imaynalla
BÁSICO I
Qichwa simi yachaqanapaq
Puno - 2023
Centro de Estudios de Lenguas Extranjeras y Nativas Página 1
DIRECTORIO DEL CENTRO DE ESTUDIOS DE LENGUAS
EXTRAJERAS Y NATIVAS
DIRECTOR DE CELEN UNA PUNO : M.Sc. Héctor Escarza Maica
ADMINISTRADOR DE CELEN UNA PUNO: M.Sc. Rosario Maquera
COORDINADOR ACADÉMICO : Ing. Néstor Huanca Arias.
AUTOR DEL TEXTO.
Guillermo Valeriano Anahui.
DOCENTES QUE VALIDARON EL MATERIAL.
Guillermo Valeriano Anahui.
Benjamín Mango Mamani.
César Genaro De la Cruz Lopez.
Teodoro Julio Coronel Quispe.
Alex C. Davila Quispe.
Miguel Zapana Vilcazán.
Nancy Emely Valeriano Gutierrez.
Centro de Estudios de Lenguas Extranjeras y Nativas Página 2
Llapa llamk’aykunap willakuynin
Musuqmanta llamk’ay qallarinapaq
Napaykunakuymanta.
Napaykunakusunchik.
Imaynalla kachkanki - takiy.
Ripunapaq kacharparinakuy.
Achkha runaman napaykukuy.
Yachaqasqanchikta sut’inchaykusun.
Iskay kutinpi llamk’anapaq
Sutinchikta willanakusun.
Sutinchikta willanakusun – takiy.
Sumaq simi rimaykuna.
Yachaqasqanchikta sut’inchaykusunchik.
Kimsa kutinpi llamk’anapaq
Tapunakuymanta.
Pin willarqasunki sutiyta – takiy.
Pitaq kachkanki – takiy.
Yupaykunamanta.
Yachaqasqanchikta sut’inchaykusunchik.
Tawa kutinpi llamk’anapaq
Riqsichikuyninchik.
Riqsinakusun yachanakusun – takiy.
Achkha runaman riqsichikuy.
Yachaqasqanchikta sut’inchaykusun.
Pichqa kutinpi llamk’anapaq
Kurkunchikpa sutinkuna.
Kurkunchikkunata kuyuchisunchik – takiy.
Kurkunchikpa t’aqankunap sutin.
Riqsisqa unquykuna.
Q’umir luruchamanta – takiy.
Yachaqasqanchikta sut’inchaykusun.
Suqta kutinpi llamk’anapaq
Pañamanta, lluq’imanta rimaykuna.
Ñawpaq, qhipa, hanaq, uraymanta rimaykuna.
Yachaqasqanchikta sut’inchaykusun.
Qanchis kutinpi llamk’anapaq
Qichwa simi hanllaykunawan rimaykuna.
Qichwa simi ch’ikukunawan rimaykuna.
Hak’aklluchamanta – takiy.
Sapanka qillqa ch’ikukunawan rimaykuna wakichisqa.
Qillqa panqa qhawasqakuna. Bibliografía.
Qichwa simi qillqap ch’ikunkuna
Centro de Estudios de Lenguas Extranjeras y Nativas Página 3
Tapunakuymanta.
PRESENTACIÓN
La enseñanza y aprendizaje de lengua originaria en una sociedad multilingüe y pluricultural
como la nuestra; es una demanda prioritaria de la población actual. Ya que exige ubicarnos
en el contexto donde existe la diversidad de comunicación y pensamiento. Además, permite
conocer más la existencia y el desarrollo de nuestra cultura andina y amazónica. Está en la
lengua, la sabiduría más grande y rica del hombre andino, en cuanto a la medicina, la
nutrición, la tecnología andina que en la actualidad aún se practica. Todo ello, para contribuir
en el desarrollo de nuestro pueblo.
El presente material, ofrece a los participantes del curso de lengua originaria, el aprendizaje
de la lengua quechua desde una reflexión práctica, para llegar a una reflexión teórico. Para
ello; el material denominado “IMAYNALLA” para el nivel Básico I. Contiene actividades de
trabajo pedagógico; denominados en Quechua “Huk, islay,… kutinpi llamk’anapaq”.
Y cada actividad tiene cuatro momentos: conversación espontanea en situación real
de la comunicación, aprendizaje de una canción, la transferencia y la
autoevaluación. Dejando a criterio de cada Docente el tiempo de trabajo, viendo el
escenario lingüístico de los participantes.
La metodología de trabajo es conversacional, cuyo fin es el desarrollo de las
expresiones lingüísticas, para que el estudiante pueda participar activamente en las
conversaciones espontáneas en diferentes situaciones comunicativas y pudiendo
hacer uso de variados recursos expresivos. Para ello se fortalece con las canciones
populares referidas al tema, los mismos puedan ser acondicionados al contexto de
su real situación. En todo caso el enfoque es comunicativo textual, dentro del
paradigma, social o sociocultural. Ya que las conversaciones se hacen con el uso
peculiar de cada lugar, respetando el idiolecto de cada persona y el dialecto de la
zona, donde se practica la lengua originaria.Ya que para hablar el Quechua, no solo se
necesita conocer la gramática, las reglas para la escritura; sino, la cultura, la parte afectiva,
lo sentimental, lo volitivo, es en ahí la dulzura de la lengua, la verdadera expresión del
quechua.
Sumaq rimayninchikkunaqa q’apaysapachapunimá, ñuqanchik ukhupiqa manayá
q’ayma rimaykunaqa kananchu. Imaynatas taytamamanchikkuna kawsayninkuta,
rimayninkuta saqiwarqanchik, kaqta ñuqanchikqa purichinanchik, ama ima
rimaykunawan ch’aluspa, ch’uwachatapuni rimakunanchik.
Guillermo Valeriano Anahui.
Centro de Estudios de Lenguas Extranjeras y Nativas Página 4
Musuqmanta llamk’ay qallarinapaq
Primera actividad
Napaykunakuymanta
En el mundo andino, el saludo es la interacción de dos o más personas de manera recíproca,
que va dirigido a la salud. Al estrechar la mano se dice “imaynalla kachkanki” ¿Cómo estás?
O ¿Cómo se encuentra su salud? La respuesta es “allinlla o allinllapuni”. Bien, estoy bien o
estoy bien nomás. La repregunta al quien ha saludado “qamrí?“ ¿y tú?
Además, todo es en familia, todos son hermanos, hermanas, padres, madres, hijos, hijas,
abuelos, abuelas, tíos, tías; no hay otra persona para ellos, por más desconocido que sean.
En caso de los niños con los mayores, el saludo todavía no es estrechando la mano, sino de
manera oral. “tiyuy, tiyay, ipalay, awichuy, awichay” la respuesta es “waway”. El mensaje
es: mi tío, mi tía, mi abuelo, mi abuela. La respuesta es mi hijo.
En la filosofía andina, el término “WAWA” no solo se refiere al niño o a la criatura, wawa
somos todos, en algún momento los adultos, también somos wawa, o nos convertimos en
wawa de la pachamama, wawa de nuestros apus, wawa de los ganados o de la comida,
chacra. Al mismo tiempo, también somos tayta o mama de los animales, de los productos
alimenticios. Todo es reciprocidad, correspondencia, complementarieda y solidaridad.
La diferencia entre la familia y la tercera persona, está en el aprecio o la afectividad.
Ejemplo. Imaynalla kachkanki wayqiy, imaynalla kachkanki Panay, turay, ñañay, etc. En el
entorno familiar ya es: Imaynalla kachkanki wawqichay, panachay, turachay, ñañachay; o
también, kuraqniy, sullk’achay, kuraq taytay, kuraq mamay, hatuchay, tiyuchay, ipalay,
etc.
Musuqmanta tupaspa napaykunakuy
Allinllapuni.
Imaynalla Kachkanki.
- Qamrí?
Ñuqapas
Allinllataqmi
.
Centro de Estudios de Lenguas Extranjeras y Nativas Página 5
Napaykunakusunchik
Imaynalla kachkanki
Panay.
Allinllapuni turay.
Ñuqapas
- Qamrí?
Allinllataqmi
Panay.
Ñuqap sutiymi Ñuqap sutiyqa
Guillermo - Qampatarí? Marcela.
Allinpuni - Chhikaqa Riqsinakusun ari.
riqsinakusun.
Imaynalla
kachkanki
Allinllapuni Yachachiqníy!
wawáy!
- Qamrí? Ñuqapas
allinllataqmi.
Allinpuni
hamuchkaqta. Yusulpay
Centro de Estudios de Lenguas Extranjeras y Nativas Página 6
Takiychata yachaqaykusunchik
Imaynalla kachkanki.
Imaynallam, hayk’aynallam kachkanki,
Allinllachu, waliqllachu kachkanki.
Kunanmanta riqsinakusun wawqiy,
kunanmanta yachanakusun panay.
Ñuqam ichaqay allinllammi kachkani,
Ñuqam ichaqay kusisqallam kachkani,
Chiripipas, wayrapipas arí!
Rit’ipipas qasapipas arí!
Hakuraqchu, amaraqchu
Yachaywasinchikman. (kuti)
Icha ima ninkiraqchu,
turachay, ñañachay.
Napaykunakusunchik
Imaynalla kachkanki wawqiy
Imaynalla kachkanki panay
Imaynalla kachkanki turay
Imaynalla kachkanki ñañay
“Mana napaykukuq runaqa waka p’uru, q’illu ñawi”
Centro de Estudios de Lenguas Extranjeras y Nativas Página 7
Rimaykunata kastilla simiman kutiykuchisunchik
Qharip napaykuynin Saludo del varón
Imaynalla kachkanki wawqiy. …………………………………………………….
Imaynalla kachkanki panay. ……………………………………………………
Warmip napaykuynin Saludo de la mujer
Imaynalla kachkanki ñañay. …………………………………………………….
Imaynalla kachkanki turay. ……………………………………………………
Taytamama napaykuy Saludo a los padres
Imaynalla kachkanki taytay. ………………………………………………………
Imaynalla kachkanki mamay. ……………………………………………………..
Imaynalla kachkanki awichay. ……………………………………………………..
Imaynalla kachkanki awichuy. ……………………………………………………..
Achkha runaman napaykuy Saludo a varias personas
Imaynalla kachkankichik wawqipanaykuna. ………………………………………………………………
Imaynalla kachkankichik turañañaykuna. ………………………………………………………………
Imaynalla kachkankichik taytamamakuna. ………………………………………………………………
Imaynalla kachkankichik yachaqaqmasikuna. ……………………………………………………………….
Pasapunanchikpaq kacharparinakuy
Kunanqa Tupananchikkama
tupananchikkama
wawqíy! Wawqichá!
Paqarinkama Paqarinkama
wawqicháy!
“Kunanqa chayhinata sapa p’unchaw napaykunakusunchik”
Centro de Estudios de Lenguas Extranjeras y Nativas Página 8
Achkha runaman napaykukuy
Ancha munasqa wawqi
panaykuna, imaynalla
kachkankichik. Allinllapuni – Qamrí?
Allinllachu.
Ñuqapas allinllataqmi. Imaynalla kachkanki
Yachachiqníy!
Ñuqaykupas
Allinllapuni – allinllataqmi.
Qamkunarí?
Kay rimaykunawan napaykunakuyta hatarichisun
ñuqapas panáy! allinllataqmi
Qamrí? kachkanki kachkani
Imaynalla turáy! Allinllapuni
Kaypi qillqaykusun: ………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
kachkani kachkanki ñuqapas
Yachachiqní! Imaynalla
Allinllapuni
Qamrí? wawáy!
Centro de Estudios de Lenguas Extranjeras y Nativas allinllataqmi
Página 9
Kaypi qillqaykusun: ………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
Qamrí? kachkankichik, wawqipanaykuna
kachkayku
Allinllataqmi. allinllachu.
Allinllapuni
Imaynallam ñuqapas
Yachachiqniy
Kaypi qillqaykusun: ………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………...
Yachaqasqanchikta sut’inchaykusun
Hunt’apasunchik Napaykuy achkha runata
Imaynalla ..............................panáy!. ……………………………………………………
………………………………………..turáy! – Qamrí? ……………………………………………………
……………………………………………………
Ñuqapas …………………………………………………
Napaykuy yachachiqniykita,
…………………………………………….Yachachiqníy!
yachaqaqmasiykikunatawan.
Allinllapuni …………………….…………. – Qamrí?
……………………………………………………
………………………………………………………………….
……………………………………………………
Paqarinkama ………………………………………….. ……………………………………………………
…………………………………………….wawáy! ……………………………………………………
Tupananchikkama ……………………………… Kunantaq pasapunaykipaq rimaykuy
Tupakunanchikkama ……………………………… …………………………………………………………………
…………………………………………………………………
Centro de Estudios de Lenguas Extranjeras y Nativas Página 10
Musuq rimaykuna iskaynin simipi.
Imaynalla kachkanki wawqíy! ¿Cómo estás hermano?
Imaynalla kachkanki panáy! ¿Cómo estas hermana?
Imaynalla kachkanki turáy! ¿Cómo estas hermano?
Imaynalla kachkanki ñañáy! ¿Cómo estas hermana?
Imaynalla kachkanki taytáy! ¿Cómo estás papá?
Imaynalla kachkanki Yachachiqníy!. ¿Cómo estas mi Profesor?
Imaynalla kachkankichik Yachaqaqmasikuna ¿Cómo están compañeros?
Allinllapuni. – Qamrí? Bien nomá ¿Y tú?
Ñuqapas allinllataqmi Yo también estoy bien.
Imaynallam, hayk’aynallam kachkanki ¿Cómo, cuan bien estas?
Ñuqa ichaqa allinllapuni kachkani. Yo más bien estoy bien.
Ñuqa ichaqa kusisqallam kachkani. Yo más bien estoy alegre.
Chiripipas, wayrapipas. Sea en frío o en viento.
Rit’ipipas qasapipas. Sea en nevado o en helada.
Kunanmanta riqsinakusun. Nos conocemos desde ahora
Kunanmanta yachanakusun. Nos acostumbremos desde ahora
Tupakunanchikkama. Hasta pronto.
Paqarinkama. Hasta mañana.
“Runaqa maypipas
Rimaykukuspallapunim purikun”
“Mana chayqa, taytamamatachá!
qhawachiwasunman”
“Aman waway q’illu ñawiqa
kankichu”
Centro de Estudios de Lenguas Extranjeras y Nativas Página 11
Iskay kutinpi llamk’anapaq
Segunda actividad
Sutinchikta willanakusun
Ñuqap sutiy Ñuqap sutiy Ñuqap sutiy
Eloy? Antonia. Ruth, qampa
Ñuqap
Ñuqap sutiy Qampatari. sutiyki Antonia.
sutiy Ruth?
Antonia. Paypatarí?
Ñuqap Qampa sutiyki
Ana.
sutiyqa Raúl.
Iman paypa sutin?
Ñuqap sutiy Qampa sutiyki
Juana. Juana.
Iman qampa
sutiyki? Ñuqap sutiy Ana.
Qampa sutiyki Ruth.
Paypa sutin Juana.
Kuna llapamanta sutinchikta willanakusunchik.
Centro de Estudios de Lenguas Extranjeras y Nativas Página 12
Takiychata yachaqaykusunchik
Sutinchikta willanakusun
Takiy (carnaval de Cabana)
Iman, hayk’an sutiyki, pitaq, maytaq kachkanki.
Ñuqap sutiyqa Guillermo, qampatari imataq. (Kuti)
Ñuqap sutiy Guillermo, qampa sutiyki Urpicha,
Paypa sutinri imataq, Kunachallam tapuykusun. (kuti)
Pitaq, maytaq kachkankis, maymantataq hamunkis,
Ñuqaykuqa hamuyku, chaqay urqup qhipanmanta. (kuti)
GUIVAN
Imaynalla
kachkankichik?
Ñuqapas
Allinllapuni –
allinllataqmi.
Qamrí?
Ñuqap sutiy
Guillermo.
Ñuqap sutiyqa
Sheyla. Qampatarí?
Paypatarí?
Paypa sutintaq
Diana.
Ñuqa ………………….. Mama – y …………………..
Qam ………………….. Mama - yki …………………..
Pay ………………….. Mama - n …………………..
Ñuqap sutiy ………………….. Tayta - y …………………..
Qampa sutiyki ………………….. Tayta - yki …………………..
Paypa sutin ………………….. Tayta - n …………………..
Centro de Estudios de Lenguas Extranjeras y Nativas Página 13
Chay rimaykunata kastilla simiman kutiykuchisunchik
Sutikuna willakuy Avisando nuestros nombres
Ñuqap sutiy Silverio ………………………………………………………………
Qampa sutiyki Gregoria ………………………………………………………………
Paypa sutinri imataq, tapuykusunchu. ………………………………………………………………
Wawqicha, iman sutiyki? ……………………………………………………………….
Kay rimaykunawan tapukuykunata hatarichisun
Ñuqap qampatari Ñuqap sutiyqa
imataq sutiyki? Faustino Paulino
Paypatari sutiy imataq sutin?
Kaypi qillqaykusun: ………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
Ñuqap sutiy qampa iman sutiyki? Lucho
imataq sutin? Jorge Pedro paypatari
paypa sutinqa allinpuni. Ñuqap sutiyqa
Kaypi qillqaykusun: ………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
Kunan llapamanta sutinchikta qillqaykusun
Ñuqap sutiy ………………………………………..
Qampa sutiyki ……………………………………..
Paypa sutin ………………………………………..
Centro de Estudios de Lenguas Extranjeras y Nativas Página 14
Sumaq simi rimaykuna
Pampachaykuwankichik,
Yusulpay; mikhuna hawallapi mikhuchikkani.
wayk’uchkaqta.
Yapaykuriway – Ama hinachu kay;
Mirá! mañariway p’ukuta.
Sumaq simi rimaykuna Palabras de cortesía
Yusullpay, uspalay, sullpay, añay, urpiy-sunquy. Gracias, muy agradecido.
Mirá! ama hinachu kay. Por favor, no seas así.
Pampachay, pampachaykuway. Disculpa. Discúlpame.
Ama hina kaychu, mañariway – Mirá! No seas así, préstame por favor.
Kunan mana atimusaqchu, pampachaykuway Ahora no voy a poder, discúlpame.
Allinpuni yanapaykuchkaqta – Yusulpay Qué bueno por ayudarme, gracias.
Kunanqa sumaq simi rimaykunata hatarichisun
mañariway Kayqa. allinpuni mañachkaqta
Ama hina kaychu Mirá! Yusullpay
aswanpas qillqanaykita pampachaykuwanki.
Kaypi qillqaykusun: ………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
Centro de Estudios de Lenguas Extranjeras y Nativas Página 15
Yachaqasqanchikta sut’inchaykusun
kutiykuchisunchik Hunt’apasun qillqakunata
Iman sutiyki? ……………………………………….. Ama hina kaychu ……………………………..
Paypatarí? ……………………………………………. Mañariway ………………………………………
Iman paypa sutin? ………………………………
Kayqa. …………………………………………
Iman paykunap sutin? …………………………
Ama ………………………….qillqanaykita
Iman qamkunap sutiykichik? ……………… ………………………………… Mirá! Kayqa
yusulpay.
Iman ……………………….sutin? Iman
qampa ……………………………? …………… Paqarin mana hamusaqchu
mamaykip sutin? Taytaykip sutinrí? ………………………………………….. mirá!
………………………………………………………….
Rimaykunata kastilla simiman kutirquchisunchik.
Imam sutiyki? ¿Cuál es tu nombre?
Imam sutiykichik? ¿Cuál es sus nombres?
Ñuqap sutiy. Mi nombre.
Ñuqap sutiyqa. Mi nombre es.
Qampa sutiyki. Tu nombre
Qampatarí? ¿Y de ti?
Paypatarí? ¿Y de él, ella?
Paypa sutin. Su nombre
Paypa sutinri imataq? Y de él ¿Cuál es su nombre?
Mañariway mirá! Préstame por favor.
Mañawasqaykimanta yusulpay Gracias por prestarme.
Pampachaykuwanki mirá! Me vas a disculpar por favor.
Allinpuni mañachkaqta. Que bueno que me has prestado
Centro de Estudios de Lenguas Extranjeras y Nativas Página 16
Kimsa kutinpi llamk’anapaq
Tercera actividad
Takiychata yachaqaykusunchik
Pitaq kachkanki
Takiy
Pitaq, maytaq qamri kachkanki,
maymantataq chayarqamunki;
Imam, hayk’am qampa sutiyki, munasqay urpicha.
Ichapaschá qam riqsiwanki,
ichapaschá riqsisqa kanki,
Imaynatam riqsinakusun, munasqay urpicha.
GUIVAN
Imamantam chay takiypi rimasqa? …………………………………………..……
Pitaq qamri kankí? …………………………………………………………….
Imataq qampa sutiyki? ……………………………………………………………..
Imaynatam riqsinakusunman? …………………………………………………............
Tapunakuymanta
Imaynalla Allinllapuni.
kachkanki? Qamrí?
Ima sutiyki
Ñuqapas
allinllataqmi
Ñuqap sutiyqa
Walter. Erlinda.
qampatarí?
Kaypi
Imata tiyakuchkani.
rurachkanki.
Imapi
Yachaywasipi llamk’anki
Centro de Estudios de Lenguas Extranjeras y Nativas Página 17
Imaynalla kachkanki. Allinllapuni. ………………………………………………
Ima sutiyki. Martha. ………………………………………………
Imata rurachkanki. Imas ruranayta. ………………………………………………
Imapi llamk’anki. Manaraq llamk’anichu ………………………………………………
Maypi tiyanki? Juliaca llaqtapi
Maymanta kanki. Chaqay Ecuador
suyumanta.
Qusqu llaqtata.
Kunan mayta
purinki?
Wasiypi
Maytaq kachkan.
q’ipiyki?
Maypi tiyanki. Puno llaqtapi. ………………………………………………
Maymanta kanki. Ayaviri llaqtamanta. ………………………………………………
………………………………………………
Mayta purichkanki. Wasiyta.
………………………………………………
Maypi llamk’anki. Juli llaqtapi. ………………………………………………
Imaynalla
kachkankichik. Allinllapuni.
Ñuqapas Qamrí?
allinllataqmi.
Ñañayta.
Pita suyachkanki.
Tayta mamaywan
Piwan tiyanki.
Piwan
llamk’anki.
Yachaqaq
wawakunawan
Centro de Estudios de Lenguas Extranjeras y Nativas Página 18
Pi ……….. ………………………………………………
Pita suyachkanki? Ñañayta ………………………………………………
Pita munachkanki? Mamaykita ………………………………………………
Piwan tiyanki? Sapallay ……………………………………………
Imaynalla kachkanki Allinllapuni Panay
turay. Qamrí?
Ñuqapas allinllataqmi
Hayk’aq
Qayna p’unchaw chayamurqanki?
Hayk’aq ripunki?
Paqarin
Hayk’a watayki?
Iskay chunka
kimsayuq
Hayk’a watayki? Iskay chunka ………………………………………………
Hayk’a tiyankichik? Tawa. ………………………………………………
Hayk’aq hamunki? Paqarin. ………………………………………………
Hayk’aq tukunki? Wataman. ………………………………………………
Hayk’aq llamk’anki? wataman. ………………………………………………
Takiychata yachaqaykusunchik
Pin willarqasunki sutiyta
Pin, pin willarqasunki; (kuti)
Ñuqap sumaq sutiyta;
Ñuqap munay sutiyta yáw!
Chay, chay willaqniykita; (kuti)
Kunan pusarqamuway;
Kunan riqsirquchiway yáw!
Centro de Estudios de Lenguas Extranjeras y Nativas Página 19
Kunan kay tapukuykunata kutiykuchisunchik
- Imamantam chay takiy rimasqa? …………………………………………..
- Pin willasqa munay sutinta? …………………….……………………………
- Pitaq kanman chay suti willaq ..……………………………………………..
- kunan chay suti willaqta imananqataq ……..………………………………
Imatan rurachkam?
Pin chaypi kachkam?
…………………………….
…………………………….
Maypin kachkanmam?
Hayk’aqmi
…………………………….
kachkanmam?
…………………….
Kay qillqakunawan chanin rimayta hatarichisun
Maymanta Piwan llamk’anki Hayk’a
Mana llamk’anichu kanki Taytamamaywan
Imapi watayki Punumanta tiyanki
Kaypi qillqaykusun rimay wakichikqanchikta: ………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
Iskaymanta huñunakuspa, kay
tapukuykunawan
(pi, ima, may, hayk’a, hayk’aq)
Imaymanamanta tapunakusun.
Centro de Estudios de Lenguas Extranjeras y Nativas Página 20
Yupaykunamanta
Suqta uha
Huk uha
Iskay uha Qanchis uha
Kimsa uha Pusaq uha
Tawa uha lsqun uha
Pichqa uha Chunka uha
………………………… ……………………….. …………………………
…………………………. ………………………… …………………………
Centro de Estudios de Lenguas Extranjeras y Nativas Página 21
Kunantaq tupaykuchisun qillqakunata yupaykunatawan .
Huk 3 15 Chunka hukniyuq
Iskay 5 17 Chunka iskayniyuq
Kimsa 4 19 Chunka kimsayuq
Tawa 1 11 Chunka tawayuq
Pichqa 6 12 Chunka pichqayuq
Suqta 2 18 Chunka suqtayuq
Qanchis 9 20 Chunka qanchisniyuq
Pusaq 10 13 Chunka pusaqniyuq
Isqun 7 14 Chunka isqunniyuq
Chunka 8 16 Iskay chunka
Chunka 10 Waranqa 1 000
Pachak 100 Huñu waranqa 1 000 000
Takiychata yachaqaykusunchik
Huk, iskay, kimsa; tawa, pichqa, suqta;
qanchis, pusaq, isqun; chunka, iskay chunka. (wiphay)
Chunka hukniyuq, chunka iskayniyuq;
takispa, tususpa, yupayta yachasun. (wiphay)
Pahcak, iskay pachak, isqun pachak, waranqa
astawan yupasun, chunka waranqampi. (wiphay)
Kunan yupasun, achkhanpi pisinpi,
Llapanta, q’alanta, yupayta tukusun. (wiphay)
Centro de Estudios de Lenguas Extranjeras y Nativas Página 22
Yachaqasqanchikta sut’inchaykusun
kutiykuchisunchik Hunt’apasun qillqakunata
Maymanta kanki? ……………………………… Qillqaykuy chunka qanchisniyuqta……
Imapi llamk’anki?…………………………………. Hayk’an 19 …………………………………….
Piwan tiyanki? ………….………………………… Hayk’an 16 …………………………………….
Maypi tiyanki? ………………………….………… Qillqaykuy chunka hukniyuqta …………
Imata rurachkanki? …………………………… Hayk’a yachaywasiykipi kankichik
Hayk’a watayki? …………………………………… …………………………………………………………
Hayk’aq llaqtaykita purinki? ………………… Ima p’unchawpi tarikunchik …………….
Hayk’a wasiykipi tiyankichik? ………………. Hayk’an kay wataq yupaynin? ………..
Rimaykunata kastilla simiman kutirquchisunchik.
Maypi tiyanki? ¿Dónde vives?
Maymanta kanki? ¿De dónde eres?
Mayta richkanki? ¿Dónde estas yendo?
Imata rurachkanki? ¿Qué estas haciendo?
Imata munachkanki? ¿Qué estas queriendo?
Imapi llamk’anki? ¿En qué trabajas?
Piwan tiyanki? ¿Con quién vives?
Piman willanki? ¿A quién avisastes?
Pita suyachkanki? ¿A quién estas esperando?
Hayk’a watayki? ¿Cuántos años tienes?
Hayk’an chay? ¿Cuántos es eso?
Hayk’an kay watap yupaynin? ¿En qué año estamos?
Hayk’a wasiykipi tiyankichik? ¿Cuántos viven en tu casa?
Centro de Estudios de Lenguas Extranjeras y Nativas Página 23
Tawa kutinpi llamk’anapaq
Cuarta actividad
Riqsichikuyninchik
Ñuqap sutiymi
Julio Cesar.
Kay San Gabán
ayllupi tiyakuni.
Kakunitaqmi
chaqay Puno
Ñuqaqa sinchita llaqtamanta.
pukllayta munani.
“Ñuqap sutiymi Nicolás,
Macusani llaqtamantan kani,
qamkunawan llamk’aqmi
hamuchkani”.
Mi nombre es Nicolás, Soy del
pueblo de Macusani, vengo a
trabajar con ustedes.
“Wichayman, urayman kamachinaykipaq; Nicolas maqt’achayki”
Centro de Estudios de Lenguas Extranjeras y Nativas Página 24
Takiychata yachaqaykusunchik
Riqsinakusun Yachanakusun
Takiy
Riqsinakusun yachanakusun paras
Pis kasqanchikta yachanakusun paras;
Sutinchikta willanakusun paras.
Ñuqap sutiyqa sumaq urpicha paras
Qampa kaqtari iman sutiyki paras;
Sut’ichallanta willaykuriway paras.
Willasqaykichu maymantas kani chayta,
Apu Allinqhapap chakichanmantas kani,
Macusani llaqtap sunquchammantas kani.
Qamri turachay maymantas kawaq paras
Ichachus kawaq llaqtamasiypas paras,
Ichachus kawaq wasimasiypas paras.
Kunanqa kay rimaykunawan riqsichikuyninchikta hatarichisun.
tiyakuni Antonio Ancha munasqa chaqay
kakunitaqmi imaynalla Kachkankichik.
wayqipanaykuna
Ñuqap sutiymi Kay San Gabán llaqtapi Ayaviri llaqtamanta.
Kunanqa chay wakichisqaykita kaypi qillqaykuy
……………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………
Centro de Estudios de Lenguas Extranjeras y Nativas Página 25
Achkha runaman riqsichikuyninchik
Ancha munasqa
wawqipanaykuna, imaynallam
kachkankichik. - Allinllachu.
Ñuqap Sutiymi Jacinto, Kay
Puno llaqtapi tiyakuni,
kakunitaqmi chaqay
Macusani llaqtamanta. Kaypi
tarikuni qamkunawan imallatapas rimariyta munaspa. Chayllata
rimarqusaq. Aswanpas ima pantayniykunamantapas
pampachaykuwankichik. Yusulpay.
Huch’uy willakuy.
Huk kutis iskay warmaniray Yachachiqkuna, huk aylluman chayaq kasqaku.
Chaypis taytamamakunaqa, huñulla suyasqaku. Hinas huk kaqninqa rimaykun
ahinata:
“Taytamamakuna imaynallam
kachkankichik; ñuqayku kay ayllupi
wawakuna yachachiq
hamuchkayku. Sutiymi Juana,
paypa sutintaqmi Nancy. Ñuqa
kani Ayaviri llaqtamanta, paytaqmi
chaqay Puno hapiymanta. Kunan
p’unchawmantan llamk’ayta
qallaykusaqku…”. Yusulpay.
Chay pasaymantas taytamamakunaqa, kusikuymanta q’uchurikunku, mikhuykunku,
tusurikunku ima. Sutinkutapas sapankas willaykukunku.
Centro de Estudios de Lenguas Extranjeras y Nativas Página 26
Yachaqasqanchikta sut’inchaykusun
Hunt’apaykusunchik
Ancha …………………………………turañañaykuna …………………………………………………………………….
Allinllachu. ………………………..sutiymi ……………………………………………………………………………….
Kay Puno llaqtapi ……………………………………, kakunitaqmi …………………………………………………..
llaqtamanta. Kaypi tarikuni …………………………….……………………………..imallatapas rimariyta
………………………………………………. Chayllata ……………………………………………. Aswanpas ima
pantayniykunamantapas ………………………………………………………………………………………………..
Yusulpay.
Rimaykunata kastilla simiman kutirquchisunchik.
Ancha munasqa turañañaykuna Muy apreciados hermanos, hermanas.
Ñuqap sutiymi Mi nombre es
Kay Puno llaqtapi tiyakuni Vivo en esta ciudad de Puno
Kakunitaqmi Y soy
Chaqay Lampa llaqtamanta de aquel pueblo de Lampa
Kaypi tarikuni aquí me encuentro
Qamkunawan rimariyta munaspa para conversar con ustedes
Aswanpas ima pantayniykunamantapas mas bien de algunos de mis errores
Pampachaykuwankichik me disculpan
Chayllata rimarqusaq. Eso nomas diré
Riqsinakusun, yachanakusun nos conoceremos, nos acostumbraremos
Willasqaykichu maymantas kani chayta quieres que te avise de dónde soy
Apu Allinqhapap chakichanmantas kani de las faldas del Apu Allinqhapaq
Makusani llaqtap sunquchanmantas kani soy del corazón de Macusani
Qamri wawqichay maymantas kawaq Y tu hermano ¿de dónde serás?
Ichachus kawaq llaqtamasiypas ¿no serás mi paisano?
Ichachus kawaq wasimasiypas ¿no serás mi vecino?
Centro de Estudios de Lenguas Extranjeras y Nativas Página 27
Pichqa kutinpi llamk’anapaq
Quinta actividad
Kurkunchikpa sutinkunata
Iman kaypa sutin?
Kaypatarí?
…………………….
…………..
.
Kaypatarí?
……………
Kaypatarí?
……………
Kaypatarí?
…………..
Kaypatarí?
……………
Kaypatarí?
Kaypatarí? …………..
……………
Kaypatarí?
…………..
Kaypatarí?
………… Kaypatarí?
…………..
CHAKI UMA UYA RINRI
WIKSA MAKI RIKRA
MUQU PHAKA CHAKI CH’UPA
RUK’ANA KUNKA QHUTU
Centro de Estudios de Lenguas Extranjeras y Nativas Página 28
Takiychata yachaqaykusunchik
Kurkunchikkunata kuyuchisunchik. Takiy
Umata kuyuchisun mana puñumanpaq,
umata kuyuchisun allin yuyananpaq;
uma, uma, uma uma uma. (kuti)
Rikrata kuyuchisun, mana chirinanpaq,
rikrata kuyuchisun, q’uñi kanallanpaq;
rikra, rikra, rikra rikra rikra. (kuti)
Makita kuyuchisun, allin qillqananpaq,
makita kuyuchisun, allin llamk’ananpaq;
maki, maki, maki maki maki. (kuti)
Tiqnita kuyuchisun allin tusunanpaq,
tiqnita kuyuchisun, allin kuyunanpaq;
tiqni, tiqni, tiqni tiqni tiqni. (kuti)
Muquta kuyuchisun, mana chirinanpaq,
muquta kuyuchisun, mana chirinanpaq;
muqu, muqu, muqu muqu muqu. (kuti)
Chakita kuyuchisun allin purinanpaq,
chakita kuyuchisun kusa phawananpaq;
chaki, chaki, chaki chaki chaki. (kuti)
Centro de Estudios de Lenguas Extranjeras y Nativas Página 29
Kurkunchikpa t’aqankunap sutin
Kurkup t’aqankuna Kurku Qichwa simipi Kastilla simipi
t’aqankunap
sutin
Chukcha ………………….
Suqu chukcha …………………
Mat’i …………………
Uya ………………….
Rinri …………………
Ñawi …………………
Ch’ipiqira ………………….
Umapi Qichimira …………………
tarikun sinqa …………………
Simi ………………….
Qallu …………………
Kiru …………………
Santa ………………….
Waqu …………………
K’aki …………………
Kaqlli …………………
Ch’ipu …………………
- Rikra ………………….
- Rakhu maki …………………
Makipi - Qhunqu …………………
tarikun - Wich’u ………………….
- Maki …………………
- Ruk’ana …………………
- Sillu …………………
- Maki t’aqlla …………………
- Maki p’allqa …………………
Kunka …………………
Much’u …………………
Qhasqupi Qhutu ………………….
tarikun Ñuñu …………………
Wiksa …………………
Puputi …………………
Wasa …………………
Wallak’u …………………
Waqta …………………
P’itikiña …………………
Tiqni …………………
Siki ………………
Rakhu phaka …………………
Qunquri/muqu …………………
Chakipi Muthin ………………….
tarikun Chaki ch’upa …………………
Ñañu chaki …………………
Winthu …………………
Chaki p’allqa …………………
Chaki sinqa ………………….
Centro de Estudios de Lenguas Extranjeras y Nativas Página 30
Yachaqasqanchikta sut’inchaykusun
Rikra. Iman kaypa sutin?
Qampa maytaq umayki
¿Iman kaypa sutin? ¿Iman kaypa sutin?
………………………. ……………………………….
¿Iman kaypa sutin? ¿Iman kaypa sutin?
………………………. ……………………………….
¿Iman kaypa sutin? ¿Iman kaypa sutin?
………………………. ……………………………….
Kay tapukuykunata kutiykuchisun
Maypi chukchayki kachkan? ………………………………………………..
Maypi simiyki kachkan? ……………………………………………...........
Maypi puputiyki kachkan? ………………………………………………….
Imaykiwan qhawanki? ……………………………………………………….
Imaykiwan purinki ? ..………………………………………………………..
Imaykiwan uyarinki? ………………………………………………………..
Imapaq rinriyki? …………………………………………………................
Imapaq sinqayki? ……………………………………………………………
Imapaq qalluyki? ……………………………………………………………
Hayk’a makiyki? ……………………………………………………………..
Hayk’a ruk’anayki? ………………………………………………………….
Hayk’aq puñunki? ………………………………………………………….
Takiycha Canción
Chay ñawichayki, yana ñawichayki; ………………………………………..
Sunquyta suwawan, imanaykusaqtaq. ………………………………………..
Centro de Estudios de Lenguas Extranjeras y Nativas Página 31
Takiychata yachaqaykusunchik
Q’UMIR LURUCHAMANTA (Takiy)
Qumir luruchay, munay luruchallay (kuti)
Umaymanta llamkhaykuwan, (kuti)
Umaymanta? Imaninki? ¡Manachá!
Q’umir luruchay, munay luruchallay (kuti)
Uyaymanta llamkhaykuwan (kuti)
Uyaymanta? Umaymanta?
Imaninki? ¡Manachá!
Q’umir luruchay, munay luruchallay (kuti)
Kunkaymanta llamkhaykuwan (kuti)
Kunkaymanta, uyaymanta? Umaymanta?
Imaninki? ¡Manachá!
Rikraymanta llamkhaykuwan (kuti)
Rikraymanta? Kunkaymanta? Uyaymanta? …
Qhutuymanta llamkhaykuwan
Wiksaymanta llamkhaykuwan.
Muqumanta llamkhaykuwan.
Chakiymanta llamkhaykuwan.
Imaykimantan chay luru
llankhaykusunki?
………………………………………….
Maytaq rikrayki kachkan?
………………………………………….
Maytaq muquyki kachkan?
…………………………………………..
Centro de Estudios de Lenguas Extranjeras y Nativas Página 32
Yachaqasqanchikta sut’inchaykusun
Hunt’apaykusunchik
Uyaypi tarikun: ……………………………………………………………………
Umaypi tarikun: ………………………………………………………………….
Makiypi tarikun: ………………………………………………………………….
Qhasquypi tarikun: ………….…………………………………………………..
Phakaypi tarikun: …..…………………………….……………………………..
Imayki nanachkan: ……………..……………………………………………….
Ima unquykunata riqsinki: …………………………………………………….
…………………………………………………………………………………….
Rimaykunata kastilla simiman kutirquchisunchik.
Uma Cabeza Qhutu Pecho
Chukcha Cabello Wiksa Barriga
Suqu Cabello blanco Qhasqu tronco
Mat’i Frente Puputi Ombligo
Ninri / Rinri Oreja Tiqni Cadera
Ñawi Ojo Phaka Pierna
Ch’ipiqi Pestaña Rakhu phaka Muslo
Simi Boca Muqu Rodilla
Sinqa Nariz Winthu Taco
Uya Cara Chaki Pie
Kunka Cuello Kurkunchik Nuestro cuerpo
Rikra Hombro Unquykuna Enfermedades
Qhunqu Codo Chhulli Gripe, catarro
Maki Mano Uhu Tos
Ruk’ana Dedo Kiru nanay Dolor de muela
Sillu Uña Uma nanay Dolor de cabeza
Wallak’u Axila Wiksa nanay Dolor de barriga
Centro de Estudios de Lenguas Extranjeras y Nativas Página 33
Suqta kutinpi llamk’anapaq
Sexta actividad
Pañamanta, lluq’imantawan rimaykuna
ISKAY ÑAWICHALLAY
Ichkay ñawichallay, qhawakunaypaq (kuti)
Huktaq paña, huktaq lluq’i, ima munaypunis.
Ichkay rinrichallay, uyarikunaypaq (kuti)
Huktaq paña, huktaq lluq’i, ima munaypunis.
Ichkay makichallay, qillqakunaypaq (kuti)
Huktaq paña, huktaq lluq’i, ima munaypunis.
Ichkay chakichallay, purikunaypaq (kuti)
Huktaq paña, huktaq lluq’i, ima munaypunis.
Pañapi kachkan wayna.
Lluq’ipi kachkan Sipas.
Waynap pañanpi sipas sayachkan.
Sipaspa lluq’inpi wayna sayachkan.
Pañapi muntirayuq mama sayachkan.
Lluq’ipi, q’aspayuq tayta sayachkan.
Chawpipi huk mama sayachkan.
Iskay mama, huk tayta sayachkanku.
Paña ……………………………… Paña maki ………………………………………
Lluq’i …………………………….. Lluq’i chaki ……………………………………….
Chawpi .……………………………. Pañanpi ……………………………………….
Ñawpa …………………………….. Pañapi ……………………………………….
Centro de Estudios de Lenguas Extranjeras y Nativas Página 34
Ñawpaq, qhipa, hanaq, uraymanta rimaykuna
Takiychata yachaqaykusunchik
PIRIKACHA
Pirikacha, pirikacha mamanninman rikch’akuq.
Hanaqninman, urayninman, ñawpaqninman, qhipanman.
Iskaynin maki ñawpaqman;
Chuku, chuku, chuku, chuku; chuku chuku chuku cha. (kuti)
Iskaynin maki ñawpaqman, qhunqu k’uchuman;
Chuku, chuku, chuku, chuku; chuku chuku chuku cha. (kuti)
Iskaynin maki ñawpaqman, qhunqu k’uchuman, wiksa t’inkisqa;
Chuku, chuku, chuku, chuku; chuku chuku chuku cha. (kuti)
Iskaynin maki ñawpaqman, qhunqu k’uchuman, wiksa t’inkisqa, siki
qhipaman;
Chuku, chuku, chuku, chuku; chuku chuku chuku cha. (kuti)
Kay qillqakunata rimaykuchisunchik
Mamap qhipanta llama purichkan.
Llamap ñawpaqninta warmi purichkan.
Mama llamanta aysachkan.
Llamap qhipanta huk llama purichkan.
Irqikunap hanaqninpi wiphala kachkan.
Wiphalap urayninpi kimsa irqikuna sayachkan.
Yachaqaq wawakuna wiphalata wichachichkanku.
Kimsa warmachakuna wiphalata qhawachkanku.
Puka yuraq riqch’ayniyuq unanchanchik wichachkan.
Centro de Estudios de Lenguas Extranjeras y Nativas Página 35
Yachaqasqanchikta sut’inchaykusun
Hunt’apaykusunchik
Paña ………………….… Paña ………………… Paña …………………..
Lluq’i …………………… Lluq’i ………………… Lluq’i …………………..
Iskay …………………… Huk ………………… Iskay ………………….
Ñawpaqiypi huk …………………….. Qhipaypi ……………………………..
……………………… huk michi ……………………….iskay irqi
Hanaqniypi ……………………. Urayniypi …………………………..
Pañaypi ………………………………..lluq’iypi ……………………………….
…………..……….panay kachkan, ……………………wayqiy kachkan.
Rimaykunata kastilla simiman kutirquchisunchik.
Paña Derecha Pirikacha Periquita
Lluq’i Izquierda Mamanman A su mamá
Ñawpaq Delante Rikch’akuq Se parece
Qhipa Atrás Hanaqninman Por arriba
Hanaq Arriba Urayninman Por debajo
Uray Abajo Ñawpaqinman Por delante
Iskay ñawichay Mis dos ojos Qhipanman Por detrás
Huktaq paña Uno es derecha Iskaynin maki Las dos manos
Huktaq lluq’i Otro es izquierda Ñawpaqman Para delante
Qhawakunaypaq Para mirar K’uchuman Para rincón
Iskay makichay Mis dos manitos Qillqakunaypaq Para escribir
Iskay chakichay Mis dos piecitos Purikunaypaq Para caminar
Huktaq paña Uno es derecha Ima munaypuni Que bonito es
Centro de Estudios de Lenguas Extranjeras y Nativas Página 36
Qanchis kutinpi llamk’anapaq
Sexta actividad
Riqsisqa unquykuna
Chhulliwan kachkani.
Sinchitapuni chhulli hap’ichkawan.
Chhullipaq, iman allin kanman.
Uhuwan kachkani.
Mayña uhuwan unquchkani.
Uhu unquypaq, imataq allin kanman.
Umay sinchitapuni nanachkawan.
Uma nanaywan kachkani.
Uma nanaypaq, imataq allin.
Wiksay sinchitapuni q’iwichkawan.
Wiksa nanaywan kachkani.
Wiksay punkirquwan.
Kiruy sinchitapuni nanachkawan.
Kiru nanaywan kachkani.
Kiruy punkirquchkan.
Hut’u kiruy kachkan, chaytaq nanachkan.
Centro de Estudios de Lenguas Extranjeras y Nativas Página 37
Takiychata yachaqaykusunchik
HAK’AKLLUCHAMANTA - Takiy
Hak’aklluchay, hak’aklluchay,
Iman hayk’an ruranayki;
Kancha pataman siqarquspa,
t’ihiw, t’ahaw ninallayki.
Munankichu willanayta,
maymantachus kani chayta;
Chaqay urqup qhipanmanta,
t’ikakunap chawpinmanta.
Qichwa simi qillqap ch’ikunkunawan rimaykuna
Centro de Estudios de Lenguas Extranjeras y Nativas Página 38
Qichwa simi qillqap ch’ikunkuna
W S L LL T
CH Y P’ Ñ P
TH T’ R KH CH’
QH K’ H N Q
Q’ K CHH M PH
A-a I-i U-u
Qichwa simi hanllaykunawan rimaykuna – vocales.
Allqu. Ichhu. Uma
Ama ………... Ima ………………. Uña ………………
Achkha ………… Irqi ………………. Upa ………………
Aqha ………… Inti ………………. Unu ………………
Aqu ………… Illariy ………………. Upyay ………………
Apay ………… Iskay ………………. Uqariy ……………..
Kaypi, hanllaykunawan qillqakunata paqarichun
………………....................... …………..…………………… …………..………………
……………………………………. ………………………………. …………………………..
Centro de Estudios de Lenguas Extranjeras y Nativas Página 39
Rimaykunata kastilla simiman kutirquchisunchik.
Paqucha Alpaca Qhari Varón Nina Fuego
Tarpuy Siembra P’acha Ropa Ñakay Degollar
Chaki Pie T’anta Pan Lawa Mazamorra
Killa Luna Ch’aska Lucero Llaqta Pueblo
Qaraywa Lagarto K’aspi Palo Rit’i Nevado
Phuru Pluma Q’uncha Fogón Warmi Mujer
Thachkiy Paso Sacha Árbol Yana Negro
Chhala Trueque Haspiy Escarbar Allqu Perro
Khaya chuño de oca Manka Olla Inti Sol
Qichwa simi Lengua Quechua Qillqa ch’iku Consonantes Hanllaykuna Vocales
Centro de Estudios de Lenguas Extranjeras y Nativas Página 40
REFERENCIA BIBLIOGRÁFICA
ACADEMIA MAYOR DE LA LENGUA QUECHUA. (1995) Diccionario Quechua – Español –
Quechua. Simi taqe.Qosqo Perú.
CASSANI, D. LUNA, M. Y SANZ, G. (1994) Enseñar Lengua. Barcelona Grao.
CERRÓN P. Rodolfo. (2008). Quechumara. Estructuras Paralelas del Quechua y del Aimara.
PROEIB Andes. La Paz – Bolivia.
CERRON P. Rodolfo. (1987) Lingüística Quechua. Centrto de Estudios Rurales. Bartolomé
de las casas. Cusco Perú.
CONVENIO No 169. (2002) Quinta Edición. Sobre Pueblos Indígenas y Tribales en Países
Independientes. San José Costa Rica.
DIRECCIÓN REGIONAL DE EDUCACIÓN PUNO. (2009) Proyecto Curricular Regional.
ENRIQUEZ , S. Porfirio. (2005) Cultura Andina. Puno.
GODENZZI. Juan Carlos y VENGOA Z. Janett. (1994) Runasimimanta Yuyaychakusun.
Asociación Pukllasunchis Cusco.
GONZALES, H. Diego. (1952) Vocabulario de Lengua General de Todo el Perú. Universidad
Mayor de San Marcos.
HANCCO M. Nerio. (2005) Diccionario Quechua – Castellano – Quechua. Simi Pirwa.
Bartolomé de la Casas Cusco Perú.
HURTADO de M. Willam. Pragmática de la cultura y la lengua quechua. Universidad
Nacional la Molina – Lima. Centro de Estudios Regionales Andinos Bartolomé de
las casas – Cusco.
LADRON DE GUEVARA, L. (1998) Diccionario Quechua de la Regiones: Ayacucho-Cuzco-
Junin-Ancash-Cajamarca. Editorial Brasa S.A. Lima Perú.
LAREDO A. Denise, CAYETANO CH. Miriam, QUISPE J. Nelly. (2017) Qhiswa Simipirwa.
Universidad Mayor de San Andrés. Lingüística e Idiomas. La Paz Bolivia.
LEY No 27818. (202) Ley para la Educación Bilingüe Intercultural.
LEY No 29735. (2011) Del uso, preservación, desarrollo, recuperación, fomento y difusión
de las lenguas originarias del Perú.
Centro de Estudios de Lenguas Extranjeras y Nativas Página 41
MADELEINE Z. (1993) Educación Belingue. Material de Apoyo para la formación Docente
en Educación Intercultural Bilingüe.
MINISTERIO DE EDUCACIÓN. Equipo Técnico. Cerrón P. Rodolfo. (1905) Vocabulario
Políglota Incaico. Quechua – Aymara – castellano. Lima Perú.
MINISTERIO DE EDUCACIÓN. CHUQUIMAMANI, N. Valer, ALOSILLA, M. Carmen,
CHOQUE V. Victoria. (2014) Qullaw Qichwapa simi qullqan. San Borja – Lima Perú.
MINISTERIO DE EDUCACIÓN. (2012) Programa de Especialización en EIB. Dirigido a
Docentes de Inicial y Primaria de EBR. Estructura del Plan de Especialización.
QUINTERO B. Genaro. (2008) Vocabulario Básico. Quechua – castellano. Castellano –
quechua. Colecciones andinas – awya yala. Huanta Perú.
RESOLUCIÓN MINISTERIAL No 1218-85-ED. (1985) Aprueba la oficialización el alfabeto
Quechua y Aimara y las reglas ortográficas para la escritura.
VALERIANO A, Guillermo. (2010-2011). Módulo de Estrategias Metodológicas en L2.del
Programa de Especialización en EIB. UNA. Puno.
VALERIANO A. Guillermo. (2014) Estructura Curricular Reajustada para la enseñanza y
aprendizaje de las lenguas Quechua y Aimara. Centro de Idiomas UNA Puno.
VALERIANO A. Guillermo. (2016) Guía Metodológica para la enseñanza-aprendizaje del
Quechua. Redes Educativas UGEL Carabaya Puno Perú.
Centro de Estudios de Lenguas Extranjeras y Nativas Página 42
Centro de Estudios de Lenguas Extranjeras y Nativas Página 43