Aganbualá wamalali
lidan furendein
yanu luna dimurei
Libiama
L2 Garífuna
AUTORIDADES MINISTERIALES
Oscar Hugo López Rivas
Ministro de Educación
Héctor Alejandro Canto Mejía
Viceministro Técnico de Educación
María Eugenia Barrios Robles de Mejía
Viceministra Administrativa de Educación
Daniel Domingo López
Viceministro de Educación Bilingüe e Intercultural
José Inocente Moreno Cámbara
Viceministro de Diseño y Verificación de la Calidad Educativa
Samuel Neftalí Puac Méndez
Director General de Currículo -DIGECUR-
Ana María Hernández Ayala
Directora General de Gestión de Calidad Educativa -DIGECADE-
Carlos Jacinto Coz
Director General de Educación Bilingüe Intercultural -DIGEBI-
EQUIPO DE ELABORACIÓN Y COORDINACIÓN EQUIPO TÉCNICO DE -DIGEBI-
Gregoria Nineth Blanco Alvarez
Autora Rómulo Xicay Ajuchan
Subdirector de Educación Bilingüe
Marta Nohemi Morales Chalí Intercultural
Julissa Pérez Gómez
Asesoras pedagógicas Coordinación de la publicación
Departamento de Materiales Educativos de
Francisco Caballeros DIGEBI
Revisión Lingüística
Cesar Armando Son Simón
Diseño y Diagramación
Hermelindo Mux Yool
Ilustraciones Se autoriza la reproducción total o
parcial, siempre y cuando se cite al
Ministerio de Educación -MINEDUC- y/o
los titulares del copyright, como fuente
de origen. Distribución gratuita para
uso docente.
II
Estimados niños y niñas de Guatemala:
En sus manos tienen uno de los tesoros más preciados para mejorar sus
aprendizajes.
Este libro se ha elaborado con el propósito de mejorar y aplicar conocimientos
relacionados con la comunicación; cada página contiene actividades novedosas
e interesantes para que puedan disfrutar y gozar cada una de ellas.
Se han incluido temas relacionados con la escucha, el habla, la lectura y la
escritura, que les servirán para desenvolverse en su vida diaria con sus
compañeros de clase, maestros, padres, abuelos, hermanos y con todas las
personas con quienes se comunican a diario.
En el mundo de la lectura y la escritura encontrarán cuentos, leyendas, chistes,
poemas, juegos de palabras y divertidos proyectos, entre otros. Se divertirán
aprendiendo solos, con sus compañeros de aula y con su maestro o maestra.
Les invito a descubrir en este libro, las lecturas y actividades que podrán
compartir. En la medida que vayan avanzando, se darán cuenta de lo que han
aprendido para su desenvolvimiento personal en el salón de clase, en el hogar y
en la comunidad donde viven.
Hagan de este libro un buen amigo y gocen su aprendizaje en el área de
Comunicación y Lenguaje. Estoy seguro que disfrutarán y desarrollarán su
deseo por aprender a comunicarse al escuchar, hablar, leer y escribir.
Con especial cariño,
Doctor Oscar Hugo López Rivas
Ministro de Educación.
AGAMBUWALÁ WAMÁLALI LIDAN
FUREINDEIN
DIGEBI (Dirección General de Educación Bilingüe Intercultural) tidagie LIDEREBUGUN
ARUFUDAHANEI tarufuduña luagu libiama ereru houn sun irahuñu.
Garüdia to buhoburugubou tarufuduñein Garifuna keisi aban libiama ereru houn
irahuñu ha lidabaña libiama irumu tidan luban fureindein (sedü irumu hau)._
Tidorogubadibu lidan fureindein lun baganbaha, bayanuha, balîha luma baburüha
lidan bireru lau isebei luma ugundani.
Gaganatu garüdia aban luwuyeri arufudahanei sansiguagudalumuti li dasî
arufudahati , lau lumalali l aban girigia le ichuti subudi luagu ìdehati aluwaha subudi
aban lerederun arufudahati keisi aban subudiguwa tungua lidan adundehaní.
Tanugübadibu garüdia lubaroun fureindein lau huraroü, eremu, úraga luma
iseri subudi. Barutu giñe aban tiñurou garüdia lun lichugu arufudahati yusu tun
gumuguagudalamugei fureindein.
Lida Katei le tidabei anihen: Biyara, luagu le lubei layanuhou luma ouchoguní.
Buiti giñe lun babagaridunei sun inebesei le tidabei hawuagu sun ha gararaguabaña
wau lidan wabagaridu. Lun wagumuchaha anihein fiyu iyawadünoü arufudalumuti
ka bala adügüwa lu biri sun dasî le tidabei garüdia.
IV
IYAWADÜNOÜ
Ariyogua adüga
Lariyogu ílagu, girigia, ladügu sun dasî le
animalu luma sun katei tidabei garüdia.
le gararaguabei wau.
wadagimanu Aganbaha
awadigimarida lau Latenirú lu sun
ugundani. ariñaguwati,
alíhouwati lidan
fureindein
Ayanuha Adaira
Layanuhou luma Ladairu megeiti,
aba girigia, giarati luma kala au
gibeguahama. layanuhouwa.
Abürüha. Asaminara luagu.
Labürüdu le ladairu Larengunei le
lidan aban eresu. lasaminarubei luagu
le lalíhabei luma
susereti.
Alíha Ouchoguni
Gufarandawala le Louchogu atiriñein la
alihoubei. lafureinderu.
Aluwaha -
Alugudaha
Layanuha luagu
aban katei, odi
laluaha , lalugudaha
luagu anuguti fulasu,
susereti.
V
TILANA TIBIRIYUMA TAMIDA LOUBA TIBIRIYUMA. TIDAYARU.
Ubanou No. 8 Ubanou 31 Ubanou 57, 58 Ubanou 79, 80
Turagate Irisi wabagaridali alìhanei. liyumase dimurei. Lebu Eresu, Liganagu eresu.
dimurei
Ubanou No. 9, 10 Ubanou 32, 33 Ubanou 81
Busuguou hama ba- Liseini Dan, seini la- Ubanou 59, 60 Làrigierugu.
guburigu. dugu girigia. Wafurendera, Lirida-
Inebesei houn bagu- hounuwa liri ílagu. Ubanou 82
burigu. Ubanou 34, 35 Lenegegua.
Lúragate garífuna, Ubanou 61
Ubanou 11, 12 basaminara luagu. Ígiri. Ubanou 83 lun 85
weiriti luma ñurouti, Libegua katei, ¿ka liri
Dise luma yarafa. Ubanou 36 Ubanou 62. sun katei?
Ubanou 13 leremu Yurumein. Laranseha abürühanì
barufudaha haliañei Ubanou 86
la ìlagu. Ubanou 37 Ubanou 63, 64 Asubusiragülei.
katei weiriti susereti wahurera Waduga
Ubanou 14, 15 wageira. aba huraroü, lidagie Ubanou 87
haliañein katei labugi- aban dimurei lafuridun houn sun busetiña
ñe, ligibougu, turagei- Ubanou 38 amu.
rugu larensehouniwa Ubanou 88 lun 90
Uraga. Ubanou 65, 66 Dimurei genegeguati
ubanou 16 dimurei genegeguati lidan anichigu.
¿luagu bónwere odi Ubanou 39, 40 lidan liridunua. Luba- dimurei menegeguate
luagu laugu bubòu- Wanaragua, tulun rana Labuga. lidan anichigu.
na? lanina ariñahanei,
tulun lu wameragu. Ubanou 67, 68 Ubanou 91
Ubanou 17, 19 dimurei gaganati lebu Libuñe dimurei weiriti,
Yanu, liganagu yanu, Ubanou 41, 42 dimurei luma liyumase luma ñurouti.
Umegeni lun Yanu Wadagimanu, wafu- dimurei.
reindera uwara. Ubanou 92
Ubanou 20 Ubanou 69, 70 ìgiri agumuchahati.
¿ gufarandabubei tui- Ubanou 43 lun 45 waburuha iseri dimurei.
egie iyawou to? Àlügüdahagülei “¿?”, Dimurei arensehowati Ubanou 93, 94
waliha Dibìnasu, Walìha, lounabaha
Ubanou 21 wadagimanu. Ubanou 71, 72. úraga le alìhalalibei.
latun yuyu adulu laburohou numeru
Ubanou 46 lidan garífuna lumagie Ubanou 95 lun 97
Ubanou 22 Hagücha Uritiña 21 lun 100. Númeru lànina-adügaü, giriti iri,
ka basandirubei? Ubowagu. lana Ubarou. ¿ka ani ìlagu le?
Ubanou 23 lun 26 Ubanou 47 lun 53 Ubanou 73 Ubanou 98, 99
Inebesei tidan luban muna lun basubudiro- ¿ halia barihou iyawou wafurenderali leremu
furendein. gun bungua. to? Guadimalu.
inebesei hama nánigu. Ariñawaguni garí- Alíhani “Mesu le
funa, waremuha Ubanou 74, 75 magùalibei”
Ubanou 27 Ayò lisu weyu, aban lilurudun abugahati,
Abahüdoguawamei larigi aban, waliha Inebesei lun lilanpu Ubanou 100
katei le wiwanwama- “Gubari”. abugahati barana Ladourogu garífuna
libei. Guadimaluna.
Ubanou 54 Ubanou 76
Ubanou 28 Umegeni lun labaou- Waremuha “Diyu Ubanou 101
Namuriaha ferudun, gunuwa leigi garífuna. numa”. wahurera, waremuha
Nafuredeha ílagu.
Ubanou 55 Ubanou 77 Ubanou 102, 103
Ubanou 29. wariha atiriñei la wasu- Ouchoguni. warufudan ka la wa-
wariha atiriñei la wasu- budirun. furenderubei.
budirun.
Ubanou 104
Vocabulario, Biblio-
grafia.
VI
WANUGAGU WAMAGUA
YANU
UNIDAD
1
Wayanuhaba luagu….
1. Yanu hama wagübürigu.
2. Inebesei tidan luban
furendein.
3. Arufudaha haliañein la ílagu
Wafurenderuba. 4. Abahudogua luagu anuguti
Layusuru dimurei tuma iyawou lu larengunei fulasu
lisamina luma lasandiru. 5. Alugudahani luagu abidieti
woun.
Turàgate irisi
Luagu aban dan nuhei aban irahü giritu Irisi, sedü irumu tau.
Luagu aban weyu tafuriduduña tidagie luba fureindein, aban tarihinei
tasügürü tuguchu tidan gadüru tubalabala, aban tidin eibaguana
lau aban ugundani tárigi, laduga subuditali lá aguriahouwaru la tu
tamulelua.
Bian weyu larigi kei lanarime tugunda tau tamulelua, aban tarihi aban
haü gabanarugu aba tasaminaru:
• Mabuserutina tasurogunou haü namulelua.-
Aban lubei ti tarugudun machi lu tagudunou haü, aba tebedun gabana
murusu murusu.
Dan le tarihibei meheguchula watu le aba taguaru tu tuguchu.-
Lidan tafagu teñeguchunei watu le aba lehemeredu tidibiri
8 De le tarihibalei Irisi le anugubei fulasu aban tasubudiragüdüni tu
tuguchu kei behala tidibiri.
Aba leñeguchuniwa tidibiri tau sun gabana
Taluahañabuga Irisi Tounigirunou tamulelua; weiriguarugu ligia katei
laduga michuguta subudi hou girigia weiyaña.
Autora: Gregoria Nineth Blanco Alvarez
Babahudogua houn banigu luagu aban susereti bun.
Bayanuha luagu le tadugubei Irisi.
Dumurei, wayanuha luagu
TIBIRIYUMA: wageira
TILANA
Busugou hon wagübürigu
Ariyaguabou iyawou luba bounabaha ida luba la babusuragu
Buiti binafi
buiti guñoun
Buiti ranbaweyu
Inebesei houn bagübürigu
Ariyaguabou iyawou, aganbabou arufudahatu, AYEIHABOU
• Buiti binafi naruguti
• Buiti binafi nibari
• idabiña?
• uwadigiati
• Gundatina lau lira naruguti.
10
Wadágimanu
1. Sügühuma igibugiñou lu harufudun houn hanigu idaliña la labusuru
houn agübürigu.
2. Bürüba tida biyógumere seingü busuguou arufudahouwati bubiye.
Dumurei, wayanuha luagu
TIBIRIYUMA: wageira
TILANA
Weiriti luma ñurouti
Ariyaguabou iyawou, dariba ílagu weiriti luma ílagu ñurouti
11
• Tidan yogúmere fiyuba ílagu weiriti luma ñibüriti.
Dise luma yarafa
Ariyaguabou biama iyawou to luba beriñagu ka la disebou luma
ka la yarafabou.
12
wadágimanu
1. Baluaha tidan garüdia ürüwa iyawou ñi habei irahuñu yarafatiña
hama disetiña.
2. Larigiñe, abame bafadahaniña tidan yogúmere.
Dumurei, wayanuha luagu
TIBIRIYUMA: wageira
TILANA
Barufudaha haliañei la ílagu.
Lígita- túguta le- to
Yusuwati giñe:
Lira, yara, ya lun
bayanuha luagu
halihañei la ílagu
Waporu túguta. Waporu to.
13
Hágüta ha- hara
Beiba hamon hàgüta. ¿Ka hàlugubei ha?
Bayanuha hama bànigu luagu ílagu le tidabei luba furendein luba
barufudaha haliañei lan.
Baliha
• Nuguchu ¿hagei nubalu?
• Abidieti nu, ¿anihen funa
tabugie
gabana?
• Uwati ñi -aluahanali
• Aluahabali ligibuogu halaü
• Uwati ge ñi
• Aluahabei turageirugu gafu
• Darina, Aniha ya
• Seremein bu nuguchu.
14
Bounabaha tidan yogúmere
• ¿Anihen lubalu Ugundani tabugie gabana?
• ¿Anihen ligibuogu halou?
• ¿haliañei lubalu Ugundani?
Dumurei, wayanuha luagu
TIBIRIYUMA: wageira
TILANA
Huraraü
Raguhumou hiyògumere luba hichunou ñi lubei tariñaga
arufudahatu.
15
Dunguagudabou iyawou luma eresü.
Irahu turageirugu muna. Irahu lábugien dábula.
¿Luagu bòunwere odi luagu buboüna?
¡Waremuha!
Buiti binafi naruguti
Buiti binafi nuguchu
Neibuga afureindera guele
Narihibadihu ranboweyu me
buboüna – bònweren
bónweren – buboüna
Narihibadihu ranboweyu me.
16
AUTORA: GREGORIA NINETH BLANCO ALVAREZ
• Yusubei buhobu lun bafiyurunei buboüna, luma bònweren tidan
yogúmere
Dumurei, wayanuha luagu
TIBIRIYUMA: wageira
TILANA
Yanu
lun giarala lasuseredu aba
yanu, gasu lun ñi hama bian
girigia, giaratiñe gibehama.
17
1. Aluahaba aba bouba lun hadimureha ka la weyu lidagie dimâsu
hisiebei hun.
2. Larigiñe, ame hasuguru igibugion abahüdogua luagu le hayanuhabei.
Liganagu Yanu
Ayanuhai: girigia le ayanuhabei
Aganbuti: girigia le aganbahabalei le lerengubei ayanuhati
Le arengubei: katei le arengubei.
Lebu dimurei: ebunou le ayusurubei lu layanuhou.
umegeni: uma le ayusurubei lu lachuluru le arengubei lu
Aganbahati.
18
Ariyaguabou iyawou luba badairu tidan ka la ayanuhabei, luma ka la
aganbahabei.
Dumurei, wayanuha luagu
TIBIRIYUMA: wageira
TILANA
Umegeni lun yanu
¿ka umegeni ouserubei lun wayanuha disê?
Gágamuru
Garada
19
Dise tumalali
Bigibigitu
Warufudaha.
1. baluaha aba bouba lun hadugu kama le hayanuhaña disegie lau
gágamuru
¿Ka gufarandabubei tueigie iyawou to?
1. ¿Ka hadugubei girigia ha tidabaña iyawou?
2. Iridaba aban berésegu le badugubei hama baguburigu
3. ¿Ka weigie gasu lubei banugagu bungua hama biduheñu?
4. Iridahabei hiri sun biduheñu
20
Bürüba tidan yogúmere seingü susereti bu uwara hama bagübürigu.
Dumurei, wayanuha luagu
TIBIRIYUMA: wageira
TILANA
Waliha luma wayanuha ka gufarandawabei.
Latu Yuyu adulu
Luagu aban weyu aba lidin Yuyu tubiñe ladari, lubabei labeluru aba
labusurun furumiñe , abati lañurun . Aba laganaridun gusinarugun, dan
larihi lasarahahouña la awasi aba lagundaragun lariñaga:
Bulieina dan natu pínula mau. Gama lumou nata uguñedo.
Aba ti lafamurudu kama ibidieti ni kata lun, aba lagumeseru aboucha
yanu, lu buga furesela lidin dan. Itaraliña lidin dan dari lun Meme lun
lañuurun luagu dábula. Aba tichugu luniñe lun aba lagumeseru tuagu,
gama lumou magurabahanti tadilirun, lebubei lasagarunei guliyeru
tidangiñe, lu liñuraguni buelu lau luhabu. Keiti madilirun tan lubá látunu,
aba tachuraruni, siñati buga lásuerunu lugundun anuhán buga ladari
luagu dábula, ni lun lagunchunu lugundu sun mawandutima lan Yuyu
líchugubei yebe fe bulegua láguira.
21
Dan tarihi luguchu ladari aban tariñagu lun:
• ka san wagu bayahuaha Yuyu?
Aba lariñagu tun:
Luba noufuri, danle natun pínula. Aba naritagun tuagu finóun mama.
Walagante 2003
¿Ka basandirubei?
Igundanì
ìruni
anufudei
22
Gibeti biri lasandiru girigia
siña lerengunei, arihouwati
lau ligibu.
igañi
maberesehani
Aluahaba aba bouba, sansigudabei ligaburigu bigibu luban
lariñagu le aban ka la basandirubei.
Dumurei, wayanuha luagu
TIBIRIYUMA: wageira
TILANA
Inebesei tidan luban furendein
Sagu binafi nafuridu lu nidi afurendera agurabaheina narihinou arufudahatu
Nachulüru tidan luban furendein aba nabusurogu hou sun narihi.
Buiti binafi
Amuriahatina uma lun nidin kumourugu.
_ ¿Giarati nidi kumourugu?
Iñuranumuti nuhobu lun namuriaha uma lun giarala nayanuha.
_Agurabanumuti nidani lun nayanuha.
Luba nidi aguyu ayoroguatina hon sun girigia ha narihi………….
23
¡Ayou. Narihibadihu haruga.
Bungiu
huma!
• Alugudahaba hama girigia weinamuhaña ka la
inebesebei
_____________________________________________________________________
_____________________________________________________________________
_____________________________________________________________________
_____________________________________________________________________
_____________________________________________________________________
_____________________________________________________________________
• Bürübei tidan biyògumere.
• Arufudabei houn bànigu tuma arufudahatu.
24
Lidagie biri eresu le, anuadahabei le luti inebesei
Luba baburudunei tidan yogùmere.
¡Ma niña buga bu! Seremein.
¿Ka biri? Giarati nayanuha.
Buiti guñou ñegubei lampu le
Dumurei, wayanuha luagu
TIBIRIYUMA: wageira
TILANA
Inebesei hama nanigu
wadágimanu
Dunguagudabei iyawou luma yanu, yusubei buhobu.
Furedebei baburugulei nu.
Ferudun, giarati nayanuha.
25
Seremein
Ayô narihibadibu haruga
Aluahabei liri sun ílagu le amuriahoubei buma lidan dimure-agei.
cuchara flor mar
26
Barco cama
K G A B A N A U
F U L U R I S T
A L W A P O R U
B I F G H I K L
C E B A R A N A
D R M N N O P A
E U M E S U R S
Bürübei tidan yogúmere.
___________________ __________________
___________________ __________________
Dumurei, wayanuha luagu
TIBIRIYUMA: wageira
TILANA
Abahüdoguawamei katei le wiwanwamalibei
Dan le lasuseredu katei le weiriti lidan wadairagu woungua buidu ligia
wariba, mabuleiduwamuti aba ti wabahudoguni.
Kei buri…..
27
Banugu irumu abeluhani
Abahudoguaba houn banigu tuma tun arufudahatu aba katei le
wiwanbalibei ani mabuleidubumuti.
Namuriaha ferudun Nafuredeha ílagu
• .ferudunabana. . Furedebei babürügulei nu.
• .Sandinumuti.
¿Ka wasaminarubei?
28
1. Nariyagualu iyawou luban nounabaha tidan yogúmere.
• ¿ka hadugubei irahuñu ha tidabaña iyawou?
• ¿buiti laduga irahu? ¿kawuagu?
2. Naburuhali le nasaminarubei luagu lafuredehounuwa ìlagu, ¿ahein
buidu lubei? ¿kawuagu?
3. Nayanuha hama nanigu tuagu iyawou luma luagu le nounabaha-
bei.
Dumurei, wayanuha luagu
TIBIRIYUMA: wageira
TILANA
Ouchoguni
Iri: ____________________ ___________________Weyu: -_______________
I. Aburuhaba seingü eresu arufuduti inebesei houn baguburigu.
II. Aputihaba bian girigia ayanuhatiña luban baburuhanei liri sun
liganagu yanu.
III. Ounabahaba tidan yogúmere.
• ¿Ka weiribei lidagie bian ilagu le?
• ¿Ka ílagu barihibei yarafa? 29
• ¿haliañei abidagülei? ¿luagu ónwere odi luagu ubanau?
IV. Bürüba aban yanu tun iyawou to tidan garada ichuguwatu bu.
Mabuleidaba bayusuru, inebesei lidan yanu.
30
2
Alîhani
Wasubudira hawagu wayuna
Haweyurite garinagu luma
hirimudi uritiña ubowogu
UNIDAD
Wa lih a ba lu a gu … ..
Wafurenderuba.
1. lurágate garífuna.
Yusulumuti lalihounuwa eresu, luma 2. Habagari girigia garífuna.
Liñurou uraga lun lafurenderu luma 3. Ùraga- Dibinansu
Lu lahureru. 4. Wasubudirun hawagu wayu-
na.
5. Walugudaha luagu wagei-
ra.
Alîhani
Lumabunurun másaraga
Luagu aban weyu aban lidin másaraga ábunagua badía. Aba
lábunogun saragun badía lidan aban fulasu buiti. Aba taweinamudun
badìa, aba lalugurunou sisi-san tu da.
Ábati tábunoguni Da sun tabu badía le, másaragati buga aba
làtaguni sun liseinsun, aba lerederun sin ni kata. Danbei lasuruadun
mámali buga lidani àbunoguni, lébubeiti lerederun óunigiroun badía
to tàbunoguboun Da.
32
Walagante2000
TAMIDA: waliha
Liseini dan
• Ariyaguabou iyawou ame bariñagu ka gufarandabubei tuagu.
33
Anuhoun iyawou
arenguti susereti woun
Seini ladugu girigia
Lurudu lu abugahati
34
mararamaba ya
anuhoun luba
Furendei igibugion
Pituba tidan yogúmere aban seini lichugu ubou luma aba ladugu
eyeri.
TAMIDA: waliha
Lúragate garífuna
Aganbabou arufudahatu
Néchanu le wasubudirubei uguñe weyu kei garífuna, Yurumein láhücha,
larigiñe buga hachülürün Áfürikana, ñeinhin, hadangiñe buga ha
hanügübaña anagüna lidoun amúdihati Liraügua Antiyasi, lidan irumu
milu-sisi-san-darndi singü (1635)
Liri furumieti garífuna achuluruti labuga wageira liyumou Gulfu Marcos
sanchez Diaz.- Dan meha ligia arabu meha sun fulasu, gibetiña meha
ñahoun, mamani hatura.
Gibeti meha dan hanügü lun giarala lamudeiru, gegeti meha fulasu.
Hasu meha lagaraniha buyei lun fulasu, hasu meha wayumaha saragu
lun Bungiu, gawaralubei wawiwandu ya labuga daga lumoun weyu le.
35
Basaminara luagu
Abürühaba tidan biyógumere ürüwa dimurei le lánina inebesei lun
Marcos Sanchez Diaz lun labouchunei labuga.
Lanina Inebesei
Isieni= amor
Inarunei= verdad
Idahenei = ayudar
Isuruni = rectitud
Inebesei= respeto
36
Balugüdaha hama bubesinagu weiñaña luagu liri dimurei le lanina
inebesei lu haweinamudu girigia
TAMIDA: waliha
Wafurenderali haremu wagübürigu dan le
hachülürübei wageira labuga.
• Aganbabou arufudahatu, baremuha uwara tuma.
Yurumei lageirabei wayuna
An Yurumein tageirabei wagutu ñeiba bagura bugura wabu
warueite
Waluaheina ya garinagu waledi……..
Yurumein gieru nege wayuna
Ah yurumeigieru nege wayuna warueite,
Yurumeingieru nege wayuna ragubei benehene wabu
Liyumou churunruti duna
Liyumou churunruti duna warueite,
Liyumou churunruti duna ñeiba bagura bugura wabu
Waluaheina ya garinagu waledi
An gurariba bageibou wabu
Gurariba bageibou wabu warueite 37
Gurariba bageibou wabu ragubei biyagumariwabu
Waluaheina ya garinagu waledi.
Yurumein nege buga wageirabei
Bugaruguhamutiwa harutiña ñeigie, ligia gun wayabinbei
fayafañahadugu lenchu
Waluaheina ya garinagu waledi
Katei weiriti susereti lidan irumu hama wayuna
Wein sisi lidan unsu hati lafeduhouwa luweyuri garífuna wadimaluna.
Keinsi lidan seingü hati luweyuri San Isidro
38
Subuditi yebe bu…
Lafeduhou San
Isidro, lun labouchu
abunogunei.
1. Arengaba lun baruguti tuma bagutu tabahudogu bun luagu luwey-
uri garífuna.
2. Alugudaguabaña luagu atiri la irumu lanugu garífuna wadimalu.
TAMIDA: waliha
Larensehouniwa ùraga
Ariyaguabou iyawou luba barensehaní idaluba lan tidin.
Dan le laburuhou aban úraga, megeiti laranseru kei lubei.
Dimurei lun baranserun aban uraga
Atatira: luagu aban dan……….
Lamidagua: larigibei
Lagumuchaha:
39
1. Babürüha aban liñurou Uraga, luagu le barihibei tidan iyawou
Aba yaroüwa taweiriduña.
Wanaragua
Abinahanei atatiruti San Vicente Terruño, ñei meha lubei
haganouwa garínagu lubaragie hachulurun Guadimalun.
Dan le lasubudirun eyeri garífuna lau lerederun eyeri haruti
ademaha houn hiñariñu garífuna, aba lubei ti ha dugu aban
abinahanei ñei lubei hadourogu kei hiñariñu._ Hadugubalei lira lun
giarabei la hayeduniña harutiña ha.
luban buga ti hayarafahounuwa harutiña aban harihi mama la buga
hiñariñu ñeibaña.
Abinahanei le arufudahati luagu lahingichogu garífuna.
40
Pitubei lasansiragun aban wanaragua tidan biyògumere
TAMIDA: waliha
Tulu lánina ariñahanei
Daribei ìlagu ayusuruti tidan luban furendein, pitubei tidan yogùmere.
cuaderno marcador coco
41
regla mortero cayuco
silla cayuco
Tulun lánina ariñahanei: Bigibigitu, Garüdia, dise tumalali.
Wadàgimanu
Walugudaha luagu aba huraroü lidagie wageira.
(Bagine, Sarapapio)
Aburuhawamei tidan yogùmere.
Wayanuha luagu hurarou.
42
Babürüha tidan murusu garada aban lidagie huraroü le baganbubei.
TAMIDA: waliha
Wafurendera úwara
Tadugunua pinule
Waremuhali iremu le
Ouchahumaru pinule
Waduhayalu pinule
Wasürahalu pinule
Waduhayalu pinule
Wahingiharu pinule
Tahurahatia pinule….
Eny boy. (Edwin Sanchez Alvarez)
43
Àlügüdahagülei “¿?”
¿katei? ¿halia? ¿idame? ¿ida? ¿Kawuagu?
¿ katei irahu lira?
¿Haliañein animal?
¿Idame fedu?
¿Ida liña lasuseredun?
¿Kawuagu bayauaha?
44
Baburuha tidan yogùmere dîsi alügüdahanei.
Àwagachahagülei “¡!”
¡Ma lubuidumerou nadibiri!
TAMIDA: waliha
Dibìnasu
1. Sun dan nichugün oünahouti
Ligia ti lawahoubei aba milaguru
Lau timigife niyuma naduga huyu
Sagatinageuagu tidibu wewe ñi lamuga
Hagonowa nufamila
2. Anihen lidan sun fulasu
Marihoü tina giñe
Naduga ge gabàgari hubei
Anhanati amanicha, anme
Tañoundagu buwaguti
45
Wariyagualu iyawou luban wayabuha
Aburuhabei numeru kei lubei lidin tun iyawou
latatiraha, libiama, lagumuchaha
46
Abürühaba aban liñurou uraga tun iyawou to buga barihibou iñu.
TAMIDA: waliha
Hagücha Uritiña Ubowagu
Marcos Sánchez Díaz.
[Link]
Guillermo Álvarez
.Aremuhati garífuna
Li dasi: lida laremuha laluhaña lagiribudun 47
wanásiñu, wechu, weigi luma
Wageira lun hasubudirun ha ñurougiña,
magumuchogula muga Garífuna.
Teodoro Palacios Flores
. Gañeinti lidan huraroü Panamericanos lidan
achubahanei,
Irumu 1,966.
. arufudahati meha tidan luban fureindei Meriga.
[Link]
Muna lun basubudirogun Woungua
“BELUBA LUBAN FURENDEI “
ONEGUA
Casa cultura
48
TAMIDA: waliha
Wadàgimanu
¡ Weibuga afurendera!
MEGEIBADIHU
Yogùmere
Aburügulei
49
Oundaraguabà hama bànigu
Furihuma tidagie luba fureindei
Heiba ñei lubei giarala hasubudirun luagu
¿Ka liyabubei iyeri gariguna?
¿Ka tiyabubei hiñaru garífuna?
Buruhumei tidan yogúmere
Arufudanumei hiyabu tun arufudahatu.
Ariñawaguni Garìfuna
Mounigiruti gayu awasi Le bagunogubei ligiaba balubaha.
50
Màsueraba iñun dagaliñein barüre bigibougun.
Bayanuha luagu aban ariñawaguni le hisiebei bu ariñagaba ka
larufudahabei.
TAMIDA: waliha
Waremuha
Ayò laruni hati
Ayo lisu weyu
Ayò laruni hati
Barihei tugudi tugura
Kama lùgudi ligira
Ayo lisu weyu
Ayò laruni hati 51
Barihei tugudi tugura
Kama lùgudi ounli
Ayo lisu weyu
Ayò laruni hati
Barihei tugudi tugura
Kama lùgudi mesu
Aban larigi aban
• Adügabei le erenguti bu lidan lubudubu.
52
• Saga bei babürugulei
• Pituba aban ingini tidan yogùmere
• Fendibei lau ewegerunei
• aburuhabei eresu le erengubei badugu aba katei tidan yogùmere.
• Ñuruhuma.
-Buiti binafi.
• Hurebou biyògumere
-¿ka biri?
• Darubei bena.
TAMIDA: waliha
Aganbabou arùfudahatu.
Gubari
Luagu aban weyu aban tariñagu gubari tun tùguchu
• nùguchu, busetiwa woudi àluga kava lan weiga, lugundun lamàdi-
wa
Aban tounabu ùguchuru.
• namulenu, awandahagubèi wamèi walama ya luagu tidibu wewe
le.
Danbei woudi wurinougua luagu hàfarawagun fiù waduheñu,
haluaguña yebe houngua, aban hadùnragun hama àturagutiña àrani
pèisini luagu sagadi.- Aba harutaguniña , aba hòuwegun darime lubeiti
mirimichunhadiwa lìheme woudin àluagua wòngua. 53
Aba hidin lau tubalinti gubari ùguchuru lèbubei hesefurun.
Wadàgimanu
Barubou gubari tubiñou
54
Bounabaha
• ¿ka terengubei gubari tun tuguchun?
• ¿ ka uagu migirutubei tuguchu gubari hidi aluga heigi?
• Buruba tidan biyògumere ka basaminarubei lau habagari gubar
TAMIDA: waliha
Umegeni lun labougunuwa leigi garífuna.
Hana, àseiraguagülei, boulu 55
Egi, Aseeigulei, Gusiñu
Balugudaha hama bagúburibu luagu aban eigini abouguti lau
aban lidagie ilagu le.
Aburuhabei tidan yogúmere.
Ouchoguni
Iri: ______________________________________________Weyu: ______________
I. Apituhaba tidan garüdia aba iyawou arengutu lahuya la huya.
II. Apituhaba aba seini ladugü eyeri.
III. Aburuhabei lóunabagüle dibinansu.
-Seingu ibiriñu hagoubahan lidan wadagimanu, sagü
56 hameragun hadügünei súngubei lidan aban. ¿Kàtaña gi?
- Biama rüguñoun nanangu. Aban wurigirun tuma aban
dumari. ¿Kàtana gi?
- Gadürüñein nugudi; gachügütina. Meibugun, marihin,
maganbun. ¿Kàtana gi?
IV. Bounabaha tidan garüdia.
MAKEINTI GÁWANU LÁBUGUA.
¿ka larufudahabei eresu le iñubei?
¿ka au layanuha?
Alîhani luma aburuhaní
TAMIDA: waliha
Fureindein wamei labürüdün garífuna.
UNIDAD
3
57
Lafureinderuba luagu….
1. Liriduniwa liyumase dimurei
2. Lebu dimurei
3. Laburuha eresu lidan
garífuna.
4. Walugudaha.
Yusulumuti furendeiwali lidan
Layanuhou garífuna lú gufarandawala
Luma larenguniwa.
liyumase dimurei
Mosu wasubusirunei lau sisi ñein la liyumase dimurei lidan Garífuna. Dan
le wabürühanei ítara luba giñe wayusurunei.
A a garünati Aransu Agülei Àguru.
Ee gayumati
ereba eresu eregigi
I i gágiriti iñari irahü igiri
O o gararati óuruwa ora
U u máguti ùduraü Uguchili Uguchun
58 Ü ü gàguti Üma Ürüwa Üguraü
1. Baluaha seingü dimurei atatiruti lau aba- aban liyumase dimurei.
• Ibiahabei
• Fidibei tidan biyógumere.
2. Aganbahabei lounrunuwa liyumase dimurei, ayeihabou
arufudahatu
A , E , I, O, U, Ü
umurei, wayanuha luag
TIBIRIYUMA: D u wage
TILANA i ra
Lebu Dimurei
Anihein 17 lebu dimurei luma 6 liyumase dimurei lidan garífuna
Lubuduru lounrü Lubuduru lounrü
b ba n na
ch cha ñ ña
d da p pa
f fa r ra
g ga s sa
h ha t ta
k ka w wa
l la y ya
m ma
59
Libuñe dimurei le mouserubei lidan garífuna.
C, J, LL, Q, RR, V, X, Z.
• Tidan biyógumere bürübei lebu dimurei seingü weiyasu.
wendegudabei kei babuseru.
Wafurendera.
Wahurera, furendeibei hurarou
Kin kin
Heigua aba hana muwarugun
Fudu garangara , fudu arugulei
Saron rou deideregedeidei
Saron rou denderegedeidei.
Kin kin
Heigua aba hana muwarugun
Fudu garangara , fudu arugulei
Saron rou deideregedeidei
Saron rou denderegedeidei.
60
umurei, wayanuha luag
TIBIRIYUMA: D u wage
TILANA i ra
Ariyaguabou iyawou biridei me liri ìlagu le
ñibei.
Bagü
Geidi
61
Musue
Chegidi
Güdü
Lu waburuha Buidu gasu wouserunei…
ìgiri
Yusuwati dan le lagumuchaha aba eresu
• Buidumeroutu nuguchu.
• Harutu lisimisi nuguchi.
Lerenguña ìgiri lun wararamu murusugüarugu luba wasigiru alîha.
Anihen ürüwa luwuyeri ìgiri
Lu lasigirunua alîhani.
Le ayusurubei lun wagumuchu aban eresu laduga latatira la
amu.
62
Bürübei Eresu tida biyógumere luba bichuni ígiri le megeibei ñi lubei lidin.
WADABAGEI
Lidan ladunru wadabagei, uganu lanügüña woun_ Ligia
wamenerubei lábu wadagimanu le__ lu sun la adamurini, hama
sun girigia ha ñiti lun híchugu subudi lübügürü, lu n gawara
lan hadügünei__ Lugundun lüha bugaha uwa tan uganu
abürüdütu luwaguti le anügüti fulasu wábu; ligiati bandi lubei
gülülü asaragubei wadan, maganbuga sun buiti le geyeguabei
wábu__
umurei, wayanuha luag
TIBIRIYUMA: D u wage
TILANA i ra
Laranseha abürühani
Biàn- ìgiri “:”
Ili “,”
Pegi “`”
63
Ìgiri gabügügüguati “…”
Daruguati ( )
Ereragülei ““
Fiyuti “ ____”
Waduga aban loteria.
MEGEIBADIWA.
• Gafu
• Isiresi
• Lun wafadaha
• Garada harutu
• Aburügülei
64
¿Idaluba wadugunou?
1. Wibiáharu gafu lu wasagaru dîsi murusu, luma ti wein ñuburitu lu
tawahounua.
2. pitubei katei le busebubei tanugü huraroü.
3. Afadahabei tidan gafu, luma tidan to lu tawaru.
¡GUALE WAHURERA LOTERIA.!
umurei, wayanuha luag
TIBIRIYUMA: D u wage
TILANA i ra
Lidagie aban dumurei lafuridun aban eresu.
Weibuga asubudirei los altares
Lidagie wafu widin ligilisirugun
Ligilisirugugie widi Quewechon
Quewechegie weibugun lun Los Altares.
65
Ka dimurei genegeguabei lidan parafu le
Bürübei tidan biyògumere.
Bürüba tidan yogùmere idaluba la lachulurunua bubiñoun mabuleidabei
bayusuru dimurei atatihati aba eresu.
Dimurei genegeguati lidan larengunua
Gañein Gañi
66
Suri Isuri
Iroü Irahü
Giarati layusuruniwa
lun baburudun fürase.
umurei, wayanuha luag
TIBIRIYUMA: D u wage
TILANA i ra
Lisuini tau Chana aburuhatiña luagu libarana
labuga
Lubarana labuga
Ma lubuidumerou barana
Sagü dimâsu
Nagounei tuma numada
Hisieti luwegeru nu
Semeti barana le labugabei
Hisietinu nafuliha
Aritoguagidina de nagounei
Ma líseme barana.
67
Ariyaguabou iyawou luban baburuha tuagu.
Mabuleidabei bayusuru dimurei genegeguati.
Dimurei gaganati liyumase dimurei luma lebu
dimurei
Dan le boundaru lebu dimurei luma liyumase dimurei furiti amu
iridunei.
Niyuna ni-yu-ma Nùguchi Nu-gu-chi
Nagütü na-gü-tu Naruguti Na-ru-gu-ti
68
Aganbahabou arufudahatu, ayeihabou
Wiridahali lebu dimurei kei liriduniwa.
Ba, cha, da, fa, ga, ka, la ,ma ,na ,ña , pa, ra ,sa, ta, wa, ya ……
umurei, wayanuha luag
TIBIRIYUMA: D u wage
TILANA i ra
Waburuha iseri dimurei
Lidan garífuna anihen sisi liyumase dimurei luma disedü lebu dimurei.
Bürüba ürüwa dimurei agumeseruti lau lebu dimurei le agumeserubei
dimurei le barihibei.
Namule : nagutu, nabulugu , nagu.
Nadü: __________________, ___________________, __________________.
üma: __________________, ___________________, __________________. 69
Sidurü ___________________, ___________________, __________________.
Gumuguagudabei dimurei tidan biyògumere
Gaba_____. Fulan_____. Dabu______.
Guriya____. Eigi________. Furesu_____.
Wabürüdu iseri dimurei.
lansu an
Fu luri ab ahuda
rumasu inaha
1
nedere
70
Gararaguabei dimurei atatirahati lau ligia meme lebu dimurei.
Yusuba aba luwureri ewegeru lun katei.
Aransu bàgou ürüwa
Umadagu barana adulu
umurei, wayanuha luag
TIBIRIYUMA: D u wage
TILANA i ra
Dimurei arensehouwati
Funa- tidibi
Lasagaha ligiri abürugülei Lagidaha- burüti
Gádürü tubalabala
71
Burubei lirin ilagu biri le tidan biyògumere .
Nùmeru
Laburuhou númeru garífuna lumagie 20 (Wein) darin lumoun 100 ( san)
20= Wein
30= darandi
40= bian- wein
50= Dimi san
60= ürüwa wein
70= ürüwa-wein-disi
80= gàdürü-wein
72
90= gàdürü-wein-disi
100= san……………
Wabürühali númeru
Watatira laun wein lu wachulurun daga san
umurei, wayanuha luag
TIBIRIYUMA: D u wage
TILANA i ra
Númeru lana ubarou.
Arensehabañalumagie le iñubei lun le ñurounei.
Aburuhabei habara.
Furumieti 1º
Libiama 2º
Lürüwa 3º
Li gàdürü 4º
Li seingü 5º
Li sisi 6º
Li sedu 7º
Li widü 8º… 73
Wadáginanu
Ariyaguabou iyawou luba barengu ka la hachulubei furumieti.
¿Halia biri barihou iyawou to?
74
pegi gasolinera
wafu
umurei, wayanuha luag
TIBIRIYUMA: D u wage
TILANA i ra
Apituhaba tidan biyògumere aban lurudun lun abuguruti
uma houn eibugutiña umadarugu.
75
Saminaba luagu aban lurudun megeiwati ñei lubei baganouwa
Pitubei tidan murusu garada
Arufudabei houn banigu.
• Oundaraguahuma luba hasaminarun luagu katei susereti ùmadarugu
dan le uwala inebesei lu lurudun lu abugahati luma lun eibuguti.
Liyawadina ibagari
76
Adugaba aba lilurudun abugahati kei si lisie bu. Arufudabei houn banigu
tuma arufudahatu.
umurei, wayanuha luag
TIBIRIYUMA: D u wage
TILANA i ra
Waremuha
Diyu numa
Diyu numa
Tigiri gayu
Aragala nege süsü
Alagachamilicha hey
Alagachamilicha cha cha cha 77
Alagachamilicha hey
Alagachamilicha cha cha cha
Oh liabi meñon tugudi gayu
Oh liabi meñon tugudi gayu
Ouchoguni
I. Aburuhabei liri liyumase dimurei tidan yogúmere.
A, E, I, O,U, Ü
II. Aburuhabei lebu dimurei
III. Aburuhabei liri ilagu le tididubei arufudahatu.
IV. Aluahaba lidan dimurei le seingü dimurei maburuduti buidu,
aburuhabei tidan garüdia.
Vagü cheguidi musue geidi güdü muna
78
Gabana zabadu llaguta catei
V. Aburuhaba aban eresu lu dimurei le.
• lunban furendei
• beyabu.
• labuga
VI. Aburuhaba ürüwa dimurei arensehouwati
Giarali wadügunei
Laburuha liñurou eresu
4
UNIDAD
Yusulumuti lumegei garífuna.
Wafurenderuba luagu…
Laburuhou garífuna.
Úraga
Eresu
Dibinansu
Lahurerun
Waburuhali Garífuna
Eresu
Dan le layanuhou lau eresu, larenguña luagu gibeti dimurei giarati
gufarandawala.
Hürü hama harauru beyabu
80
Aba ariran weiriti.
Bürüba aba eresu tuagu biri iyawou to barihibou ya doünu.
¡ Ka bafurenderubei !
Tidan biyagumere buruba sen afurieiduni luagu katei le badügübei
bubiñe sagu binafi.
U: WABURUHA
TIDAYAR
LiGANAGU ERESU
• Girigia, animalu odi katei luagu le ayanuhouwabei.
• Ariñaguti: Le erengunbei luagu girigia, animalu odi katei.
• Lu basubudirun ka la au layanuhouwa hasu balugudogu bungua lau
le ariñagubei.
Tafulihaña gawachoü to pantabou.
¿Ka afulihabou?
¿Ka tadugubei gawachoü to pantabou?
Lidan wareru garífuna dan le
waburuha aba eresu, Tatiti lau
lánina-adügaü
81
Ariyaguabou iyawou ame babürudü aban eresu tu tidan
biyògumere.
Làrigierugu
Le mati ayusurubei lidan garífuna
Aban= un, una lidan chumagü
1. Bürübei lárigierugu lu sun dimurei tidan aba garada weiritu
Fadabei tidan luba furendein.
Sómburu
Muna
Bena
Funedere
Régigi
82 Wadubi
2. Aputihabei le baburudubei tidan garada
U: WABURUHA
TIDAYAR
Lenegegua
Mama ligia meme liridun katei tu hiñaru, kei katei lun eyeri.
Te rer un hiñar u Lererun eyeri
Wurinaugua Gúñarü
Nuguya Au
Eyeri Wügüri
Hiñaru Würi
83
Abürühaba tidan yogúmere seingü dimurei menegeguati
lidan layanuha wügüri luma tayanuha hiñaru.
Libegua katei
Eyeri eyeriñu
Animalu Animalu
84
hiñaru. Hiñaruñu- hiñariñu
Dan le gibeguala katei
yusuwati dimurei kei “biri
Tura”, lun lasubudirun
mama ñei la aba katei.
U: WABURUHA
TIDAYAR
Waliha
¿Ka liri sun katei?
Luagu aban dan aba láfuridun aban irahu lubiegiñe lun lidin agañiha
tidan aban chapu,
Tigibugiñe aban luba furendein.
Tounaguñei buga luguchu agañiha eigini , dan le lagiribudu irahu le
aba talugudunei luguchu:
• Ka ti wagu banugei le babuserun nun?
Aba ti lounabu.
• Laduga menguhumanei tiri chapu nun, ni tiri luba furendein to
tigibugebou .
• Mengutihü ge nu ka la liribei eigini le habuserubei…….
85
Wayanuha luagu le anugubei fulasu
lidan alîhani le.
¿Ka megebei lida nuraga le?
¿Lu hamuga buguya la irahu le, ka ba hamuga banuga tu
buguchu?
¿Megeiwati funa liridun katei?
86
• Guele… tidan hiyògumere buruhumei Uraga
• Uba liri sun katei miriti.
• Larigime basansirunei lagumuchaha
• Hasu girihalime la sun katei.
• Arufudahumei hiyabu tun arufudahatu.
U: WABURUHA
TIDAYAR
Dimurei erenguti idaliña la aban
girigia, animalu odi katei.
1. Anigi funati 2. fuluri buidumeroutu 3. Muna ñuroutu.
Dunguagudabei dimurei le erengubei tuma iyawou to lidibou
(yusubei buhobu)
87
Weiritu ani harumatu. Haruti tewegere
Gaganatu aba patiü gararaguati.
Iñutu ani silimutu. Buiti tigabiri hama afurederutiña
Houn Sun Busetiña
88
• ariyahuma habeidubüri geigusi _ liña Malani, hisietiña nu laduga wei-
rihama.
• ani hanaimetiña _tiña Ibagari. _hisietimatiña megu nun
• babunu babuseru barengu.
• megu hama babunu ligé meme. ¿idan nuguchu?
• ahi niroü- arenguwati ge houn harawada.
• aen ti ye, waribatiña ha _ liña Malani
• ay ti nu buidumeroutiña. Tiña Ibagari
• hewe hisiebaña nun liña uguchili, haluletiña ye
Saminatina chamu odi wariba, weiri odi ñurou, hasu aniheibei la inebesei
ani hasu wounigiruniña animalu _ tiña úguchuru.
U: WABURUHA
TIDAYAR
Dimurei genegeguati lidan anichugu.
Anihein dimurei
menegeguati
laburuhounuwa gasu
genegeguati anichugu
le lichubei
89
Chamuti - buidumerouti
Babunu - megu
Hiñaru - Wuri
Iyeri - wuguri
Tidan biyògumere bürüba amu dimurei lu dimurei le aburuhoubei bu
tidan garada.
Guñou
Umadou
muna
Fiyubei dimurei luma le lidin
90
Iyeri haruti
Weiriti hiñaru
Wiriti ñurouti
Chamuti waribati
Burubei wadagimanu le tidan yogúmere.
Binguagudabei.
dimurei lenege menegelumuti
hisieni
Gundou
benewati
U: WABURUHA
TIDAYAR
Wadágimanu
Sansiguagudabei dimurei le arihouwatimabei lidagie uraga le tidabei
ubanou 84 luba baburuha aba lenege.
Hurarou
Binguagudabei lau le erengubei bu.
1. Haruti ______________
2. Iñuti ______________
3. Hiñaru ______________
4. Ñurouti ______________
1 3
91
2
Libuñe dimurei ñurouti
Libuñe dimurei weiriti
Yusuwati libuñe dimurei weiriti lun:
Latatiraha eresu
Laburuhou hiri girigia, ageirau.
92 Abürühabei eresu le tidan yogùmere arensehabei dimurei le anugubei
libuñe dimurei weiriti.
• hudutu hau harauru ichagubaña lun ugundani.
• Hayuti lura mudun.
• guadimalugieli Nuguchi.
• arriñagabei un ka la uma beibuga,ábame nariñaguni bu,
katañañadibu lan.
Bürübei lebu dimurei lau libuñe dimurei weiriti seingü weyasu
Wendegudabei kei babuserun.
U: WABURUHA
TIDAYAR
Ìgiri Agumuchahati
Layusurun lun
lagumuchaha eresu,
textu, fürase... etc.
93
Madügaba houn amu le misieñevei bun lun
ladügün bun
Bürübei igiri ñei lubei lidin
Tidan garada to ichugubou bun bürübei Igiri agumuchahati lau
dinguti.
Alîhani
Alihabei uraga le maniñu
Ariran to akatourubaroun tiráü guriguri
Ñeinñoun aban ariran habu tirahüñü aban rànbaweyu, tasarahaña
habenari taburiña lau lueirin ugundani áluaha héweraü, ariñagâruti
buga houn tirahüñü:
• Madiseda humatia nuéi, laduga lòurate láluahan Guriguri lebuina
libagari guenlé.
Sun funa buga ti dan le aniha guriguri le etenira houn harahüñü ariran
ha. Keiti habenefabei irahüñü ha, aba hatatirun afurendeirei tuberesegu
haguchu, lidanñañuti beresegu le, mari maritagungubeihaña luagun
dénchati.
Ábati tadisedunyuma to ñüroübun haganagu, ñein gachansi la guriguri
94 lun lararirun árügüdoun tirourou ariran tuguya, kei le aubei làrügüdoun
lau tagúara tun túguchu lun tidin íderaguoun asefura. Ábati tachubarun
tuguchu esefuroun, lau luerin ubunuruni kátourügü târu luei guriguri. Aba
tidin habu sun tirahuñu hábiñoun, ábaya tagumeserun ayanuha houn:
• Madisedahaña humá nuéi, gaganbadi humá , laduga dan le
hadisedu nuéi hadariruba dénchati.
U: WABURUHA
TIDAYAR
• Abürühabei uraga tidan yogúmere, sansigudabei lagumuchaha kei
babuserun.
• Ka basaminarubei luagu ariñawagulei le.
1. Masueraba iñun dagaliñei barure bigibougun.
_____________________________________________________________________
_____________________________________________________________________
_____________________________________________________________________
2. Gèigusi wèiyali ligiali eibaha lungua. 95
_____________________________________________________________________
_____________________________________________________________________
_____________________________________________________________________
• Bürübei le basaminarubei tidan yogùmere.
• Pitubei le basaminarubei.
• ¿Halia badairei le bafurenderubei?
Lanina-adügoü
Dimurei erenguti le ladugubei girigia
Aliha
Abougua
Agoa
Afayaha.
96
Babürüha aba eresu lun Lanina-adügoü.
Tidan biyògumere.
U: WABURUHA
TIDAYAR
Girigiti iri
Nuguya
Buguya
Ligiya
Tuguya
Hagiya
Wagiya
97
Bürübei giriti iri le megeiwabei.
__________________ bagouña baranaha.
__________________ heigiña uduraü.
__________________ naromuga murusu.
¿ka ani ílagu le?
Nani
Bani
Lani
Tani
Hani
Wani
niliburu
98
Dan le barengu lani la
firigia katei burugububei
latariraha
Bibalu nanangu.
Nuguchu, buguchu, luguchu, tuguchu, haguchu, waguchu.
Neigi, beigi, leigi, teigi, heigi, weigi.
U: WABURUHA
TIDAYAR
Wafurenderali leremu guadimalu
Wadimalu gundati lau bareini, Bufanidiran murusun seiri,
Mañawarihan haméi gáfarahatiña Ladahirei dúrari le líharun,
Ni adamuriti le heluti gürabu, Tigirùnti lun le ibidiouguabei âu
Ni hañawariti lun lásuerun Louchun ladaseiruni tèfegerun.
bigiboagun.
Tau hanigi birahüñü luma
Harugame le libinin bumuán düwürügü
Lasiadirei terenchana, Inebelá deregudaguaü houn,
Hurañuliña lirufugun bufandira, Manurahantiña luéi lidere wuribu´
Wawarún, wagañeinrun o Luagu hageira luma hábiñe.
wòunwengun
Manurahantiña luéi lidere wuribu´
Hurañuliña lirufugun bufandira, Luagu hageira luma hábiñe,
Wawarún, wagañeinrun o To hanigi tisaminan hawani,
wòunwengun Lébudina ageiraü hébudina.
Lun bageira lauba durumandei,
Himein wounwen luwei Balañu luagu lidüwürügü Ande, 99
wadeimurun. Lídangiñe lumari biàn barana,
Lábugiñe laruman funati luma
golu,
Lidagiñe binadu günringünri, Barumuga lau lirufungun Ketüsàli.
Badügei lau búhabu héreguti,
Sun awouhani le bábunagubei, Dunuru achiguli to lídanboun
Tuma efeinte to esefuhaboun. bidaünda,
Óuniri hángiti lau bufulasun,
Du hamuti wagübürigu aba weyu Ubugua lun darime lan
Durungueina lau línsiñe ageiraü làhamachun
Abiheina mama lau hitaü Iñu lan luèi kóndoru luma garùn.
Afidirabu luagu lálana ínsiñeni.
Ubugua lun darime lan
Abiheina mama lau hitaü làhamachun
Afidirabu luagu lálana ínsiñeni. Iñu lan luèi kóndoru luma garùn,
Lau ageiraü le hürü tumalali, Iñureina darí seirin tidan larüna
Labagarida unguahabuni. Wadimalu biri le móunwedadibei.
Mesu le magúalibei.
Luagu aban weyu, ñeinñein aban mesu magùaliti ani máliruti
garadun. Súnwanda lan íchiga leigin. Lúaguti aban weyu, aba
tasandirun lúguchu, aba ladureidun mesu le saragu lugundun
méigiti buga buidu.
Álugati yebe ladarirun garadun lun leigin, gama lumounmadariti
lugundun ibidiñeti lun ida luba lan ladariruniña. Ani ibidiñeti buga
lun kaba lan leiga.
Àbati lasaminarun lúguchi mosu lan lafurenderun. Aba líchugun
ùguchili le aban garadun to adibiri luagu aban gúrudu. Leti luéirin
lilama, aba lagunchuni garadun lau sun gúrudu. Aba lubei ti
lounwen luma lumagualigu.
100
U: WABURUHA
TIDAYAR
Ladourogu Garífuna Guadimaluna
Hiñaru eyeri
Gounu Simisi
Gudu Galasu
Subà sabadu
Musue
Chegidi
101
Balügudaha tuagu tadourogu hiñaru luba aban achuguhani.
Apituhabei tidan yogúmere.
waremuha
Móunwenti Bungiu Nibagariti
Móunwenti Bungiu nibagariti,
Móuntiwenti Bungiu nibagariti,
Móuntiwenti Bungiu nibagariti,
Sandinumuti luagu nújabu,
Sandinumuti lagua nugudi,
Sandinumuti dan nagararagun.
Bagine, bagine, bagine,
Bagine, bagine
Houla aba bread
¿Halia?
102
U: WABURUHA
TIDAYAR
Ouchoguni
Iri _________________ ____________ Weyu_______________________________
1. Tidan murusu garada babürüha luagu.
• Weyu baguriahou.
• Irumu bau.
• Hiri baguburigu.
• Ka la irumu nidi tidan luban furendei?
• Ka nabuserubei nadugu deme weiyadina?
2. Pitubei bariyogu bungua deme weiyadibu.
103
• Afadahabei tidan luban furendein.
Bibliografía
Walagante 2000
Garüdia- Diccionario. Garífuna- garífuna
Autor Salvador Suazo 2009.
Rubei buhobu nu… lun wasubudiragun wungua 2008
COLABORADORES PARA LA REVISIÓN DE
TEXTO IDIOMA
Garífuna
Livingston 22 de agosto 2012
NOMBRE Dependencia
Centino B. Libio M INEB
Martinez, Karlin Esther MGG
Bonilla Gonzales, Nanci Alicia MGG
Martinez Gonzales, Vivian Stephanie MGG
Blanco, Gilma Carolina Bo. Milinda
Arzú Hernandez, Karla Rosana EORM Creek Chino
Sanchez Lino, Berta Judith Bo. Milinda
Ramirez Nary, Pedro Santiago INEB
Lambel, Maria INEB
Mejia Bermudez, Lidia MGG
Chimilio Baltazar, Shayla Ann MGG
Veliz Arzú, Erika Patricia EORM La Pista
104 Blanco Amaya, Ada Mercedes JRB
Martinez Leonardo, David Supervisión Educativa
Estrada de Lee, Thelvia EDUN, Miguel García Granados G.
Silva Cayetano, Rodney Maynor ONEGUA
García Gonzales, Karol PV
Sanchez Baltazar, Kelvin Jhonson NUFED
Martinez Alvarez, Olga DIEEGEX
Blanco, Merlen Nohemí MUFEEL
Alvarez Nuñez, Alicia EORM Creek Chino
Flores Bermudez, Kevin Miguel P.F.Y.S.D.C
Lava, Damiana Esther INEB
Castillo Baltazar, Zunilda Lorena MGG
Mena Trigueño, Marta Aideth MGG
Sanchez Alvarez, Juan Carlos
Ciego Guzman, Rebeca Esther Fomento y salvaguarda
Lino Franzua, Rogelio CODISRA
Bermudez, Keyla Lisbeth ONEGUA
Silva, Wendolin E. ONEGUA
Norales, Luciana Leonardo F.S.I.G
Baltazar, Evarista F.S.I.G
Gonzales, H… F.S.I.G
Sandoval, Berta F.S.I.G
Norales, Xiomara F.S.I.G
Franzua. Blanca F.S.I.G
DIDEDUC
Coordinación Técnico Administrativo
Coordinación Técnico Administrativo
Chocoj de la Cruz, Bequin CODISRA