ¿Y qué he de hacer?
TnqxroN.- No mires hacia atrás, huye y cúbrete la cabezao¿.
Tnopnór,rDEs"- ¿Y por qué no huyes tú tambrién?
Tnqxlitx.- Y-ó estoy en paz con los muertos.
TnopnóprDEs.- Ya sé. ¿Y entonces qué te pasó hace un mo-
mentr:? ¿Por qué tenlblabas de miedo?
Tna¡¡róx.- It{o te preocupes por mí. yo sabré cuidar de mí
nrismo. Túr sigue tr-r camino y huye -a toda prisa. E invoca el
auxilio de Hérculesóe.
TEopno ¡Hércules, yo inr,'oco tu auxiliol Gale co?t
szs esc ku;os..)
TnqxróN.- Y yo también. .. para pedirle, viejo, qlle te enr,íe
h.y Llrla huena desgracia. ¡Oh dioses inmortales, os lo suplico, 530
ayuderclrne! Pues, ¡menuda granuiada he cometido hoy!

ACTO TERCERO

ESCENA PRIMERA

Usunnno'O, TRANIóN, TnopntiprDEs

LTsunpno.- (Sin uer a Traniónl Año más aciago qlie el


presente para mis préstamos jarnás io he vistct. Desde la rnaña-
na hasta la noche rne paso el día entero en el foro v no soy-
capaz de prestar ni un céntimo.

68 Cfr. n
53
ó9 Hércrries, en cuanto aniquilador de monstruos, era invocaclo en
defensa de cr-ralquier peligro.
70 El nombre dado por antífrasis aI
Lrsllrero, klisargírides (,,e1
que odía el dinero"). no aparece en los manuscritos ,nás qlle en
el verso 5(r8.

lrssl
[68r]
'uelq o{Es^uald
iEs^or.Juol ou Jnb pEpre^ 3cI?
'z¿^ Erlo ,( trun ESalrJ ol anb otldeJ a¿ -'NgINwI
-'sECIdgudoEI
¿ugqliq ,(nu 1a eSaiu o1?
-'xori\iY'ul
:aluarnSl-^ ie ElJss^
eun8rl EI ap opluatuol Ie 'oal ep Ernta[uo¡ 11 ug8as EpIJnpErL z:
..'s^olsr8 so1 r:t:d oIJESelau
an1 anb (oJaulp) Ia Á "',, :EIJas
opltuas ns '(<l!n{ snlduttts Ltt sttdo>
anbonlt) orrpreuleJ ap Ern]afuo¡ z1 ug8as uqlqurvt epv.ualla]I 'ulual
-srxa ns JElIpul E souJpllt[Ir1 -rod opclclo sou"Ieq anb o1 ¡od 'eun8r:1 ug
-anbad úun Etuasa.rd ueIqLLIEt anb 'aiuain8ts osJal Iep leull Ia JIruIlseJ
Jp oluJlul ia a¡e;ed sou oJn8asur sgl{'(..saJJlut E oJJUIp glseJd,,'lll.)
ql,toua! tunil¿a4,to2 fipap :oIJEJeuIv) e opuarn8ls optllulof soLLIaq anb
'IEUIJ au¿d ns ue run8ul eganbad EUn EtuJs^erd (L€.-c) os-roA J1s^'![ ¡,
irslEq soll.Iaqap Jnb ssJr) 9nb
vJotqv L? 'vtJlp ol 3l 'opESeJUo) EJJIqnLI IS
-'sECldoudosl
7-(." CI Lt 17807 ¿E8JIu O-I?
'olaldtuof Jod e8aru ol 'oIJEJluoJ IY -'i\i9lN\eII
-'sacldoHdosl
¿pedsgnq Iep ol ESaIJUoT A?-'xoINvuI
'ulJ tr ordrf
-urrd Jp 'opol oprtuoJ aq ol as enb oBIp aI
-'srcl.l9u(lcsl
¿opEtuor s¿q ol as enb
pEp-rarr 3p? 'JO,\eJ JOd 'atU¡p 'oJed 'v,peu 'Eptrl{
¿sElos v ry] sEIqEr{ 9nÓ?
-'i{oiN\TI
uer{ JS sulJa¡ed¿-ll
'a;duals EJPCI alszJt IE opl -'\^ECldgudoal
0gS slLU 3nb orual aW ¡Itu 3p srqod ',(Y! ('aryodv)
'opol opEluof, aq ol 3s 'o-tz1: ',s -'NolNiYEI
¿eíW ot enb ol ap o3¡z opEtuor szq al-'sEcldgudoal
l? wI
'ESEJ ElSe
?Jd
-ruoJ a1 anb IE erqluor{ I3 uoJ grluofus 3w
-'sgcldgudoal
¿seuar^ apugp aC? ( sapúg¿d
-oal v) 'sErluslsunf,rlf, sul ueSIxa ol ISV 'opol olopugllorqtua Jr
-tn8as 'szsor sEI uglsa oluof A ¡w'oJJd 'tLtu e spaJns aur oLLIof
'ETJUsrJUOJ Ap SOIU3IUTIpJOUIaJ JeUs] Anb zl¡r¡8sap JoÁEru Leq
oN ¡opaltu ap olqtuall ol"ugr 'IL{.I ep erqod ',{y! ('asopu?llla@O)
'grelqeq el ,( srErrarE eIAI 'olunsE alsa ap o8lz oplo eÁet¡ anb
or].Iel aN ¿oluo-rd uel ese) E oJlo Jlsa urmsataal 9nb ¡od? 'o;e¿
('sapdgtdoa¿ a "¿asa"¿&a't opuatA) 'oJluanlua tls E ?JI 'aJalue
0rS es ou o(atl Ie anb vrcd'otparua; ug31z JeJluolua ua zst"tci ,(op
rul ou IS 'oualqn)sap gtsa opol '¡aun&al nyartbadl "'sanbz191
-lC ap e7tarc EI E sou¿-¡dtuo¡ anb Ia uoJ '1-oJOUIp Ie gtsard sou
anb 'oJaJnsn Ia auerl ILIy 'aluarualqlsltuaJJl 'r1a1duoc 'oplp
-¡ad Áotsa anb1s 'xnlo¿ ,rod 'zelulsg ('auudv) \uI
THexrox.- ¿Qué creo yo? Nombra, por far.or, de acuerdo
con él un árbitro hparte) pero procura elegir a uno que se fíe
cle mí. (De nlteuo a Teoprópides.) Ganarás el pleito con la nris-
ma fac'ilidad que una zorra se come una pera-3.
LJsLTRFRo.- fi,'iendct a Tranión.) Pero, ahí está Tranión, el 560
esclavo de Filólaques, un par de granujas que no nle pagan los
intereses ni me devuelven el capital.
TnopnóprDes.- (A Tra nión qLte se ua bacia el trsurero.)
¿Adónde vasT
THexlox.- A ningún sitio. (Aparte.) ¡Qué desgraciado soy,
qué desdichado, qué ntala estrella la míal El usurero va a abo,r-
darme en presencia del viejo. iQué desgraciado soy! Tanto
uno como otro \¡an a ponerme en un buen aprieto . (Dir-igién-
dose al usurerr¡,) Pero lo abordaré vo primero.
Lisrineno.- Viene hacia mí. Estcty salr..ado. Abrigo esperan-
zas de cobrar el dinero.
Tneuóx (Aparte.) Está contento. ¡Cónto se equivoca! (Al
usLtrero.) Te- deseo mucha salud, Nlisargírides.
tJsunnno.- Salud también a ti. ¿Qué hay del dinero?
Tnaxróx.- Largo de aquí, por favor, bestia feroz. Acabas 57i)
de [egat y ya me has lanzado una estocada.
Usunenct Gpc,trte, pero oído por Tranión._) No hay duda
- está sin blanca.
de que este tipo
Tn.qNiór¡ (Aparte, pero sin et;itar ser oído por el flsurero)
Este tipo no -hay clucla de que es adir,'ino.
Llslrnnno.- ¿Por qué nc-¡ te dejas cle pamplinas?
Tnexrox.- ¿Y por qué no me dices lo que quieres?
lJsunsno.- ¿Dónde está Filólaques?
Tnq"xrox.- No pudiste venir más a punto de 1o que lo has
hecho.
Usunnno.- ¿Qué pasa?
TnaNróx (Alejando al usurero de Teoprópides.) Ven ha-
cia aquí. -
Usunsno,- (Gritando.) ¿Por qué no se me pagan los inte-
reses?
Tnexróx.-Ya sé que tienes buena voz. I\o grites tanto.
UsrinnRo.- ¡\zaya que si grito!
Tnrxróx.- Anda. hazme un far.or.

7J Se trata. sin ducla, de una expresión proverbial para significar


"lnLly fácilmente" de la que no tenernos ningún otro testimonio (cfr.
nuestra expresión: Éi tan -facil coruo coser .1, cantar).

lrqol
[r6r]
snunu lsa poltb 'D.,ntlvtlt tLtlt u)lds ut DtLttlttts utalttu ( PnilF ) xnil!
€.'By'1"'ü A
'JJr '{J:. e8rdsa úl ap er)tl rtund EI,. atuau¡¿rdo¡d eu8lsap
,t, vtrugtoq EI ap rn8uel EI E eJeueuad anb e¡uJ .¡qtrlvd eun sa '.u¿d
ap e[rBrLLI EUn,. ;od oprrnpr:] soLueq anb '91{ oullúl oulLurgl iil ¿¿
-l,nr ue os^opugipuatussrqos '(269 ,r;':lr"r:':'?::;1;Tr' j?¿*
',\ S6S'rJr) ol2
^
'(f,69'rp) oppd.t atuauelqrqo:d rlras '..(sesarelul soi)
ELUol,. ouEIIelsEJ IE Epnp uIS etualmtnba 'ugllsellf, ue r:qu1rd r.1. ctt
(ltn 'fi IE aluelr,ttnba) EAIIú¡J-\
-esr elnryued o 'oplfnPr¡l s^oLLIJL{olllof 'ugtrr8au Jas rur.lpod aA tt
'Jla^ 'otrda: ol at 'epuv -'NigntvuI
's^JSJretul sol el. srgnSrd aul anb o¡atnb o"la¿ -'oH3u.lsil
:lleoqJS ep u9rf,JnJlsuoJaJ
11 ugSas )s^r PpELLIIOI Elret^ q€8s os^r3A It? ElfeJE anb runSe¡ eisg ¡¿
ep 91 rE^all r" sEA al - uEd Jp rfe8rtu Eun II{
-'NOINYuI
¿Epeu eqsp atu ol\j?
'?.peu sqap 31 oNI 'v.peu EP-'ousu,lsll
al ol{ ¿sauottl
-lnd snl ap peprredv) vl,reqo.rd ¿ inbe oplue,\ sELI oserr?'sa;c1
-ruoq sol sopol ap aluruEnda¡ sgtu I3 '1.11 stulc \'¡{I
'sesaJslul sol o-lalnb oJJtuIJ¿l 'sessJalul sol '1-¡¡1
'l¿lldrr Ir Eldarv -'ouit{,lsil
'q:SSUOIItrLUEIJaJ
-'N9lN\uI
SILU SRpOI
ztzr ap rruof, sapand etqu.yzd e¡os ¿un uoJ 'rpln8asua 9rI aJ{
069 'oraulp I3 atupEp 'olsalolu So I5^ 'ErsuEtu ulsa ap olad Ia aLuop
-upluo] SElp sol{fnl-u slE,\ell P^ 'o}LU ol otuEIlJU
-'oHsurlSfl
¿sotrr8 sosa rpp ap oluatuoJ sglsg? ¡orz:g! ¡ert,1! 'NolN\uJ
'aJqurou ns ;od JEIUEII
e Lo,,r o1 anb 'salnJJa¡1 tod 'o.lnf ¿L (opuolt"t7)
-'oucunsn
'osEf ¿LIJZBH
'alal 'Epuv "'s.Jl oN 'salnf,Jg¡1 tod 'ualq glsg
-'NolNiYuI
¿rtu ep sr9lrnq so
gnb -ro¿? ¿sasarJtul sol xg7ed alu ou gnb ,ro¿?
-'ouaursn
t,;(' DttnBaT ¡'ela¡'sal
-n)JgH ;od 'oI¡as ua o8rp ol JI 'eseJ E 3J3.,\ 'o¡
-'N9IN\a{J
¿¿Iporpetu
¿oes¿d Ie ,Á odrualt 1a :aplad Á
Ia Etsur{ lnbe erepanb atu IS
rnbe olanu rp ra^l:1 ,p o8uat
^? p¿plsarau 9n§?
-'ousuÍlsl-1
08s ¿oraurp ,,15i3,::i,3li3],"#3;',#--:3i,§*
'Elpolperu I3 erqos a^l3n^ \ruJ
¿ese) z au-r1?
-'ouEHItsl-I
'ese) e 'JolvJ.lod 'aJOA YUI
¿v7ety a] anb sa;atnb roAEJ gnó?
-'ouEursn
aquí. ¿O es que tienes miedo de que se \¡aya exiliado de la ciu-
dad a causa de tus intereses, cuando está clispuesto a cler.ol-
rzerte ahora mismo el capital?
tisrnrno.- Pero yo no pido el capital. Son los intereses io 6OCi
primero que tenéis que pagarme.
Tnemou.- Irlo des la lata. Nadie te va a dar nada. Haz lo que
quieras. ¿Crees que eres el único que presta dinero a interés?
l-isunrno.- U uoz en grito../7E l)ame los intereses, págame
los intereses, pagadme los intereses. ¿eueréis darmé i,horo
mismo los intereses? ¿NIe dais los intereses?
T'Rqmtix.- ¡Intereses por aquí, intereses por allí! No sabe
decir otra cosa que "los intereses". Vete a paseo. No creo
haber visto ianás un rronstruo más repugnante que tú.
LIsr;nrno.- No creas, por Pólux, que \/as a a_sustarme con
esas palabras.
TropnóprDFs.- (Que contempla la escena desde lejos, acer*
candose.) La cosa está que arde. Aunque estoy lejos, ¡cómct
quemal (A Tranión.)7') Por favor, ¿qué intereses son ésos que 61r
reclama?
Tnaruróx.- (Al usurero, señalanclo a Teoprópides.) Ahí está
su paclre, que acaba de llegar clel extranjero. Él te pagará los
intereses y el capital. Iso trates de crearnos más dificultades.
Verás cítrno no te hace esperar.
Ust;Rrno.- Aceptaré lo que se me dé.
TEopnó (A Traniítn.) Dirne.
Tn¡.xrox.- ¿Qué quieres?
TEopnoprDES.- ¿Quién es ése? ¿Qué reclama? ¿.por que in-
crepa a mi hijo Filólaquesso asi y arma este escánclalo en ru
presen cia? ¿Qué se le debe?

qu(¿m granuflt, ¿-ocatur_frit.(cfr. J. André, Lexique des terntes de bota-


nique en latin París, 1956 s. v.). El significado del térrnino en último
extremo equivale al de algo insignificante , nada.
7¡J Lo que pretende simplernente
el usurero es armar un escáncialo,
para que sll deudor, ante el temor a qlle los vecinc)s se enteren, acabe
por pagar su deuda: ctr. Persa 422-427. Se treta de un procedimiento
rnenos refinado pero similar al del moderno cobrador del frac.
19 Dado que
Tranión no responde a la pregLlnta cle Teoprópides y
que éste ",-aba de decir que está lejos del lugar donde tiene ltrgar la
di.scusión entre el usurero y el esclavo. cabria la posibilidact de qüe las
palabras de Teoprópides fueran una sirnple pregunta plantead u én roz
'alta, sin ningún destinatario concreto.
80 En realidad el nombre de Filólaques no ha sido pronunciado
por

lty ¿)
le 6t)
'salJrlbuEcl
L szlsar¡ ua srpets^u8 opls uELI Epnp uls zelp szrto se1 Á (00E '1\) Erf,ELrr
-allC e ¡¿¡druot ercd oprlJes uer.{ E}ureJl sEUTLU EIuJJEnJ SEJs^J a(I
rs
oflq ns Erluot epr8r-rrp EC{l uorlurlrel]ar EI anb oprpuatua:q
-os Er{ Epnp urs saprdo:doa¡ o¡od '€/__r osra,\ Ia uJ anb sgru oJJrnsn Ia
'eseJ EUn 'lS
¿ese) eu¡? -'xolNYll¿
sEcrdgudoEJ
'¿suJ Eun o¡druo¡ oflq -'nJ
-'tiot\tt'u.IO]JE]
-uI glsa IS 'SoLUSILU soJloso,\ olespg8ed send
--'sEqrdguclosJ
'olfElul glsg w¿
¿oreurp asa uoJ orl)
-3q slgqeq 9nb? :¿tun8a;d zun ¿ alu¿tsQluo3
-'qscldgudoal
'oÁ o8rp ol aI
'souIEA 'olssalsluoJd 'OSEJ ¿LUZa]H'OIeSlC 'Rl ',S
-'NOrN\IuJ
¿oA?
'oleslp-'sscrdgrrdoEl
'l§
¿grep ol as anb o.( z8rp a1 an§./ -'ruoIN\tIJ
-'ssordgudos¿
v\v,¡as anb
emd 'setep ol es anb elq ( sapdgtdoa¿ W .sgru ap upauoru
ulos
nin lprb ?. s¿rar^arru er ,.,ú oÁ,Zytá"ó --.NgrNyur
'sgru vpeu opld ol{ 'o}lzxg
'saseralur sol ,\ -'ouErrllslleJlua
¡elde,l IJ
0€9 'l¿lol ue ueqap al es szunu oJlznf Á elua;EnJ vx¿
'ssssJJlur SOUn JtsruEI)AJ Oplo 3Li
ugrqIuul 'of,od uarq sa 'IS ('a1uaruCI)ruotJ)
'oqJnru sa^ anb szeJf ol{ 'lsSzUrru EIuJJEnJ seun -.qgCrdgudogl
w¿
¿zganbad ap oug3?
-'sEctdgudoEJ
'oreurp ep
Eruns eganbad ¿un eqep a1 sanbelgll{ "'Elu,rt aS
-.NerNwI
'vlerl es orsulp gnb 3p sa
JeqES o;arnb anb o1 'e8rp etu as anb o;arnb anb ol .ezer ns sa
Ign¡ o se ugrnb oultuor un Itu e euodrur al,g
-'qacrdg¡doa¿
¿aurp.Jur sgru saJqluoq ap ezv.J u1 'ora;nsn Jp oursru odlt
-olo.rd Ia 'salnJr?H ¡od 'o¡a¡ud at ol\i? ¿sa,{o o1?
-.xgrNtvuI
'oraurp uoJ sopBp
sadlo8 sol ruuodos tLU e Etsenf, aru oJod uarg l
'oraurp uof, ere) Ei elreadio8 zeH-.ouuu_lsl yrl
029 ¿"'e?erq an§?
'EpunuIur Erlsaq-'s'ccidgudosJ
ESo ¿ oJeurp uof,
Ef,oq ey epedet zELl'selnf,ra¡1 ;od ,o;l1dns ol aJ
-.Ngrsjyu¿
TsopnoprDEs.- ¡Bral,o, Filólaques sale a su padre! ¡Ya se in-
teresa por los negocios! (A Tranión.) ¿Dices tú una casa? 64t-t
TnaNióx.- Una casa, te digo. Pero, ¡no sabes qué casa!
TEopnóprDES.- ¿Y cómo podía saberlo?
TneNróN (Con un gesto de admiración ) ¡Oh!
-
TnopnóPiDES.- ¿Qué pasa?
Tn¡NróN.- No me preguntes.
TEopnóPrDES.- Pero. ¿por qué?
TneNróN.- Brillante como un espejo, un puro resplandor.
TnopnópIDES.- ¡Bien hecho, por Hércules! Pero, dime,
¿cuánto le valió?
TneNróN.- Tantos talentos como somos tú y yo iunto5a:.
Pero dio como fianza estas cuarenta minas . (Señalando al
usurero.) Se las pidió prestadas a él paru dárselas al propieta-
rio. ¿Entiendes? Dado que nuestra casa se encontraba en el
estado en que te dije, inmediatamente se comprÓ otra casa.
TnopnóprDEs.- ¡Bien hecho, por Hércules! O-
Usunnno (¿ Tranión.) ¡Ehl Ya está a caer el n'rediodía.
- (¿ Teoprópides,)
TneNróN .- Págale, por favor, para que no
nos ahogue con sus vómitos.
TeopnóprDEs.- (Al usurero.)Joven, trata el asunto conmigo.
Usuneno.- Quieres decir que te pida a ti el dinero, ¿no es
cierto?
TeopnópIDES.- Ven a pedírmelo mañana.
lJsunnno.- Me voy. Me conformo con cobrar mañana.
(Sale.)
TneNróN (Aparte) los dioses y las diosas 1o confun-
- estado a¡Que
dan por haber puntito de desbaratar mis planes! No
huy hoy, por Pólux, una taza de hombres más repugnante y
más injusta que la de los usureros.
TEopnópIDES.- ¿Y en qué zona compró esa casa mi hijo?
TnexróN (Aparte.) ¡Ahora sí que estoy perdido! (r

-
TsopnópIDES.- ¿Vas a contestar a mi pregunta?
Tn qxróN .- Claro que voy a contestar. Pero intento acordar-
me del nombre de su propietario.
TnopnóprDEs.- Vamos, úata de reco rdar .

TneNróN (Aparte.) ¿Y ahora qué puedo hacer... como no


sea meter en- el 1íoa3 al vecino de al lado y keñalando la casa

82 Es decir, dos talentos (120 minas).


83 El final delvers o 663 es corrupto y la traducción ("meter en el
1ío") sólo aproximada.

Its+)
ls6t)
' Jofetu Ie ua'1S,, ,z}¡Jpuodsa: ugIuEJI'..¿elqeJofauut oIIIS un ua 9rd
-ruoJ o¡ o¡?,, :uoruz{ z ¿lun8a:d ap RLr.rJoJ ua ua,(nqrJle ol as ,( saprd
-g-rdoal ep orJzluetuol atse olr¿Jlxe uzJaprsuol seJotrpe sounBIV oo
'uolllll
-seluo) ns rqu Jp .( (otettuoc 1a rrldun: ap ugrJuelur uof,) ..JtuaLrr
-lzel,, 1g:duoo) rs Japuetue a8ur; ugrueJ¿ o¡ad ',,¿aluarucJef,urs (saf,rp
ol),, Ef,rJru8rs anb ¿apt{ uouog allp s^aprdg:doal 'alqrsod Eraurlrr ¡olau
ul ap rclagat op¿Jn)o¡d sourarl anb 'our1nu1d o¡o,r,lnba orrd1l 6,
'116'ttaod 972 'l!ll' trgz '992 'Zvt
'ptdg '"r3f, ErJEUrlnl EJoJgtaui Etsa aJqos 'er{ua JS anb ¿ ¡e¡adsa urs 'oB
-anJ Iap ulJ¿JIlaJ ap sandsap aluaurzlzrpallrur 'atuerlzf, el:rs es Epruro:)
z1 anb uJauEuJ urusrur EI ap 'eluaru EI E Jrual sellr epvu ellp as anb u1
'aluatutrlf,¿xa sgru 'o zqcreur EI aJqos aJJnlo al JS anb 11 'JrJap sn rg
'Euend EI ua 'rnbe s¿EIES
anb e ¿JeJedsa 'olurl seJluarru 'o 'osrru¡ad aptd ,(;tzlun8e-rá r
ae 'zpuv 'saJrp anb ol alqeuozeJ,( otsnf sE
'uaJernb ou o -'sEordgudoEl
ueJarnb rs Je^ enb
Ánq oraurrrd ¡sarefnu [eq or]uap anb 'gt 'el,g!
-'xgu{yxJ
'usl?J EI sLreSUa SOU anb
089 alepld ,( 'rsr¡d ep 'ualn81z e euuv1l'sorrrp4
-'sEcrdgr{dosJ
'ES¿ru EI ue souzur sEI uof oprSol uzq aI{ 'rafeq 9nb
arrn)o eru es ou anb 'úselnfJgH Jod (aUDdV)
¿serrp gnÓ?
-'Noii{t.u¿
-'sECrdgHdoEI
'olloJse oI'U
-s¡u Ie ¿JluoJ uufoJJB aru sulo sEI o^anu aC 'rrfap u Lo.r a1 9nb
gs ol{ ¡oprprad Áolsa anb ,s utoqy! ¡'auadV)
e vLUEII '¿suf
'ugtuer¿ 'uarn8ry e rrlus zvq L zuand q-'NorNr\r¿
ul JSlISt,t 'salnlJ?H ¡od 'opuzasap ,{o1se EÁ
\r¡{¿
';ofau ul ue 'or-ru,r1uo¡-'qsctdgudos¿
Ty
'c¡¡¡?uorrq ,(nu vuoz trun ua o-rduof, ul ol{
'gsor.res -'sacrcrgr{dosl
ue enJ ou 'olsendsrp sglsa ou IS
'oreurp p rc?ecl E otsendslp sglse ry IS 'ouas uE
-'NigrNvuJ
¿orJas uE?
0L9 'oflq nt usz) z1 grduof, al uarnb u sa-'sscrdgudoEl
opEI IE ep ourf,al
orlsenu y (oaanu ap 'sap¡dg,tdoa¿ D iD e';ofatu 'o (auodlr)
"'u¿punJuof, ol sesorp sol an§! ('osot tel ap outotatdo"td pp
a,tqruou pp aeop"to)o ap CIru"t1 anb opuatSug) NorNvu¿
¿opzprof,E szrl at e¡? ¿gnb ¡?
-
-'saaidgudoul
'olrullur u otsand
-slp ,(olsa ou 'uz-¡ldsul aLU sasorp so1 anb o'I 'rs3luar[EJ alJrs
as anb EI 'salnJJgH
¡od 'sa E;rluau ¡ofau EI anb Jrf,ep oplo eH
'ofq
ns opurdtuoc zq anb ese) el esg an; anb rrf,ap (u9ru1g ap
Tn¡xróx (Aparte.) iQue todos los clioses y las diosas te
confundan, -viejo, por desbaratar mis planes por completo!
(Viendct salir de casa a Simón,) ¡Viva! ¡Qué oportunamente
sale a la calle el dueño de la casa, Simón. NIe retiraré a este
lado, mientras convoco en mi mente el senado de mis pensa-
mientos. Cuando haya encontrado un plan de acción, enton-
ces me dirigiré a é1.

ESCEI§A SEGUNDA

Sntóx, TnopnóPrDES, Tnexlóx

Srnóx.- (Sin uer a los otros persona.fes./ Nlejor que hoy no 69


he sido tratado en todo el año en mi casa ni ha habido una
comida que me haya gustado tanto. ¡Qué cornida tan exquisita
me ha servido hoy mi mujer! Ahora quiere que me \¡aya a dor-
mir. ¡Ni hablar del asunto! Enseguida me di cuenta de que no
fue casual que me sin iera una comida mejor que la de cos-
tumbre. Quéría llevarme a la cama la r.ieia. No és bueno clor-
mir clespués de comer. ¡Quita de ahíl Así que a escondidas me
escapé cle casa a Ia calle. Seguro que mi mujer está ahora que
trina en casa contra rní.
Tnq.xróx Gparte.) lVlal se le han puesto las cosas al viejo 7r
- ¡rnala cena y ntala dormida le espera!
para esta noche:
SrrnróN.- Cuanto más lo pienso para mis adentros, más rne
convenzo de que los hombres casados con una mujer rica y,
además, vieja jamás tienen sueño. Todos detestan irse a dor-
mir. \'o, por ejemplo, estoy resuelto a tomar ia decisión de dar-
me un paseo hasta el foro antes que meterrne en la cama (Al
público,J Os aseguro, por Pólux, que no sé cómo son vuestras
mujeres, pero la nia sé muy bien lo nral que me trata y que en 71
adelante me tratará peor todavía.
TnaxróN.- (Aparte.J Si tu paseo, viejo. te ocasiona algún
disgusto, no tendrás ningúrn derecho a inculpar a alguno de
los clioses. Es a ti mismo a quien con toda razón y justicia pue-
des echarte la culpa... Pero, creo que es el momento oportuno
de clirigirle la palabra al viejo. ¡Está tocadols- He encontrado el
medio .le burlarlo, un engaño capaz de alejar de mí toda aflic-

87 Hoc babet es una expresión tomada de la lengua de los gladia-


dores: cfr. Ruclens 1143

[tso)
lL6Tl
'66 'u u?rqurEl 'JJf 'uglrEnus Etse E rrue^
-uoJ a¡a¡¿d ou ugru¿J¿ ep uorJzlsetuo) tsl oJed .o^Ellsa
IEur olJErrEII
rp Eqetu anb ugLUIS ap ESueJo r¡ ;od opllop atuaujetua¡ede .rg¡.rrrj
ap otuaxue[a¡e ur :od mrldxa ol uEIIoJ ]sE L oprlrus^Erl otXet
Ie uauerl
-ueur saualnb 'o3;equre urs 'uEllEJ oNI .(oprtuas otusrur else ua-rsa¡dxa
as arrb 'I 'u Lt'tL6I saptq))Dg.r1san§ ,3 'rJr¡ opzlodratur EraprsuoJ
ol 'uorf,f,npeJl ¿Jlsanu ue opt:la¡¡al soulaq ouro] .llaoqJq z opuarn8
-rs 'lnourg Á Oyt_ osrrn Iap sandsap Erolor ol lqrsll¿ saprdgrdoa¿
E 'or¡EJetuEJ E opuern8rs .seJolrpa sol ap eyto,lew 11 :od oprnqrJl, *,
'ugLUIS ap E)oq ua ueuod soll¡csnuetu so¡ anb ,GLZ/) osJJA elsg
6s
'sarci sol Lr()J-,,.Scpup r,ruro37-
:lourds^a ue '{3 'opnl¿s ap EInuJ:o_¡ aldurs BUn se atuaruurdo¡á lnb
aun8a¡d EUn EJtel EI ep ard 1e eta¡d¡atur o^EIf,sJ Ie 'O¿Z.ultg..ref
,1,'B€I 'uaW 'gez sJnD '{J) sauorsBJo sEJ}o uJ JpoJrls^ ouJoJ
Bg
¿gnb :o¿?
-'Ngr{rs
sorrosou ered 'so..,uqep sou anb uerq"#iü 1ñ,i,X;'"'
¡slep so anb Epl^ Epnuaru!
'pep\eJ ¿;aru¡"ld ap 'olJalas opzf,sed ,au¡zf, Euanq .our.r uang
a€/_ 'ualq srgJer¿ .,( sell¡¿qrs ,slAIA _.Nrgt\is
ouro) ,selnJJ?H ;od
'SESOJ SEJISSnU E SeJerJaJ 3l
anb ap Etuenr arurep o8rsuor ulJ Iv ¡qV! ¿gnót _.NorN"rj
'sa anb a^arq ol ue'szruape,Esuald .Epl^ EI ep
Etnl¡srq (au
-n8a7 'ualq srgrzr{ ored .olqzr{ gnb ap saqzs E
¿ssrerJe-r at gnb Y?
-.Ngr^irs
-.rvgrNY¡{I
'ortuap raf,Eq srgl
-os anb oi
(sapldgtdoa¿ ap Dstti ol opttolttLtag
¿gnb o17
-.frc)r\irs
_.xgr,{rs
¿"'stVzuaruoJ opugnf? ¿9nb -'xgrNrrul
['6sLo.t otusllu ^Z
¿Jor{y vrl
' q'J
1nb z oAf snz\' elnuvtB' sorur,¡ crdoudoEl]
-'
'OAEIJSe ap ugqrrq un ap ouEur
t¿l oqJaJlse 'salnua¡1 ¡od ,orqruzc ue ,oL sand _.Ngwrs
'sef,aJ3Lu OI A,L
\Zi- 'oprldunr nt ¡od su¡v¡E ser{rnl4l-'NgrNwI
'88alu3laf,xa aJqruoq -.Ngwrs
un ep ouEru
vl oqf,arl.A ('ugruls ap ouoru q opuop,tdVt _.NgrNwI
¿saf,uqgnó? 'leru Áotsa oNI
¿pnlzs ep sgtsa oruoJ? -.Ngr{rs
'ugruErJ'pnluq-.NgrNrrul
-'Nghirs
¡ugruls 'sol¡ldo-rd
,,(nru uzas at sasolp sol an§! (.ugruls D .e e g.rr8uip aW .uglr
TneNtóN.- Estamos todos completamente perdidos, SimÓn.
Srl¿óN.- Calla, hombre. Hasta aquí todo os ha salido siem-
pre a pedir de boca.
TneNIóx.- No niego que ésa es la verdad. No huy duda de
que hemos vivido estupendamente, como hemcs querido.
Pero para nuestra nave, Simón, ya no sopla viento en popa.
SruóN.- ¿Cómo? ¿En qué sentidoT
Tn¡xIóN.- En el peor.
Sln¿ór.r.- Pero, ¿no estaba varada en tierra, en lugar seguro'/
Tn¡NtóN.- ¡Ay!
Snróx.- ¿Qué sucede?
Tn,q.NtóN.- Pobre de mí, estoy muerto.
Snróx.- ¿Por qué? 740
TnextóN.- Porque ha venido una nave que Ya a abrir un
boquete en el casco de la nuestra.
Srn¿óN.- Lo lamento de veras, Tranión. Pero, ¿de qué se
trata?
Tn¡.xróx.- Te 1o expli caré: mi amo ha llegado del extranjero.
Srn¿óN.- Eso presagia azotes para tu espalda, después gri-
llotecaeo y, porúltimo, la cruz.
TiremóN.- Por tus rodillaset, te lo suplico: tlo le vayas a de-
cir nada a mi amo.
StuóN.- Por mi parte, estate tranquilo, no sabrá nada.
Tnextóx.-¡Salud, patrono ¡v1iote2
SruóN.- No quiero yo saber nada de clientes de tu calaña.
TnaxróN.- Ahora atiende a 1o que nuestro viejo me ha
encargado pedirte.
Srrr¿óN.- (Interrumpiéndolo.) Respóncleme primero a 1o
que te voy a preguntar. ¿Ya se ha enteraclo vuestro viejo de
algo cle vuestros asuntos?
TneNróN.- De absolutamente nada. 750

90 Tratamos de reproducir el compuesto plautino ferciterium.


91 Los versos 743-4 son parcialmente corruptos. Hemos traducido
siguiendo las enmiendas de Ussing que completa con <Jlagn,tm tergo
tuo> la laguna del 743 y con 1crux. TR. Per tua g>enLta la del 744.
Esta última conjetura nos parece especialmente brillante.
92 Como señala Collart, Simón acaba de "liberar" a TraniÓn de una
preocupación muy grande y de ahí, sin duda, el tratamiento de patro-
no que éste le aplica. Recuérdese que patrono era el tratamiento que
daban los esclavos liberados a sus antiguos amos, de quienes se con-
vertían en clientes.

lrqsl
{66r)
'tt'BVd EI ap g 'u ,{ ZL-yL's8gd 'praua8
ugr)Jnportul '{J ols^3 opol erqos 'our1nz1d afrsed atsa ep oprJnpap
opls raquq apand anb uasuard L otzp atsa ap p¿prrure^ EI ap uarJuof,
-sap sosorpnJse soun8¡z anbun¿ otnzld ap otuerurrf,Eu ap :e8n¡ Ia .ugr.)
-lpeJt z¡ ug8as 'sa Rurs^Jzg anb osud ap souaJzpro)a¿ 'logedse ua rcteg
-aJ ep sa¡udu¡ur oprs soueq anb oprluas elqop '(ErJqlr.rn ap ;afnur 'sa
olsa) EJqr.un., otuof, ..EJqruos,, oluul rzrr¡u8rs apand otqutn uIIEI ua anb
JEpJoJe¡ anb Lzq ugruuJl ep Etun8a¡d ulrruof, ¿l Jepuetue EJEd (6
'..olarr Iep
¿pe^gq vy ofeg., atuarualdturs etrv)rJtu8rs anb 'aununlo) oary) qns ¿eI
Lzspurl ' seqnu urs olarJ un ofeq,, eluerulzJelrl ;etrsru8rs a¡a¡rd 'punru
-epnls ap ¿¡nlaluo¡ sa anb 'autrunp) opns q,ns ugrsa:dxa v1 v(.,
'o8ar¡8 leur8uo
Iap saluaruano¡d
salletap ep ewü as anb ¡rsuad otr8g1 a¡a¡¿d anb o1 ¡od 'z¡rtsruJlar1 Ep
-uer^r^ Esonluns^ EUfr ue opuEsuad glsa o^Elf,se 1a anb OJEIJ g1sÁ ge
'?JqO ns ¿Jud olapoLu oruo) eluol o1 anb 'alsn3
el anb oEp Áeq rs '¡ 'alapde al Is 'allsrt u1 an§
r.u¿
'ulJelrsll eJarnb 'szru-¡oJ szpol ep 'oJad -'Ngr\rs
'pzpra^ EI
opualJlp .{otsa aL'ewl EI sap aru ol{
9¡,,
-'Ngr\rs
I}IE:uTSJ¿S uun81z SoU
\LL -eut I3 saualt 'r;qtuos uunBuIU saualJ ou IS '¡2
'ozod Ia ue raqzq zpand-'¡gINvrJ
anb ¿l o^lzs
'orlrs u;r8uru ua EJqruos o8ua] ou oL r( r]¡and q ap elurlsur
un ru vlep as ou'aseletl as JopaaJJe un ap rs ouro)'elltou ul
e eueueru BI epsep aluauraluulsuo¡ lnb¿ up Ios 1a 'sagzd sepol
¡od urquros Áeq opuzn) 'xnlgd "rod 'ouu;1uo¡ Iy
'etp -'Ngwrs
Ia opo] aluBrnp elqeperBe Ánu ErqIUos
uun Áeq'r,6EIJIJSnf ¡p Ios un af,Er{ opuznJ 'ouzJe.,\ ue 'eser nJ
ua enb Jrf,ep oplo eq anb olu¿nJ olepour oLUo) eVvLUol ua s?r
-elur to,\eut oluul auarl Á 'eluerus^Uof,ur seual] ou rs 'o¡aporu
otuo) eqevrot ararn§ '¿rnf,ol ep EprnrtsuoJ ug¿tsa anb oq)lp
Eq al A, esv¡ nt or{Jnur opurSo¡a uq al otJatrnbtz gnb gs ou anb
O9L »Ip sand 'oef,aul8 o.tanu un JInJlsuoJ aJarnb 'onuour elsa uoJ
'L satuz otuznr oflq ns E rese) atarn§ 'grlp ol eJ
-'NgrNVrI
E¡,orlrred un .( oas¿d )iil:t"r,
-aurE un JrnJlsuoJ a¡arnb ofalzr Ie "f}'Jri?'oX1il?r*
oJad '?s ol uÁ
-'NgrNVuI
ulus^ ua 91s3 ol{
-'Ngwrs
'ese) nl JEI
-lsln szrertrru-rad a¡ anb atuaurrprJarz)ua eurpad opruapro uq
aur oJad 'ousJas ulp un oruoJ oueJes uEl glsg w¿
¿oflq ns u opEIIIqr Er{ el
^? -'N9wrS
TnexróN.- ¿Voy a llamarlo?
§1¡1§¡¡.- Sí, ve allamarlo.
Tn¡.NroN (Aparte.) De dos hombres, Alejandro el iVlagno
y AgatoClesqo- se dice que han llevado a cabo las mayores haza-
ñas. ¿Qué se dirá de ese tercer héroe que soy yo, que, sin ayu-
da de nadie, realizo proezas inmortales? (Señalando sucesitla-
mente a los dos uieios.) Este viejo ya tiene puesta su albarcla y
tambiér-r Ia tiene aquel otroe7. He inventado yo un oficio nue\ro
muy lucrativo. Pues los muleros utilizan mulas de carga pero 780
yo utilizo hombres cle carga. Y ¡qué robustos son! Cualquier
carga que les pongas encima ,la transportan.

ESCENA SEGTJNDA9s

'InexróN, TsopRóPrDES, Sruox

TneNroN .- (Acercandose a Teoprópides.) Posiblemente de-


bería hablarle. Me dirigiré a é1. (¿ Teoprópides.) ¡Eh, Teopró-
pides!er

96 Agatocles tirano de Siracusa entre el 317 y 289 a. C. Su farna le


provenía, probablemente, de sus victorias sobre los Cartagineses: cfr.
Men. 409 y Pseud. i32.
')7 Para la larga comparación de 5 versos (778-782) entre los viejos
burlados y los burros cargados de albardas, que aquí se inicia, cfr. n.
55 de esta comedia.
98 Algunos editores, siguiendo al palimpsesto Ambrosiano, supri-
men esta escena, en la que se repiten los mismos personajes de la
anterior. Los códices palatinos, sin embargo, colocan aquí el inicio de
una nueva escena, repitiendo los nombres de los personajes.
99 Teoprópides, aunque ha quedado en escena, no ha tomado la
palabra desde el verso 653 tya hemos dicho que721a es posiblemente
interpolado) 1o que desde el punto de vista escénico ha parecido
anormal. Coiiart supone que el viejo se ha dormido y asi se explicaria
tanto la fórmula empleada por Tranión para reclamar su atención
(Heus, Tbeopropides,t) como la sorpresa que revelan sus inesperadas
preguntas (v. 784 Hem, quis nominat me?; 785 tlnde is?). Por mi parte.
sin embargo, pienso que se trata simplernente de una convención
escénica (como la representación de convites en la calle) según la cual
los acontecimientos que tienen lugar ante las dos casas son totalmente
independientes (en realidad Tranión tendría que haber hablado con
Simón en el interior de su casa, pero dada la imposibilidad de hacerlo
en escena, el dramaturgo ha de hacerlo salir de casa, si quiere que la

Izoo]
[r0z]
'eluaurulrlf,adsa t '*ca{ <asory)o> Á, <a¿au
-?§qo a>s otp,to)L¿astru aa1 anb oaf ap Epuerruue ul uorf,)npuJt ¿Jlsenu
ua oprn8as sorua¡1 'soldrLrJo) aluetul¿r¡¡zd uos f-¿gg sosJa^ sof
osE:)
'urpauot EI ap Lg 'u 'rJr :gL6-sz6 'q»?29 ep se r¿Ilturs ooi
un '(seroPul¡adsa sol ap atuelap rz8nl e8ual soqtuu I3ap ugrf,¿sraluof,
¡sor)rdo;d uzas al sesorp so1!
-'qgordgudogI
-¿se¡'arse,*qenb'j,|',*?,17',il7::r;ü":1;;i,i1,;;,,r'"0
'o8rz-rt ol al ynbe 'ErlW ('ugut
'ofar,r wI
-$ D Ie glse Iqy ('ugruls D opuolauag
'uorJrsodqp nt E Lolsg 'opren)e aCI
'atuan8lS'oorsz8¡asuour
-'sscrdgudoi{¿sESa
supot uoJ odruap Ia reprad opuerJer{ sglsa aW
-'NgrNVuJ
'ugrsuduror z1 rod re^all asrzfap anb Arqol{ '}s ercd olrzp_rzn8
ap uq oun epeJ 'vuueLtz8 sa anb ol opoJ 'sgne sourellol sorlr
008 -EFpod ou sorlosou 'u¡dtuo) vIeLU EUn oqlaq soruaselqnq IS .JS
ercd ¿r{Jasof, oun epeJ oduu¡ Ia uE 'oeJf, oI{
-.sEordgudoEJ
'z-rduoJ Ele erf,unua.r
anb e¡ed sanbulg¡g e ezue^uo) anb apid aW
¿a,rarnb 9nb ¡?
-.NgrNvu¿
ol seqes ou! ,o;a¿
iesv) EI oplpuen requq ¡od glsa opeuady. -'sEcrdgudoal
'z]¡and eIE opuzredsa glsa at ofalr ordo¡d
1a'r;lyg (uso) ns a!)
auand ol D aptonSa anb Lt.oruts o opltolquag \ rJ
'o8ls aJ
sg?
¿opuarua]aJlua Lolsa al anb -'sECIIdQudoE¿
'aLUEAgll'Ísourzn'z8ua¡ -'rvgrN\.uJ
oqrudzf nl -'qactldgudoa¿
e 'opo1 oluJltu 'eseJ EI EIISIA
-'NorN1ruJ
¿saf,rp atu 9nb ¡?
'ze^ el e -'sacrdgudoal
ule r( ¡nbe rBtsa z¡pod ou
o¡ ¿,,odruall oLUSrru ¡v rcxdse ,\,:e1dos UJ?,J sa ou., anb aJIp anb
ug{al asa ap supranJz al ou anb sa? 'Rl 'ar(O vul
'¿8nuol ep osed u susof, sr?l
A6L Je)vq ep Y.tueut u fal.t nl uoJ san8ls anb oa¡
-'qggrdgudogl
'¡ercd
-sa anb elnl 'osa ¡od ',\, opednJo Eqzlsa ofar.t IE
-'NgrNWJ
¿oluEl alsr^\
-nlaJlua »1 gnb .lod? 'tone¡ ¡od 'atulp 'o;a¿
-'qsordgudog¿
'ope18a rre V$a opo1
'oplldunJ aq o¡ et\,
opzp suq atu anb o8¡¿cua IE v.dJ
¿seuall apugp aC?
'ourE ns ¿ -'qqcrdgudogl
\ruJ
IalJ atualusJalua O^EIJS3 Un
¿erüefi atu u?rnó? ¿qA?
-'saordgudoa¿
SrnóN.- Me decía tu esclavo que querías visitar mi casa.
TropnóPIDES.- Si no te molesta.
SrHaóN.- Al contrario, me agrada mucho. Entra y mira.
TneNIóx.- Pero las mujeres...
SrnróN.- No hagas maldito caso de ninguna muier. Ve por
donde quieras, recorre toda la casa, exactamente como si fue-
ra tuya,
TpopnóPIDES.- Como si fuera... 810
TnemóN.- (Aparte, a Teoprópides ) ¡Eh! No se te ocurra
ahora, con el disgusto que tiene, el recordarle que le has com-
prado la casa. ¿No ves qué cara cle pena tiene el viejo?
Teopnópt»ns.- Sí.
TneNróN.- (Igual.) Procura, pues, no dar impresión de
que te estás burlando de é1 ni mostrarte demasiado contento.
I.{o le digas ni una palabra de tu compra.
TEopnópIDES.- Entiendo. Creo que es un buen conseio y
pienso que obrar así es propio de un hombre bondads5s1o1.
(A Simón.) Entonces, ¿qué?
SrnróN.- Entra y míralo todo, con calma, a tu gusto.
TsopnópIDES.- Eres muy amable. Muchas gracias.
Srl¿ór.r.- No hay de qué. l¿Quieres que alguien se quede
contigo y te acompañe?
TropnóprDEs.- Déjame de acompañantes. No me gustan. Sea
como sea, prefiero perderme a que alguien se quede conmigo.ltoz
TneNróN.- G Teoprópides.) ¿Ves el portal y paseo103 que
hay delante de la casa? ¡Qué maravilla!

101 ¡¿¡. bumani ingeni. Este es el único pasaje de Plauto en que


bumanuts tiene claramente el sentido ético de "humano". "bondado-
so", que, bajo la influencia del estoicismo dominante en el círculo de
los Escipiones, tan frecuente va a ser en Terencio: cfr. Andr. L73y 236,
Hec. 553, Heaut. 99. Cfr. también Mil. 7044 y Rudens767 .

102 [5¡6s dos versos $76a y b), que señalamos como interpolados y
que se repiten con mínimas variaciones en 845-6, suelen considerarse
añadidos por un interpolador, que pretendería suprimir en la repre-
sentación los versos 877-847" En nuestra versión hemos duplicado la
traducción de perducto ("acompañar" y "quedarse con") para poder
reflejar de alguna manera el juego de palabras que el uso de este ver-
bo implica en latin: propiamente significa "guiar", "acompañar", pero
tiene un segundo sentido de "engañar", extensible en Plauto a toda Ia
familia de duco.
103 §uponemos, con Sonneschein, que portal y paseo se refieren a
la misma cosa: un espacio abierto en la delantera de la casa suficiente-
mente amplio para dar un paseo.

lzoz)
l€oz)
' ,sauolqEt sol ep sEJnpEIquJESus sEI,, .]lf ior
'o1nu1¿ ord
-o¡d IB oprraJar ouroJ sapruo*aqúqn¿ repuatua alqrraJa¡d sa ,af¿szd
alse E Elou ue sour¿tlpul otuoJ 'o:a¿ 'saulSul:eJ vqeJl¡ru8ls ,zrparuoc
EI ap olruIt Ia JEr.uJoJ ercd'snntla¿ uoJ Erun anb 'saptuo*oqdtrynd ,l?
u¡r8as '{apuop tzg 'uaod ua esopu?svg 'sgur8rl¡zJ or.uoJ ..oJEqJgq,, zlald
-¡atul Eurss¡ 'fLÍ'SI luue^nf:Eg'gt 'Nq 'ruN .ulld :Eot,S,.T.T,uorJz¡
'{J EuuuroJ ¿pnuoJ oluo) Elualod o szqru8 sz1 B otuznf, uE '(.,ou¿rl
-el\, o) ,,ourruoJ,, zf,IJIuS¡s 'olne1¿ ue lznlrquq sa ou_rof, '.oJEqJgB 90I
'ugruls E raJeuauad ap opzfap ¿q e,\esv¡ e¡ anb ep
IEUes oruol atuaurzf,
-ltugl ¿le¡d¡alul ol 'orqruzc ua 'uoruuT iepe^oual EJrsaleu I elet¡ Lnu
sa Euend z1 anb ap oplluas Ia ua euns ep otJaJ¡adruuncsnld lap osn Ia
rod ultul ua opuzroJer) olcaSradru¿n)snld Ia ¿ta;d¡atur ugurrg '(ugltrnp
-EJl BJlsanu ua ,,op¿Jsof, uelqzr{ aru,,) pa,tan{ Hdrua ap oprlues elqop
Ia ue op¿suq'lzcqetuu¡8 al¡o¡ ap '.suJqe¡vd ap o8anf 1a asa,r,-l?sgO sor
'¿lJnq ap oluarurrpaf,oJd c¡rusrtu
Ia BrJuaplrra ¡oLuu
uof, opzaldua sourrJluof,ua apuop ''ss Z€g 'atuaruler¡adsa ',\. ¡.1un1ru
-"top) 6Zg ',t¡'{J 'uturnf, uerelp as anb urs 'vquteí etqvpd elvqurunu
-o¡d anb oduer] IE atueluzsorf,rluur euelepes '¡oJrlqgd Irp ofnoSa¡ vwd
'anb sol E 'sofarn sol E Jrpnlz zlpod ugru¿J¿ 'suquzf sEI JEUOrJuer.u IE
'anb (uraqrsauuos .rod sopzlrt 'Lz¿ puz 8uo¡tS) olsandns EH eS ror
, slizuend 11 ap
seuolqEl so¡ sa¡?'eorofeq¿rt atsa o4qanb Ia or¿qreqorelurd-¡zr
un 'suq¡¿8atuof, un opls uq ou enb oJEIJ glsg 'z¿d uof, aJqnJeJ
es rs or.{Jnur uu.Jernp 'lsu unz 'o;a¿ 'ueuerl anb o}JaJap of,rug
Ie sa atsg 'oduarlsap e uorvtror sul anb otn8ag
-'NorNwI
'o{eqe ap auud nl ¡od
suprr.uoJJ¿) sop szl uglsa anb-lod 'xnlod Jod
-'qEordgudoal
¿gnb "ro¿?
-'Ngwrs'31SrA
u-¡atur¡d E uoJar¡a¡¿d au anb ol ap sa¡oad oq)nur uos anb 'sa¡
-n)rgH rod (sapolrasqo o,¿od asopugctacV)
-'saordgudoal
'auede auodsuz,ll 'sop sz1 tod szurru seJl gn8z¿
¿oprlu^ uzlquq et olugnr ¡? ('ugryS V) -'Ngr{rs
-'sEardgrrdoal
's¿ruu8Vl sq raua]
-uoJ apand anb a¡a,¡rd pEllnJrJlp uof l§or,,opBlsof, uetqetq altr,,
arlp ourg) saLo oNI? ('sapldg¿doa¿ o 'auodv) wJ
.odrua¡t
aJEq e.( 'xn¡g¿ ;od 'opzlso) uetqvq etu or(ns of
0Zg 'szsourJer4 sgru szqtuef o}srl raqzq oerJ oNi -'Ngrtrs
-'saardgudoal
¡uos s¿san-¡E anb .{ srprl
-9s ?nó! '76lszqtuzf ep um^v,rvur ?nb ew;J 'u.rlry t.ul
'pupJal ap úxnlo¿ rod 'orr¡¡u8ury
-'sscrdgudoal
TEopnóprogs.- Sí.
Tnerurox.- Mira qué bien casados están.
TnopnóprDEs.- ¿Casados? 830
TnaNróN.- Ajustadostos, quise decir . Señalando la casa,)
¿Estás satisfecho?
TEopnóprDES.- Cuanto más contemplo cada detalle, tanto
más me gusta.
Tnrruróx (Señalando un sLtpuesto fresco que babría en
la facbada -rJe la casa.J ¿Ves aquella pintura que represe nta a
una corneja burlándose de dos buitres?
TnopnóprDEs.- No, no la veo, por pólux.
TnexróN.- Pues yo sí que la veo. La corneia está entre los
dos buitres y está picoteando a los dos alternativamente. Ge-
ñalando la parte de la pared donde él se encuentra.) por fa-
vor, mira hacia aquí, hacia mí, para que puedas ver la corneja.
¿La ves?
TnopnóprDrs.- Te aseguro de r.erdad que ahí no veo nin-
guna corneja.
TneNróN.- (Señalando la parte de la pared donde estan
los uieicts.-) Pues mira hacia ahí,hacia vosotros, a ver si, ya que
no puedes ver la corneja, puedes ver los buitreslOe.

108 E¡ Plauro el juego de palabras está basado en el doble significa-


do del verbo coniueo, que significa "cerrarse" (ajustar), clicho de cual-
quier cosa pero sobre todo de los ojos, lo que lo convierte en sinóni-
mo aproximado de "dornlir". Tranión, señaiando los tablones de las
puertas (y probablemente también a los viejos, de quienes aprovecha
la ocasión para burlarse), dice' qué apretadamente duermen
(ernpleando dormiunt como sinónimo -Mira coniuent). le re-
plica T'eoprópides extrañado. -¿f)uerrnen?,
decir "se cierran* (coniuent),
rectifica Tranión. -Quise
109 La corneja es, entre los antiguos, prototipo
de sagacidad y de
agudeza visual (cfr. Orto, A., Die Sprichuófier und spricbwófilicben
Redensarten der Rómer, Leipzig, 1890, s.v. cornix, 2) y el buitre de
rapacidad (cfr. Capt.844, Trin. 101). Pero, si bien la sagacidad, es nota
que parece convenir aTraniln, a los viejos, al menos en este contexto,
no parece cuadrarles el calificativo de "rapaces". Ernout resuelve el
problema traduciendo uoltures por buses ("cernícalos"), animal pro-
verbialmentr estúpido. Por nuestra parte creemos que se trata simple-
mente de mencionar a un animal noble y poderoso (el buitre) burládo
por un animal que podríamos decir plebeyo (la corn eja) gracias a su
astucia. Es decir, se trata de un ejemplo más de la inversión de valores
cotidianos tan grata a Plauto.

[zo+]
lsoz)
'EIJUEtJ
-adxa v¡ e eldepe es ou (..opeqard lzrurue un.,) Ientlqeq ugrJf,nprrl
z1 anb IEUTJC E^JasqO 'lpzue^o.rd ua atuaurlzr¡adsa opruatueru BIJqELI
as anb uol¡¿u8lsep '..Efa^o., e1 e:ruBISap emd euepewB 11 ap rn8ual
¿l ap olrurgt ourllrr?t un sa an{ ¡nbe anb 17y9'7Vd'Z .u'{f,) resuad r
EurlJur as anb'lELUrJ!) uoJ opJenJE ep sourúlse'(JelJqJng e o,(odu ns
ue RlrJ anb 'urallJ>^auuos '{l :o}aJluof, ua ..EpEqeJd ¿¡¡ad,, EUn) ,.op¿U
-a¡d IEruruE., oLUof, Dp{ esJepualue elans^ Jluarlrlen}rqull anbuny r,
'Z0I 'u'¡JJ
orr
¿osopaftu un Á opzsad un rod uaruo] at anb s?rr
-enb ol{? 'Esuu)s¿p zaprce¡d gnb uof, awltJ ored vuJ
'osot8llad zas ou anbune 'e¡and EI ap orJed
asa a^all as uarn8lu anb zeq'ugruel¿ 'soruu¡ ('dl?)s ugru$)
¡ualq e.,\vt at an§! 'opo1 ¡od szl¡¿;8 sEqJnN
'pepllnbu¿¡t Epol
'oroJ Áor eru o -'qaordgudoa¿
1u
uoJ JEJJUa Sepand 'rrroJepJof, un oruof osuEru uEl sE .EJlue
'soruu¡ 'ot8r¡acl un8uru Án,{ oN ('salrldg"tfloal W
-.Ngr,{rs
¡1nbe ap o3.rz1l
ieTl ¿oprloru szr{ Jt ou vt^epot? 'o;a¿ 'ourarJut .olq
IE ale?rVl
0it3 -¿lp le aw8tul ieTt ¡o,uad 'oB-rz1! iy,Zl ('oilad M)
'EJILU'IS -'NorNVuI
"'ouad lerrru aruzfgg 'JozleJ -¡od -'sgAldqUdO'CJ
,r;adsg
Ta IS wI
'sand'o"t1uE
-'SECidQudoEI
'opJen)E acl
' alJJe@duo¡u uIS'San d' ¿teilug -'N9i'{IS
-'SECIdgudoaI
'n¡lo8rtuuoJ apanb es uernSlu anb
E aruJap,racl o-rar¡a;d 'uas ouroJ EaS 'o8¡uruoJ uepanb as anb
oz( o-¡arnb ol{ 'seluuuzdu¡o¡z ap auzfgg
'oJoJ -'qgoidgucroEJ
Ia ua eluarpuad olunsz un EJarr\nJ ou rs 'o8rlu<t¡
euepenb au oLusrur o.r( san¿ ( sapldtttdoa¿ W .esu) EI ap sau
-or)Blrqur{ sul szpot ¡od o¡er¿gdLuoru ,( Ig uor atepgn} ¡lr^er{l
'VE! (sapldt¡"tdoa¿ D opttultzuds 'onalxa un W
'xnlg.I ¡od 'ofasuo) uang -'r{gr\rs
'EIISIA -'qggldoudos,
nl JEnuIluoJ eu¿d eIgJ¿JaJeru eI
-'Ngx^,irs
'slueru¿rJEUrpJo
-EJlxe rlsn8 aut opoJ 'Ja,\ opand anb ol oJad
-'qscrrdgucrogl
'ualq "lar urfap at ou anb
078 soUE sol uos 'ouoprad aI 'osa sotuafap 'ouang I,
-.NgrNvu
-uld 3ÁE uo8ulu lnbe oa^ ou o,( isuls¡sul ol\i
-'sacldoru.rrf"'
TsopnóprDEs.- Bueno, vamos, como quieras. Síguen-re,
pues, por aquí.
TnervróN.- Te aseguro que no me separaré ni un ápice cle
¡1112. (Entran en la casa.)

ACTO CUARTO

ESCEI'IA PRIIVIERA

FANTSCOl lS

Los esclavos que, aunque libres de culpa, temen el castigo,


son los que suelen ser útiles a sus amos. porque. los que no g6r.
tienen miedo de nada, una yez que se han ganado un casti-
golt4, recurren a las soluciones más estúpidas: se ejercitan en
la carrera, huyen. Pero, si son atrapados, amasan con males el
peculio que no pueden amasar con bienes. y a partir de una
insignificancia poco a poco 1o incrementanrr; hasta acumular
una fortuna. Yo estoy firmemente decidido a portarme bien,
para no exponer mi espalda a una paliza. Tengo que conser-
r.ar mi pellejo inmaculadotl6, como hasta ahora, y preservarlo

112Aunque respeto la distribución hecha normalmente por los edi-


tores y concretamente por Ernout, en mi opinión, las palabras
deben ser pronunciadas por Tranión, que es en todo
-"Sígueme..."
momento el que lleva la iniciativa de la visita (cfr. w. 794 y 803),
mientras, al contrario, es a Teoprópides a quien cuadra la contestación
siguiente "No me separaré de ti", justificada, sin duda, por su miedo al
perro o, en general, a cualquier peligro desconocido con que puede
ffopezar en la casa.
113 Este Fanisco y Pinacio, que
aparecerá inmediatamente en la
escena siguiente (v. 885), son, sin duda, los esclavos que acompaña-
ron a Calidámates a casa de Filólaques y a quienes su amo encargó ve-
nir a recoger en la escena cuarta del acto primero: cfr. n.32.
114 Los tres versos iniciales de
este acto(858-860) se encuentran con
pequeñas diferencias en Men 983-984, adonde parecen haber sido
trasladados por un retractator.
115 El texto presenta a partir de
este punto, en este y los dos versos
siguientes importantes lagunas, por lo que la traducción es sólo apro-
ximada. para ella hemos tenido en cuenta los siguientes intentoi de
reconstrucción, señalados por Ernout en el aparato crítico de su edi-
ción pero no incluidos en ella: v.865 <tbesaurunt in>de (Camerarius),
866 consili<umst cauere> (LIssin g), 866 <tergunt doleat> (Ritschl)
116 g5¡e es, sin cicatrices, evidentemente.

lzoe)
lLoz)
',,sEJJUanJua el epuop JESnl oursrlu ua,. 'Jrf,ap se 'o)ol Ltt ¿p of,rSglollr
Ia
-l]a JOIEA Ia u3 InbE ssJepuetua ap eq o)tlt ugrfJnpeJt EI E 3s^ed 1¿1
'oIJElOZe 'alualu
-aldurs 'o oIJRBIoJ eJed urlJr^Jes anb supJanf, sEI ue opu¿sued errldxa
es (,,oJelepJof,,, 'u.l) ot$a"t 'lul '..EpJanr ap ozout., uorJeu8rsap vj. ozt
'
6Z0I' cldu.ty¡ sltnrdq)D
ruruoruln '(:892 'stad) Dqulilullt '(Lfi 'pnasd) aquytSaU[ :sBsof, ep
uapJo or.us^[u Ie u3 'JJ3 'rorre]uE Etou EI ua EpEtual'rlo¡ uaSulul ¿l Egull
-uol :sop¿lozz Jas 1e 'so3¡l?l ,,Jezaxsep,, ep ezJetu E ..szprJr^o9,. 6tt
'I09 'ruV ,\SE'ulsv'fa ¡od'{f, :(Eultoq ¡ard) orenr uor srqraq szarrof,
o soEllgl sol ep EJruJg) ugrf,Eu8rsap ¿un ep atuauatuepr^e elvJl aS srr
'9á pnaür ua alualuElos snusa ,\ynbv,
anb s^gtu uJluenf,ua JS ou Dlnru i¡¿suad zlpod as anb ol ep seluenf,a{
souaru oqf,nu olneld ua uos sollnsur oruol sopealdua salzurur sol ep
seJqtuou so¡ anb 'pzprsorJnJ oLUoJ 'sutuape 'soLUaJEAJasqO 'ouruaru
-aJ ue upealdrua glse oluenf, 'rurueg plúUes oruoJ 'E^rsuaJo sgur otuel
'pr.¡nfur aldurs EUn ap asJElEJl a¡a¡ed'o8;equra urs'InbV'Z'gB ''lnl
-EJ'{J:peprlrf,aqurr EI a^erla.r ap ¿}uod as anb 1a ue',.oJJnq,,'..ousr..
oJlsenu e aluale,r.rnba ollnsur un s^ouzllroJ sol xsvd vJ¿ olnry ¿tt
¿PlsIA El r3Álo,\
sa:arn§? 'o¡sruz.{ '¡¿loJJE Ia ua Jluelep Á awtgd
-'orfvNrd
ofsrNVC 'orlvxt¿
VCI{NCES VI{E3SA
'o¿1EpJenf, ep ozoru
un o,( Jes e 6¡lsEprJl^oq soun solle uuas anb oJarJeJd 'EFU
EI enb souaru E¡odtul atu eplzdsa ns 'sEJuenJ ap ulJ E 'enb o.i
-ul) 's¡lsour^oq sofodsap uoJ eJvalqset sol ouz¡dtual uerq 'o1sa
ap aJalua as ouru Ia opuznJ 'yueveut oJad 'oLUE Iru u JeSoJaJ E
OB8 ,(on anb soAEIJSe ep ugr8al EUn ap ofrug Io ,(os ¿¡oqv 'allur EI
?. ?rqJJeur aLU anb ISv 'oluaruruuodu¡o¡ uanq ru -lod oprual ar{
anb orrua¡d Ie se atsg,,'¿rrelñru'z-lan; "¡els¿d e Jr opeasap sglsl
'ollls un E rr rod atúar¡¿dul sglsg 'zsl-ld etuet sauart 9nb rod
?s E^ 'eVl ul sap eur oNI 'z(o,t oNL, :uEJIIdar 3l 'otuz 1e -ra8ooa¡
v uv^e^ anb allp sal es opuunJ 'sozv)elsauuorJfeloJ 'orlncad
ns ap seropuqJoJJap 'sufnu¿;E ep Euell glsa u,se) Ertsanu vtp
Áo,{ anb sa allan,\ as'sauoqlJq uos louang se'souanq
Jas alans ISE '¿as anb ua¡arnb soAEIJSe sol oruof,
uos 'ouru Ia^'olutu
'san¿ ',ru aJqos urJa^oll ou 'sguap sol erqos uelanll anb sal
oLB -ozv sol ,( oualgnf u erpue] o1 '-rzlorluoJ gs ar.u rs'saloz¿ sol 3p
['¡p156s.- (Cc¡n Ltn gesto de displicertcict./ No me cles la
lata.
p1¡\i¡616.- ¡iVlira qué aires de grancleza se cla, el mono!
¿Quieres detenerte en el acto, asquero so parásito?
Ferursco.- ¿Y por qué soy un parásitoi
Prruecro.- Te 1o diré: poreue con comida se puede conse-
guir de ti cualquier cosa.
Fexrsco.- Eso es asunto mío. NIe gusta comer. ¿A ti qué te
importa?
PrNecrcr.- Te haces el arrogante, porque eres el favorito 890
clel am s722.
FeNrsco.- ¡Ay! Me pican los ojos.
PrNacro.- ¿Por qué?
FeNtsco.- Porque me molesta el humo123.
Prx¡.cro.- Anda, cállate, fabricante de moneda falca124.
F¿.Nrsco.- No creas que vas a conseguir que te insulte. El
amo me conoce.
PIxecro.- ¿Y cómo no iba a conocer a. su colchctn.i¡e125
por Pólux?
Fexrsco.- Si no estuvieras borracho, no me insultarías.

722 En las palabras aparentemente


inocentes de pin:rcio. ha de verse
probablemente Lln segundo sentido erótico, más evidente en el texto
latino: te erus amat.
723 Fttmus, corno el griego rcarvóg, qlle probablemente
traduce.
significa aquí "bobadas", "tonterías". inania tterbA, en palabras del
Thesau rus .

Da yi¡. "acuñador de moneda de plomo". Salvo Sonneschein que


interpreta plumbeos numnto.r como "moneda de poco valor', ( base
coin) y explica la expresión como equivalente a "chistes malos" (sta-
le jokes), la mayoria de los cotnentaristas piensan que con esas pala-
bras Pinacio está acusando a Fanisco de falso o hipócrita, puesto que
las monedas de plomo eran monedas falsas, que de plata y oro rólo
tenían el revestimiento. Por lo demás, es muy probable que en estas
palabras haya que ver un nuevo equívoco grosero (ya presente en el
modelo griego), por el cual Pinacio acusaria a Fanisco de ..maricón,'.
Esta explicación originaria de Legrand (Daos, pág. 603), compartida
por Erngy! y Grimal, se basa en qlle las monedas falsas en griego se
dicen rc185r17,a, y rcúB6u @e rcúrcroD, designa la actitud dá qü. ,"
agacha o inclina hacia adelante, esto es, ',pone el trasero,,. La indig-
nación de Fanisco al oír estas palabras parece confirrrar esta inter-
pretación.
125 la palabra culticula, "colchoncito"
ha de entenderse también en
sentido obsceno.

lzosl
16ozl
'1719 '^ '{r :Elrol
-srq usleJ ns ua ugru¿r¿ gur8zr.ur anb or)a:d ¡ap aldr-r1 1a 'rrrap sf qzr
'e-rduoJ psa
ue oprua^Ur uslq opls eq oJaurp oJlsanl{
-'qEcrdgudogl
'Elrrlru.lad o1 al ou
oL 'so1:elda¡v szJersrnb Is 'anb 'sa¡nua¡1 ;od A
'eytetdarz sol ou 'saluuuos ,( salu¿luoJ -'NgrNrwJ
'e7¡e1e1d ap sol
-ualul sras eseJ zsa ¡od EJarJa{o aru vJotJE,ls 'anb selnJJeH Jod
¡u:dtuoc etr¡yu8u.ut gnb'sa¡zgoruul sasorg!
sE
'sopol ap o3:zl sgLU or{f,nru uoJ-'sEcrdgudosJ
Ia
¿?nb ¡?
-'NOrNwI
-'saardgudoal
'sorrlqgd solcl¡rpe sol ap sorrugd sol sopol op
016 -lparu soruatl sanb¿lgild L otusltu o,{ anb oruoJ vuJ
-;rd orcrJrpa ugEuru ua anb orrr ?l]iilt#A;Y.:fJ*;'"0
¿oelpgd Ie ¿oaraulS Ia oprf,arzd ,,{ ar 9n}? \rHJ
^? 'elua)ua aru 'salnua¡1 -tod 'elsn8
aru ol{ ¿sztun8atd eru '¿lsn8 aLU rs an}?
A7
lelsn8 et-'qgordgrrdos¿
-'NorNYuJ EUn
'ulsg oruof, eleJequvleseJ
al¡zd eun8ulu ue olsll aq 'xn1o¿ tod 'sgtuvf
¿eseJ el vreJ oprf,aru d gtqeq -'sEgrdgudogl
a1 o¡1?
'vyt8a¡e ep alursoqer z(olsil -'NoTNVHJ
-'qacrdoudosJ
¿u,rduror eI gDarcd at 9n§7
¡'sap¡dg"tdoal uo) ugu¿ls ap uso) ap opuaryDs) \er¿
orlyNrd'oSsINyC'sacragudo:r¿'NorNwJ
YUEfUAT YNIEfSE
'so1ed E Elanru au anb ualn8iz JrIES e ele¡ ou ,sauorJnzJ
-a¡d rELUol vrcd olrloru tol,u6¡ 'RSoJ vr)o -¡u-ladsa vypod es ou
sEIIe oruoJ szuosJad srun aC 'alpzu aluetuzlnlosqr eles ou ,oB
006 -anl apsap 'tnbe eq ¿r;uand vl erpqr ¿rqe oN? ¿safzttln sa¡oad
sol ap ut.land Etsa "la8alo¡d ercd rrp¿U Áoq oN? ¡r{E! ¡.tcpand
121 opuoad\og_1 'tzuand vI e grerilellt'opranrr aCI
'ose ap rEIqEq ap E[rp-'orryNrd
'roAEJ tod '¡
'ouIE
1e taEoJaJ E oEttuuoJ alue^ 'ugqlJq 'Epuy
sauerl sEI ou
¿o8luuof,-'efr^lNvg
g] opuen¡ 'o8lluot sauorJzJaprsuoJ Jaual e ,\o¡?
-'orfyNrd
TnaNróx.- Puecles decir sin miedo que esta compra se
hizo por mi consejo e insistencia. Yo obligué a tu hijo a pedir
prestado al usurero el dinero que le dimo s (señalando lc¿ casa
de Simón) al propietario.
TropnóprDEs.- Has salvado nuestra nave. Así que se le de-
ben ochenta minas, lflo es eso?
TnexróN.- I\i un céntimo más.
TropnóprDEs.- Se las pagaré hoy. 92C)
TnexIóN.- Me parece muy bien. IHay que er,'itar cualquier
pleito. Si quieres, puedes dármelas a mí, que yo se las claré
inmediatamente a é1.
Tropnóerons.- Sí, pero tengo miedo de caer en una tram-
pa, si te las doy a ti.
Tn.nNró¡¡.- ¿Me atrevería yo a engañarte de palabra o de
obra, aunque sólo sea cle broma?
TsopnóprDns.- ¿Y me atrevería yo a confiarte algo, sin to-
mar precauciones?
Tn¡xróN.- Dime, ¿es que te engañé alguna vez en algo
desde que soy tuyo?
TnopnóprDEs.- Porque yo he sabido tomar las debidas pre-
cauciones, Io que he de agradeceÍ a los diosesl2' y a mi inteli-
gencia. Por bastante listo puedo darme si consigo solamente
evitar tus engaños.
TnemóN (Aparte.) Estoy de acuerdo contigo.
-
TnopnópIDES.- Ahora vete al campo y dile a mi hiio que he
llegadotzs.
TneNróN.- Cumpliré tus órdenes.
TeopnóprDns.- Dile que venga a la carrera a la ciudad 930
contigo.
TneNróN.- De acuerdo. (Aparte.) Ahora yo iré por la puer-
ta traseralzg a reunirme con mis compañeros de juerga. Les

127 El texto es corrupto en este punto. Seguirnos en nuestra traduc-


ción la enmienda de Lindsay: Eam dis gratiam atque animo meo!
128 gn ningún punto de la comedia se ha dicho que Filólaques esté
en el campo. Sin duda Teoprópides ha hecho esta deducción por su
cuenta, porque cree la casa de la ciudad vacía desde hace siete meses.
129 Los autores que, como Sonneschein, Duckworth y otros, consi-
deran qtre 1as casas están separadas por un calleión (angiporfuntl que
conduce a la parte trasera, piensan que Tranión abandona la escena
por este callejón. Preferimos, sin embargo, pensar que TraniÓn sale
por una de las salidas laterales (la del campo, en concreto) pero advir-
tiendo a los e.spectadores con la voz y el gesto de que, en lugar de ir al

[zro]
lrfz)
'oullúl olxsl Iap pBpanSrqur EI rsueluEur oplpual
-a¡d souaq ugnJnpzJ] EJlsenu uA ' opeJquou eluaureluerJeJ., ap op
-lluas Ia ue ula¡d¡alur as eluetulz¡aua8 anb se¡lualtu ' oplnlllsul aluaul
-eluer)JJ,, otuoJ sooou ula¡d¡alur I¿rurJ5l 'ztruanJesuof, uE 'o8al:3 o1
-aporu Iap ugrf,rsoduo¡ ap Eqlal e1 rch¡ vrcd olep un EIraS ') 'e LIe p
ua 'szualy ua repod I, zpu8al¡ ns ep sgndsap o¡od aluaullltulsora^
Lnu oJalug ap orJlatuaql rod oprnlpsur o8.¡e¡ 'o8au8 .,oruouocaur3,, 1e
¿r)uereJeJ Eun ep vwtt as anb erzg'?Vd ep I'u ,( s09 'actta"ta¿ 'aruold
'1zrur:g 'UJ) 'o8rzqua urs '¿suard uarnb Ite;p_ 'eu¿le Epl,t ul ua alaur
as anb ¿uos¡ad Eun ¿ iez:rJel)u,rct ewd eurlnzld ugrruut8ptur EI ap
otn{ res ap ugrsardtul EI ¿pot Ep vuatlo snqa.t snltatao"td a$E og,
'0rT 'u '{l :urasurl
rl¡and z1
-rod 'oapor oganbad un opuzp 'usu) EI ua JEJtue v Ez''odtuu¡
'o1ad
Ie opuztuot gtsa sou ofaln atsa anb oar) ualq sgru anbuny
¿sanbzlglld oprpua^ Er{ e1e,\ anb sE? ¿sarlp ?nó? orstNVC
'etr:u sa 'srglsa anb el ¿¡ue ESvJ ESE -'
'r)Elsouefu solunsz sol -'sECIdgudoEJ
4o Á,;a,t '¡zBIJSe^uI ';e¡3tn ap
opv8mrua olJaJaJd o.ranu Ia sEJS anb Jas ou v
-'ofsINyC
¿zgodrul eru ou anb o1?
-'sEcrdgudosJ
¿e¡tod
Oy6 -rill el ou anb ol sulun8a¡d gnb ¡od? 'ofa¡,r 'gl
-'orsrNVC
srgrurl gnó?
¿eser ese slzorlsap ?nb ro¿? ^¿tqa
¡selEA¿qJ 'so-uoso¡ 'qE! ( sooq)sa sq W
-'sacrdgr{doaJ
'saturugplluf oru¿ orlsanu
¿ Jzf,snq E sorulua¡ ¿zer EUn ap JrJq¿ seJarnó?
¿Elsg sa
¿rrotsq ?nó? ('auodv) -'ofsrNvd
-'sEordgudoal
Eun ep rrrqu sa:arn§?
¿ze^ ¡ugru
-er¡-'rlg! ¡arq¿ 'qE! 'tu]¡and EI opuu adlo8 g-rrnEag
-'orfyNrd
¿orluep
uzrrru gnó? ¿uararnb 9n$? ¿esEJ Iru E otunf sonplllpul sosa uuf,
-snq gnó? ¿ose sa 9n§? ¡'ocsruai D opuatA)
'EuosJad-'saordgudo'dJ
u-¡lo zun8uru ¿ ru
oluarunJlsul ns JuJol ulsrlneu q v lu 'a;qrunlsoJ ap otuoJ 'sop
-Eprz\uof, ap oprnJ al.o es ru 'o3an1 epsep 'InbY
-'ofciNvd
s'galdgudo'lrl' orcvNr¿' ofsrxvg
YIUVN] VNEfSA
('apg '1nbr ap o[arn p rcla¡v oprr8ol
aq orugf, ?ruluof, sal ,{, vtulvt ua glsa opol lnbz ¡od anb grlp
T¡opnóprDES.- Os digo la r,.erdad. pero, ¿qué asunto os trae
por aquí?
Feusco.- Te lo diré. Nuestro amo está bebiendo en esta
CASA.
TEopnóprDES.- ¿Vuestro amo está bebiendo en esta casa?
FaNrsco.- Sí, como te digo.
TeopnóprDEs.- Chaval eres dernasi ado ingenioso.
Feusco.- V-enimos a buscarlo.
TEopnóprDFS.- ¿A quién?
Famsco.- A nuestro amo. u¿Cuántas- veces he de decírtelo
por favor?
. (Tratando de
TEopnóprDFS.- Chaval, aquí no vive nadie
alejarlo, como por su bien) Porque creo que eres un buen
muchacho.
Ferursco.- ¿No vive el joven Filólaques en esta casa? 950
TEopnóprDFS.- Vivió. Pero ya hace tiempo que se ha trasla-
dado de casa.
PIruecIo.- Este viejo está a tratamiento de e1éboro131, sin
duda alguna.
FaNrsco.- Te equivocas de medio a medio, abuelo. A me-
nos que se haya trasladado ayer u hoy, estoy seguro de que
r-ive aquí.
TnopnóprDEs.- Pero si ya hace seis meses que no vive na-
die en esta casa.
Pixlcro.- Estás soñando.
TeopnóprDFs.- ¿Quién? ¿Yo?
Prruacro.- Sí, tú.
TropnóprDEs.- Y tú eres un verdadero impertinente. Déja-
nre hablar con este chaval. (A l-,anisco) No vive nadie.
FANrsco.- Claro que vive. Porque ayer y anteayer, hace
tres días, cuatro, cinco, y así sucesivamente, desde el día en
que su padre partil para el extranjero, no han estado ni una
sola vez tres días seguidos sin emborracharse.
TropnóprDEc.- ¿Qué dices?
PrNecro.- Que ni una sola vez han dejado pasar tres días
seguidos sin comer ni beber, alquilar rameras, vivir a la griega,
alquilar liristas y flautistas 960
TEopnóprDES.- ¿Y quiénhacía eso?
Fexrsco Filólaques.
-
131 g5 decir, está chiflado
, está loco. Recuérdese que el eléboro era
en la Antigüedad el tratamiento habitual de la locura,

fztz)
l€rzl
's?f,u¿JJ ue sorurJnpoJdal ol 'eJqluntsoJ ap
oruoJ 'o8au8 ua ¡r¡nf aJ¿q a1 anb IEt se saprdgrdoa¿ rod zprra8ns so1
-ualEl EluIeJl ep u{If, u)ItuouoJlsu EI eluE of,sIUEJ ep oJqulosE {l ¿E¡
'ol{
-'ofsrNYc
¿opu I Iu ep ES¿f eI Ig gJduor?
'etr.Ilp ('L,tgut!s ap osCI) Dl opltqlouas )
^ -'sscrdorrdoE¿
'ls
-'ofslNYc
-ruof, ue 'vtpolos un ru esrrqf,Erroque ,p gfj;:: T::i :J\"":
la ered gryed erped ns anb epsep 'anb Á7
-'saordgudoEl
'ls
z1 anb ¡? -'ofsrNYc
¿gl¡runuzru
-'saardgudo'rl
'IS
-'ofsINYC
¿sEuru ElureJl Jod
eBtute ns e grduor sanbz¡21r9 anb sarrg?
.SEUITU
-'sEcrdgudoa¿
Elularl .lod 'Árl q ap sul supot uof, 'gueqrl e1
-'o)srNyc
sB u r LU E] u r ar r r o
:3i",:
d, r,, ;i:;;') ;;l;^l''' *
"
¿soluelE¡?
'ulUIaJl -'ssardgudosl
Jod olslNY.{
¿olugnf,.ro¿? -' gudoa1
'ul)Etusllc E 'IS
i
"'9uaqr¡ sanbelgllC anb ISyT -'ofsil{Yc
-'sEcrdgudosl
'ulsrln¿U Eun e tnbe
guaqll 'sol¡o8eu ap afut¡ ue gluud a-rpzd ns anb sandsap 'lznf,
OL6 p'saprdg"rdoal ap oflq ¡a 'sanbulgllC e;\IA InbV 'opIUaA aq anb
¡e rc8q Ia orzouo) l. ¡r anb o8ua] apugp ¡od gS
'ESEf,ep opz¡o,unbe ser{ al IS ;od oEIp of -'orsrNyg
-'sacrdgudoEI
NYC
¿orur23?
¿utuanr ¿l ap sgru oplqaq sgrqBq
ilW euraqel eun81e u¿ o31z rrruot e opertua sgrqzq ou? 'arulcl
'sara"led
^ anb o¡ ep oluol sgtu seJa '|Ie^eq)
'1s anb oEIp-'qECIdQudo'cI
aJ
-'ofsr\rYC
OJlSan^ UOf,
¿OLUE
tqe asrzr{f,Erroqura u}los 'Ees anb u;arnbualnb 'sanbzlgllC JSa
anb ry sacrg? ('o)stuoi D 'elopugtun8a¡d g"rrn8ag ¡oprp.rad
Áotsa 'Úpzprel EI af,rp IS! ¡Iru ap .(y! (auodv)
'oarf, un8as 'saprdg;doa¿ ap oflll sa anb-'saordgudoE¿
IE
-'orsrNryg
qacrdgudoal
¿sanbz¡gllg gnó?
-'
TEopnópIDES.- ¿Y dio a su propietario cuarenta minas como
fianza?
FeNrsco.- Tampoco.
TropnóPrDES.- ¡Ay! Me arruinas.
Feusco.- Di más bien que arruinó él a su padre.
TnopnóprDns.- Tienes más razón que un oráculo. 98C,
FeNrsco.- Me gustaría no tenerla. Es evidente que tú eres
muy amigo de su padre.
TeopnópIDES.- ¡Ay! Por lo que dices, el padre de ese joven
es un desgraciado.
FeNrsco.- Y esas treinta minas no son nada en compara-
ción con sus otros despilfarros.
TeopnóPIDES.- Arruinó a su padre.
FeNIsco.- Y anda por medio un esclavo execrable, un tal
Tranión, que podría acabar incluso con las rentas de Hércu-
Ies133. Te juro, por Pólux, que me da muchísima pena su pa-
dre, el cual, cuando se entere de todos estos sucesos, se Ya a
llevar el pobrecito un buen sofoconcito.
TnopnópIDES.- Si realmente toclo eso es cierto.
FnNtsco.- ¿Y qué ganaria yo con mentir?
Prxecro.- (Golpeando la puerta.J ¡Eh, vosotros! ¿Abre al-
guien la puerta?
FeNrsco.- ¿Por qué la golpeas, si no huy nadie dentro? Su-
pongo que se habrán ido de juerga a otra parte. Yayámonos de
una vez...
TsopnóPIDES.- Chaval. .. 99,
FeNrsco.- (Sin atender a la llamada de Teoprópides.) ...y
sigamos buscándolos , A Pinacio.) Sígueme por aquí.
PrNncto,- Te sigo.
TsopnóPIDES.- Chaval, ¿ya te vas?
Fn*rsco ._ La libertad es como un escudol34 pafa tu espal_
da. En cambio yo, si no temo a mi amo y no lo sirvo con celo
no tengo nada para proteger la mía.

133 Como hemos señalado en otras ocasiones (cfr. n.44 de las


Baccb . y 40 del Curc.) era costumbre ofrecer a Hércules el décirno de
las ganancias.
134 yv¡. paenula. propiamente "vestido de viaje con capuchón", que
simbolizaba, sin duda, la protección en general: cfr. Non. 304a pa.enu-
lam abusiue ad ornne quidquid tegit nobilissimi ueteres transtulerunt.

lzt+1
$tz)
'otnBld ap sEIpeuIoJ sEI
ue sslsrqr seluElsuof, e JeSnIup anb aJqlunlsof,'efEI^ un 3p uqESeJSe.I
enb IE J¿uaf, e JEIIAuI IEruIquq eJqurnlsoJ uJa anb esapJ?nf,e¿ -€r
'(ofai
-JoJ un) .,JezLrvrv,, (q r(.,JapaJns,,(E "ahpa)o"td rp oplluss^ elqop I3 uJ
opzsuq'out1z¡ otxat Iep srrqe¡vd ap o8anf 1a:ulagar ap s^oLUEIEJJ qgr
'88 'u 'r¡f, :opzpnl¿s 1a rod ¿rtel EI ap ard 1u epeta"ldretul sa '(¿u^ el
orug3? 't1¡1¿sl?a prub 'opnlzs ep EInLUrgS aldurls Eun elualurlanl{ s€r
¿pepre,r?'sanbulgllg ep
0I0l suultu ¿luaJ¿nl oplqlJar suq '9s 3nb ol rod -'s'JCIdgudoEI
'olsn8 oqf,nlu uoJ
-'l'l9l\rls
'olueLUotu
un eruapu?llz 'aluruodul sgtu uglJednJo uun sauall ou IS 'op
-uala;d anb ol 'xnlg¿ :od 'ose sa orodLUEI
-'sscldgudoal
'ese) nl ua 'sa;alnb IS 'J¿ue) "'op
-and 'seJUE uarnSlz EIIAUI eLU ou ts 'Euzgzlu oJad
'opuala¡d anb ol '.xnlg¿ -rod 'ose sa oNI -'\l9r{ls
' -'qaoidgudosl
.g¡JELta) E J¿IIA:uI tr,(o.,r al anb sasuard o¡J
'vse) ap uJanJ JEUaf, vrcd osltuoJduo¡ un o8ual
'o.rafuz¡xa Iep Áoq opesa-rEer aq anb sA -'N9r{iS
-'s'catdgudoEl
¿sapupalou opuutun8a¡d
Jepuv e¡ed Jef,uq anb vpeu seuall ou anb sa I,1t Á?
¡suas otlplury!
-'Ngr\ils
'oArA -'saotdgudoEJ
ugelsa salu¿ o¡od
otJantu Ia anb uElJeC 'oJJellua un rcsvd IA 'IS
-'N9r^ils
sECIdgudoEI
¡p¿palo u e [v¡r.
-'
'qg¡oJJsllua un resud lr -'Ngwrs
000I ¿IVn)?
-'sECIdgudoEJ
'IS
-'x9l{ls
¿pepe^ou zun81z ,(oq oroJ Ie ua opzszd vV X?
'<I¡ESEJ B oJoJ -'qECIdQudoEJ
Iep oSJ-lEag
-'N9NIS
¿sa)Eq gnó? ('ugru
-tS W 'vsv) q g-rduor al oflq 1tu anb W erqtuoll Ia gtsa tqa
sand 'epln8asua reqes e Lo,r ol orad ('oto{ pp u-oruts o m&ay
opuatA) 'Lotsa apugp gs ou anb auans ep 's¿Jotuar sutu sau
-ol8a-¡ s¿l e L sut¡arsap sgtu surralt se1 e ope8anzu 3q anb ouIS
otdr8g e opelel^ aq ou 'o8lo anb ol rod ¿squu epeu rl)ap ?nb
erc¿? ¡salnrre¡1tod '.oplpred Lolsgl ¡ o1o5¡
-'qacldgudoa¿
NgNIq 'sactA«2udoaJ
\TUEfUEJ VI{E3SE
SrlróN.- Ni un céntimo, por 1o que sé.
TropnóprDFs.- ¿Y de mi esclavo Tranión?
Sruórv.- De ése mucho menos.
TeopnóprDEs.- ¿l\o te las dio como fianza/
SrnróN.- ¿Estás soñando?
TEopnóprDES.- ¿Yo? Tú sí que sueñas, por pretender que,
haciéndote el desentendido, vas a poder anular el trato.
SrnlóN.- ¿Qué trato?
TeopnóprDEs.- El que en mi ausenciahizo contigo mi hijo.
SrnaóN.- ¿Que tu hijo hizo conmigo un trato durante tu
ausencia? ¿Qu é trato? O ¿qué día?
TropnóprDEs.- Te debo ochenta minas de plata. 102(
SrnróN.- A ffií, desde luego, no; pero si me las debes,
dánrelas. IHray que cumplir la palabra. No trates de negar tu
deuda.
TnopnóprDEs.- Ten por seguro que no negaré que te las
debo y que te las daré. Pero tú no niegues que has recibido de
nosotros cuarenta minas.
SruóN.- Por favor, mírame a la cara y contéstame Oagtt-
na) minas <de plata> (lagttna).
TEopnóprDES.- (Laguna.) Te 1o diré (laguna).
Srn.lónr.- ¿Ah, sí? ¿Me compró la casa?
(Lagttna .) 1)B
Sruóx.- Decía que tú querias casar a tu hijo y que por ello
querías hacer obra en tu propia casa.
TnopnóprDEs.- ¿Que yo queríahacer obra en mi casa?
Srn¿óN.- Eso me dijo.
TpopnóprDEs.- ¡Ay de frí, estoy perdido! Me falta la voz. 103,
Vecino, ¡estoy perdido, estoy muerto!
Srnaóx.- ¿Acaso te ha hecho Tranión alguna fechoría?
TpopnóprDEs.- ¿Me ha hecho? Di más bien que me ha des-
hecho todol3e. Se ha burlado hoy de mí de la manera más in-
digna.
SnróN.- ¿Qué me dices?

138 fs5 versos 1026b-1026e no se conservan


más que en el palimp-
sesto Ambrosiano y se hallan en un estado tan lamentable que cual-
quier inte;.to de recon-strucción es ptácticamente inútil. A continua-
ción parecen que faltan otros 21 versos (que señalamos como laguna)
que tampoco nos han sido transmitidos por los palatinos.
139 Con la oposición "hecho/'deshecho" trato
de reproducir de algu-
na manera el juego de palabras turbauit/exturbauit del texto.

lzto)
wz)
vJoJgTeÍil EI IErurJg uqSas '(oJnSes JJJJ es oul1 spuop) ,.opEUorJrEJ]
Jes,, E Jlzlrnba anb'lzrqra,to:d eslu:¡ Eun Jp'Epnp urs^'EIEJ} aS zrt
'6ZL'u'{l :lerror Iap (z-rasz.l1) ¿t¡and vlu,rrep anb e¡ E'(tutry
-,todt?up ap opu)r-¡ru8rs 1a '1nbz souar.rr IE 'EIJas Jlsg) sESEJ sEI ep uJ
-aszrl z¡ rod arrot anb a1¡zr EI Etseq opu8all Er{'oapor un opurp's9nd
-sep ,{ odur¿J IE af,npuoJ anb ourtuef, 1a -rod oprpls^ ¿q ugrur:1 anb
G€Z '?Vd 'DL4uruoJ oua)sa oT) ¿JEeg uof, ¡¿suad sourrJ4a¡d 's¿srui sop
sEI 3Jlu3 aluelsrxe Elanfallzt EI E eJerJeJ 3s ugruEJJ utnl-,todtgua uo¡
anb 'operrpur souaq e,( ouc-rJ 'uJeJJ seJolnz sounSp anbu_ny ,n,
'II'99I olsaJ'4J:sou!1El s^ordo:d so1 vrcd
uu8lua un eL eJe leut8r¡o op¿)rJru8ls ol.n¡ 'ELUrlse o or¡a¡d ap olrl
-rua8 opedrtoJJals^o rrn
't)nou se ugrutrrJ zaldura anb z:qe¡ed EJ ulr
¿un ua uzJluanJua as anb soJlo sor.lf,nr.u Jnb ol o8eq '¿sr-ld
¿pot y'¿y¡oJo¡ ordo;d rtu ua apual JLU as anb opuarÁ'anb ¡sy
'?alqlu¿su ns ap ua.,(nlJxa eur solle 'opruna-l aqnq ol oluEnJ
0s0I ue 'o;a¿ 'sElsrn8Janf sol ap opEuss Ia rEfo^uof, 3p ugrsrJap
¿l otuo] 'seru-re ep soJeuEduroJ slru E orn83s JESnl E e[npuoJ
.{ orpasz Iep grqll enb sgndsag'surqruaq se1 Á soqreru sol'oirf,
-.rgfa rru opot E rrlzs arlq e1¡a .rod [ rcd ua ¡¿d ep uqe u1 'ugfa¡
-vr Ie zp anb ouanq Iap uuend z1 '¡7lolJOnq ortsrnu v ug{a¡1vt
¡a rod suprpuorsa u gszd o¡ad 'tIIv ¡od @dtuat pp oplos ol
aruarualqsod opuof)Ua, gqf,rzur aru 'ofrq ns E ref,snq ¿ odrur¡
Iu gtlua eLU olu¿ rru opuznf 'rsv 'gtr,,oulLUoJ,, vxry¡vd eI e¡yu
-8is anb oi gs ou 'o8anl apsep 'or( anbun¿ 'ourLuof, un elEA ou
'o-rErlad ep sotualuoru sol ua oparr.u auall anb arquoq IE
Nr9rNYu¿
olr\irnÓ or¡v
('ugruls
dp oso) ua uo"tlug) 'Iru ep opulrnq uq as EruroJ 9nb ap 9-rzu1d
oy¡l -xa Jl 'opol arzluo) ol al odu¡au orusrlu Iy
-'b^EatdgrrdoEJ
'so¡a8c2J
-'Ngwrs
'sEpJJn¡ s¿un ,(
uapnfz atu anb e¡ed soÁEfJSe soun auzfgg
-'qEcrdoudogl
'opranfE acl
'¿L[e]p duo¡¿ i¡c1,\EJ -rod 'o8ltuuoJ ua¡ -'Ngwrs
-'qECidQudoEI
¿serarnb 9n§?
-'Ngr,{rs
'ugrJzJoq¿loJ nl setsa;d au ,( sapn,,(r
aru anb orrlcfns el ¿Joqv 'olualuoru un rc¡ed uls Fu ap ,(oq
oprlrnq Eq eS 'pzpra^ r¡nd z1 o8rp aI
-'sacrdgudoal
situación peligrosa o compli cada: seguirlo complicando todo
cada vez más hasta que no de)ar títere con cabeza. porque
estoy seguro de que ya no h^y medio de ocultar aI viejo todas
nuestras calaveradas. (Laguna.)t+t Me adelantaré y anticiparé 106,
al viejo y firmaré un tratado de paz. Pero esroy perdiendo el
tiempo. Mas, ¿por qué habrá sonado la puerta de la casa de al
lado? ¡Si es mi amol (Retirándose a un lado de la escena para
no ser uisto.) Quiero yo saborear su conversación.

ESCEINA SEGUI',IDA

TropnóPrDES, TnexróN, LoReRios

Teopnóprnss.- (.4 los lorarios.) Quedaos ahí donde estáis,


detrás del umbral, preparados para, tan pronto como os llame,
salir corriendo en el acto. Ponedle inmediatamente las espo-
sas. Yo voy a esperar delante de mi casa a mi burlador y por
mi vida que voy a burlarme hoy de su pellejo a conciencia.
TneNróx (Aparte.) Todo está descubierto. Ahora lo mejor
-
es, Tranión, que pienses cómo actuat.
TeopnóprDFs.- He de pescarlo con habilidad y astucia,
cuando llegue. No le mostraré inmediatamente el anzuelo, 10-
sino que soltaré el sedal poco a poco. IHaré como que no sé
nada de lo que ha pasado.
TruNróN (Aparte, con ironía.) ¡Qué bribón! No hay orro
-
lrombre en Atenas tan astuto como é1. Es tan difícil engañarlo
como engañar a una piedralaa. Me acercaré a él y le hablaré.
TEopnóprDFS.- iOjalá se pres entara ahoru aquí!
Tnq,Nróx.- Si me buscas a mí, aquí me tienes cara a cara.
TgopnóprDEs.- ¡Bravo, Tranión! ¿Cómo va eso?

evoca la toma de una ciudacl y la venta como esclavos de los habitan-


tes en el foro.
t43 Los versos 1055-1067 sólo se conservan en el palimpsesto
Ambrosiano, pero el estado de los versos 1056-1058 es tan lamentable
que resulta vano cualquier intento de reconstruirlos.
144 y,¿ piedra aquí es símbolo de la imbecilidad. Obsérvese
la contra-
posición t itomo) doctus/laprs como en Merc. 632. Cfr. tan-rbién Mil. 236:
neque babet plus sapientiae quam lapis. Según Sonneschein la refe-
rencia a la piedra se hace napd rcpoo\orc{av, pues una piedra no pue-
de ser engañada, como no puede serlo Teoprópides y por la misma
razón.

lzrsl
l6t7)
'160r '{l
oJed 'orJln[ ¿ JI EfeSUOJPSap el '.lEnlf,¿ uglf,spuauJo]al ns uoJ uolJllp
-eJtuof, ua'uoIuEJI I0II osJal Ia ue'alue¡apv s7urt o¡od anb sa'uglu
-ldo zJlsenu ua 'ugtlf,nJlsuoJal z1se 3p aluzl¡odutt sgtrl elualue^uo]ul
'auDW'HL'LLtotuanut auls'snt ut ollt tun) t utnÓ'Uf :an8ts
1a sgzrn§
ourol sa anb 'oa-I ap ¿JnlJal ¿l oprn8as soueq 'uollf,lluoJ Iu oLUSEIS
UIS 'ugtccnpzJl uJlsanu uE 'EIJOIJEJSII¿s eluatrllrlol Eu
-nlue opelszurep''sepeuvn
-n8uru anbune Lnru orqtraq u¿q as I? 3p anb szpualtuue sul '(
('auoru utoxuort lssn! w runru 1a tunfi) otdn:-rof, sa 880I osral Iil srr
'ese) ¿l ep pzpardo-ld EI saluunqlrl sol eluz alu¿lJar
anb a¡p o lnbe olaruagrl 'oplplrap glsg ¿oa"r3? YUI
'oeJ) '¿¡elttelq oT '<vTeJedsg
060I -'sEaidgudoal
'arluan)ue o¡ anb e[¿p g ¡'tado)sa ap Dlttn{
oun fi2.¿luo)ua ap opuolo"U) 'ol¡tnf e oluryf YUJ
'grclap sol aIU anb orul)
-'q'ccid9udoEI
xnlgd -rod 'grclep sol at sgtuef ¡se]raluol!
-'NQIN\?II
'ot-tolz8oJJalul ns ¿¡ed
solzlf,sa sns sopol e ¡zlsa;d gltauold aW
-'sECIdgudoEI
¿grpuodser al gnb
'oz( afrp al
oursltu osg ^? -'NQINYUI
-'sECIdgt{doEI
('ostart un ap attnSay
-'NqlNwI
'oraulp opIqIJa r etqerq IU usel ul oplpual etqvq ru anb z¡-r
-vtnl'zl¡anb ol. ¡s 'anb gllauro;d atu 'sgtu sE
-'saaldgudoal¿ro^r'J
¡od 'o;autp oplqlf,er raq,q gEau osery? ¡aLg!
'sanbzlgllg E es?) ns oplpuo,\ ¿q ou ¡9 anb zl
-n8asz l, 'aluaulepunlo-l 'z8alu ol anb oJBI)
-'qECIdgt{doEI
'u8aru ol ou
anb o-ln8as anbtod 'opuueulorq sglsg '?s eA YUI
19
¿oU'.tlYz
-'qgsldqudo,I
'e8aru o1
oN 'Iru 3p opuulrnq s9lsa al anb osrJ ¡e,\ epuy!
-'NgINwI
'eleyd ap Epauotu ¿un
080I ru opep sryt\erq al sgtuvl anb ugrquzt ,(
-'qECIdgudoEI
tgtNVuI
¿eBaru o1?
'soJe)ouor z8alu anblo¿ -'t
-'qacldgtldogl
¿?nb to¿?
oJlsanN 'ounl
'vlrruet? un L eJnpeJe: un sa anb oaJJ oulrel -'NglN\ruI
-¡odo otuaruotu Ia ua 9rc3a11 anb 'xnlgd rod
'atuulsul-'sECIdgudoEI
un ua ¡nbz Vre$e
sanbelgllg 'sou¡sadtuzf, sol oduz¡ ¡ap uzEall u \ruI
TpopnóprDEs.- Pero antes quiero interrog ar a sus esclarros.
TneNrórv.-Ya tenías que haberlo hecho. (Sentandose en el
altar que bay en escena.) yo, entretanto, ffie instalaré en este
vl¡v¡146,
Teopnó ¿Para qué?
Tnamórrr.- Eres un imbécil. pues para que no puedan refu_
giarse en é1 los esclavos que te preste para el interrogatorio.
Yo, desde aquí, presidiré por ti el tribunal, paÍa que ,é d"rr_
rrolle con normalidad el interrogatorio.
TnopnópiDEs.- Lev ántate .

TnexióN.- Ni lo pienses.
Tropnó Rájate, por far.or, del altar.
Tn.eNlóN.- ¿Por qué?
TEopnóprDES.- Te lo diré. porque mi vercladera intención
es que se refugien en é1. Déjalos. Así me resultará más fácil
hacerlo condenar por el jueztnT a pagar una inclemn izaciónl18.
Tn¡.NróN.-Fíjate en lo que haces. ¿por qué quieres compli_ 11r
car el asunto? ¿No sabes lo peligroso que eslr a juicio?
TeopnóprDFs.- Anda, lettántate y ven aquí. euiero peclirte
un consejo.
Tnexlox.- Te lo daré desde aquí, sin cambtar cle postura.
Sentaclo soy mucho más listo. Además los consejos jo., más
seguros si se dan desde los lugares sagrados.
TEopnóprDES.- Levántate y déjate de tonterías. Mírame a
la cata.
TnaNróiv.- Te miro.

f i6 fts5¡lta difícil una vez


más saber delante cle qué casa estaba si_
tuado el aitar. Ernout rcfr. indicación escénica , pasaje) se inclina
por la de Teoprópides, Bertini (n. a 1089) por la de "rt"Simón. Recuérdese
que un altar (cfr. el caso de las dos jovencillas persegllicJas por el le_
nón en Ruclens 688 ss.), era un refugio inviolabie para u., pé.reguido
que la única solución a que podía recurrir el perseguidor'para ir.r._
Ilo_de
él era prender_fuego en torno .al altar, pues se consiáeraba que
así no eran los hombres sino un dios quien lo oblig aba a salir. fs ta
solución_a que recurren tanto Teoprópides en esta comedia (v. 1174),
colrro Lábrax en un episodio similar de Rudezs (761 ss.).
117 Se trata, sin duda,
de un árbitro: cfr. 557 y 1143.
,1t Ut a.Élumento de Teoprópides tiene ,., íógi.r,
nr.que el astuto
esclavo, naturalmente, no va a dejarse embau.rl Si los esblavos cle Si_
món se refugian en el altar, substrayéndose asi aI interrogatorio, es
que reconocen implícitamente la culpabilidad de su amo y teoprópi_
des puede estar seguro de ganar el pleito.

[zzo]
ltzzl
'ss I9LSuapna 'rp :rvl
-lE Iap rekr,q E Erslladruv L crtsalr¿l ¿ rtrSIIqo ErEd xrrqg'I rod suapny
ue opvzlllln opol?Lu OLUSILU lep EIEJI es 'soultrflpul r,{ orLIoJ 1r1
'lq\ ul.DlSlSAp SnJl':lLll I'O,Il,l lS ')ulq>
a?poq pdapa ruDnbutn^J :o¿1ap EpueILrIUa EI tod opEInB soulaq sof{
'rpuurrxoJdp olgs uut uoIJlnpEJ] 11 L otdnJJol sa tIII osJar II ogr
(ue¡p3; 'o8anf ns JEJIr:)sELUUJSep aJ
-arnb seJolnrolJelur sop sol ap oun8uru anb oprp 'IlpEU plJepuarduo¡
ou 'uorf,Es¡a^uoJ eI v eJa[]sISE anb ¿uos¡ad EJeJJel run anb sa sEJq
-v¡ed szurlrqrs stls uol ugIU¿JJ JIf,ep a¡arnb atuaLllalqrsod anb o1 ¡r¡-¡
'trsof, EJlo olunSsld a¿
-'sscldQudo,J
'sorqEl sns 'so[o sns
'sufa¡o sns 'sopap sns 'souel-u sns 'sald sns uoJ
-'Nott{wl
¿alem ap grl)rEru
aur opuunJ 'ofII{ Iru E 9[ap otugJ? 'atu¡g
-'qsclclgudoal
¿'oldruaIa
ap aurJeuod saJelnb 3nb sEtullsJ 3tu oluEl? YUJ
'rrldruaIa
oBrlsEJ un rauod v. Lor el anb 'xnlgd rod gudoa¿
'opESE enb olrJ
sgru oqJnur l"olsa oplJof o at as II{ vrl
.'ErrnJo
¡glo8np-ro.,r 'oBan¡ Á Pqal Jp JEIIE
Ia JEspOJ JeJEq V ,{O,t OLUSiLU eJoqe Send -'q-{CIdgUdO'CI
'o<1rnbr ap afzcl atu anb
VreJSol elpuu ezJanJ eI e anb 'xnlgd rod '<-r-¡n[ eI
'opzretueradns ¿oBIp'opz;a1ug?'selre[nuu¡E -"N9INYuI
sr;]san,\
supol ap opEralua erualuula¡duo¡ Lolsa send 'soses sol RISELI
0I I I op¿uos sEr{ eur Jnb ualq uul ot{f,all s¿q of
-'sscldgudogl
¿soJotu sol u¿E
-lenf, 3t osu)y? [e]Uu o uarq oqf,eq aq o1? 'erulp A
'ETJUSI]UOJ U SOf,OtU SOI OpEUOS SELI Ar{ -'NgINYUI
-'SECId9udOEI
¿9nb to¿?
'opvyvau3 sllll aw -'NolNrrul
-'sacrdgudogl
YUI
¿esed al ?nó?
¡,tU ep z(y!
-'sgCldgudoal
'szlnu¿-r8 soun soruos sop
sol sand 'oqraro-rd ug8ulu evvJvs ou anb.ro¿
-'NolNlY¡{I
¿gnb ro¿?
-'qECIrdgHdosI
'6r,13JQtUvq ¿p etJ
-rJour as 'oJeJJel un ¿-ratsndJelul as IS 'oel aI
^ -'NgtNvuI
¿SeA eW?
-'qacrdglrdo'Jl
TnrNróx.- Por eso te respondo otra cosa. (V'iendo llegar a ll2}
Calidamates.) Pero ahí veo llegar al compañero de tu hijo, Ca-
lidámates. Resolvamos nuestro pleito en su presencia, si es
que tienes alguna queja contra mí.

ESCENA TERCERA

CeuoÁnATES, TEopnoprDES, TnexióN

CauoÁvrArFs.- (Sin uer a los otros personajes.) Una vez


que enterré en el sueño y dorrní tod,a la borrachera, Filólaques
rre dijo que había regresado su padre del extranjero y rne
explicó de qué manera, a su llegada,había sido burlado por su
esclavo. Dice que le da miedo presentarse ante su padre. Así
que, de todos los camaradas, sólo yo he sido nombrado ernba-
jador para conseguir de su padre Ia paz. (Viendo a Teoprópi-
cles.) Precisamente ahí 1o veo. ¡Estupendo! (A Teoprópides,)Te
deseo salud, Teoprópides, y me alegro de que hayas regresa-
do sano y salvo del extranjero. I{oy cenarás en mi casa152. I\io
se hable más.
Teopnóp1pps.- lss dioses te sean propicios, Calidámates. t130
En cuanto a la cena, oo, muchas gracias.
CeuoÁuArFS.- ¿Por qué noi
TneruóN (A Teoprópicles.) Acepta. Yo iré en tu lugar, si a
-
ti no te apetece.
TnopnóprDEs.- Pero. ¿todavía te atreves a burlarte, bribón?
Tnexróx.- ¿Porque rne ofrezca a ir a cenar en tu lugar?
TEopnóprDES.- No irás, te 1o aseguro; te llevarán, como
mereces, a la cruz.
CeuoÁr,lATES.- Anda, olr,.ida eso y promete que vendrás a
mi casa. . .

Tn¡.NróN ..a cenar. Prométeselo. ¿Por qué no hablas?


CeuoÁ¡,r¡ges,- (A Tranión.) Pero tú, ¿por qué te has refu-
giado en el altar?
TuuóN.- ¡Qué tontísimo eres! (Señalando a Teoprópides.)
Desde que llegó no ha hecho más que asustarme. A Teo-
própides.J Dile ahora lo que he hecho. Ahí renemos un árbitro
para juzgar nuestro pleito. Vamos, expón tus acusaciones.
TropnóprDEs.- Te acuso de haber corrompido a mi hijo.

152 Cfr. n. 136.

[zzz)
L€ZZ)
anb soueerf, selelugp\e) tzrllln InbE ap rluzd E rnb lrrnld {!l ssi
'EIpeuroJ
EI ap ugrf,f,nportul EI 'rIJ 'CIt.,tDlplsohr EI ap clSar¡B olapotu Iap rolnr
'62 t'1r:aua8 uglJ
Ie Juullu¡atap ercd ugISnlE Etse ap JolE,'\ [a 3JQo5^
-JnpoJlul '{l :sslpal"UoJ stls ap olepoul Ia sauolsEf,o SESJaAIp Ue olnEld
E uoJEJlsIUILUns soqLUE Á eran¡ EIpeLUoJ Irl ap seJolnz seJqel?f, sgru
s^ol'oJpuEuaIN ap sgnds^Jp'uos^'eQEs^ 3s^ otrlol'uguta1tg I' ()11316 tg,
'JUaIt anb oPatul
uoIUErJ ¡¡1
Iep Eraqll ol IS oIIIS ¡; g:elap al olps^ anb ;i¡ap a:arnb
-os soJlosol{ 'q(isoJlosou uoJ eluetuE}unluoJ ozlq ol 'ozILI anb
ol opol 'so8aáf sose e eíant as pepe ns E- anb seqes' !I 'ofq
n] sA 'pnlue^nf ns L p¿pefeu ns seuoprad anb or¡¡dns el o,\
'ozlqenb ol opol ap op¿r3]ua sg]sa anb eqES anb"rod'll eluz
esrztuesard ezuen?rs^ up el sand 'tvr e glpn)u I9 'ollq ru ep Ep
-eJeLvef, Ie Los anb saqzs ltl 'lz8n1 ;arur'rd uE
opJsnfu ac -'sarvl{ycilYJ
' (' sapdg"¿doa¿
aLueqrtnsg-'sECId9udoEI V1
'tut e JEIq¿q atuzfgp ioluatuotu un ¿]elry)
'srlpatuor sns-'ssJYi\yaIlYJ
ercd soge8ue sof,
-r¡u8zu sVJeuot¡¡odo;d sa'I '7<1o,\EJ)se nl glJnq al EJauutu 9nb
gEI I ep salztugnr 'uotualld o ollJlg ap o8ruz sera IS
-'NQINIvUI
sacldQudoEl
¿rareq opand 9nb erorq?. ¡? ('saprugplp7 W
-'
's¿lsll sgLU Jes ep u¿q 'of
-u¿lq o¡ad Ia uaua1 e^ anb 'pzpa ru ap szuosrad sz1 'ol{raq ol
L 'sa1nlr9H ;od 'ualq aJIH
-raqELI ap o-l8alu etu
as anb ua BLU
'Itu ap glrnq-'\roINYuI
-JoJ e1 anb souatu rl-rodul atu eA' surutap oT
-'sEoldgudoa1
'p<1;E8nl Iu ua Rl elual
L oparul Itu ap eruur?qll saluv (ta4o P rautopuoqo o asop
-u?tlsl"sa,t
'saruLuqptq) V) iedueq uun sa ols¡1!
-'xt¡INIYUI
'otleld atsJ
¡eEznl ep r,u ewE¡V¡uE 'uelq.{nu a¡a"lzd aW
'Jelle -'sECIdgudoEI
'elelue,\3-I ('t{gtttDJJ V)
Ie ue gJzlues etu o
'olunse alsa oL an?znf anb euraryurJad
sara anb"rod 'o8tl
'llqgq opulsuulap opeSoqz un-'sarvlNyallY)
-uo) opuplnJ Jaua] ap eq anb 'salnuaH Jod
-'sacidqudoE¿
¿sEIIIrur.J sa¡o[aru szl ap so[rq so1
ueJzq otuoJ ¿ aluaJaJip vJeuvLU 3p opzpodLuoJ zq as? 'o;a¿
'oreulp alse sotuElses sou anb ollurpE u orsulp glpld
'( -ottPgr
¡r/TL anb 'ár.rrtne nl ua e8luz ns E guaql¡ anb 'letu opzJqo eq o[1r1
nl anb oJZouoJaU 'oluetuoru un etuul-{f,gJsg
-'s'ErYNycIlY)
mos los culpables. Los intereses, el capital y tocios los gastos
ocasionados por la compra de su amiga, tocJo te lo.e.*bolsa_ 116
remos, lo reuniremos entre todos, saldrá cle nuestro bolsillo,
no del tuyo.
Tnopnó No pudo enviar un embajador más persua_
sivo que tú. Ya no estoy enfadado ni irritado en absolulo con_
tra éL Al contrario, que mi presencia no le inrpicla amarj beber,
hacer lo que le apet ezca. Si está avergo nzaclo de haber hecho
el gasto, me doy por satisfecho.
CeuonrrATFS.- Está muerto de verguenza.
Trutxlórrr.- Y después de este perdón, ¿qué va a ser cle mí?
Tropnó Serás apaleado, basura. colgaclo cle una
viga1s6.
TnaNlóN.- ¿A pesar de que yo también estoy a\¡ergo nzado?
TEopnóprDES.- Por mi vida que te mataré yo mismo.
CelrnÁr,rArFs.- Anda, concede un indulto general. perclona
aTranión, te lo ruego, por 1o que ha hecho. Hazlo por mí.
TEopnóprDFS.- Cualquier cosa que me pidas gustosamente 11-
te la concederé excepto que renunc ie a hundir eá la miseria a
este bribón por sus canalladas.
CeuoÁnlArEs.- Perdón alo, por tavor, Teoprópidesr;;.
TsopnóprDFs.- (Señalando a Tranión que se ba puesto de
pie en el altar, en actitud clesafiante.) ¿Ves qué pose ha aclop_
tado el muy bribón?
CrunÁn¿ArES.- Trani6n, cálmate, deia de hacer el tonto.
TnopnóprDFs.- Y tú deja de pedirme eso. yo lo obligaré a
calmarse a bastonazos.
Tn¡xróirr.- Te aseguro que no hace falta,
Cerr»Ál,lArFs.- G Teoprópides.) Anda, por fal,or, percló-
nalo.
TsopnóprDFs.- No insistas.
C¿unÁu Te lo suplico, por Hércules.
TeopnóprDEs.- Te digo que no insistas.

ha de interpretarse más que como un ph,rral mayestático en el .senticio


de-que habla en nombre de la soclalitas de juerguistas que representa
(cfr. 1126).
156 ps.rcrdese que los
esclavos eran azotad,os normalmente colga-
dos de una viga: cfr. n. 19 del Anfitrión.
157 fbsspropid,es es una razonable
conjettrra propuesta por Lindsay
en su aparato crítico para colmar una pequeña laguna que presentan
los manuscritos en este verso (1172).

lzz+l
lezz)
'plpn¿ldu e:oqy
'op¿ururret eq Erpeuror ?.1 'sa.ropzlradsg ('Dqqlxd
tn 'oles
-rarapvtBe ap suq uarnb e sa I? y ('salpruqptto) t oput loUaS_t
'ouopJad at :elel 'a1a,t 'EpuY ('t,tgluo",tJ V)
OBI I 'Jo;\EJ Jod'.oieugpJed -'§'icIldgudoa,
-'SEJVI'\IyCI'IVJ
'u If uarluof
e 'euegeut 3p ul ap ,( Áoq ap EI ap 'ssqLUE Jp JuESuar sgrp
-od sa)uolug 'epeuoqlJq eJfo et\ euegeu JalaruoJ v vranJ ou
o.{ ls otuoJ ¿teBot ap oluul safze at gnb -ro¿?
-'n,orNvuJ
'rur .rod oVe1E-'ol¿ugp;ad'o¡r1dns
ol el 'z¿L ulse -lcld olgs^ 'ouEA ua saJlp of
-'sEIYI{YCITVS

También podría gustarte