0% encontró este documento útil (0 votos)
39 vistas4 páginas

Morfemas y Sufijos en Khunpay

Derechos de autor
© © All Rights Reserved
Nos tomamos en serio los derechos de los contenidos. Si sospechas que se trata de tu contenido, reclámalo aquí.
Formatos disponibles
Descarga como DOCX, PDF, TXT o lee en línea desde Scribd
0% encontró este documento útil (0 votos)
39 vistas4 páginas

Morfemas y Sufijos en Khunpay

Derechos de autor
© © All Rights Reserved
Nos tomamos en serio los derechos de los contenidos. Si sospechas que se trata de tu contenido, reclámalo aquí.
Formatos disponibles
Descarga como DOCX, PDF, TXT o lee en línea desde Scribd

MORFEMAS O SUFIJOS: SEQ´EKUNA

1. Y:NIY: MI.- se utiliza en sustantivos que terminan en vocal.

Qhawarichiykuna:

 Pana-y: …………………………  Mi amigo: ………………….


 Atoq-niy: ……………………….  Mi condor: ………………….
 Qelqana-y: …………………..  Mi dulce: …………………….

2. Mi – N: ES: Se utiliza la “mi” para las palabras que terminan en consonante y “n” en las
que terminan en vocal ambos significan ES.

Qhawarichiykuna:

 Michi-n: …………………………..  qelqana-n: ……………………….


 Alqo-n: ……………………….  Hanp´ara-n: ………………………
 Tayta-y-mi: ………………………  Chaki-y-mi: ………………………

3. MAN: A; HACIA.- Se utiliza para DESTINO- LUGAR

Qhawarichiykuna:

 Qosqo-man: ………………………………  Yachay wasi-man: ……………………..


 Orqo-man: ………………………………..  Llank´ana-man: ………………………….
 Wasi-man: ………………………………..  Lima-man: …………………………………

1.- TAYTAMAMAYMI ÑAÑAYTA SAPAP’UNCHAY YACHAY WASIMAN PUSAPUNKU.


2.- NOQA LLANK’ANAYMAN MISK’IKUNATA APANI.
3.- SISPA ÑAÑACHAY ORQOMAN WAKAKUNATA QHATIN.
4.- ALQOKUNA MICHIKUNATA SACH’A SACH’A UKHUMAN QHATINKU.
5.- CHIUCHIKUNA MAMANKUWAN SACH’A QHEPAMAN KURU HASP’IQ RINKU.

4. MANTA: DE – DESDE. - expresa procedencia, origen.

Qhawarichiykuna:

 Qosqo-manta: ………………………  Peru suyu-manta: ……………………


 Wasiy-manta: ……………………….  Puno-manta: ……………………………
 Orqo-manta: ………………………..  Lima-manta: ……………………………

1.- KHUNPAY MICHIKUNATA PUNOMANTA RANTIMUSQA.


2.- IPAY SISPA TURAYTA LIMAMANTA PUSANPUSQA.
3.- NOQA QOSQOMANTA AREQHEPAKAMA CH’USANI.
4.- ÑAÑAY KHUCHIKUNATA ORQOMANTA QHATIMUN.
5.- WASIYMANTA CHAJRAMAN WAKAKUNA MICHIQ RINI.

5. RAQ: TODAVIA- RECIEN- AUN.- Este sufijo se añade a diferentes partes de la oración
con el significado mencionado.

Qhawarichiykuna:

 Manan mijuniraqchu: ………………………………………………………………………….


 Panayqa manan chayamunraqchu: ……………………………………………………
 Turayqa chayraqmi hamunqa: …………………………………………………………..

Yachachiq: Saunne Solinda kcancha Huallparimachi QHESWA SIMI YACHAY


 Manaraqchu ususiyki ripun?: ………………………………………………………………

6. KUNA: PLURALIZADOR POR EXCELENCIA

Qhawarichiykuna:

 Wallpa-kuna: ……………..………  Pay-kuna: …………………………….


 Michi-kuna: …………………..…...  Hanp´ara-kuna: …………………….
 Qelqana-kuna: ……………………  Ch´aska-kuna: ………………………

7. TA: A-HACIA.- Se usa como partícula declinante del acusativo con los sustantivos, con
la función de articulo el- la; como objeto directo; También se agrega a los sustantivos
personales con el significado de “a”.

Qhawarichiykuna:

 Lima-ta: ………………………………  Tapara-ta: ……………………………


 Ñañay-ta: ……………………………  Orqo-ta: ………………………………
 Misk´i-ta: …………………………….  Mamay-ta: …………………………..

8. PAQ: PARA.- Añadiendo al sustantivo, paq significa para.

Qhawarichiykuna:

 Michi-paq: ………………………….  Mamay-paq: ……………………….


 Ukuku-paq: …………………………  Khunpay-paq: ………………….….
 Churiy-paq: …………………………  Qan-paq: …………………………….

9. PAS: TAMBIEN

Qhawarichiykuna:

 Warmin-pas: ……………………….  Hanp´aray-pas: …………………….


 Noqa-pas: ……………………………  Awichay-pas: ……………………….
 Qan-pas: ……………………………..  Turayki-pas: …………………………

10. WAN: CON DE COMPAÑÍA; ME; Y

Qhawarichiykuna:

 Michiy-wan: ………………………  Juanacha-wan: …………………….


 Waway-wan: ……………………..  Yachachiqniy-wan: ……………….
 Atoqniy-wan: ……………………..  Ipay-wan: …………………………….

11. QA: TROPICALIZADOR, EL QUE; LO QUE.- Sin que le anteceda otro sufijo significa lo
que o el que es.

Qhawarichiykuna:

Warmiyqa munay warmin: ……………………………………………………………..

Churiyqa yachaywasipin yachaq: ………………………………………………………………………..

12. PI: EN-LUGAR O LOCALIZACION TEMPORAL - ESPACIAL Y TRANSPORTE:

Qhawarichiykuna:

 Llaqta-pi: ……………………………..  Asno-pi: ……………………………….

Yachachiq: Saunne Solinda kcancha Huallparimachi QHESWA SIMI YACHAY


 Hanp´ara-pi: ………………………..  Wasi-pi: ……………………………….
 Makiy-pi: …………………………….  Yachay wasi-pi: …………………….

13. KAMA: HASTA.- Expresa límite de tiempo, lugar.

Qhawarichiykuna:

 Orqo-kama: ………………………….  Minchha-kama: …………………….


 Wasiy-kama: ………………………..  Llank´anay-kama: …………………
 Paqarin-kama: ……………………...  Wasin-kama: ……………...………..
14. LLA: SOLO-SOLAMENTE-NO MAS

Qhawarichiykuna:

 Noqa-lla: ……………………….  Mamay-lla: …………………….


 Alqo-lla: ………………………..  Maria-lla: ………………………
 Ch´ulla-lla: ………………………  Michi-lla: ……………………….

15. Q-PA: equivale a la preposición “DE” o contracción “DEL” la “Q” se añade a los
sustantivos comunes o personales terminados en vocal, mientras que si terminan en
consonante se añade “PA”.
Qhawarichiykuna:

 Taytay-pa: ……………………..  Mariacha-q: ………………….


 Michi-q: ……………………….  Yachachiq-pa: ……………….
 Turay-pa: ……………………..  Khunpay-pa: …………………

16. RI: Y.- se añade al final de las palabras que toman la forma interrogativa. Equivale a la
conjunción copulativa “Y”.

Qhawarichiykuna:

 Qan-ri: ………………………………..  Panay-ri: …………………………...


 Noqa-ri: ………………………………  Mijunay-ri: ………………………..
 Michi-ri: …………………………….  Mamay-ri: …………………………

17. NTA, Se utiliza en terminacion vocal; NINTA, terminacion consonante: ambos equivalen a
POR.- Pasar sobre algo o algún lugar.

Qhawarichiykuna:

 Ñan-ninta: ……………………………  San pedro-nta: ……………………


 Orqo-nta: …………………………...  Belen-ninta: …………………………
 K´ijllu-nta:…………………………..  Q´asa-nta: …………………………..

SUFIJO “CHU” 2: cuando se requiere una respuesta una


1: se usa en oraciones donde no aparece la respuesta negativa o afirmativa.
palabra interrogativa. Por tanto, cumple Qhawarichiykuna:
esa función.
Taytaykiri ñachu llank´aq rinña? Ari
Qhawarichiykuna:
rinñan
Kunkaykichu nanashasunki?:
Wawaman hanpinta soq´ochinkiñachu?
…………………………………………..
Manaraqmi

Yachachiq: Saunne Solinda kcancha Huallparimachi QHESWA SIMI YACHAY


NEGACION DE CHU Ama nichhuta mijuychischu.

Marca el elemento negado, generalmente FUNCION DISYUNTIVA


el verbo.
Equivale a: o – u
Qhawarichiykuna:
Qhawarichiykuna:
Manan kunanqa ujushaniñachu.
Qanchu, paychu wasipi llank´anqa.
Ama nichhuta mijuychu.

Yachachiq: Saunne Solinda kcancha Huallparimachi QHESWA SIMI YACHAY

También podría gustarte