0% encontró este documento útil (0 votos)
176 vistas10 páginas

Juegos y léxico de la cultura Monkox

Este documento contiene 3 secciones. La primera lista nombres de juegos tradicionales de la nación Monkox como "carrera embolsada", "el trompo", y "la sortija". La segunda sección enumera árboles maderables como "ajunau", "asucaro de la pampa", y "chisojo". La tercera sección describe animales silvestres como "peta", "peni", "lagartija", y "lagarto". En general, el documento ofrece una lista de términos relacionados con la cultura tradicional de la
Derechos de autor
© © All Rights Reserved
Nos tomamos en serio los derechos de los contenidos. Si sospechas que se trata de tu contenido, reclámalo aquí.
Formatos disponibles
Descarga como DOCX, PDF, TXT o lee en línea desde Scribd
0% encontró este documento útil (0 votos)
176 vistas10 páginas

Juegos y léxico de la cultura Monkox

Este documento contiene 3 secciones. La primera lista nombres de juegos tradicionales de la nación Monkox como "carrera embolsada", "el trompo", y "la sortija". La segunda sección enumera árboles maderables como "ajunau", "asucaro de la pampa", y "chisojo". La tercera sección describe animales silvestres como "peta", "peni", "lagartija", y "lagarto". En general, el documento ofrece una lista de términos relacionados con la cultura tradicional de la
Derechos de autor
© © All Rights Reserved
Nos tomamos en serio los derechos de los contenidos. Si sospechas que se trata de tu contenido, reclámalo aquí.
Formatos disponibles
Descarga como DOCX, PDF, TXT o lee en línea desde Scribd

Lorena

Nombres de Juegos típicos


Barukux au pusanes = Carrera embolsau.

Sukunux = El trompo.

Sorotikiax = La Sortija.

Bapiratax = Taro.

Sues Kosipiatasa = Palo ensebau,

Nomesixh taityo noxixhox = El gato y el ratón.

Enkixh = La mancha.

Basokox = El volantin.

supikixh Kurasix = La gallina ciega.

karetóma = La carretillita.

Seboyama = La cebollita.

Tukumax = La soga.

Nityobɨkɨ nokɨtɨrɨkiox = El salto del león.

bausima = La tinajita

pejichi

pato enterau

huevo podrido

pollito ramada

el embrujau

la tuja

comper

el diablo de 7 cacho (ten ten ten)

la anta

el reloj

botellita envenenada
lobo lobito

sinki

piripi

juego de run run

pelota quemada

el caballo

carreton

zanco

cinturón caliente

NOBIRI SUEKA = NOMBRE DE ARBOLES MADERABLE


Nokisenenes = ajunau
Nopicharax = asucaro de la pampa
Nusukax = asucaro del monte
Nansibax = chisojo
Nutaxinenes = sirari
Kikixh = cuchi
Mimikixh = guayakax
Noboripakioxh = paquio
Noetakixh= cuta
Nokises = cuse
Nokixix = chituriki
Nonens = tajibo
Nosixh = curupau
Notimimix = picana
Nukiuxubixh = morau
Paxtiox kituriki = tarara colorada
Paxtiox amariiyu = tarara amarilla
Tananakax = cedro
Xoriokox = roble
Xoriokox = isiga
Nobiosix = Bibosi
Serebo
Ochoho
Nutasanx = Garroncillo
Norixainxh = sukupiro
Nokises = cuse
Kopaibo = palo de aceite
Juan Bailaba Parapaino

NENAXI MONKOX.
Takux natɨraixh = Tacú.
Batubaxityox = Manija.
Takux barɨkɨrox = Batán.
Kanx batubaxityox = Piedra Moledora.
Tarapicha = Trapiche.
Bapaxityox = Maseta.
Xhikareráx = Escalera
Yokityakixh = Retaceador.
Metox = Trampa.
Payutux = Flecha.
Borokixh = Bodoqui.
Narɨpɨta pooma = Mordaza.

Barotox = Punzón.
Kaxurixh = Carrurí.
Tañikix = Juso.
Maiñatax = Torno.
Púntax.- Fonda.
Batobichox.- Sacudidor de algodón para hilar.
Yapox = plato
Chapox = baso
bausix = tinaja
Siukux = olla
Paxopes = cantaro
Kuxabixh = fuente
Kasuerax =casuela
Niririxh = tari
Maikox = cucharon
Mekotox = jometoto
Taropes = mate
Baokox = churuno
Kises = cuchillo
Kibox = garabato

NAXTAXTI MONKOX IMO NAPES.


COSMOVICION DEL MONKOX.

Nixhi yirityux = Jichi del cerro.


Nixhi tux = Jichi del agua.
Nixhi n<unx = Jichi del monte.
Nixhi Kanx = Jichi de la piedra.
Nixhi makiɨtɨx = Jichi del viento.
Nixhi nantaityux = Jichi del puquio.
Nixhi tobixh = Jichi de la Noche.
Nixhi Mutusa<x = Jichi de la Neblina.
Nixhi Numukianka auki n<unx = dueño de los animales silvestre.
aɨbo ane panx = Luna Nueva.
Ataso panx = Luna Llena.
Nityarus< sux = Corona del sol.
Nityarus< panx = Corona de Luna.
Nisonixh kurubas<x = Canto de la Gallina.
Nisonixh Nusupupux = Canto de la Lechuza
Nisonixh Numakoñox = Canto del Makono.
Yarisɨkɨx ruentes = Silbo del Duende.

Dolores Chuvé Soquere

AXƗNA. UIXHATOE ISOMOSOKONƗ KAUTA NUSUKA .FENÓMENOS DE LA


NATURALEZA

Tax = Lluvia.
Sɨuro = Trueno,
Baxiiyu = estruendoso

Ñasɨnax = Relámpago
Mapaesox = Rayo,
Mosɨx = Helada,

Ximianene = Frio,

Noposixh = Cometa,
Noñox = Granizo,
Kuchasɨx = Huracán
Nixhixh = Arco iris
Mutusaɨx = Neblina
Kɨsaɨbox = Nube,
Tyanaunx = Lluvioso,
Mankax = Frio (sur)

Xupaxio sux = Eclipse de sol.


xupaxio panx = Eclipse
Paichokonono kɨx = Sismo,
Nipeekixh = Calor,
Niyebox = Turbión.

NITYUSIKI KƗX

Nikɨtux = bajío nik<tux


Yirityux = cerro/montaña,

Xhoens = Pampa,
Kanx = Piedra,
Nusɨrux = Quebrada,
Sapoko = Ríos,
Tyusaboxu = Posa
Nantaityu = Manantial,
Nansaɨbox = Barbecho

NOB>RI ENAXI ÑANAUX


Pakux = Platano
Takones = Caña.
Narox = Arroz.
Tabax = Yuca.
Nokox = Joco.
Paxiɨsɨrɨx = Zapallo.
Kichores = Frejol.
Kibichox = Camote.
Pabixh = Pavi.
Noseox = Maíz.
Nankixh = Mani.
Paxiox = Papaya
Santia = Sandia
Piñax = piña

Miguel Ipamo Parapaino


NUMUKIANKA AUKI POX
TAMOKOX = perro
NOMESIXH = Gato
NUPAUCHES = Chancho,
TUBAS>X = Pato.
KURUBASƗX = Gallina.
PABAX = Pava
MAXANETAX = Burro,
BAKAX = Vaca.
NUKAURAX = Chivo,
KABAYUX = Caballo
NOBIXHAX = Oveja,
PO’OX = gallo
Niyox abeja
NOMESÁNAMA = Abeja señorita.
NUMASPURABO = Abeja zarquita,
NUPATAKIYAUKUX = Corta cabello
NOTOPUES. POSETACU
NOBOSƗROX = Abeja oro de color amarillo.
NUPAXPAKIXH = Sombra sucha.
TRANJERUX = Abeja colmena.
NOKƗSƗRƗX = Yajo.
NUTARIKIA peto
NOSOMANKA = Petos pequeños con aguijón
NOKƗSARƗO = Peto Nazario,
NUTARIXH NAMARIIYU = Abeja peto amarillo
NOKƗRAX = Chuturubi
NUTARIXH NUTAKONX = Peto tatú,
NUTARIXH NOPEIXH = peto peji.
ÑAKƗTOMƗNAX = Petito pequeño de color azul,
NUMAMONX = Peto mamuri.
Nok<p<ka
NOKƗPƗX = Mosca
NOPENOKIXH = Tábano
NOPETARIXH = Mariguí.
NOOBOX = Mosquito.
NOKƗRƗPEIXH = Ejene.
NUTABIXH = Dabil.
KARAPATAX = garrapata.
NUƗBUXIXH = Garra patilla
NAPAX = Piojo.
NOTƗPANAX = Guanaco.
KƗRIXH = Sarna.
NOCHESINX = ormogra negra
NUCHENTRUX = Hormiga grande,
NUITYƗX = Cien pies, tiene varios pies.
NUSAUNX = Chocas.
NUPATAX = Alacrán.
NOSEPES = Sepes.
NOKƗSEPEKIXH = Cazadores.
NOK<XIARIXH = Hormiga.
NUITt<M>MA = Tigrecito,.
NOXIOX = Hormiga de tamaño mediana de color negro.
NOX>R>PIAKIXH = Chulupi.
NUTAPATƗX = Grillo.
NUƗTORƗX = Pulga.
NUMAMONX = Mamuri.
NUƗTORƗX = Pulga.
NOSEPEKIKIA = Familia de sepes.
NUCHENTRUKA =

Antonio Cuasace Jiménez

ARTESANIA - UXIANTE.
Nokonox = Kiboro.
Nasaikixh = Jasaye.
Nasopox = Panaku.
Sɨpɨrɨx = panaku parau
Bakubichox = Soplador.
Sumprerux = Sombrero.
Baisixh = Hamaca.
Namporkax = Alforja.
Momes = Chipa
Nariyerux = Abarka.
Tukumax = Monosemia.
Paxopes = Cántaro
Siukux = Olla
Bausɨx = Tinaja
Kuxabixh = Fuente.
Kasuerax = Cazuela
Babetax. Gaveta
Mekotox. Jometoto
Taropes. Mate.
Baukox. Tutuma
Nɨrɨrixh. Tari.
Maikox. Matato.
Mañamatax. cedazo o cernidor
Namatax. Puerta tejido de hoja de Motacú.
kɨbox. Colgador elaborado de rama.

Tampoora. Bombo es un instrumento musical de percusión.


Taboxiox . Caja es un instrumento de percusión.
Buxixh. Flauta es un instrumento traversas de viento.
Natɨraixh. Fifano, es un instrumento de viento.
Sananax. Cola de tatú, es un instrumento de viento.
Yoresox. Seco seco. Es un instrumento de viento.
Yoresomanka. Seco sequillo es un instrumento de viento.

Miguel Chuve Soquere


LÉXICO POR CAMPO SEMÁNTICO DE LA NACIÓN MONKOX.
URAKA NUBÁRATA = Léxicos nuestras comidas típicas.

Kuñapes = Horneado de maíz o de arroz.


Mamiox kibichox = Camote cocido en brasa. (jamono de camote)
Mamiox nokox = Joco cocido en brasa.
Mamiox nos<b<x = Choclo cocido en brasa.
Mamiox pabixh = Pabi cocido en brasa.
Mamiox pakux = Plátano cocido en brasa.
Mamiox paxhiɨsɨrɨx = Zapallo cocido en brasa.
Mamiox tabax = Yuca cocido en brasa.
Nityubaxhi nómanax noseox = Harina de maíz tostado.
Niyɨ nañes = Caldo de menudo y carne (sopa).
Niyɨ tabax = Caldo de yuca con pescado o carne (sopa).
Niyɨ pakux = Caldo de plátano con pescado o carne (sopa).
Nomanax nankixh = Tostado de maní.
Nomanax noseox = Tostado de maíz.
Paxkua = Comida pascua con gallina y gallo cocido en olla.
Sankuchara chikixh = Huevo de aves cocido en olla. (sancochado)
Sankuchara kibichox = Camote cocido en olla.
Sankuchara nokox = Joco cocido en olla.
Sankuchara nos<b<x = Choclo cocido en olla.
Sankuchara pakux = Plátano cocido en olla.
Sankuchara paxhiɨsɨrɨx = Zapallo cocido en olla.
Sankuchara tabax = Yuca cocido en olla.
Semiyax = Comida de maíz perla molida gruesa con hueso o carne seca (frangollo).
S<mukux nañes = Asado de Carne.
S<mukux nopiokox = Asado de pescado.
Suniankax = Comida de maíz blando con frejol o carne (mote, patasca).
Sutax = Comida de maíz molido menudo con hueso o carne seca (Pututo).
Tubaxhio nañes = Carne molida.
Tubaxhio pakux = Plátano molido (masaco de plátano).
Tubaxhio tabax = Yuca molido (masaco de yuca).
Tusiankax = Tamal de choclo o maíz blando.
Yues = Maní tostado y molido.

URAKA NUSA’IBIKI = Léxicos nuestras vestimentas típicas.

Kamisorax = Camisa de hombre, con manga tres cuarto.


Kasunax = Pantalón de hombre y mujer.
Kuxtan = Vestido de mujer tipo falda, se usa como prenda interior.
Nariyerux = Calzado de hombre y mujer, hecho de cuero.
Sentru = Vestido de mujer más sencilla que el tipoy, tipo solera.
Takuxapax = Sombrero de bebé y de mayores, hombre o mujer.
Tarux = Collar de mujer, hecha de semillas y frutas.
Tepoyax = Tipoy: vestido de mujer con adornos de trencillas de diferentes colores.
Unsukɨx = Aro de mujer, hecha de semillas y frutas.

Carmiña Ipamo Chuve


PLANTAS FRUTALES SILVESTRES
MUTAKƗX = MOTACÚ

TUTAIXH = TOTAÍ.

NUTANUMUX = GUAPURU.

CHIRIMOYAX = CHIRIMOYA.

NOBIXH = EL VI.

NOKIXHAPIXH = CHICHAPI

KUSIXH = CUSI.

NUKIUBURIXH = PACAY.

PARIXH = PUCA PUCA.

PACHIO = PACHIO.

PAQUIÓ = NOBORIPIAKIOX.

NARAKORES = PITAJAYA.

NUMUPAX = MURURE.

NOTENENEMA = TURERE.

NOPOKOXIXH = SININI.

NUBESUKIXH = TARUMA.
NUTAUXIXH = CONSERVILLA.

NOBOKOROX = ACHACHAIRÚ.

NUTACHENS = GUAPOMO.

NOTɨMOX = MATOJOBOBO.

NUSAR<K<X = AMBAIBO

S<m<kixh = sumuque

Pakobillo = Pakobox

Nusukax = azucaro

Nusutamanka = mote

Motoyohe =

Lúcuma = nuyes

Pitajaya = karakores

Nermonixh = limón
Clever Chuve
Anfibios
Nopetax = peta
Nopiñes = peni
Nokosepiñese = lagartija
Nok<rixh = lagarto
Nukurupixh = galápago
Nuxapakax = sapo
Nuxapakama = rana
Nutubarikia = ranacuajo
Nombre de reptiles
Noseinxh = vivora coral
Nuixupixh = boye
Nupuyabux = yope
Nuk<tuxixh = cutuchi
Nubas<r<kiox = culebra
Nubatobiox = cascabel
Nutaurixh = vivora peni
peses
noentorox = benton
nukuxures = piraña
Nurasubixh = sardina
Nubeabux = bagre
Notokokixh = torito
Nuinsiñes = anguilla
Nukupakax = chotema
Noetarux = yayu
Nok<ch<s<x = simbao
Numutaku<x = boga, mutacuchi
Nubabixh = surubi
Nupatax = raya
Yoosar<x = dorau
Noteperes = sabalo
Pabirux = cusabilo
Not<bixh = machete
Nutayox =

También podría gustarte