FUNPROEIB Andes
Director: Guido C. Machaca Benito
Administradora: Nohemí Mengoa Panclas
Coordinador del proyecto y edición del texto:
Amílcar Zambrana
Corrección lingüística:
Uru: Filemón Felipe
Quechua: Evangelio Muñoz
Comité Editorial: Sebastián Granda, Luis Enrique López, Inge Sichra
Fondo de Asistencia Internacional de Estudiantes y Académicos Noruegos (SAIH)
Fundación para la Educación en Contextos de Multilingüismo y Pluriculturalidad
(FUNPROEIB Andes)
Consejo Educativo de la Nación Uru (CENU)
Depósito legal:
ISBN:
La reproducción total o parcial de este documento está permitida, siempre y cuan-
do se cite la fuente y se haga conocer a FUNPROEIB Andes y CENU.
Fundación para la Educación en Contextos de Multilingüismo y Pluriculturalidad
(FUNPROEIB Andes)
Calle Néstor Morales Nº 947, entre Aniceto Arce y Ramón Rivero, Edificio Jade, 2º piso.
Teléfono: (591-4) 4530037 y 4530038
[Link]
Correo electrónico: fundacion@[Link]
Cochabamba – Bolivia
Consejo Educativo de la Nación Uru (CENU)
El Alto – La Paz
Teléfonos: 73255441
Página web: [Link]
La Paz – Bolivia
Contenido
Presentación.-....................................................................................................1
1. LA COMPETENCIA DEL LAGARTO Y SUT´UWALLA.........................................3
PHIŚQIŹTAN (PJIJŚQIŹTAN) SUT’UWALLŹTAN ŚATI TUPASTA.............................6
ARARANKHAWAN SUT´UWALLUWAN ATIPANAKUMANTA.................................7
2. LA PARIGUANA Y EL LAGARTO........................................................................9
PARINŹTAN PJIJŚQIŹTAN....................................................................................10
PARINAWAN JARARANKHUWAN.......................................................................12
3. LA CHOLITA Y EL JOVEN LAGARTO...............................................................14
TURATAN PJIJŚQIŹTAN.......................................................................................16
SIPASITAWAN MAJT´A JARARANAKHUWAM.....................................................17
4. LA ARAÑA Y LA MOSCA.................................................................................19
KALLAKALLŹTAN LORAKANŹTAN....................................................................20
KUSIKUSIWAN CHHICHHILLANKAWAN............................................................22
5. EL ZORRO Y LA SURURU..............................................................................25
SURURŹTAN QITŹTAN ......................................................................................26
ATOJWAM SURURUWAM...................................................................................28
6. EL VIENTO Y LOS JOVENES.........................................................................31
THAMŹTAN NI THOW THOWŹTAN....................................................................32
WAYRAWAN MAQT´AKUNAWAN........................................................................34
7. LA CHOLITA Y LOS DOS LAGARTOS................................................................36
TURATAN PIŚHK PJIJŚQIŹTAN...........................................................................40
SIPASWAM ISKAY JARARANKHUWAN..............................................................42
8. LA PALOMA Y EL ZORRO...............................................................................47
WEŹLIŹTAN QITŹTAN..........................................................................................48
URPHIWAN ATOJWAN.........................................................................................50
Presentación.-
El presente texto es el resultado del proceso
de investigación de los cuentos tradicionales del
pueblo uru del lago Poopó, por parte del Profesor
Félix Sequeiros. Dicho maestro, que en la actua-
lidad trabaja en la escuelita de Llapallapani, del
Municipio de Huari, es un entusiasta luchador por
los derechos y la educación del pueblo uru. En este
sentido, la publicación de este material se cons-
tituye en un reconocimiento a la labor de éste y
otros profesores, que más allá de pertenecer o no
al pueblo en el que trabajan, entregan todo lo que 1
está a su alcance para contribuir a la educación
de sus estudiantes.
Por otro lado, la publicación de este texto tie-
ne el propósito de contribuir a la labor que realizan
el Consejo Educativo de la Nación Uru, el Instituto
de Lengua y Cultura Uru y la Unidad de Políticas In-
traculturales, Interculturales y Plurilingüismo, del
Ministerio de Educación, en el marco de los pro-
cesos de implementación de la Ley de Educación
Avelino Siñani- Elizardo Pérez y los proyectos de re-
vitalización de la lengua y la cultura uru.
Por ello, el objetivo de este texto no sólo es ofre-
cer un material de lectura culturalmente significativo,
pues está basado en la cultura de los niños y respe-
ta las formas gramaticales y léxico propios del habla
del pueblo uru del lago Poopó, además de la retó-
rica andina. También tiene como objetivo brindar a
los estudiantes y padres de familia un texto escrito
en las lenguas que para el pueblo uru tienen mayor
importancia. La primera, la lengua quechua, que es
la lengua materna de la mayoría de los y las niñas
del pueblo uru del Lago Poopó. La segunda, la len-
gua uru, que aunque por el momento aún es desco-
nocida por los niños, también es la lengua que los
2 adultos han decidido recuperar, como parte del pro-
ceso de revitalización histórico, cultural y lingüístico
de su pueblo. Finalmente, el castellano, porque esta
lengua les permite comunicarse con el resto de la po-
blación boliviana.
En este sentido, para FUNPROEIB Andes es satis-
factorio contribuir a la publicación de este texto, pues no
solo contribuirá a que los actores educativos asuman el
reto de producir sus propios materiales educativos, sino
también porque dará la posibilidad de que los niños se
acerquen a las lógicas propias del universo uru.
1. LA COMPETENCIA DEL LAGARTO Y
SUT´UWALLA1
Cierto día maravillo y lleno de alegría se
encontraron dos animales de la misma especie,
se trataba de dos reptiles terrestres del orden
de los saurios: el lagarto y el sut´uwalla. Habían
salido de sus habitaciones para pasear por el
entorno y se encontraron en un camino ancho.
Después de charlar amigablemente sobre
su vida, a uno de ellos le vino la idea de realizar
una competencia maratónica. Ambos estuvieron
de acuerdo en competir en la carrera y para ello 3
fijaron un punto de partida y un punto de llegada;
es decir, una meta.
De este modo, empezaron la competencia
partiendo al mismo tiempo. Con el calor agrada-
ble del sol y el soplo refrescante del viento corrie-
ron juntos una distancia larga, pero al finalizar la
carrera no hubo ni un ganador ni un perdedor,
pues ambos llegaron juntos a la meta fijada.
1. Todos los cuentos de este texto pertenecen a la tradición oral del pueblo uru del
Lago Poopó.
Ambos, muy empolvados por la tierra del ca-
mino, llegaron a un acuerdo mutuo de continuar
con la carrera maratónica hasta llegar a una nueva
meta. Esta vez, el sol se brindó para ser el jurado
calificador y el viento hizo lo propio para ser el testi-
go de la carrera.
De nuevo partieron juntos y en el trayecto de
la carrera maratónica de los reptiles, el polvo de
la tierra se convirtió en nubes y el medio ambien-
te se tornó nebuloso e invisible, imposibilitando
la visibilidad para el jurado sol, que pese a sus
esfuerzos no pudo continuar viendo la competen-
4 cia de los saurios. Entre el punto de partida y la
meta, el trayecto muy largo y lleno de obstácu-
los para ambos reptiles, los cuales debían cruzar
arroyos, pantanos y campos de arenales, con un
horizonte infinito.
El jurado calificador y el testigo vanamente
hicieron sacrificios para observar la competencia
de los reptiles, pero no tuvieron buenos resulta-
dos positivos, pues nunca supieron quién fue el
ganador y quien el perdedor de la competencia.
¿Quién sería el ganador en esta competen-
cia? ¿El lagarto o el sut´uwalla? ¿Por qué?
5
PHIŚQIŹTAN (PJIJŚQIŹTAN) SUT’UWALLŹTAN
ŚATI TUPASTA
Tshï nöx phiśqiźtan (pjijśqiźtan) sut’uwallaźtan
śalśikićha pukultan, niźaśa ninakź qamañpuntu an-
cha parlichikićha, ni pal jikśkiś.
Tï pukultan źoynakaki tshïki pjijśqatakićha nï
tshïki sut’uwallatakićha. Tshïsuñaki khichikićha
śatiź tupasla, xalla neśqhtan ancha śati tupasi qa-
llantichikićha, niźaśa ana jekhmi atipi atchikićha,
pukultanpacha irantichikićha ninakaź iñaqtayoqkin.
6 Niźaśa wiltaź śati tupasla khichikićha, xalla
neqhśtan qallantichikićha thapa aśtan, xalla nuź
śatan thuñiki khichikićha weril anćhuk atipñi na-
yaćha, niźaśa thamiki khichikićha werh anćhuk
śathñi cheqźnaćha; nïnakaź śati tupasan nï pho-
ta tshiriź taqaś ts’akhsikićha anawira cherchuka.
Nï atipi nayñi, niźaśa nï cheqśñi ana xaqhnuź-
kin khiy atchikićha, xaqhsiltaźlax atipchi ana śiśi
atchikićha.
¿Jekht atipchi khesaxö? ¿Pjijśqaqay,
sut’uwallaqay? ¿Qhaźtikiśtan?
ARARANKHAWAN SUT´UWALLUWAN
ATIPANAKUMANTA
Juk p´unchaw iskay uywa kikinkillan tinku-
nakusqanku, chay p’unchaw manchay sumay ku-
siylla kasqa. Chay uywakunataq jallap´apatapi
puriq kasqanku. Maychus tiyanankumanta puri-
ykachariq lluqsimusqanku. Iskayninku manchay
jatun ñanpi tinkusqanku, jinallapi manchay su-
maqta kawsayninkumanta rimarinku.
Kay uywakunaqa ararankhawan sut´uwa-
lluwan kasqanku. Juk kaqman atipanaku yuyay
umanman chayasqa. Iskayninku parlarinakuspa, 7
manmanchus atipanakupi chayanankuta qhawaris-
qanku.
Jinallapi atipanakuta qallarisqanku, iskay-
ninku kuskalla p´ijuyta qallarisqanku, tata intiq su-
maq k´achayninwan, k’acha wayrawan iskayninku
karu puriyta t’ijusqanku, chaykamataq ni mayqin
atipaqchu kasqa. Maychus chayanankukama q’ala
jallp’alla chayasqanku.
Watiqmanta chay uywakunasqa parlthapi-
kullasqankutaj p´ijunallanapajpuni, chayanapaq
waq tukuchanaman chay atipanakunata, tata in-
titaq parlarikusqa pay kanampaq qhawareqnin pi-
chus atipanqa chayta, jinallataq warapis rimariku-
llasqataj yanapaqnin kanapaq qhawariyninmanta
chay atipanakumanta.
Watiqmanta maykamanchus chayanata par-
larinakuspa, chay ujwakunaqa kuskalla p´ijuyta
qallarisqanku. Chaypitaq Tata inti ñuqa qhawa-
saq ñispa churakun, wayrapis atipanakuta rikuq-
jina churakullantaq.
Watiqmanta atipanakuta qallarillankutaq,
8 chay ñanpitay ñut’u jallp’a phuyuman tukusqa, jina-
pitaq q’ala phurarapi tata inti manaña atipakuta ri-
kusqachu. Maychus tutukuyman chayanapaq man-
chay ch’ampaykuna kasqa, mayukuna, t’urukuna,
pampa ima mana tukukuy atiq purina kasqa.
Intiwan wayrawan mana ni imaynamanta
qhawayta atisqankuchu, jinapitaq mana ni may-
qin atipasqan yachakunchu.
¿Pitaq atipaq kanman kay p´ijuy atipanaku-
napi? ¿Ararankhachu mana chayri sut´uwallu-
chu? ¿Imaynamantataq kanman?
2. LA PARIGUANA Y EL LAGARTO
Cierto día caluroso, donde el sol mostraba
su cara sonriente, las plantas de la tierra acogían
con satisfacción el calor del sol y las aves del
lago gozaban la calidad del agua, las parihuanas
posaban su cuerpo cubierto de plumas coloridas
en las aguas del misterioso lago de los urus.
De manera curiosa, a una de las parihua-
nas se le ocurrió la idea ingeniosa de conocer y
gozar otros contextos, motivo por el cual salió de
paseo del lago hacia la tierra.
9
Como el día era tan caluroso, como para so-
focarse, uno de los lagartos que se encontraba por
los alrededores tenía sed y se dirigió al lago para
beber el agua cristalina del lago. Después de re-
correr una larga distancia, cansado, el lagarto se
puso a reposar sobre una piedra, bien tendido, go-
zando del aire fresco de la naturaleza.
Mientras tanto, la parihuana que salía del
lago se aproximó distraída al lugar donde el la-
garto descansaba invisiblemente, pues los ojos
de la parihuana estaban concentrados en mirar
el horizonte. Al mirarla, el lagarto se movió rápi-
damente del sitio pensando que la parihuana le
atropellaría y maltrataría.
Con el sorpresivo movimiento del lagarto, la
parihuana se llevó un gran susto, luego se enfure-
ció y quiso picotear al lagarto. El reptil se escon-
dió de prisa y se cobijó debajo de una piedra, para
protegerse de la amenaza.
Viendo la astucia del lagarto, que continua-
ba escondido debajo de una piedra, la apasionada
pariguana no pudo hacer nada. Con los ánimos de-
10 caídos regresó con todo corazón a las maravillosas
aguas del lago.
PARINŹTAN PJIJŚQIŹTAN
Tshï nox walxa śuma thuñitakićha, niźaśa nï
weźlanaka, niźaśa ni śqalanaka ancha śuma Sïkiś
qutźnatkićha, niźaśa parinaki ancha k’achha jul
julśñitakićha ni urunakź paqh qotkiś, xalla neqhś-
tan tshï parina śawnkchuk ulanś khissikićha ni
paqh qotkiśtan.
11
Niźaśa tshi pjijśqa ni paqh qot qhaś liki śa-
thźkichitakićha, neqhśtan tshï maś juntuñ jejśi źe-
latkićha, nuźkhen ni parinź źhujkiś thensikićha ni
pjijśqaki, xalla neqhśtan parinaki ancha tsukhchi-
kićha, niźaśa pjijśqami.
Xalla neqhśtan parinaki ośtan ni pjijśqa
p’itś pekatkićha, nuźkiś pjijśqaki chxoxśikićha
maś qostan niźtikiśtan ni parinaki walxa źawxchi
kephchikićha paqh qotqhuthñi.
PARINAWAN JARARANKHUWAN
Uj p´unchay sumajta tata intiqa kusiykusiy
uyayuj k´uñiykamurqa, qora kunas jallp´apata-
manta sumaj kusiywan jap´isqa karqanku jinalla-
taj yakupi tiyakuq p´esqituspis sumaj kusiywan
yakupeqa purispa karqanku. Jinallataj parinaspis
samarichispa kanku chay janchinta chhikha k´a-
cha phuruwan wiñakipasqa tuyuspa kanku chay
uru runaspaj sumaj allin jaku qochapi
May k´uchik´uchi jinalla, uj kaj parinaqa
t´ukurisqa sumaj kanapaj jina rejsinapaj jinataj
12 kusiywan puririnata waq lugarista, chaymanta lu-
jsimusqa jaku qochamanta puriykacharij jallp´a-
pataman rejsirij imaynataj kawsayninku kashan
chayta.
Chay p´unchayqa karqa sumaq k´uñipuni
wañuytapis taripana jiana karqa, jinataq uj jara-
rankhu jakumanta anchatapuni ch´akichikusqa,
chaymanta ripusqa yaku qocha kantuman cha-
ypitaj ujyaykunapaj chay sumaq ch´uwa qocha
yakituta, purispa kasqa karutapuni chayanapaq
qocha kantuman, sayk´usqa, yaku qochaman
qayllashaspa samarikusqa uj rumi patitaman
winqhatasqa, chaypitaq sumaqta pachamamaq
samayninwan jinataj waritaj pisi phukuyninwan
tasnuchakusharqa.
Chay q´alqa parinaqa lujsimuspa yaku qo-
chamanta, kayllaykusqa chay jararankhu rumi-
patapi samarikusharqa chayma mana riparana
jinalla, parinaq ñawisninqa qhawaspa karqa karu
waq pachakunasta, chaymantari kaymanta jina-
lla, jararankhuqa kuyurisqa ari, parinachu chhuru-
ykuwanqa nispa jinataj nanarparichiwanqa nispa.
Kaymanta jinalla chay jararankhu kuyurispa 13
kasqa, mana allintapuni parinataqa manchha-
richisqa kasqa, chaymantaqa parinaq manchay
phiñarisqa, jararankhutaqa chhurumuchayta
munasqa, jararankhukaspataqri ratitulla aykhe-
ripusqa pakaykukunapaj, yaykupusqa chay rumi
ukhuman jark´akunapaj mana allin kunamanta.
Qhawaspa jararankhuj kuyuyninta imayna-
tachus pakaykukun chayta, chay puriykachayta
munaj parinaqa q´aymalla mana imata ruwayta
atispa kutipusqa tukuy sunqolla chay k´acha
yaku mama qochaman.
3. LA CHOLITA Y EL JOVEN LAGARTO
Había una vez una simpática y amorosa cho-
lita aymara, que tenía la costumbre de pastar sus
ovejas en las pampas de Llapallapani, territorio
originario de los valientes Urus del Lago Poopó.
Un día de calor agradable, de repente, le
apareció un joven uru, vestido con su indumenta-
ria originaria; se pusieron a conversar y se hicie-
ron amigos. Después de esto, volvieron a verse
y a citarse a la misma hora, llegándose a tener
mucho afecto.
14
Cierto día, lleno de nubes, donde la sombra
reinaba en el contexto, la cholita se atrasó y no
alcanzó a llegar puntual a la cita, llegando más
tarde de lo acostumbrado. En el lugar no había
el joven uru, solamente un halagador lagarto de
color plomo, postrado sobre una piedra. Cuando
la joven se sentó para descansar el lagarto aca-
rició suavemente la mano de la joven. La cholita,
al sentir el movimiento del reptil, tomó una piedra
y la arrojó hacia el lagarto, logrando herir al reptil
mientras éste se ocultaba en un agujero del lugar.
Al día siguiente, a la hora acostumbrada, la
pareja se encontró nuevamente, pero esta vez el
tierno uru tenía una herida en el rostro. Al verlo, la
cholita le preguntó sobre la herida y el joven uru le
contestó que ella le había maltratado el día ante-
rior. No pudiendo decir nada, la cholita regresó a
su casa junto a sus ovejas.
Cuando llegaron sus padres, la cholita les con-
tó lo sucedido. Después de reñirla ambos llegaron
a la conclusión de que la cholita se había hecho
amiga de un lagarto que se convirtió en un joven
uru, pues esa zona era el territorio de los urus.
15
TURATAN PJIJŚQIŹTAN
Tsha walxa chercherchiś aymar tur źeliñta-
kićha, niźaśa nä turki üśanaka ichintakićha Lla-
pallapan yoqaran ni Poopó khita paqh qot atkiś.
Tshï nox tshi k’achha ur thowa thensikićha, niźaśa
pukultan walxa śuma parliñi khissikićha.
Niźaśa tshï nox pukultan śalś qaśśitakićha,
xalla neqhśtan nä turki qoluk wirxa irantiźkichiñ-
kićha, nuź irantiźku ana jekmi źelatkićha ni qaśta
yoqkiś, niźaśa tshi atarar pjijśqaqaś thewśikićha
16 tshi maś juntuñ yawchi, xalla niźta cherźku na tur-
ki maśtan ćhakhchiñkićha chxoxrichsi pacha.
Niź xaqataźu wilta pukultan śalchikićha,
niźaśa ni thowaki yukhkiś chxoxrichiś thonchi-
kićha, xalla neqśtan nä turki pewkśinkićha qhaź
niźta am yukh khikan, neqhśtan nï thowaki qhäśi-
kićha tuź khikan, amćha weth yukh chxoxritcham-
ki. Neqhśtan nä turki naźa qhuya kephchinkićha
üśhanaka akhźku. Niźaśa nä turki pjijśqi thowa
pekchiñtaqalćha, ni urunakź yoqkiś.
SIPASITAWAN MAJT´A JARARANAKHUWAM
Uj kuty kasqa uj sumaj k´acha alajita jinataj
munakuyniyuj aymara parlaj sipasita, yachasqa
kasqa sapa p´unchay, michispa kasqa ivijasnin-
ta chay Llapallapani pamapaspi, chaytaj kashan
paqarimusqan suyu uruspajta Poopó mama qo-
chamanta.
Chay p´unchay karqa sumaj k´acha qóñisi-
tu, kaymanta jinalla uj uru runa maqt´a rikhurisqa,
manchay sumaj uru p´achalliywan p´achallisqa.
Qallarispa kasqanku parlayta jinallapi ruwakusqan
amiguitos manchay munakuyniyuj, unaypachataña 17
jina kasqanku, chaymantapis tinkukunankupaj pa-
chaqa karqa ajllisqa uraslla.
Uj p´unchayqa pachamamataqa q´alata-
puni llanthuykusqa imaraykuchus kallpayuj phu-
yukuna junt´aykuspa kasqa chaynij pachataqa,
jinapi chay sipastajri mana chayayta atisqachu
horaspnimpi tinkunapaj, mana kikin horasnim-
pichu chayasqa, atrasasqalla chayasta, manataj
chay uru runa maqt´aqa rikhurisqachu, mana
chayri uj jatun rumipatapi,uj jatun rakhu ch´ejchi
jararankhu winkhurisasqa nin, jinapis chay k´acha
makisitunta kuyuchisasqa jamuy jamuy nisasqa,
chayta qhawaytawan jararankhu makita kuyuchis-
qamanta sipasaqa mancharikusqa uj rumita uqha-
risqa chaywantaj jararankhuman ch´anqaykusqa,
jakapachasqa jina uskhayllata sut´uykusqa uj jall-
p´a jusk´uman.
Qhepan p´unchaypitaj, ima uraschus tinku-
nankukarqa chay thañipiqa, watejmanta tinkukus-
qanku, chaypeqa chay uru majt´a runaqa uyapi
nanachhaykusqa karqa, chay nanachhasqamanta
waturisqa, chaymantaj piji uru runaqa kutichisqa
nispa: qayna p´unchay qantaj jaakapachiwankiqa
18 nispa. Sipasaqa mana ima parlayta kutichiyta atis-
pa ripusqa wasinman ivijistasninta qhatirisqa.
Tatasnikuman willarisqa imaynatachus purir-
qa chay pasaj p´unchaykunapi. Chay uyariytawan
tatasnikuqa sumajta k´amirparisqa chaymantapis
yuyanchaykusqa wawantaqa manaña ujtawan ji-
nata purinampaj. Jinakajtinqa sipasaqa sumajta-
puni parlasqa ari jararankhullawa, chaytaj majt´a
uru runaman tukurparisqa imaraykuchus chay pa-
chaqa kasqa uru runaspaj paqarimuskan suyu.
4. LA ARAÑA Y LA MOSCA
Cierto día, a las pampas de Llapallapani llegó
una viajera, que era una araña tejedora. Como el
paisaje le pareció hermoso y se sintió atraída por
el ambiente acogedor, decidió quedarse a vivir en
este maravilloso lugar y formar su propia familia.
Cobijándose entre la paja, decidió construir
allí una hermosa e inmensa morada para vivir. Con
el esfuerzo de sus fantásticos brazos y la ayuda de
sus mágicas manos utilizó los materiales del lugar
para edificar su casa en el espacio más sobresa-
liente y airoso que le había dado la naturaleza. Su 19
vivienda, que estaba asombrada por las nubes,
estaba elaborada con un hilo muy tenue, de poca
sustancia, valor o importancia, que es el recurso
elemental de la familia de las arañas.
En una ocasión, por los alrededores de la
morada del arácnido aparecieron dos juguetonas
y bulliciosas moscas. De repente, al jugar, una de
ellas tropezó y quedó atrapada por los tenues pero
fuertes hilos tejidos por la araña. Al sentirse atra-
pada, la mosca comenzó a gritar y a pedir auxilio,
pero ningún miembro de la comarca acudió en su
ayuda, ni siquiera un insecto díptero. La única que
se acercó fue la noble araña, que estaba furiosa
por el ruido.
La mosca, cautiva, se encaprichó acusando
de abusiva e inhumana a la persona había cons-
truido una trampa mortal en medio del camino.
La araña se enfureció y con todo el esfuerzo
de sus mágicas manos fue enrollando a la travie-
sa mosca, que asfixiada, moribunda y resignada,
de no salvar su vida, quedó como la presa del
tesoro.
20
KALLAKALLŹTAN LORAKANŹTAN
Tshi pacha ni Llapallapan yoqkiś aźkiśtanpa-
cha tshi kallakalla thonchikićha walxa śuma yo-
qanaka qhurkan.
Xalla neqhśtan ni kallakallaki śuma yoqa wa-
thźku, teqhśi qamaćha khichikićha, niźaśa weth
qhuy źoynakchiś khisnaćha khichikićha.
Niźaśa tshi walxa paqh phithkiś qhuya qhuy-
chikićha walxa qawñinaka yakhyakhźku.
21
Paqh qhuya irata, niźaśa ana ćhhultaqim
xoxöchikićha, anaśa theri, ana ćhhulumi.
Xalla neqhśtan tshï lorakanaki ancha qha-
na (kan) xorchiś uśhinkan laylayatkićha nuźkiś ni
kallakallź qawñinaka yakhtikiś tansikićha, niźaśa
ancha qhawchikićha, neqhśtan
Kallakallaki ni lorakanźxapa ancha źawxchi-
kićha niźaśa qawñiźtan tanźku ancha chipa lul-
hśikićha, niźaśa maśq’araśśikićha niź chhiśhwi.
KUSIKUSIWAN CHHICHHILLANKAWAN
22
Paraytimpu qallariy pachapi, Llapallapani
pampasma chayamusqa uy puriykachaq, away
yachaq jinallataj k´acha kusikusi, kusikusipajqa
chaynejtaqa riparasqa sumaj k´acha pachama-
ma kasqanta, sumajta tiyakunapaq jina, Chay pa-
chaqa ustaykusqa jinataq qhawarispa tukuy ima
mana tukukuyniyuq pachata munakuyninwan,
pachampi tiyakuyta qallarisqa, paypaq jallp´am-
pis kanman jina, sumay llawar masita rikhurichi-
napaq jina.
Tiyakuyta qallarisqa uj qaj ichhu chawpipi,
ruwayta qallarisqa uj sumaj jatun wasita, sumaj
k´achata kausakunapaq jina, ruwaspataq kas-
qa chay sumaj kuyuywan mana riparay mujlliwan
jinallataq chay p´iju kuyuy makisninwan, ruwas-
pa karqa wasintaqa imastachus taripan makis-
ninwan chaywan, mana phuskatapis apaykachar-
qachu, jinallataq awana kaspistapis, awasqalla
rikhurirqa, rikhurichij wasi ruwasqantaqa pata
kantu ichhu chaupipi, warawampis sumaj phuj-
llarishajta.
Jatun alajita wasi, junt´asqa tukuy imaswan,
muyuykusqa chay ñañu phite k´aytuwan, mana 23
yachakunchu imayna ruwasqachus, mana ati-
yniyuj jinalla, chay kashan llawar masi kusikusij
ruwaynin.
Uj kutipi, chay kusikusij kausakunan sumaj
wasin chaykunapi, rikhurimusqa iskay chhichhi-
llankas phujllaspa jinallataj chajwaspa, kayman-
ta jinalla uj kaj chhichhillankaqa tupacuspa kas-
qa kusikusij wasinwan, chay awasqa perqawan,
chaypiqa chhichhillankaqa japisqa rikhurin chay
ñañu phite k´aytuwan, qhaparikuspa karqa, ma-
ñakuspa yanapayta chay tukuy pachata kacha-
risqa kanampaj, mana pipis rikhurimusqachu,
rikhurimurqa phiña uyayuj uj k´acha kusikusilla.
Chay jap´isqa chhichhillankataj kutkatasqa
mana allin kasqanta chay jap´iywan mana khu-
yakuyniyuj, payta wañuchinapaj kasqanta nispa
rimasqa mana chaynijkunata puriykachanapaj.
Kusikusiqa aswan phiñarikuspa, tukuy kall-
pawan, mana riparay kuyuyniyuj makisninwan, uj-
llata muyuykuchisqa alsaru chhichhillankataqa,
chay sinchi ñañu k´aytuwan mana riparayllata,
jinataj chaywanqa chhichhillankaqa mana sama-
24 qeyta atisqañachu wañunaman chayasqa, mana
imaynapi kawsayta taripaspa, chaymantataj chay
wañusqa chhichhillankaqa kapun uj sumaj atiyni-
yuj mikhuy kusikusipajqa.
5. EL ZORRO Y LA SURURU
Era un día de felicidad familiar, una madre
sururu (perdiz pequeña) paseaba en el hermoso
campo con sus bellísimos pollitos, gozando el aire
puro de la naturaleza. De pronto, de entre las pa-
jas apareció un sagaz zorro, que al ver al sururu
le dijo: “¿Cómo estas comadre?”. “Que bonitos
son tus hijitos, de color gris” y ¿Cómo nacieron
así? ¿Qué les has hecho?
La madre sururu le contesto diciendo: “A
mis hijitos los retosté en el horno, de allí salieron
con ese color tan bello” El zorro le contestó: “Ah, 25
entonces yo también retostaré a mis hijitos en el
horno, para que sean igualitos que tus hijitos”.
El zorro se fue a su habitación y calentó el
horno con fuego, llamó a sus hijitos y les metió
al horno caliente. Miraba a sus hijitos pensando
que estaban riendo en el ambiente caliente; pero,
cuando los sacó del horno, sus hijos ya estaban
muertos y bien retostados. El zorro, mirando a
su hijitos retostados y muertos, empezó a llorar
por los alrededores. En aquella ocasión, los urus
quedaron sorprendidos al oir el pedido de auxilio
del zorro, puesto que en esta época los zorros no
acostumbraban llorar.
El zorro, derramando lágrimas, se enojó contra
el sururu diciendo: “Por qué me ha mentido, lo en-
contraré y me lo comeré. Después de buscar mucho
la zorra finalmente encontró al sururu en medio de
los pajonales. Al verla le preguntó: “¡¿Por qué me
mentiste?! ¡Mis hijitos están bien tostados y muer-
tos! ¡Ahora, te comeré!”.
La sururu le contestó diciendo: “Si quieres
comerme, primero me condimentaré y luego me
26 comerás más sabroso”. Sin embargo, la sururu
nuevamente mintió pues se puso ají picante y co-
lorante en sus alas. Luego, el zorro se acercó a la
sururu para comerlo, pero antes que éste abra la
boca, el ave sacudió sus alas y echó todo el ají en
los ojos del zorro, haciéndole llorar y gritar lo si-
guiente: “¡Que maldita eres comadre”!
SURURŹTAN QITŹTAN
Tshï nox tsha sururu khita źon phith pam-
puñ oqhlayatkićha, qolta okhalallanaka thirśi,
xalla neqhśtan tshï qiti nätan salchikicha, nizasa
27
pewksikicha tuz khikan: ancha k’achhallala am
wawaki, niźtallapan ulanchiqaya; xalla neqhśtan
na sururki qhäśinćha tuź khikan: werhki jurnu-
kiś tsarinchinćha k’achhalla ulnaxu, xalla neqhś-
tanź ancha k’achhalla tïnakaki. Niźtikiśtan ni qi-
tiki khichićha, werhmi irata päćha weth oqhala
k’achhalla khëxu.
Neqhśtan ni qitiki jurnu śmali qhaqi thutun-
chikićha, niźaśa thappacha niź oqhala wayunti-
chikićha ni qhaqchi jurnukiś, xalla neqhśtan ni
oqhalaki thappacha ujsi xösikićha; niźtikiśtan añ-
cha źawxchi qitiki apśikićha, niźaśa phith taypikiś
28 wathźku śmali ch’ächikićha tuź khikan: amiźkhen
weth okhala ujsićha.
Xaśiki am lulhźnaćha khichikićha ni qitiki, xa-
lla neqhśtan ni sururu khita weźlaki tshi xar Tapkiś
śunt’iśśikićha, xalla neqhśtan ima qitiź makatźkan qha-
ra tsathsiñkićha qitź źhukqhutñi xar tapa laychikićha;
neqhśtan ana ni sururu khita weźla luli atchikićha.
ATOJWAM SURURUWAM
Karqa uj p´unchay phamiliapi sumaj kusi-
kuna, jinataj uj susuru mama (p´isaqa kasqalla
juch´uysitu) puriyqachasharqa qhatnaqaspa k´a-
cha wawa chhilwisitusninta pachamamaj sama-
yninta wayraranapaq, wichhuspaj chaupisnimpi
kashantin, kaimantajinalla rikhurisqa uj phiña
atoj, nisqataj sururta, ¿imainalla kashanki kuma-
gri?, chayjina k´achituqa wawasniykiqa ch´ijlisi-
tuslla imaynamanta jinapuni lujsinri, imanankita-
jri, chanta sururu mamaqa kutichisqa nispa, q´uñi
jornuman churaykuspa kankarani, chaymanta
chayjina k´achistus lujsiramun, chaymanta atojqa
mama sururuta nisqa, jina kajtinqa noqapis kiki-
llantataj wawasniyta q´oñi jornupi kankaramus-
haq wawitasniyki jina k´achitus kanampaj
29
Atojtaj wasinman ripusqa chayaytawantaj
jornuta ninawan q´uñirichisqa, wajyarisqataj mu-
nasqa wawasninta chaymanta churaykusqa q´o-
ñi jornuman, wawasnita qhawarispa t´ukurisqa,
wawasninqa chijchirisqalla kashanman karqa
chay q´oñi jornu ukhupi, chaymanta, wawasninta
urqhurasqa jornu ukhumanta, sumaj kankaras-
qata jinatan wañurasqata. Wawasninta qhawas-
pa sumaj kankarasqata jinataj wañusqata, atojqa
waqayta qallarisqa mana allintapuni chay pacha
ayllu junt´atapuni, urus runastajri mancharisqas
uyarisqanku mana allinta waqasqata chay shuni
uywataqa, imaraykuchus chay timpupiqa mana-
puni atojpaj waqaynin timpucho.
Atojtaj waqayta ch´aqakuspa sumajta phiña-
rikusta sururupajqa chaymanta nisqa: imamanta
jinatapuni llullaykuwanri tarishajpuni mukhuy-
qapunaypaj; jinallapi taripasqapuni hichhuchaupis-
kunapi ¡imamanta jinatapuni llullaykuwanqiri!
Wawasniyqa sumaj kakarasqa jinataj wañurasqa,
kunanqa mikhuyqapusqayki.
Sururuqa usqhayllata kutichisqa nispa: mi-
khuykuyta munawanki chayqa ñaupajtaqa kun-
30 dimintuswan llusikipakushaj sumaj misq´ita mi-
khuyqapunawaykipaj, jina kaspaqa watijmanta
sururuqa llullaykullantaj, jaya uchuswan jinataj
misk´isamayniyuj kunawan llusikipakuspa alas-
niman, chaymantaqa atojqa sururuman qay-
llaykusqa, niraj atoj khantapishantin , sururuqa
ujllata tukuy kallpawan alasninta seq´urparisqa,
chay jayu uchuris q´alatapuni atojpaq ñawisni-
man junt´aykusqa, watijmanta atojqa waqayta
qallarisqa kayjinata parllaspa: Chayjina saqra ka-
naykiri kumagri.
6. EL VIENTO Y LOS JOVENES
En cierto tiempo pasado, se dice que el vien-
to dormía en algunos hoyos abandonados.
Como elemento de la naturaleza, el viento
era una mujer bella y estaba muy enamorada de
un noble joven uru, al cual diariamente le perse-
guía sin que éste se dé cuenta.
Sin embargo, un día la cholita, que era el vien-
to, se enojó seriamente con el joven debido a que
lo vio platicando amorosamente con otra mujer de
su terruño. Desde entonces, sintiéndose engaña-
da, la cholita comenzó a odiar a todos los varones, 31
pensando que todos los hombres eran iguales.
Un día, cuando la cholita se encontraba sola,
sentada a la orilla de un hoyo abandonado, pasa-
ron unos jóvenes urus que al mirarla se sintieron
cautivados por la belleza de los hermosos y largos
cabellos del viento, decidiendo aprovecharse de la
joven cholita.
Una vez planificada su fechoría, uno de los
jóvenes se abalanzó sobre la solitaria cholita, sin
darse cuenta que la cholita era el viento. La re-
acción de la cholita fue sorprendente, pues se le-
vantó de prisa sacudiendo su cuerpo, saltando,
brincando y corriendo en torno al joven, convir-
tiéndose en un instante en un enorme turbión
que levantó al hombre por los cielos. Al final, el
hombre murió por la caída desde el cielo hacia
la tierra, por intentar abusar a la cholita que en
realidad era el viento.
Por eso dicen que el viento duerme en luga-
res donde existen hoyos abandonados, del cual
debemos cuidarnos para no enfermarnos.
THAMŹTAN NI THOW THOWŹTAN
32
Tuki pacha thamiki lhatatakhićha, niźaśa
kur t’oxuran txaxñitakićha.
Xalla nuź txaxan pukultan ur thow thowaki an-
cha na tur śmaśśikićha, niźaśa tshïsuñaki na turakiś
tsjijpsikićha, neqhśtan na turki tsukaña źäśiñkićha
tsewkchukpacha neqhśtan ni thowaki txoxtsikićha
tikhśipacha.
Xalla neqhśtan ni thowaki tukta waywara
khissikićha.
Niźtikiśtan chïtapanćha, thamiki t’oxuran txaxñi
kićha; anaćha t’oxuran jejśki, thamiźkhen läkhesaćha.
33
WAYRAWAN MAQT´AKUNAWAN
Jaqhay pashaj timpupiqa, parlaykunapi ya-
chakun, wayraqa puñuspa kanman nin chay pa-
chamamajpatampi saqirparisqa t´uquspi.
Pachamamaj junt´achiynincharis, wayraqa
tukuspa karqa uj sumaq k´acha sipasita jinapis
sinchi munakuyniyuj kasharqa uj k´acha uru ma-
qt´itumanta puriykachaspataq karqa chay ayllu
junt´ata, sipashataq qhatnaqaspa karqa mana sa-
yk´uyta jap´ispa sapap´unchaypuni uru maqt´i-
tutaq mana imatapis riparakusharqachu. Uj p´un-
34
chayqa sipasqa, maqt´itupajqa mana allintapuni
phiñarikusqa, imaraykuchus chay k´acha maqt´i-
tuta qhawasqa sumajta parlashajta waq pachan
ayllumanta warmiwan, chayta qhawaytawanqa si-
pasitaqa mana allinta t´ukurisqa ripariyninman-
taqa engañasqata jina sintikusqa chay ayllupiqa;
chaymanta pacha sipasitaqa chhijniyta qallarisqa
tukuy qharista, imaraykuchus t´ukurisqa tukuy
qharispis kikillampuni kasqanta.
Uj p´unchayqa sipasitaqa sapitallan tari-
kusqa, tiyt´asqeta uj saqerasqa t´uqu kantitupi,
chaymantaj rukhurimusqanku askha urus ma-
qt´itukunas musphayta qhawakipasqanku mu-
nanapaqjina chayjina k´achitu jinataq jatuchaq
chhujchasniyuj kasqanmanta, maqt´itusqa apus-
tanaman chayasqanku, mayqentaj chay sipasita-
ta turiyayta qallarinman nispa.
Maqt´akunasqa sumaj parljaskanqu turiya-
napaq, jinatyaj un kaj maqt´aqa kacharikusqa
sapalla sipasita tiyashan chayman, chaykama-
taq maqt´ituqa mana riparakusharqachu chay
sipasqa wayra kasqanta, turiyasqaka sipasitaqa
phiñarikusqa mana allintapuni, usqhayllata jata-
risqa tukuy qallpanwan kuyurisqa , thunkurisqa
p´ijuyta qallarisqa maqt´ataqa jap´irparisqa, 35
kaymanta jinalla tukurparisqa uj jatun qunchu
wayraman, turiyaj maqt´itutapis uqharisqa kasqa
wayrawan pataman silu pachamampis phawas-
hanman jina, qhawarisqaka manchay mana allin
karqa nin, manchaywampis wañuna jina karqa,
uru maqt´itutaq silu patamanta chuqajtamuspa
wañusqa chayamusqa jallp´apatamanqa, chayta
taripaspa kan turiyayta munaspa chay sapa si-
pasitata, sut´i riparaypi kasqa wayra. Chayman-
tama nisqapuni wayraqa puñumpuni maypichus
tiyan chay saqerasqa t´uquspi, chaykunasmanta
jark´akunapaj mana unquyta jap´inapaq.
7. LA CHOLITA Y LOS DOS LAGARTOS
En aquellos tiempos, después de la oscuri-
dad, la familia uru gozaba de alegría y por ello per-
manentemente realizaba fiestas.
Cuentan que en aquel tiempo, en el seno de
una familia uru surgió una cholita que se dedica-
ba a pastar vicuñas (huaris). La alegría y juventud
de la pastora elogiaban la vida y daban alegría a
los paisajes del altiplano.
En una ocasión, los tíos de la cholita pre-
pararon una fiesta muy grande, a la cual por su
36
puesto la invitaron. Para ello, una de sus amigas
fue a comunicarle de la invitación y a pedirle que
pueda asistir a la fiesta. La cholita, muy emocio-
nada, pensó en voz alta: ¿Ahora cómo iré vestida
a la fiesta?, sin darse cuenta que en entorno suyo
habían lagartos escuchando lo que ella hablaba.
Entonces, llegó el día esperado y la cholita, a
pesar de su timidez, asistió muy bien vestida, era la
más hermosa de la fiesta uru.
Después de un rato llegaron dos hombres
elegantemente vestidos. Uno de ellos llevaba un
traje de color gris y el otro un traje de color ver-
de amarillento. Viendo que todos los invitados ya
habían llegado, empezó la fiesta, todos los invita-
dos empezaron a bailar, cada cual con su respec-
tiva pareja. Sin embargo, quien no tenía su pare-
ja era la cholita. Al verla sola, uno de los hombres
se le acercó y la invitó a bailar, tímidamente la
cholita aceptó y se pusieron a bailar.
Mientras la fiesta se desarrollaba con mucha
alegría, la cholita bailaba y hablaba muy feliz con
aquel hombre elegante. De repente, el hombre tocó
la mano de la cholita y al sentir una sensación rara,
la cholita le preguntó: “¿Porque tu mano es tan ás- 37
pera?” Y el hombre elegante le contestó diciendo:
“En el lugar donde vivo no hay agua, es un lugar
seco. Para tomar el agua que da la vida tenemos
que ir hasta el lago, y el recorrido es muy largo”.
La bella cholita se puso interesada en ayu-
dar a que aquel hombre obtenga agua diciéndo-
le: “Donde estés yo te lo traeré agua con mucho
gusto”. A lo que el hombre le respondió: “Es muy
lejos, no podrás llegar ni traer agua. Te agotarás
por el cansancio”.
En aquel momento, la cholita pensó rápida-
mente en un plan y recordó entre las cosas que
llevaba en sus bolsillos tenía una carreta de hilo.
Tomó el hilo y con sus preciosas manos acarició
suavemente las manos del hombre, amarrando el
extremo del hilo en la cintura del hombre, el cual
no se dio cuenta de la estrategia de la cholita.
La fiesta terminó con tranquilidad y el hom-
bre que bailaba con la cholita se fue a su casa
arrastrando el hilo que se encontraba atado a su
cintura, en compañía del otro hombre con el que
había llegado a la fiesta.
38
Al día siguiente, con la llegada de los prime-
ros rayos de sol, la cholita emocionada decidió
llevar agua al hombre elegante con el que había
bailado toda la noche. Para ello, buscó la punta
del hilo que había amarrado a la cintura del hom-
bre y comenzó a caminar hacia el otro extremo,
buscando a aquel de quien se había enamorado.
En un ambiente fresco y con mucha impa-
ciencia la cholita emprendió la caminata llevando
un cántaro lleno de agua. No había caminado mu-
cho y de pronto encontró rápidamente el final del
39
hilo que se introducía debajo de una piedra semi-
plana. La sorpresa fue grande al ver que el hilo
terminaba debajo de la piedra, y fue más cuando
levantó la piedra, pues vio que el hilo estaba ama-
rrado de la cintura de un lagarto de color gris y al
lado suyo un lagarto de color verde amarillento.
Al ver lo sucedido, la hermosa cholita uru
empezó a correr hacia su casa, sintiendo pánico
por haber visto a un lagarto en vez de ver al hom-
bre elegante del cual se había enamorado.
TURATAN PIŚHK PJIJŚQIŹTAN
Tuki timpu tsha k’achha ur tur źeliñtakićha
okanaka ichkan.
Neqhśtan tsha tur maś thonchiñkićha tsa-
tiź oqhla khikan, Nuźkiś na k’achha turki xorchiś
pinst’ichiñkićha, neqhśtan pukultan pjijśqanaka
40 ni źkati źelatkićha, niźaśa ni turtaqa qaśñi ancha
nonśikićha.
Xalla neqhśtan na ur turki tsati oqhchiñkićha,
niźaśa ni tsatkiś walxa źoynaka źelatkićha.
Tsat qhuykiś źoynakaź luśhkichikićha: tshïki
saxwa, niźaśa pukultan tshïki jäki ch’oxñi śkitchiś-
takićha.
Ni saxw śkitchiś źoñiki na turatan ancha
śuma tsathchikićha, neqhśtan na turki niź qhara
lanźinchiñkićha, niźaśa ancha źhaxtatakićha, nuź-
kiś pewkśiñkićha tuź khikan ¿qhaźtikiśtan ancha
źhaxta am qharaxö? Neqhśtan ni towaki qhäśi-
kićha tuź khikan: weth qamś yoqkin ana wira qhaś
źelhćha; nuźkiś na turki ni thow tshaykiś qawñiźtan
moqźiñchiñkićha qawñiranpacha apśxapa, ancha
ni thowa na tur pekatkićha, nuź źerśikićha ni tsat
śeśi, niźaśa thappacha lewchikićha.
Xaqataźu na turki tshi ochhśkiś qhaś chhi-
chku ni towa qhuri oqhchiñkićha qawñiranpacha
apźku, niźaśa tshi śqat maś qostan źerśikićha
ni qawñiki, xalla neqhśtan ni maś khewśiñkićha,
niźaśa ni qawñi saxw pjijśqiź tshaykiś moqta
cherśiñkićha, niź lätukiś tshï jäki ch’oxñi pjijśqa 41
źelatkićha; ni cherźku na turki ancha tsukchi qhu-
ya oqhchiñkićha.
SIPASWAM ISKAY JARARANKHUWAN
Jaqhay pachaspis ñaupa runas laqhapi ti-
yakurqanku chaymanta, urus ñañaskunasqa
phistapi sumaja kusirikuj kanku.
Uj pacha tiyakuypi urus ñañaspajta, chay
kausaymanta lojsispa karqa uj uru sipas warmi,
huari uywa kunasta michispa kausakuspa karqa.
Sipaskaspa kusikuyqa chay uywa michijpaqta pa-
qarichispa karqa sumaj kusiy kausata chay tukuy
imaschus tiyan kay pata chiriy pachapi, jinallataq
wisqch´arisqa uj manchay t´ukuriyta qhawarispa
alin atiyniyuj runasninkumanta.
Uj kaq ñañan risqa willarij chay uywa michij
sipasman, maypichus michispakasharqa huari
uywasta chay uru aylluj jatun pamapaspi, willaris-
qataj jamunampaj chay phistaman, sipasqa sumaj
kusisqa tuk´urisqa sumj jatunmanta parlarispa,
nisqataq ¿kunanri imayna p´achawantaq risaq
chay phistamanrin?, mana riparikuspachukarqa
42 chay ratuqa imaraykuchus ladumpiqa kasharqa
uyarispa sipaspaq parlayninta iskay jatuchaj jara-
rankhus
Uj p´unchay sumaj atiyniyuj chay uru ayllupi,
sipaspaq llawarmasin wakichisqa ruwanata un ja-
tun phistata, chaymantaqri ari, willariskanku chay
sumaj atiyniyuj sipasman.
Jinamanta ratulla chayamusqa phistaman
rina p´unchay, sipastajri manchay manchalla jina-
taq sumaj p´achaschasqa chayasqa, paylla karqa
sumaj k´achachitu chay uruspaj phistampiqa.
Chaymanta chayaykamusqanku iskay kharis
sumaj k´acha p´achallisqas, uj kaj ch´ijli p´acha-
yniyuj, chaymanta un kaqninri q´omer q´elluraya
p´achalliyniyuj. Qhawarispa si tukuy willasqas ka-
jkuna chayamusqankuta, pista raymiqa qallaris-
pakarqa, tukuy tusirispa kanku, sapa ujpis qha-
riwarmis iskaychasqas, jinallapi rikhurispa kasqa
mana tususpa chay sumaj k´acha sipas, chayta
qhawaytawan sapallata, uj qaj sumaj p´achallisqa
khari qayllaykuspa parlarichisqa tusunapaj, man-
chaymanchaylla sipasqa iyaw nisqa tusunapajqa
chay k´acha qhariwanqa.
Chay uruspaj phistaqa ruwakuspakarqa su- 43
maj kusiyllawan, sipastajri tusurikusqa sumaj
kusiskalla chay raymipeqa, jinapis may munaku-
ywan parlakuspa, kaymanta jinalla chay qhariqa
sipajpaq makinta llankharisqa, chaytaq ripara-
chisqa mana allinta chaymanta waturisqa nispa:
¿Imamanta chay makiyki mana allin chhan-
qhari? Chaymanta chay sumaj qhari kutichisqa
nispa: maypichus tiyakuni chaypiqa mana yaku
kanchu, chaynijkunaqa ch´aki suyu, kausachij
jakituta ujyanapajqa rina tiyan mamaqochatapu-
ni jinataj purispa rina tiyan karutapuni.
Chay k´acha uywa michij sipasqa munaku-
yniyujman riparakusqa yanapanapaj chay sumaj
qharita yakituta jaywaspa, chanta nisqa: maypi-
chus tarikunki chaymanqa tukuy munakuywan
yakituta apampusqayki; chay hariqa kutichisqa
nispa: ancha karupuni, mana chayamuyta atinki-
chu yakitutapis apamuyta atinkichu, mana allin-
tacha sayk´uwaj.
Chay ratuqa sipasqa sqhayllata t´ukurisqa
ymatachus ruwana chayta, waturikusqa imasta-
chus apaykachashan chayta, uj kaj bulsillumpi ta-
44 risqa uj ilo paychulata, chayta jap´iytawanqa man
riparayllata q´ayast´ashaspa alajita makisninwan
chay qharita jinallapi ch´illanman muyuykuchisqa,
jinapis chay qhariqa mana imatapis riparakusha-
rqachu imaynatachus ch´illanman chay sipasqa
wataykuspa kasharqa chaytaqa.
Chay raymi kusikuyqa tukuchakuspa kar-
qa allinllata chanta chay qhariqa tususpa karqa
chay sipaswan chayqa ripuspa karqa wasinman
ilok´aytuta qatatispa ch´illampi watasqa karqa
chayta, jinataj paywan kusqa ripurqa y uj kaj qhari
phistaman kuska chayamurqanku chaywan.
Q´ayantintaj sut´iyamushantintaj, may ku-
sisqalla sipasqa, tutamanta jatarisqa, yuyay-
chakusqa apanapaj yakituta tusurqanku chay
sumaj qharipaj, qhatispa maynintachus chay ilo-
q´aytuqa rispakashan chayninta, jinamanta cha-
yapaq maypichus kashan chay tusurqanku sumaj
qhari chayma, chaymanta jaywanapaj yakituta,
yakuch´akiyta tasnunapaq.
Pachaqa k´acha samayniyuj jinataj pikilla
kusiykachaspa sipasaqa puriyta qallarin yakujun-
t´a p´uñupis q´ipirisqa taripanapaj chay sumaj
qharita, qhatiykusqa chay iloq´aytuta iqarpasqa- 45
ta chaynillanta, mana karutachu purisqa jinataj
kaymantajinalla usqhayllata taripasqa chay ilo-
q´aytuqta tukukuyninqa, chinkaykuspa karqa un
rumi ukhuman, mancharikuna jina karqa qhawas-
pa chay iloq´aytuqa chinkaykuspa karqa un p´al-
ta rumij ukhunman, sipasapajqa mana allin karqa
aswan yachanapaq, jinataq ujllata uqharispa kar-
qa chay p´alta rumita, chaymantataq iloq´aytuta
qhawasqa uj ch´iqchi jararankhuj ch´illanman
wataykusqata jinataj chay ladumpitaq uj kaq q´o-
mer q´illuraya jararankhutawam.
Chay mana alinta qhawaytawanqa chay uru
sipasaqa, usqhay usqhayllata wasinman ayqhe-
risqa chay wañunapaj jina manchariywanqa, jara-
rakhullata qhawaspa nitaj chay sumaj runataqa,
maypichus paytapuni munaqusharqa iskaychaku-
napaj.
46
8. LA PALOMA Y EL ZORRO
En un ambiente natural fresco, ameno y fér-
til, lleno de verdor, una solitaria paloma se posó a
las orillas de un rio caudaloso de agua cristalina.
Al frente del rio apareció un astuto, agudo y
hábil zorro, con simpatía penetrante, en busca de
algún alimento, para saciar su hambre. Viendo gus-
tosamente a la bella paloma, le grito diciendo: “Her-
mosa paloma, eres mi encantadora presa, estoy de
hambre, te comeré”.
Antes de responder, la paloma miró el hori-
zonte y encontró que era fácil escapar. Después, 47
le dijo al zorro: si quieres que yo sea tu presa,
atrápame y cómeme. El zorro, hábil para enga-
ñar, evitar ser engañado o lograr artificiosamen-
te cualquier fin, se decidió y cruzó el caudaloso
rio de agua cristalina. Para no ser atrapada, la
hermosa paloma pensó en burlar al zorro y an-
tes de que el zorro salga del agua a la superficie,
la hermosa paloma voló a la otra banda del rio.
Vanos fueron los sacrificios del zorro para cruzar
nuevamente el rio caudaloso.
No pudiendo dar con su objetivo, el mamífe-
ro carnicero, enojado y furioso, nuevamente gritó
a la paloma: “Por qué te fuiste, si eres mi presa.
Ahora, sí te atraparé y te comeré sin masticar”.
Nuevamente se metió al río y emprendió el cami-
no de retorno. Mientras tanto, cuando el zorro se
encontraba a la mitad del río, la paloma burlona
voló al otro lado del rio. Al advertir el engaño, el
zorro furiosamente intentó regresar, pero al dar
la vuelta, fue envestido por una ola gigante, la
cual cubrió todo el cuerpo del pobre zorro. Final-
mente, casi moribundo el zorro resultó la única
presa de las aguas del rio caudaloso.
WEŹLIŹTAN QITŹTAN
48
Tshipacha tshi weźla puj atkiś źelatkićha,
nuźkhen tshi qitikićha nakhtuñtan atkiśtan
thonśikićha, niźaśa tuź khichikićha: ni weźlalla
jaśiki werh am lulhźnaćha.
Neqhśtan ni qitiki weźliź qhuthñi qaqi qallantichi-
kićha, xalla neqhśtan ni weźlaki ancha näśikićha,
tshi puj atqhuthñi laychikićha.
Ni cherźku qitiki walxa źawxśikićha tuź khikan:
xaśiki am lulhźnaćha; ana luli atchikićha ni qitiki.
Niźaśa qitiqaś qhaśiź quźta tikhśikićha.
49
URPHIWAN ATOJWAN
Pachaqa karqa sumaj samariyniyuj, muna-
napaj jina jinataq qómer juntalla karqa chayniq
pachaqa, uj sapa k´ata urphi chayarismuspa
kasqa samarikuj chay uj mayu pataman maypi-
chus ashkha ch´uwa jakuyuj karqa.
Chimpa kaj chay mayupatamanta rikhuri-
muspa kasqa uj mana allin atoq, chhuqo sen-
qayuj, sumajman wijch´akuqniyuj atoq, mask´ari-
kuspa mikhuyta mikhurikunapaq, chayjinamanta
chinkachinapaj yariqhayninta. Jinallapi rikhur-
paisqa uj k´acha urphita, chaymanta khaparis-
qa: k´acha urphila, qan kanki noqaj misk´i mi-
khunay, yariqhaywan kashani, mikhuyqoskayki.
Niraj parlaywan kutichishaspa orphiqa,
t´ukurisqa tukuy imaschus tiyan khawaynimpi
chayman phawanapaq, chaymanta atoqta nisqa:
noqata mikhuyta munawanqi chayqa, jap´iway,
mikhuykuway; sumaj atiyniyuj jina atoq mana llu-
llanta japjachikujjinalla atipanapaq imallatapis
qhotiyaykuspalla tarinapaj imallatapis, kunanqa
chimpashajpuni nispa, chimpakusqa chay as-
kha ch´uwa yakuyuj mayuta urphita jap´iytawan
50 mikhuykunapaj. Mana jap´isqa kanapaj k´acha
urphiqa t´ukurisqa atojta q´otiyaykuyta, niraj
atojqa yakumanta lujsishaspa jallp´apataman,
alajita urphiqa, phawariytawanqa mayu chimpa-
man ripusqa. Qhasikajllata atojaqa sayk´ukusqa
chimpayta chay askha ch´uwa yakuyuj mayuta.
Mana imaynapi taripayata atispaqa imata-
chus munarqa chayta, chay aycha mikhuj uywaqa
phiñakusqa mana allintapuni, jinataj watijmanta
qhaparisqa: imarayku ripunkiri nuqaj mukhunay-
cha kanki ari, kunanma jap´irparisqayki chanta
mikhuykusqayki mana khiturispalla, chanta wati-
jmanta qallarisqa chimpayta chay majutaqa. Ña
chaupi mayutaña risharqa, chay askha yakuta tu-
ykatasharqa, jinallapi urphiqa watiqmanta q´uti-
yaykusqa phawapusqa chimpa mayupataman,
chayta qhawaytawanqa atojqa mana allintapuni
phiñarikusqa, chay yaku chaypipi tuyushaspa ku-
tirimuyta munasqa, chay urastaj yakuqa sunsira-
ta kuyurisharqa ch´aspaspa ima wayraj phuku-
yninwan, atojtaj mana imanakuyta atispa chay
mayu chaupipi, yakuqa jatunmanta pataman sa-
rispa ujllata qhataykuspa atojta chinkaykuchisqa
yaku ukhuman. Jinallapi wiraqucha atojqa wa-
ñuyta taripasqa, paylla ripuspa kan yakuj ququn
jina chay mayu junt´a chuya yakumanta. 51
Dibujos
1. El lagarto y el sut´uwalla: Wilder Huanaco Mamani
2. La pariguana y el lagarto: Gaby Abigail Choque Choque
3. La Cholita y el joven lagarto: Juan Ramiro Choque Álvarez
4. La araña y la mosca: Casilda Alvarez Miranda
5. El zorro y la sururu: Wilma Rios Mamani
6. El viento y los jóvenes: Adrin Álvarez Choque
7. La cholita y los dos lagartos: Carmen Conde Choque
8. La paloma y el zorro: Andrea Alvarez Sepeda
52