ESCUELA SUPERIOR DE FORMACIÓN DE MAESTROS Y MAESTRAS

MCAL. ANDRES DE SANTA CRUZ Y CALAHUMANA

UNIDAD ACADÉMICA AVELINO SIÑANI-CORPA

PACHA SARAYIRI UYWANAKATA, ALINAKATA

YATXATAPXAÑÄNI
YATIQIRINAKA: MARIA VICTORIA CANAVIRI CHIPANA
HUBER RICHARD CHURA KASA
ESPERANZA CONDORI QUINO
THUÑI YUMANI INDA MAMANI
DAVID RAMOS RAMOS
YESENIA ALISON MAMANI TINIRICO
RODDY VARGAS CONDORI
ROSALIN VARGAS MAMANI
EDWIN VARGAS MICHAGA
YATINTA: CIENCIAS NATURALES: FÍSICA-QUÍMICA

T’AQA: PUSÏRI MARA

YATICHIRI: LIC. JULIO MAMANI MAMANI

QALLU YATIQAÑA UTA IRPIRI: LIC. NOEL N. RODRIGUEZ QUISPE

Mara 2022
CORPA-BOLIVIA
QALLTAWI

Pacha sarayiri uywanaka, alinakasa nayra pachanakaxa jiwasana aymara parlasiri

achachilanakasanxa wali yäqatanwa, jichhurunakaxa akhama sarawinaka, amuyunakasa
chhaqtayatakixiwa, ukhamarjamawa aka irnaqawinja uka amtawinaka juk’ampi
ch’amañcht’apxañani, pacha sarayirinakampixa kunjamasa Pachamamaru yäqapxsna,
ukhama amtawinakasa wali ch’amañcht’ataniwa. Ukhamaruja aka irnaqawi nayraru
sarantayañatakixa, jilïri jila kullakanakampiwa aruskipt’ataraki, ukhamata nayraqataru
aka qillqawi kunkañchayañataki.

Maysatuqita kunayamani pacha sarayiri uywanakasa, alinakatsa khamañst’atarakiniwa,

ukhamarjama yapust’asiñatakisa, kuna amtawi sarantayañatakisa pachaparjama
lurt’asiñataki: sañani mä uywana sarnaqawipaxa kunsañsa munistu uksa wali amuyt’asa,
lup’ikipt’asa sarawinakasa sarantayañataki, ukharuja aka pacha sarayirinaka juk’amapi
ch’amañcht’añatakisa, kunaymana anatt’awinakampi, jamusiñanakampi, sawinakampi,
jarawinakampi, jallt’awinakampi, chapara arumpiwa uñist’ayatani.

Jichhürunakanxa pachaparjamati kunaymana amtawinakampi sarantayataskpacha

ukasa qhanañcht’ataskarakiniwa, uñjatarjamaxa jichhurunakaxa janikiwa awasirusa
pachaparu purxiti “pachaxa mayaxiwa” kunatsa ukhama achachila awichanakasaxa
arst’apxpacha ukasa amuyt’atarakiniwa. Tukt’ayañatakixa, ixwanakampi, amuyu
p’arxtayiri arunakampiwa sarantayasirakini, kunjamsa Pachamamampi jiwasa
aymaranakaxa askinjama jakasipxsna, jani juparu yanqhachjasina ukhamata mä wawaki
aka Pachamamana jakasirinakjamaxa ch’ikhi amuyunaka p’arxtayapxañani, jiwaskama
yäqasisa.

1. QHANAÑCHAWI

Aka amtawixa markachirinakana asikinjama, pachaparu satt’asipjañapataki

ch’amañst’atawa, ukhamata jupanakaxa asi achunaka apthapt’asipxañapataki,
maysatuqita aka achunaka aljt’asinja qulqsa apst’ajañapataki, suma jathanaksa jutiri
marataki ajllirt’añataki, jani ina ch’usaru satatanaksa chhaqhayañataki. Ukhamarusa
kunjamasa jichhurunakana aka pacha sarawirinakaruxa yaqataski, ukhamarjamawa
kunkañchayañani.

Ukharuxa kunatsa jichhürunakana awasirusa jani pachaparu purjatxi, pachanakasa

mayajaraki ukanaksa qhanañst’askarakiñaniwa, Pachamamampisa kunjamasa
askinjama jakasipjsna, jani yanqhachasina, kuna aski amtanaksa akhama uñjt’asinja
yuriyapxsma, sullkiri wayna tawaqunaka, jisk’a lalanakasa aka sarawinaka jani
chhaqhayapjañapataki, yatichinakjamaxa kunjamsa yatiqirinakaru Pachamamaru
askinjama uñjañatakixa kuna amtanaksa jach’añchapxsma, ukhamaruwa aka irnaqawixa
chiqañst’ata.

2. AMTAWI

2.1. Jach’a Amtawi

Pacha sarayirinakampi Pachamama yäqapxañani, kunaymana sarawinakasa,

lup’iwinakasa amthapt’asina, akasti pachaparjama achunaka satt’asiñataki, ukhamata
jani ina ch’usaru yapunaksa achunaka chhaqañataki.

2.2. Jisk’a Amtawinaka

- Pacha sarayiri uywanakata, alinakata markachirinakaru satawi pachanakata

qhanañcht’apxañäni.

- Kuna pachanakasa uywanakana sarnaqawinakapaxa arkañapacha uka

yatiyapxañäni.

- Ch’uxña alinakana achuwinakapa uñicht’ayasina ullarapxañäni.

- Nayra pacha jakasiri jila kullakanakana amuyunakapa, sarawinakapa

jach’añchayapxañäni.

3. YATXATAWI

Pacha sarayiri uywanaka, alinaka yäqañaxa kunja waki askisa ukhamata pachaparu
satt’asiñataki. Ukatpi nayrapacha achachila awichanakasaxa akhama amtanakxa
askinjama sarantayapxanja, jiwasatixa Pachamamaru askinjama uñjt’añani ukhaxa
jupaja ukhamarakwa uywasirakistani sasawa arst’asipjarakïna, jichhurunakaxa wayna
tawakinakaxa Chukiyawuru sarjasinxa akhama amtanakxa chhaqayjapxiwa sasinsa
khanañst’apjarakistuwa.

PACHA SARAYIRI UYWANAKATA, ALINAKATA YATXATAPXAÑÄNI

Qurpa markanxa jilpachaxa kunaymani jisk’a jach’a quqanakata, laq’unakata, uywakata

yatxatataraki. Chiqansa nayra achachilanakasaxa taqi jupanakaruxa askinjama
uñch’ukipxiritayna, kunatixa aka pacha sarayirinakaxa yapumpi uywampi
sarnaqasirinakaruwa yaparjamawa yatiyapxiritayna. Jichha urunakanxa jiwasanakaxa
uka uñancht'awinakxa askinjamawa ch’amanchañasa, ukjamata Pachamamana yapu
achuyawipampi suma qamawi jikxatañataki.

3.1. Pacha sarayiri uywanaka

3.1.1. Qamaqi

Qamaqixa qullu uywarakiwa, ukhamarusa aka qullu uywaxa askinjamarakiwa pacha

saratuqita yatiyarakistu. Aka ayllunakasanxa qamaqixa warart'awipampiwa askinjama
amuyt’ayistu. Ukhamaraki, qamaqina awullitapaxa
ch’uqi sata pacha qhanancharaki. Uka pachparaki,
qamaqina khakt’atapaxa ch’uqina suma achuwipa
laqancharaki, maysatuqita jani khakt’atapa,
ukhamaraki saraksnawa ina sallaki awullitapaxa
ch’uqi jani khusa achuñapatakiwa.

Ukhamarakiwa, qamaqixa thaxapampixa

yatiyarakistuwa. Tiwulana jank’u samini thaxapaxa achunakana suma puquñapa
sarancharaki, ukampirusa tuntana utjañapa uñachayapxarakistu. Yaqhatuqita, qamaqina
ch’iyara samini thaxapaxa jani suma achunaka puquñapa yatiyarakistu.

3.1.2. Liqi liqi

Qullu pampanakanwa liqi liqi jamach’ixa jakasi, jupanakasti panipuniwa sarnaqasipxi; aka
tuytiri uywaxa phalt’a p’iqini, uqi phuyuni, puraka aynacharusti janq'u phuyunirakiwa; aka
liqi liqinakaxa jaqirusa anurusa uñjapkaspa ukhamawa chhuknaqapxaraki, ukampirusa
liq liq liq liq sasawa jachaña yatipxaraki. Nayra pachanakatpachwa aka liqi liqina
k’awnapata yapu yapuchañataki amuyt’apxiritayna. Kunjamatixa chhijchhi
marañapatakixa liqi liqina tapapanxa
qalanakawa uñjasi sapxiwa. Maysatuqitsti
siwara suma achuñapatakixa tapapanxa
siwara lawanakarakiwa utjaraki
sapxarakiwa.

Jichhaxa liqi liqina k'awnapantixa jisk'a

ch'iyara chimpunaka utjchi ukhaxa ch'uqi
achuxa tantiyunakakiwa achurakini
sapxiwa, ch'iyara chimpunakatixa
jach'pachanakachi ukjaxa suma
maraniwa sapxarakiwa, ch'uqi achunakaxa aski muntakirakiwa achurakini sasinsa
arsupxarakiwa. Ukhamaraki, jallu marañatakixa liqi liqixa suka pataruwa tapachasi,
ukampisa waña marañapatakisti suka jawiranakarurakiwa tapachasiraki. Ukjamaraki liqi
liqinakaxa juyphintañatakixa waljani tantacht'asipxi ukampisa juyphi qallantañapatakixa
päni panixa tutuknaqapxaraki.

Liqi liqixa sata qallta phaxsinwa k’awnaraki, jallu marañapatakixa suka, q'utha, ch'utu
patanakarupuniwa k'awnapxi, jani jalluñapatakixa kawkharusa k'awnapxakirakiwa;
chhijchhi marañatakixa tapapanxa qalanaka, iwija thaxanaka, siwara tununakapawa
utjaraki. Kunapachatixa liqi liqi k'awnaxa ina ch'ixikichi ukhaxa suma marañapatakiwa,
jani suma ch'ixikichi uka maranxa jani suma achuñapatakirakiwa, ukhamwa liqi liqixa
uywampi yapumpi qamasirinakaru yatiyaraki.

Ayllunakasanxa liqi liqixa wali munata jamach’iwa, kunatixa pachanaka sarawipa

thakhiparjamawa irpxaruraki, ukatwa aka ch'ikhi jamach'inakaxa suma yäqaña wakisiraki.
Yapuchirinakaxa ukjama aski yatiñanakampiwa sapa mara maya maya achunaka
achuyapxaraktanxa.

3.1.3. Jamp'atu

Aka jisk’a uywasti, uka kikiparakiwa taqi yapuchirinakaru askinjama uñacht’ayarakistu.

Kunapachatixa jamp’atuxa ch’uqitaki uraqi wakichawina uñjañäki ukhaxa chuqixa uka
pachparuwa satataskañapa sapxiwa,
ukjamarusa jamp'atuxa ch'uqina suma
achuñapa yatiyapxarakistu.

Uksatuqita, Manuku sata jach’a tataxa

akhama sasina arsuraki: “Kunapachatixa
yapuna jach'a jamp'atunaka uñstixa,
amuyapxtwa suma jach'anaka ch'uqixa
achuñapa, ukjamaraki kunapachatixa
jamp'atuxa jisk'anakaki yapuna uñsti, ukjaxa mawk'a llakisipxtwa, pachaxa janiwa
askikaniti chhijchhichini jani ukasti juyphichini ch'uqixa t'unakiwa achuni uka
amuyapxaraktxa”.

3.1.4. Qillwa/Qiwlla

Qillwa quta jamach’ixa askinjamawa pacha saratuqita yatiyarakistu, qillwanakana

laqampuna wali warart’asisa tuynaqatanakapaxa sinti jallu purintañapatakiwa:
Ukhamatwa achachilana wallpapaxa
yapumpi uywampi sarnaqasirinakaru
arxayaraki.

Yaqhatuqisti qillwanakaxa jallu niya

jutañapatakiwa tama tama tuyunaqapxi.
Ukjamarakiwa qillwanakaxa chhijchhi niya
jutañapataki wali janq’u saminakamakiwa
uñstapxaraki, ukhamawa yapuchirinakaxa
aka jani walt’awinakata jark’aqasipxi. Aka qillwanakasti jilpachanxa uma taypina
jakasipxi, uka marana wali jallu purintañapatakiwa wañatuqiruwa mistsunipxi.

3.1.5. Chhuqha

Aka jamach’isti jilpachaxa uma taypinwa jakasi, jallupachanti chhuqhaxa tutura taypiruwa
tapapa lurasiraki, kunapachatixa chhuqha jamach’ixa willka kuti phaxsina k’awnaña
qallanti uka pachasti satanakaxa nayrt’aniwa,
ukampisa llump’aka phaxsintixa k’awnkani
ukjasti taypi maraniwa sapxiwa, ukhamarusa
llump’aka phaxsi tukuyarutixa k’awnkani ukjaxa
qhipa maraniwa sapxarakiwa. Yaqhatuqita,
kunapachatixa chhuqhaxa taqpacha
wawanakapa k’awnanakata ansurki uka
pachasti aski maraniwa sapxarakiwa,
askinjamarakiwa achunakaxa puqurakini.
Ukampisa, maya jani ukasti paya k’awna qhullu mistki ukjasti janiwa aski marakaniti,
ukhamaxa janiwa achunakaxa askinjama achkarakiniti.

3.2. PACHA SARAYIRI ALINAKA

3.2.1. Waych’a

Waych’anakaxa qullu iramanakana pampa uraqinakanwa utjaraki. Aka waych’a alisti

kimsa kutiwa panqaraña yatiraki. Nayraqatatixa waych’a alixa suma panqart'i ukaxa nayra
mara satañata yatiyistu, ukhamaxa ch'uq'i satañaxa nayrt'añawa, ukampirusa
kunapachatixa waych’a panqaraxa qhipt’kani ukhaxa qhipa maraniwa. Waych’a alixa,
nayra maraniti jani ukaxa qhipa maranicha uka yatiyistu. Maysa tuqitsti apilla
achuñapatakixa waych’anakaxa ina q'illukipuniwa panqart'araki, ukkhasti uka maraxa
apillaxa askinjamawa achurakini.
Fawicha jach’a mamaxa akhama sasawa arsuraki: “Kunapachatixa aka waych’a alixa
askinjama wali panqarkani ukhaxa
juyranakaxa asnkinjamawa achuspa; jan
ukasti jani wali panqarkani ukhaxa janiwa
añcha juyraxa achkaspati.” Ukatwa nayaxa
waych’a ali ullaraskayäta; ukhamaxa
juyranakaxa aka maranxa achuqaskaniwa,
ukampisa aka qariwa alixa panqaraña
qhipt’awayiwa, ukaxa saña muniwa qhipa
sataya askichispa.

3.2.2. T'ula

Aka uraqinakasanxa kunaymani kasta kasta t'ulanakawa utji, suphu t'ula, ñak'a t'ula,
alpachu t'ula, lampaya t'ula; kunjamatixa aka t'ulanakaxa samata ukhamaraki puruma
uraqinkana alintapxaraki; t'ulaxa jisk'anaka, tantiyunaka, jach'anakawa jilapxaraki. Aksa
Machaqa Suyu pampanakanxa t'ulaxa wali jach'anakawa aliraki, niyasa maya luqa
ukch'anakawa jilapxaraki. T’ulaxa ch’uqi
achu utjañapatakiwa suma panqaraña
tukuyaraki. Ukampisa achunakana
juyphintañapataki ukhamaraki
chhijchhintañapatakixa t’ulaxa janiwa
suma panqaraña tukuykiti. Ukhama aski
sarawinakwa nayraru chiqancharaki.

T'ula alinakaxa sata qallta phaxsinwa

panqaraña qalltapxi, taypi sata phaxsina
achuqapxarakiwa; uka pachanakawa
yapuchirinakaxa suma maraniti, ukjamaraki nayra maranicha jani ukaxa qhipa maranicha
ukanakxa jichhakamasa amuyapxaraki. Iramanakana ch’uqi satañatakixa
iramanrakarakiwa t’ulaxa suma panqart’araki.
Rufiku jach’a tataxa Machaqa Suyu, Qurpa markana jakasirjamaxa akhama
qhanancharaki: “Kunapachati t’ulaxa suma panqaraña tukuyi, ukhapachaxa saña
muniwa, ch’uqi achuxa utjaskaniwa. Jani suma t’ulaxa panqarkani ukhapachaxa saña
munarakiwa, janiwkusa achuqkaniti, juyphiya utjchispa uka saña munaraki, ukampisa
jichha marataki uñakipataxa askinjamakiwa panqart’aski, walispawa suma panqara
tukuyañapa”.

3.2.3. Sank'ayu

Aka sarawisansti sank’ayu (waraqu) panqarasti askinjama arxayarakistu, jilpachaxa wila

chupika saminiwa panqarapxi, achupaxa sank'ayu sutimpi uñt'atarakiwa, uywa
awatirinakawa qullu parkinakana sank'ayu k'ilaqasaxa manq'aña yatipxaraki.

Ayllunakasanxa nayra marañapatakixa

sank’ayu panqaxa nayrawa panqart’araki,
ukhaxa nayraqatawa ch'uqixa sataña; qhipa
marañapatakixa sank’ayu panqaraxa
panqaraña qhipt’iwa, ukhamarakiwa uka
maraxa achunakaxa sumawa puqurakini.

Luwisa kullaka akhamwa

arsuraki:”Kunapachatixa panqarkiriru jani
ukaxa niya achuqañaki ukjaru juyphsuwayaspa ukhaxa ukhamarakiwa ch'uqi ispalla
yapunakarusa juyphixa juyphintaspa ukatsti janiwa suma achuykaspati”.

3.2.4. Ch’uqi alirata

Kunapachatixa chh’uqi alinakaxa achuyataxi,

ukatsti aski chiqanakaruwa phint’asina imatäxi,
aka ch’uqi jathanakatsti alinkunakawa jilaraña
yatiraki. Ukjarusti sata qallta phaxsinxa ch’uqi
alinkunakaxa askinjama alirki uka pachawa
ch’uqixa satañäxiwa, ukampisa yaqhipa
maraxa janikiwa ch’uqi alinkunakaxa jank’asa
jilarkarakiti, ukasti khipa achunakawa askinjama achuqani saña munaraki, ukhamaxa
ch’uqixa qhipakiwa sataña.

Jilata Liwukuxa akhama arxayarakistu: “Ch’uqi alinkunakaxa yaqhipa maraxa ina

chh’umphi phichharatakiwa uñjasiri, ukasti saña munarakiwa niyasa juyphiwa
juyphintarakispa. Ukampisa aka maraxa ch’uqi alinkuxa janikiwa laqa jilarkataynati, ukasti
saña munarakiwa inasa qalltaru juyphi utschispa, ukata qhiparusti jallurakiwa sinti
purintaspa sasawa arusiraki”.

3.2.5. Tutura

Tuturatixa jisk’anakaki ali, ukhamarusa

wañaraki, jani chhulluni ukhaxa waña
maraniwa, saphipatixa askinjama
saphintataki, chhullupasa ina janq’unakaki
ukhaxa jallu maraniwa, ch’uqi achusa
walt’ataniwa, akaxa jallupacha
phasxinakanwa uñjt’ataraki.

Kunaja wali asiskisa aka uywanakana sarnaqawinakapa, alinakana achuwinakapa

arkapxañasaxa, ukhamata pachaparu achunakasa satt’asipxañasataki.

4. TUKUYA ARUNAKA

Aka irnaqawinxa kunjamsa aski sarawinaka nayraru sarantaysna pacha sarayirinakaru

yäqasina ukawa uñjasiwayi, ukhamarusa kunjamsa taqi marka markachirinakaxa
jichhürunakkama taqi kasta amtawinaka, sarantayaskaptana, inasa yaqhipa wayna
tawaqunakaxa, jani askiru aka sarawinaka sarantayaña amtapxchi, ukhamarjamaxa,
lup’ikipaña ancha khusaspawa, kunjamtixa akata uksaru, pacha sarayirinakaru yäqasina,
jani akhama kunkanchawinakata armasisa.

Chiqansa aka aski yatxatawixa uñast’ayawayistuwa, kunjamasa pachana sarayirinakaxa

marata mararu chhaqtaski, ukhamarakiwa janiwa pachaparusa achunakaxa satatäxiti,
kunatixa pachawa mayjaxaraki. Tukuyañatakisti saraksnawa taqini lup’ikipañasawa,
kunjamatixa walja jaqinakawa aksa markananxa kunaymana uywanaka, alinaka
alaxpacha, chakana sarayapxaraki, kunatixa sapa mayniwa mä yatiyawi churarakistu,
jichhürunakanxa akhama sarawinakasa chhaqtayatakixiwa.

5. IXWANAKA

 Pacha sarayiri uywanaka ukhamaraki alinaka uñch’ukipxañani ukhamata

pachaparu satt’asipxañasataki, jani kuna achunaksa chh’akhayañataki.
 Aka sarayirinakaxa kunaymana sarnaqawinaka yatiyapxarakistu.
 Achachila awichanakasana sarawinakapa ch’amañchapaxañani

6. UÑICHT’AWINAKA

Pacha sarayiri uywanaka ukhamaraki alinaka amt’añataki, juk’ampi yäqapxañasatakixa

akhama sawinakampiwa chiqañst’ataraki.

- Janiwa liqi liqiruxa qalampi jaquñakiti, jallumpiwa irpxatasiri siwa.

- Janiwa jamp’aturuxa yanqhachañakiti, t’inkhantasiriwa siwa.

JARAWI

KHUNU QULLUNA QHANTATIRINAKA

Kunturiwa jamach’inakapampi aruskipasipasipkatayna, siwa.

Ukata tiwulaxa, jamach’inaka manq’irisaxa janiwa kunturimpi parlaña munirikataynati,

ukata jikxatasa satayna:

- Jumampi nayampi khunu qulluna atipt’asiñäni sasa, kunturiru axsaraychixaya

sasa, satayna. Ukata kunturixa qamaqiru satayna.
- Jumaxa khunu qullu patana paqara qhantatismati? Sasa, jiskt’atayna.
- Qhantatiristpï, kuna janixa, jumaxa thayata jiwxasmachä sasa juma jiwxataxa
manq’antxämawa, naya jiwxäxa jumawa manq’antxitäta sasawa qamaqixa wali
wapu satayna. Ukata kunturimpi qamaqimpixa khunu qulluru sarantapxatayna:
- Ukhamaxa, mä ukjata sutisata art’asiñäni, nayawa art’aniñxa qalltäxa sasa
kunturixa qamaqiru satayna, siwa janira qalltkasaxa kawkipiniwa
qunt’asipxatayna; kunturixa ukjaru, qamaqipi khurichaqaru ukhamawa
qunt’asipxatayna. Kunturixa mä chhiqhapa jant’akt’asitayna, mä chhiqhapampiraki
jisqhatasitayna, wich’inkhapxa ch’ijt’asitaynawa; qamaqixa wich’inkhapa
patxaruraki qunxatt’atayna, siwa. Ukata wali wapu qunt’asipxatayna.
- Ukata mä juk’ampjaruxa:
- Tiwula!!
- Mallkü!!! – sasa wali jach’ata
qamaqixa jaysatayna. Ukata
jaypachata kunturixa
art’arakitaynawa.
- Tiwula!!
- Mallkü!! – sakarakitaynawa; ukata
juk’ampjaru wasitata kunturixa
art’atayna:
- Tiwula!!
- Mallku! – sasa, mayjamakiwa jani jach’ata arsunxataynati. Ukata suti arumaruxa
kunturixa art’arakitaynawa.
- Tiwula!!
- Mallku – sasa janjamakiwa qamaqixa suma arsunxatayna, siwa. Wali
thaxataynawa, siwa. Ukata chika arumaxa mayampi art’arakikitaynawa, siwa.
- Tiwula!!
- Mallku – sasa ñakakiwa jiwirjama arsunxatayna, siwa. Wali thayaxataynawa, siwa.
Ukata chika arumaxa mayampi art’arakikitaynawa, siwa.
- Tiwula!!
- Tiwula!! Tiwula!!!

Qamaqixa janiwa arsunxataynati, siwa. Ukata kunturixa sarthapiwayasina, uñxatanï

sasa, sachi, ukata tiwulaxa q’ala liwitattata; qamaqixa jiwatakixataynawa, siwa.
Jani yatkasa janiwa, jach’a jach’a tukusaxa, kuna yatiri yatirisa sarnaqañäkiti, Sasawa
sapxixa.

JAMUSIÑANAKA

Kunasa, “uruya arumawa jani khithiru ist’asa,

jani khithiru yäqasa, jani khithiru suyt’asa sariritwa”

PACHA

Kuna siritasa, jay jay siritwa. Thuqti thuqti,

wich’inkhakiwa jani utjiti. ¿Ukaxa kunasa?

JAMP’ATU

Kuna siritasa, jay jay siritwa maya chilqti

uraqi uñxati. ¿Kunasa ukaxa?

LIQI LIQI

Kuna siritasa, jay jay siritwa. Maya suma

wayna paqu isini, sinti phinq’asiri, nasapasa
phich’u.

QAMAQI

CHAPARA ARU

PACHAMAMANA ARUPATWA

Pachamamana arupatwa
 Juparu arjatirirtwa, jupa laykuwa arst’astha

Kawki chuyma manqhatwa arst’astha

Quqa yanqhachirinaka Pachamamaruwa jachayapxta

Jani ch’uxña alinakaru yanqhachapxañaninti

Kunakixa jupanakawa samsuñsa yanapt’araksitu

Chuymaxasa ch’allxtituwa akhama jani walt’awinaka uñjasinja

Pachamamana arupakwa jichhuruxa askinjama uñjapxita

Sasinawa mayt’asipxsma

Uywanakasa quqanakasa jiwaraskiwa

Janikiya yanqhachjapxistati

Khunu qullusa juk’ata juk’ata chulluraki

Yapunakasa janiwa suma acunaka churxiti

ukatwa jast’asisa sarnaqastha, pachamamana arupatwa.

7. UÑAJATATA PANKANAKA
- (Heidy, 2017)
- (Eleodoro & Luis Carlos, 2016)
- (Willy, 2013)