MORFEMAS O SUFIJOS: SEQ´EKUNA
1. Y:NIY: MI.- se utiliza en sustantivos que terminan en vocal.
Qhawarichiykuna:
Pana-y: ………………………… Mi amigo: ………………….
Atoq-niy: ………………………. Mi condor: ………………….
Qelqana-y: ………………….. Mi dulce: …………………….
2. Mi – N: ES: Se utiliza la “mi” para las palabras que terminan en consonante y “n” en las
que terminan en vocal ambos significan ES.
Qhawarichiykuna:
Michi-n: ………………………….. qelqana-n: ……………………….
Alqo-n: ………………………. Hanp´ara-n: ………………………
Tayta-y-mi: ……………………… Chaki-y-mi: ………………………
3. MAN: A; HACIA.- Se utiliza para DESTINO- LUGAR
Qhawarichiykuna:
Qosqo-man: ……………………………… Yachay wasi-man: ……………………..
Orqo-man: ……………………………….. Llank´ana-man: ………………………….
Wasi-man: ……………………………….. Lima-man: …………………………………
1.- TAYTAMAMAYMI ÑAÑAYTA SAPAP’UNCHAY YACHAY WASIMAN PUSAPUNKU.
2.- NOQA LLANK’ANAYMAN MISK’IKUNATA APANI.
3.- SISPA ÑAÑACHAY ORQOMAN WAKAKUNATA QHATIN.
4.- ALQOKUNA MICHIKUNATA SACH’A SACH’A UKHUMAN QHATINKU.
5.- CHIUCHIKUNA MAMANKUWAN SACH’A QHEPAMAN KURU HASP’IQ RINKU.
4. MANTA: DE – DESDE. - expresa procedencia, origen.
Qhawarichiykuna:
Qosqo-manta: ……………………… Peru suyu-manta: ……………………
Wasiy-manta: ………………………. Puno-manta: ……………………………
Orqo-manta: ……………………….. Lima-manta: ……………………………
1.- KHUNPAY MICHIKUNATA PUNOMANTA RANTIMUSQA.
2.- IPAY SISPA TURAYTA LIMAMANTA PUSANPUSQA.
3.- NOQA QOSQOMANTA AREQHEPAKAMA CH’USANI.
4.- ÑAÑAY KHUCHIKUNATA ORQOMANTA QHATIMUN.
5.- WASIYMANTA CHAJRAMAN WAKAKUNA MICHIQ RINI.
5. RAQ: TODAVIA- RECIEN- AUN.- Este sufijo se añade a diferentes partes de la oración
con el significado mencionado.
Qhawarichiykuna:
Manan mijuniraqchu: ………………………………………………………………………….
Panayqa manan chayamunraqchu: ……………………………………………………
Turayqa chayraqmi hamunqa: …………………………………………………………..
Yachachiq: Saunne Solinda kcancha Huallparimachi QHESWA SIMI YACHAY
Manaraqchu ususiyki ripun?: ………………………………………………………………
6. KUNA: PLURALIZADOR POR EXCELENCIA
Qhawarichiykuna:
Wallpa-kuna: ……………..……… Pay-kuna: …………………………….
Michi-kuna: …………………..…... Hanp´ara-kuna: …………………….
Qelqana-kuna: …………………… Ch´aska-kuna: ………………………
7. TA: A-HACIA.- Se usa como partícula declinante del acusativo con los sustantivos, con
la función de articulo el- la; como objeto directo; También se agrega a los sustantivos
personales con el significado de “a”.
Qhawarichiykuna:
Lima-ta: ……………………………… Tapara-ta: ……………………………
Ñañay-ta: …………………………… Orqo-ta: ………………………………
Misk´i-ta: ……………………………. Mamay-ta: …………………………..
8. PAQ: PARA.- Añadiendo al sustantivo, paq significa para.
Qhawarichiykuna:
Michi-paq: …………………………. Mamay-paq: ……………………….
Ukuku-paq: ………………………… Khunpay-paq: ………………….….
Churiy-paq: ………………………… Qan-paq: …………………………….
9. PAS: TAMBIEN
Qhawarichiykuna:
Warmin-pas: ………………………. Hanp´aray-pas: …………………….
Noqa-pas: …………………………… Awichay-pas: ……………………….
Qan-pas: …………………………….. Turayki-pas: …………………………
10. WAN: CON DE COMPAÑÍA; ME; Y
Qhawarichiykuna:
Michiy-wan: ……………………… Juanacha-wan: …………………….
Waway-wan: …………………….. Yachachiqniy-wan: ……………….
Atoqniy-wan: …………………….. Ipay-wan: …………………………….
11. QA: TROPICALIZADOR, EL QUE; LO QUE.- Sin que le anteceda otro sufijo significa lo
que o el que es.
Qhawarichiykuna:
Warmiyqa munay warmin: ……………………………………………………………..
Churiyqa yachaywasipin yachaq: ………………………………………………………………………..
12. PI: EN-LUGAR O LOCALIZACION TEMPORAL - ESPACIAL Y TRANSPORTE:
Qhawarichiykuna:
Llaqta-pi: …………………………….. Asno-pi: ……………………………….
Yachachiq: Saunne Solinda kcancha Huallparimachi QHESWA SIMI YACHAY
Hanp´ara-pi: ……………………….. Wasi-pi: ……………………………….
Makiy-pi: ……………………………. Yachay wasi-pi: …………………….
13. KAMA: HASTA.- Expresa límite de tiempo, lugar.
Qhawarichiykuna:
Orqo-kama: …………………………. Minchha-kama: …………………….
Wasiy-kama: ……………………….. Llank´anay-kama: …………………
Paqarin-kama: ……………………... Wasin-kama: ……………...………..
14. LLA: SOLO-SOLAMENTE-NO MAS
Qhawarichiykuna:
Noqa-lla: ………………………. Mamay-lla: …………………….
Alqo-lla: ……………………….. Maria-lla: ………………………
Ch´ulla-lla: ……………………… Michi-lla: ……………………….
15. Q-PA: equivale a la preposición “DE” o contracción “DEL” la “Q” se añade a los
sustantivos comunes o personales terminados en vocal, mientras que si terminan en
consonante se añade “PA”.
Qhawarichiykuna:
Taytay-pa: …………………….. Mariacha-q: ………………….
Michi-q: ………………………. Yachachiq-pa: ……………….
Turay-pa: …………………….. Khunpay-pa: …………………
16. RI: Y.- se añade al final de las palabras que toman la forma interrogativa. Equivale a la
conjunción copulativa “Y”.
Qhawarichiykuna:
Qan-ri: ……………………………….. Panay-ri: …………………………...
Noqa-ri: ……………………………… Mijunay-ri: ………………………..
Michi-ri: ……………………………. Mamay-ri: …………………………
17. NTA, Se utiliza en terminacion vocal; NINTA, terminacion consonante: ambos equivalen a
POR.- Pasar sobre algo o algún lugar.
Qhawarichiykuna:
Ñan-ninta: …………………………… San pedro-nta: ……………………
Orqo-nta: …………………………... Belen-ninta: …………………………
K´ijllu-nta:………………………….. Q´asa-nta: …………………………..
SUFIJO “CHU” 2: cuando se requiere una respuesta una
1: se usa en oraciones donde no aparece la respuesta negativa o afirmativa.
palabra interrogativa. Por tanto, cumple Qhawarichiykuna:
esa función.
Taytaykiri ñachu llank´aq rinña? Ari
Qhawarichiykuna:
rinñan
Kunkaykichu nanashasunki?:
Wawaman hanpinta soq´ochinkiñachu?
…………………………………………..
Manaraqmi
Yachachiq: Saunne Solinda kcancha Huallparimachi QHESWA SIMI YACHAY
NEGACION DE CHU Ama nichhuta mijuychischu.
Marca el elemento negado, generalmente FUNCION DISYUNTIVA
el verbo.
Equivale a: o – u
Qhawarichiykuna:
Qhawarichiykuna:
Manan kunanqa ujushaniñachu.
Qanchu, paychu wasipi llank´anqa.
Ama nichhuta mijuychu.
Yachachiq: Saunne Solinda kcancha Huallparimachi QHESWA SIMI YACHAY