ESCUELA SUPERIOR DE FORMACIÓN DE MAESTROS
“MARISCAL ANDRÉS DE SANTA CRUZ Y CALAHUMANA
AYMARA ARU YATIQAWI THAKHI
GUÍA DIDÁCTICA DE LA LENGUA AYMARA
UNIDAD DE FORMACIÓN: LENGUA ORIGINARIA II
ESPECIALIDAD: ELECTRICIDAD ELECTRÓNICA
AÑO DE FORMACIÓN: TERCERO
DOCENTE: LIC. SONIA V. HUARINA QUISPE
LA PAZ - BOLIVIA
ESFM. “Mcal Andrés de Santa Cruz y Calahumana Guía TCLOA II
UNIDAD TEMATICA MAYMAYA YAQASIÑA TUQITA CH’AMANCHAÑA,
PURAPATA TUQITA SARNAQAWISANA YATIÑANAKA
(Tipología de los valores culturales y ritualidades de la
región en convivencia armónica comunitaria)
CONTENIDO SAWUTANAKASA UÑXATASA ULLAÑA QILLQAÑA
(Mirando nuestros tejidos leemos y escribimos)
CAPACIDADES, HABILIDADES Y/O AYMARA ARUTA ARSUÑA, QILLQANÄNI,
CUALIDADES ARUSKIPT’AÑÁNI
LURÄWI PRÁCTICA
I. AMUYT’AWINAKA ULLART’APXAÑÁNI (Leamos estos pensamientos)
ULLAÑA QILLQAÑAMPIKIWA MÄ SUMA AWKIXA, PATAKA
NAYRASA JIST’ARAÑÄNI. (Solo YATICHIRIMPI SASIWA. (un buen
leyendo y escribiendo abriremos padre vale más que cien
nuestros ojos)
maestros)
WAYNA TAWAQUSAKIWA CHACHASA WARMISA
KUNASA JIQXATASIÑAXA KHUSKHA AMUYUNIKITANWA
(Estando joven hay que aprovechar (El hombre y la mujer tienen las
todo) mismas capacidades)
II. PUSI AMUYT’AWINAKA QILLQAPXAÑÄNI, UKATXA WALI AMUYT’ASISA ULLARAÑÄNI (Escribamos
cinco pensamientos, luego analizamos y leemos los pensamientos)
III. JICHHAXA MÄ JAMUQU UÑJAÑÄNI UKATXA AYMARA ARU ARSUÑA YATIQAPXAÑÄNI
YATÏYAWI – TEORIA
QALLANTAWI – INTRODUCCIÓN.
Taqi kasta sawutanakawa utji: ikiña, mantiyu, ch’uspa, sawutanaka, ukhamaraki, yänaka
q’ipnakañataki, wawanaka uywañataki, tari kuka apnakañataki, kustala ch’uqi
winantañataki, ukhamaraki punchu, phullu isjama uskusiñataki.
jiwasana qillqanakasana, yatxatáwinakasana, sawutanakaxa p’itatanakankaskiwa.
jichhurunakaxa sawurinakaxa kunaymana arunaka, jamuqanaka qhanstayaña yatipxi, mä
awayunxa saltanakapaxa wara waranaka uñjasi, aka saltanxa ch’ankhanakaxa jisk’ata,
jisk’ata sawutawa, ukatwa wara waranakaxa uññaqi.
jichhaxa sawutanakaxa uñakipañawa wakt’istu, chakanata, qarwanakata, alinakata,
wiphalanakata, ukhamaraki lupixa kunaymana uñtaniwa unstaraki.
aymaranakaxa janiwa ina ukhamaki saltanaka luraña yatipkanti, jan ukasti yatiñanakaswa
qhanstaytana, kunaymana yatinakaxa jiwasana amuyusarjamawa sartayaña wakisxi.
2. JICHHAXA YATXATAÑANI KUNA YÄNAKSA WAKISI IKIÑA SAWUÑATAKI
PUSI CH’AKHURUNAKA – CUATRO ESTACAS
KIMSA TUQURU (QALLAÑA) – TRES PALOS GRUESOS
MÄ JUCH’USA LAWA ILLAWAÑATAKI – PALO DELGADO PARA LA ILLAWA
MÄ JUCH’USA LAWA WICH’KATAÑATAKI – UN PALO DELGADO CON PUNTA PLANA
MÄ JISK’A LAWA QIPATAKI
MÄ WICH’UÑA – UNA CLAVIJA
MÄ WISKHA – UNA SOGA
MÄ YAWRI – UN AGUJON
NAYRAQATAXA MÄ IWIJA UTJAÑAPA, UKATXA T’ARWA KHUCHURAÑA
UKHARUSTI IWIJA T’ARWA QAPUÑA
PAYACHAÑAWA CH’ANKHA UKHAMARAKI KHIWTHAPIÑA MÄ MURUQURU
UKHARUSTI LAYIÑAWA CH’ANKHA UKATXA JARIQAÑAWA
UKHARUXA CH'ANKHAXA JUÑIRAÑAWA
UKATXA CH’ANKHA SAMINCHAÑA SAPA KASTA SAMINAKARU
UKHARUXA WILTATAMPIWA CH’ANKHA KHIWTHAPIÑA
Sawuñataqixa nayraqataxa pusi ch’akhurunaka ch’akuntaña, uraqiru, ukharusti pä tuquru
uchxaña, ukatxa wiskhampi suma chint’aña mä tuqururu, ukharupi tiljaña sapa kasta
saminakampi, ukatxa tukuyxasaxa uskuñawa illawampi, aka illawaxa anakiwa mayakipa
amstaru aynacharu ch’ankhanaka, illawaxa waytiwa manqharu qhiparu ch’ankha
sarañapataki, uka chikawa qipaxa sarï, ukhamawa sawuña tukuyasi.
SAWUNA SALTANAKAPA – FIGURAS DEL TEJIDO
Aka sawutanakaxa nayra achachilanakasana sarawinakapawa, jupanakaxa taqi kasta
isinaka lurapxana, punchunaka, almillanaka, ikiñanaka, awayunaka, istallanaka,
urkhunaka, etc, aka isinakampixa jupanakaxa phunchhawinaka, tantachawinakana
uskusipxana.
Aka sawutanakaxa inka pachata juti, uka sawutanakana sarawinakapa uñacht’ayapxi,
inkanakaxa sawutanakaparuxa uywa saltanaka uñachayapxana, ukhamaraki sinilla,
muruq’u, mujiña, saltanaka lurapxana. Ukharusti mä wara kimsaqallqu ch’aqanaka
lurapaxana, Aka saltanakaxa nayra sarnaqawi uñachayi, ukhamaraki sapa aylluna
uywanakapa, alinakapa, chimpunakapa uñachayi. Janiwa taqi aylluna pachpa chimpunaka
utjiti, ukatwa sapa aylluna chimpunakapa uñacht’asiraki.
YÄQAWI – VALORACIÓN
AKA JISKT’AWINAKARU JAYSAPXAÑÄNI ¿Responder las siguientes preguntas?
1. Jumaxa ikiña suwuña yattati?
R………………………………………………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………………………………………..
2. Jichha pachaxa sawutanakaxa lurasiskpachati?
R………………………………………………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………………………………………..
3. Jumaxa kunjamsa amuyta nayra pacha sawutanakata?
R………………………………………………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………………………………………..
4. Kawkirinakasa nayra sawutanakaxa?
R..................................................................................................................................................
....................................................................................................................................................
5. Ayllunakana kuna pachansa sawuppacha?
R..................................................................................................................................................
....................................................................................................................................................
JICHHAXA TUNKA AMUYUNAKA THAQXAÑÄNI UKATXA QILLQAÑÄNI (Realizar vocabulario
ARUNAKA QILLQA AMUYU ( Escribir el significado de la palabra en
castellano)
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
ACHUQAWI – PRODUCCIÓN
1. Escribir un ensayo sobre los tejidos ancestrales