0% encontró este documento útil (0 votos)
194 vistas104 páginas

Aganbualá Wamalali Lidan Furendein Yanu Luna Dimurei: Distribución Gratuita

Cargado por

Sandra Acencio
Derechos de autor
© © All Rights Reserved
Nos tomamos en serio los derechos de los contenidos. Si sospechas que se trata de tu contenido, reclámalo aquí.
Formatos disponibles
Descarga como PDF, TXT o lee en línea desde Scribd
0% encontró este documento útil (0 votos)
194 vistas104 páginas

Aganbualá Wamalali Lidan Furendein Yanu Luna Dimurei: Distribución Gratuita

Cargado por

Sandra Acencio
Derechos de autor
© © All Rights Reserved
Nos tomamos en serio los derechos de los contenidos. Si sospechas que se trata de tu contenido, reclámalo aquí.
Formatos disponibles
Descarga como PDF, TXT o lee en línea desde Scribd

Aganbualá wamalali

lidan furendein
yanu luna dimurei

Libiama
L2 Garífuna
AUTORIDADES MINISTERIALES
Oscar Hugo López Rivas
Ministro de Educación

Héctor Alejandro Canto Mejía


Viceministro Técnico de Educación

María Eugenia Barrios Robles de Mejía


Viceministra Administrativa de Educación

Daniel Domingo López


Viceministro de Educación Bilingüe e Intercultural

José Inocente Moreno Cámbara


Viceministro de Diseño y Verificación de la Calidad Educativa

Samuel Neftalí Puac Méndez


Director General de Currículo -DIGECUR-

Ana María Hernández Ayala


Directora General de Gestión de Calidad Educativa -DIGECADE-

Carlos Jacinto Coz


Director General de Educación Bilingüe Intercultural -DIGEBI-

EQUIPO DE ELABORACIÓN Y COORDINACIÓN EQUIPO TÉCNICO DE -DIGEBI-

Gregoria Nineth Blanco Alvarez


Autora Rómulo Xicay Ajuchan
Subdirector de Educación Bilingüe
Marta Nohemi Morales Chalí Intercultural
Julissa Pérez Gómez
Asesoras pedagógicas Coordinación de la publicación
Departamento de Materiales Educativos de
Francisco Caballeros DIGEBI
Revisión Lingüística

Cesar Armando Son Simón


Diseño y Diagramación

Hermelindo Mux Yool


Ilustraciones Se autoriza la reproducción total o
parcial, siempre y cuando se cite al
Ministerio de Educación -MINEDUC- y/o
los titulares del copyright, como fuente
de origen. Distribución gratuita para
uso docente.

II
Estimados niños y niñas de Guatemala:

En sus manos tienen uno de los tesoros más preciados para mejorar sus
aprendizajes.

Este libro se ha elaborado con el propósito de mejorar y aplicar conocimientos


relacionados con la comunicación; cada página contiene actividades novedosas
e interesantes para que puedan disfrutar y gozar cada una de ellas.

Se han incluido temas relacionados con la escucha, el habla, la lectura y la


escritura, que les servirán para desenvolverse en su vida diaria con sus
compañeros de clase, maestros, padres, abuelos, hermanos y con todas las
personas con quienes se comunican a diario.

En el mundo de la lectura y la escritura encontrarán cuentos, leyendas, chistes,


poemas, juegos de palabras y divertidos proyectos, entre otros. Se divertirán
aprendiendo solos, con sus compañeros de aula y con su maestro o maestra.

Les invito a descubrir en este libro, las lecturas y actividades que podrán
compartir. En la medida que vayan avanzando, se darán cuenta de lo que han
aprendido para su desenvolvimiento personal en el salón de clase, en el hogar y
en la comunidad donde viven.

Hagan de este libro un buen amigo y gocen su aprendizaje en el área de


Comunicación y Lenguaje. Estoy seguro que disfrutarán y desarrollarán su
deseo por aprender a comunicarse al escuchar, hablar, leer y escribir.

Con especial cariño,

Doctor Oscar Hugo López Rivas


Ministro de Educación.
AGAMBUWALÁ WAMÁLALI LIDAN
FUREINDEIN

DIGEBI (Dirección General de Educación Bilingüe Intercultural) tidagie LIDEREBUGUN


ARUFUDAHANEI tarufuduña luagu libiama ereru houn sun irahuñu.

Garüdia to buhoburugubou tarufuduñein Garifuna keisi aban libiama ereru houn


irahuñu ha lidabaña libiama irumu tidan luban fureindein (sedü irumu hau)._

Tidorogubadibu lidan fureindein lun baganbaha, bayanuha, balîha luma baburüha


lidan bireru lau isebei luma ugundani.

Gaganatu garüdia aban luwuyeri arufudahanei sansiguagudalumuti li dasî


arufudahati , lau lumalali l aban girigia le ichuti subudi luagu ìdehati aluwaha subudi
aban lerederun arufudahati keisi aban subudiguwa tungua lidan adundehaní.

Tanugübadibu garüdia lubaroun fureindein lau huraroü, eremu, úraga luma


iseri subudi. Barutu giñe aban tiñurou garüdia lun lichugu arufudahati yusu tun
gumuguagudalamugei fureindein.

Lida Katei le tidabei anihen: Biyara, luagu le lubei layanuhou luma ouchoguní.

Buiti giñe lun babagaridunei sun inebesei le tidabei hawuagu sun ha gararaguabaña
wau lidan wabagaridu. Lun wagumuchaha anihein fiyu iyawadünoü arufudalumuti
ka bala adügüwa lu biri sun dasî le tidabei garüdia.

IV
IYAWADÜNOÜ

Ariyogua adüga
Lariyogu ílagu, girigia, ladügu sun dasî le
animalu luma sun katei tidabei garüdia.
le gararaguabei wau.

wadagimanu Aganbaha
awadigimarida lau Latenirú lu sun
ugundani. ariñaguwati,
alíhouwati lidan
fureindein

Ayanuha Adaira
Layanuhou luma Ladairu megeiti,
aba girigia, giarati luma kala au
gibeguahama. layanuhouwa.

Abürüha. Asaminara luagu.


Labürüdu le ladairu Larengunei le
lidan aban eresu. lasaminarubei luagu
le lalíhabei luma
susereti.

Alíha Ouchoguni
Gufarandawala le Louchogu atiriñein la
alihoubei. lafureinderu.

Aluwaha -
Alugudaha
Layanuha luagu
aban katei, odi
laluaha , lalugudaha
luagu anuguti fulasu,
susereti.

V
TILANA TIBIRIYUMA TAMIDA LOUBA TIBIRIYUMA. TIDAYARU.

Ubanou No. 8 Ubanou 31 Ubanou 57, 58 Ubanou 79, 80


Turagate Irisi wabagaridali alìhanei. liyumase dimurei. Lebu Eresu, Liganagu eresu.
dimurei
Ubanou No. 9, 10 Ubanou 32, 33 Ubanou 81
Busuguou hama ba- Liseini Dan, seini la- Ubanou 59, 60 Làrigierugu.
guburigu. dugu girigia. Wafurendera, Lirida-
Inebesei houn bagu- hounuwa liri ílagu. Ubanou 82
burigu. Ubanou 34, 35 Lenegegua.
Lúragate garífuna, Ubanou 61
Ubanou 11, 12 basaminara luagu. Ígiri. Ubanou 83 lun 85
weiriti luma ñurouti, Libegua katei, ¿ka liri
Dise luma yarafa. Ubanou 36 Ubanou 62. sun katei?
Ubanou 13 leremu Yurumein. Laranseha abürühanì
barufudaha haliañei Ubanou 86
la ìlagu. Ubanou 37 Ubanou 63, 64 Asubusiragülei.
katei weiriti susereti wahurera Waduga
Ubanou 14, 15 wageira. aba huraroü, lidagie Ubanou 87
haliañein katei labugi- aban dimurei lafuridun houn sun busetiña
ñe, ligibougu, turagei- Ubanou 38 amu.
rugu larensehouniwa Ubanou 88 lun 90
Uraga. Ubanou 65, 66 Dimurei genegeguati
ubanou 16 dimurei genegeguati lidan anichigu.
¿luagu bónwere odi Ubanou 39, 40 lidan liridunua. Luba- dimurei menegeguate
luagu laugu bubòu- Wanaragua, tulun rana Labuga. lidan anichigu.
na? lanina ariñahanei,
tulun lu wameragu. Ubanou 67, 68 Ubanou 91
Ubanou 17, 19 dimurei gaganati lebu Libuñe dimurei weiriti,
Yanu, liganagu yanu, Ubanou 41, 42 dimurei luma liyumase luma ñurouti.
Umegeni lun Yanu Wadagimanu, wafu- dimurei.
reindera uwara. Ubanou 92
Ubanou 20 Ubanou 69, 70 ìgiri agumuchahati.
¿ gufarandabubei tui- Ubanou 43 lun 45 waburuha iseri dimurei.
egie iyawou to? Àlügüdahagülei “¿?”, Dimurei arensehowati Ubanou 93, 94
waliha Dibìnasu, Walìha, lounabaha
Ubanou 21 wadagimanu. Ubanou 71, 72. úraga le alìhalalibei.
latun yuyu adulu laburohou numeru
Ubanou 46 lidan garífuna lumagie Ubanou 95 lun 97
Ubanou 22 Hagücha Uritiña 21 lun 100. Númeru lànina-adügaü, giriti iri,
ka basandirubei? Ubowagu. lana Ubarou. ¿ka ani ìlagu le?

Ubanou 23 lun 26 Ubanou 47 lun 53 Ubanou 73 Ubanou 98, 99


Inebesei tidan luban muna lun basubudiro- ¿ halia barihou iyawou wafurenderali leremu
furendein. gun bungua. to? Guadimalu.
inebesei hama nánigu. Ariñawaguni garí- Alíhani “Mesu le
funa, waremuha Ubanou 74, 75 magùalibei”
Ubanou 27 Ayò lisu weyu, aban lilurudun abugahati,
Abahüdoguawamei larigi aban, waliha Inebesei lun lilanpu Ubanou 100
katei le wiwanwama- “Gubari”. abugahati barana Ladourogu garífuna
libei. Guadimaluna.
Ubanou 54 Ubanou 76
Ubanou 28 Umegeni lun labaou- Waremuha “Diyu Ubanou 101
Namuriaha ferudun, gunuwa leigi garífuna. numa”. wahurera, waremuha
Nafuredeha ílagu.
Ubanou 55 Ubanou 77 Ubanou 102, 103
Ubanou 29. wariha atiriñei la wasu- Ouchoguni. warufudan ka la wa-
wariha atiriñei la wasu- budirun. furenderubei.
budirun.
Ubanou 104
Vocabulario, Biblio-
grafia.

VI
WANUGAGU WAMAGUA
YANU
UNIDAD
1


Wayanuhaba luagu….

1. Yanu hama wagübürigu.


2. Inebesei tidan luban
furendein.
3. Arufudaha haliañein la ílagu
Wafurenderuba. 4. Abahudogua luagu anuguti
Layusuru dimurei tuma iyawou lu larengunei fulasu
lisamina luma lasandiru. 5. Alugudahani luagu abidieti
woun.
Turàgate irisi

Luagu aban dan nuhei aban irahü giritu Irisi, sedü irumu tau.

Luagu aban weyu tafuriduduña tidagie luba fureindein, aban tarihinei


tasügürü tuguchu tidan gadüru tubalabala, aban tidin eibaguana
lau aban ugundani tárigi, laduga subuditali lá aguriahouwaru la tu
tamulelua.

Bian weyu larigi kei lanarime tugunda tau tamulelua, aban tarihi aban
haü gabanarugu aba tasaminaru:

• Mabuserutina tasurogunou haü namulelua.-

Aban lubei ti tarugudun machi lu tagudunou haü, aba tebedun gabana


murusu murusu.

Dan le tarihibei meheguchula watu le aba taguaru tu tuguchu.-


Lidan tafagu teñeguchunei watu le aba lehemeredu tidibiri
8 De le tarihibalei Irisi le anugubei fulasu aban tasubudiragüdüni tu
tuguchu kei behala tidibiri.

Aba leñeguchuniwa tidibiri tau sun gabana


Taluahañabuga Irisi Tounigirunou tamulelua; weiriguarugu ligia katei
laduga michuguta subudi hou girigia weiyaña.

Autora: Gregoria Nineth Blanco Alvarez

Babahudogua houn banigu luagu aban susereti bun.


Bayanuha luagu le tadugubei Irisi.
Dumurei, wayanuha luagu
TIBIRIYUMA: wageira
TILANA

Busugou hon wagübürigu

Ariyaguabou iyawou luba bounabaha ida luba la babusuragu

Buiti binafi

buiti guñoun

Buiti ranbaweyu
Inebesei houn bagübürigu

Ariyaguabou iyawou, aganbabou arufudahatu, AYEIHABOU

• Buiti binafi naruguti


• Buiti binafi nibari
• idabiña?
• uwadigiati
• Gundatina lau lira naruguti.

10

Wadágimanu

1. Sügühuma igibugiñou lu harufudun houn hanigu idaliña la labusuru


houn agübürigu.

2. Bürüba tida biyógumere seingü busuguou arufudahouwati bubiye.


Dumurei, wayanuha luagu
TIBIRIYUMA: wageira
TILANA

Weiriti luma ñurouti

Ariyaguabou iyawou, dariba ílagu weiriti luma ílagu ñurouti

11

• Tidan yogúmere fiyuba ílagu weiriti luma ñibüriti.


Dise luma yarafa

Ariyaguabou biama iyawou to luba beriñagu ka la disebou luma


ka la yarafabou.

12

wadágimanu

1. Baluaha tidan garüdia ürüwa iyawou ñi habei irahuñu yarafatiña


hama disetiña.

2. Larigiñe, abame bafadahaniña tidan yogúmere.


Dumurei, wayanuha luagu
TIBIRIYUMA: wageira
TILANA

Barufudaha haliañei la ílagu.


Lígita- túguta le- to

Yusuwati giñe:

Lira, yara, ya lun


bayanuha luagu
halihañei la ílagu

Waporu túguta. Waporu to.


13

Hágüta ha- hara

Beiba hamon hàgüta. ¿Ka hàlugubei ha?

Bayanuha hama bànigu luagu ílagu le tidabei luba furendein luba


barufudaha haliañei lan.
Baliha
• Nuguchu ¿hagei nubalu?
• Abidieti nu, ¿anihen funa
tabugie
gabana?
• Uwati ñi -aluahanali
• Aluahabali ligibuogu halaü
• Uwati ge ñi
• Aluahabei turageirugu gafu
• Darina, Aniha ya
• Seremein bu nuguchu.

14

Bounabaha tidan yogúmere

• ¿Anihen lubalu Ugundani tabugie gabana?


• ¿Anihen ligibuogu halou?
• ¿haliañei lubalu Ugundani?
Dumurei, wayanuha luagu
TIBIRIYUMA: wageira
TILANA

Huraraü
Raguhumou hiyògumere luba hichunou ñi lubei tariñaga
arufudahatu.

15
Dunguagudabou iyawou luma eresü.

Irahu turageirugu muna. Irahu lábugien dábula.


¿Luagu bòunwere odi luagu buboüna?

¡Waremuha!
Buiti binafi naruguti
Buiti binafi nuguchu
Neibuga afureindera guele
Narihibadihu ranboweyu me
buboüna – bònweren
bónweren – buboüna
Narihibadihu ranboweyu me.

16

AUTORA: GREGORIA NINETH BLANCO ALVAREZ

• Yusubei buhobu lun bafiyurunei buboüna, luma bònweren tidan


yogúmere
Dumurei, wayanuha luagu
TIBIRIYUMA: wageira
TILANA

Yanu

lun giarala lasuseredu aba


yanu, gasu lun ñi hama bian
girigia, giaratiñe gibehama.

17

1. Aluahaba aba bouba lun hadimureha ka la weyu lidagie dimâsu


hisiebei hun.

2. Larigiñe, ame hasuguru igibugion abahüdogua luagu le hayanuhabei.


Liganagu Yanu

Ayanuhai: girigia le ayanuhabei


Aganbuti: girigia le aganbahabalei le lerengubei ayanuhati
Le arengubei: katei le arengubei.
Lebu dimurei: ebunou le ayusurubei lu layanuhou.
umegeni: uma le ayusurubei lu lachuluru le arengubei lu
Aganbahati.

18

Ariyaguabou iyawou luba badairu tidan ka la ayanuhabei, luma ka la


aganbahabei.
Dumurei, wayanuha luagu
TIBIRIYUMA: wageira
TILANA

Umegeni lun yanu


¿ka umegeni ouserubei lun wayanuha disê?

Gágamuru

Garada


19
Dise tumalali


Bigibigitu

Warufudaha.

1. baluaha aba bouba lun hadugu kama le hayanuhaña disegie lau


gágamuru
¿Ka gufarandabubei tueigie iyawou to?

1. ¿Ka hadugubei girigia ha tidabaña iyawou?


2. Iridaba aban berésegu le badugubei hama baguburigu
3. ¿Ka weigie gasu lubei banugagu bungua hama biduheñu?
4. Iridahabei hiri sun biduheñu

20

Bürüba tidan yogúmere seingü susereti bu uwara hama bagübürigu.


Dumurei, wayanuha luagu
TIBIRIYUMA: wageira
TILANA

Waliha luma wayanuha ka gufarandawabei.


Latu Yuyu adulu

Luagu aban weyu aba lidin Yuyu tubiñe ladari, lubabei labeluru aba
labusurun furumiñe , abati lañurun . Aba laganaridun gusinarugun, dan
larihi lasarahahouña la awasi aba lagundaragun lariñaga:

Bulieina dan natu pínula mau. Gama lumou nata uguñedo.

Aba ti lafamurudu kama ibidieti ni kata lun, aba lagumeseru aboucha


yanu, lu buga furesela lidin dan. Itaraliña lidin dan dari lun Meme lun
lañuurun luagu dábula. Aba tichugu luniñe lun aba lagumeseru tuagu,
gama lumou magurabahanti tadilirun, lebubei lasagarunei guliyeru
tidangiñe, lu liñuraguni buelu lau luhabu. Keiti madilirun tan lubá látunu,
aba tachuraruni, siñati buga lásuerunu lugundun anuhán buga ladari
luagu dábula, ni lun lagunchunu lugundu sun mawandutima lan Yuyu
líchugubei yebe fe bulegua láguira.
21
Dan tarihi luguchu ladari aban tariñagu lun:

• ka san wagu bayahuaha Yuyu?

Aba lariñagu tun:

Luba noufuri, danle natun pínula. Aba naritagun tuagu finóun mama.

Walagante 2003
¿Ka basandirubei?

Igundanì

ìruni

anufudei
22

Gibeti biri lasandiru girigia


siña lerengunei, arihouwati
lau ligibu.
igañi

maberesehani

Aluahaba aba bouba, sansigudabei ligaburigu bigibu luban


lariñagu le aban ka la basandirubei.
Dumurei, wayanuha luagu
TIBIRIYUMA: wageira
TILANA

Inebesei tidan luban furendein

Sagu binafi nafuridu lu nidi afurendera agurabaheina narihinou arufudahatu

Nachulüru tidan luban furendein aba nabusurogu hou sun narihi.

Buiti binafi

Amuriahatina uma lun nidin kumourugu.

_ ¿Giarati nidi kumourugu?

Iñuranumuti nuhobu lun namuriaha uma lun giarala nayanuha.

_Agurabanumuti nidani lun nayanuha.

Luba nidi aguyu ayoroguatina hon sun girigia ha narihi………….

23

¡Ayou. Narihibadihu haruga.


Bungiu
huma!
• Alugudahaba hama girigia weinamuhaña ka la
inebesebei

_____________________________________________________________________
_____________________________________________________________________
_____________________________________________________________________
_____________________________________________________________________
_____________________________________________________________________
_____________________________________________________________________

• Bürübei tidan biyògumere.

• Arufudabei houn bànigu tuma arufudahatu.

24

Lidagie biri eresu le, anuadahabei le luti inebesei

Luba baburudunei tidan yogùmere.

¡Ma niña buga bu! Seremein.

¿Ka biri? Giarati nayanuha.

Buiti guñou ñegubei lampu le


Dumurei, wayanuha luagu
TIBIRIYUMA: wageira
TILANA

Inebesei hama nanigu

wadágimanu

Dunguagudabei iyawou luma yanu, yusubei buhobu.

Furedebei baburugulei nu.

Ferudun, giarati nayanuha.


25

Seremein

Ayô narihibadibu haruga


Aluahabei liri sun ílagu le amuriahoubei buma lidan dimure-agei.

cuchara flor mar

26

Barco cama

K G A B A N A U
F U L U R I S T
A L W A P O R U
B I F G H I K L
C E B A R A N A
D R M N N O P A
E U M E S U R S

Bürübei tidan yogúmere.

___________________ __________________

___________________ __________________
Dumurei, wayanuha luagu
TIBIRIYUMA: wageira
TILANA

Abahüdoguawamei katei le wiwanwamalibei

Dan le lasuseredu katei le weiriti lidan wadairagu woungua buidu ligia


wariba, mabuleiduwamuti aba ti wabahudoguni.

Kei buri…..

27

Banugu irumu abeluhani

Abahudoguaba houn banigu tuma tun arufudahatu aba katei le


wiwanbalibei ani mabuleidubumuti.
Namuriaha ferudun Nafuredeha ílagu

• .ferudunabana. . Furedebei babürügulei nu.


• .Sandinumuti.

¿Ka wasaminarubei?

28

1. Nariyagualu iyawou luban nounabaha tidan yogúmere.


• ¿ka hadugubei irahuñu ha tidabaña iyawou?
• ¿buiti laduga irahu? ¿kawuagu?
2. Naburuhali le nasaminarubei luagu lafuredehounuwa ìlagu, ¿ahein
buidu lubei? ¿kawuagu?
3. Nayanuha hama nanigu tuagu iyawou luma luagu le nounabaha-
bei.
Dumurei, wayanuha luagu
TIBIRIYUMA: wageira
TILANA

Ouchoguni

Iri: ____________________ ___________________Weyu: -_______________

I. Aburuhaba seingü eresu arufuduti inebesei houn baguburigu.


II. Aputihaba bian girigia ayanuhatiña luban baburuhanei liri sun
liganagu yanu.
III. Ounabahaba tidan yogúmere.
• ¿Ka weiribei lidagie bian ilagu le?

• ¿Ka ílagu barihibei yarafa? 29

• ¿haliañei abidagülei? ¿luagu ónwere odi luagu ubanau?


IV. Bürüba aban yanu tun iyawou to tidan garada ichuguwatu bu.
Mabuleidaba bayusuru, inebesei lidan yanu.

30
2
Alîhani
Wasubudira hawagu wayuna
Haweyurite garinagu luma

hirimudi uritiña ubowogu
UNIDAD


Wa lih a ba lu a gu … ..
Wafurenderuba.
1. lurágate garífuna.
Yusulumuti lalihounuwa eresu, luma 2. Habagari girigia garífuna.
Liñurou uraga lun lafurenderu luma 3. Ùraga- Dibinansu
Lu lahureru. 4. Wasubudirun hawagu wayu-
na.
5. Walugudaha luagu wagei-
ra.
Alîhani

Lumabunurun másaraga

Luagu aban weyu aban lidin másaraga ábunagua badía. Aba


lábunogun saragun badía lidan aban fulasu buiti. Aba taweinamudun
badìa, aba lalugurunou sisi-san tu da.

Ábati tábunoguni Da sun tabu badía le, másaragati buga aba


làtaguni sun liseinsun, aba lerederun sin ni kata. Danbei lasuruadun
mámali buga lidani àbunoguni, lébubeiti lerederun óunigiroun badía
to tàbunoguboun Da.

32

Walagante2000
TAMIDA: waliha

Liseini dan

• Ariyaguabou iyawou ame bariñagu ka gufarandabubei tuagu.

33

Anuhoun iyawou
arenguti susereti woun
Seini ladugu girigia

Lurudu lu abugahati

34
mararamaba ya

anuhoun luba
Furendei igibugion

Pituba tidan yogúmere aban seini lichugu ubou luma aba ladugu
eyeri.
TAMIDA: waliha

Lúragate garífuna

Aganbabou arufudahatu

Néchanu le wasubudirubei uguñe weyu kei garífuna, Yurumein láhücha,


larigiñe buga hachülürün Áfürikana, ñeinhin, hadangiñe buga ha
hanügübaña anagüna lidoun amúdihati Liraügua Antiyasi, lidan irumu
milu-sisi-san-darndi singü (1635)

Liri furumieti garífuna achuluruti labuga wageira liyumou Gulfu Marcos


sanchez Diaz.- Dan meha ligia arabu meha sun fulasu, gibetiña meha
ñahoun, mamani hatura.

Gibeti meha dan hanügü lun giarala lamudeiru, gegeti meha fulasu.

Hasu meha lagaraniha buyei lun fulasu, hasu meha wayumaha saragu
lun Bungiu, gawaralubei wawiwandu ya labuga daga lumoun weyu le.

35
Basaminara luagu

Abürühaba tidan biyógumere ürüwa dimurei le lánina inebesei lun


Marcos Sanchez Diaz lun labouchunei labuga.

Lanina Inebesei

Isieni= amor
Inarunei= verdad
Idahenei = ayudar
Isuruni = rectitud
Inebesei= respeto

36

Balugüdaha hama bubesinagu weiñaña luagu liri dimurei le lanina


inebesei lu haweinamudu girigia
TAMIDA: waliha

Wafurenderali haremu wagübürigu dan le


hachülürübei wageira labuga.

• Aganbabou arufudahatu, baremuha uwara tuma.

Yurumei lageirabei wayuna


An Yurumein tageirabei wagutu ñeiba bagura bugura wabu
warueite
Waluaheina ya garinagu waledi……..

Yurumein gieru nege wayuna


Ah yurumeigieru nege wayuna warueite,
Yurumeingieru nege wayuna ragubei benehene wabu

Liyumou churunruti duna


Liyumou churunruti duna warueite,
Liyumou churunruti duna ñeiba bagura bugura wabu
Waluaheina ya garinagu waledi

An gurariba bageibou wabu


Gurariba bageibou wabu warueite 37
Gurariba bageibou wabu ragubei biyagumariwabu
Waluaheina ya garinagu waledi.

Yurumein nege buga wageirabei


Bugaruguhamutiwa harutiña ñeigie, ligia gun wayabinbei
fayafañahadugu lenchu
Waluaheina ya garinagu waledi
Katei weiriti susereti lidan irumu hama wayuna

Wein sisi lidan unsu hati lafeduhouwa luweyuri garífuna wadimaluna.


Keinsi lidan seingü hati luweyuri San Isidro

38

Subuditi yebe bu…


Lafeduhou San
Isidro, lun labouchu
abunogunei.

1. Arengaba lun baruguti tuma bagutu tabahudogu bun luagu luwey-


uri garífuna.

2. Alugudaguabaña luagu atiri la irumu lanugu garífuna wadimalu.


TAMIDA: waliha

Larensehouniwa ùraga

Ariyaguabou iyawou luba barensehaní idaluba lan tidin.

Dan le laburuhou aban úraga, megeiti laranseru kei lubei.


Dimurei lun baranserun aban uraga
Atatira: luagu aban dan……….
Lamidagua: larigibei
Lagumuchaha:
39
1. Babürüha aban liñurou Uraga, luagu le barihibei tidan iyawou

Aba yaroüwa taweiriduña.


Wanaragua
Abinahanei atatiruti San Vicente Terruño, ñei meha lubei
haganouwa garínagu lubaragie hachulurun Guadimalun.

Dan le lasubudirun eyeri garífuna lau lerederun eyeri haruti


ademaha houn hiñariñu garífuna, aba lubei ti ha dugu aban
abinahanei ñei lubei hadourogu kei hiñariñu._ Hadugubalei lira lun
giarabei la hayeduniña harutiña ha.

luban buga ti hayarafahounuwa harutiña aban harihi mama la buga


hiñariñu ñeibaña.

Abinahanei le arufudahati luagu lahingichogu garífuna.

40

Pitubei lasansiragun aban wanaragua tidan biyògumere


TAMIDA: waliha

Tulu lánina ariñahanei

Daribei ìlagu ayusuruti tidan luban furendein, pitubei tidan yogùmere.

cuaderno marcador coco

41

regla mortero cayuco

silla cayuco

Tulun lánina ariñahanei: Bigibigitu, Garüdia, dise tumalali.


Wadàgimanu

Walugudaha luagu aba huraroü lidagie wageira.


(Bagine, Sarapapio)

Aburuhawamei tidan yogùmere.


Wayanuha luagu hurarou.

42

Babürüha tidan murusu garada aban lidagie huraroü le baganbubei.


TAMIDA: waliha

Wafurendera úwara

Tadugunua pinule
Waremuhali iremu le

Ouchahumaru pinule
Waduhayalu pinule
Wasürahalu pinule
Waduhayalu pinule
Wahingiharu pinule
Tahurahatia pinule….

Eny boy. (Edwin Sanchez Alvarez)

43
Àlügüdahagülei “¿?”

¿katei? ¿halia? ¿idame? ¿ida? ¿Kawuagu?

¿ katei irahu lira?

¿Haliañein animal?

¿Idame fedu?

¿Ida liña lasuseredun?

¿Kawuagu bayauaha?

44
Baburuha tidan yogùmere dîsi alügüdahanei.

Àwagachahagülei “¡!”

¡Ma lubuidumerou nadibiri!


TAMIDA: waliha

Dibìnasu

1. Sun dan nichugün oünahouti


Ligia ti lawahoubei aba milaguru
Lau timigife niyuma naduga huyu
Sagatinageuagu tidibu wewe ñi lamuga
Hagonowa nufamila

2. Anihen lidan sun fulasu


Marihoü tina giñe
Naduga ge gabàgari hubei
Anhanati amanicha, anme
Tañoundagu buwaguti

45

Wariyagualu iyawou luban wayabuha


Aburuhabei numeru kei lubei lidin tun iyawou
latatiraha, libiama, lagumuchaha

46

Abürühaba aban liñurou uraga tun iyawou to buga barihibou iñu.


TAMIDA: waliha

Hagücha Uritiña Ubowagu

Marcos Sánchez Díaz.


[Link]

Guillermo Álvarez

.Aremuhati garífuna

Li dasi: lida laremuha laluhaña lagiribudun 47


wanásiñu, wechu, weigi luma

Wageira lun hasubudirun ha ñurougiña,


magumuchogula muga Garífuna.

Teodoro Palacios Flores

. Gañeinti lidan huraroü Panamericanos lidan


achubahanei,

Irumu 1,966.

. arufudahati meha tidan luban fureindei Meriga.


[Link]

Muna lun basubudirogun Woungua

“BELUBA LUBAN FURENDEI “

ONEGUA

Casa cultura

48
TAMIDA: waliha

Wadàgimanu

¡ Weibuga afurendera!

MEGEIBADIHU

Yogùmere

Aburügulei

49

Oundaraguabà hama bànigu

Furihuma tidagie luba fureindei


Heiba ñei lubei giarala hasubudirun luagu

¿Ka liyabubei iyeri gariguna?


¿Ka tiyabubei hiñaru garífuna?

Buruhumei tidan yogúmere


Arufudanumei hiyabu tun arufudahatu.
Ariñawaguni Garìfuna

Mounigiruti gayu awasi Le bagunogubei ligiaba balubaha.

50

Màsueraba iñun dagaliñein barüre bigibougun.

Bayanuha luagu aban ariñawaguni le hisiebei bu ariñagaba ka


larufudahabei.
TAMIDA: waliha

Waremuha

Ayò laruni hati

Ayo lisu weyu

Ayò laruni hati

Barihei tugudi tugura

Kama lùgudi ligira

Ayo lisu weyu

Ayò laruni hati 51

Barihei tugudi tugura

Kama lùgudi ounli

Ayo lisu weyu

Ayò laruni hati

Barihei tugudi tugura

Kama lùgudi mesu


Aban larigi aban

• Adügabei le erenguti bu lidan lubudubu.

52

• Saga bei babürugulei

• Pituba aban ingini tidan yogùmere

• Fendibei lau ewegerunei

• aburuhabei eresu le erengubei badugu aba katei tidan yogùmere.

• Ñuruhuma.
-Buiti binafi.
• Hurebou biyògumere
-¿ka biri?
• Darubei bena.
TAMIDA: waliha

Aganbabou arùfudahatu.

Gubari

Luagu aban weyu aban tariñagu gubari tun tùguchu

• nùguchu, busetiwa woudi àluga kava lan weiga, lugundun lamàdi-


wa

Aban tounabu ùguchuru.

• namulenu, awandahagubèi wamèi walama ya luagu tidibu wewe


le.

Danbei woudi wurinougua luagu hàfarawagun fiù waduheñu,


haluaguña yebe houngua, aban hadùnragun hama àturagutiña àrani
pèisini luagu sagadi.- Aba harutaguniña , aba hòuwegun darime lubeiti
mirimichunhadiwa lìheme woudin àluagua wòngua. 53

Aba hidin lau tubalinti gubari ùguchuru lèbubei hesefurun.


Wadàgimanu

Barubou gubari tubiñou

54

Bounabaha

• ¿ka terengubei gubari tun tuguchun?


• ¿ ka uagu migirutubei tuguchu gubari hidi aluga heigi?
• Buruba tidan biyògumere ka basaminarubei lau habagari gubar
TAMIDA: waliha

Umegeni lun labougunuwa leigi garífuna.

Hana, àseiraguagülei, boulu 55

Egi, Aseeigulei, Gusiñu

Balugudaha hama bagúburibu luagu aban eigini abouguti lau


aban lidagie ilagu le.

Aburuhabei tidan yogúmere.


Ouchoguni

Iri: ______________________________________________Weyu: ______________

I. Apituhaba tidan garüdia aba iyawou arengutu lahuya la huya.

II. Apituhaba aba seini ladugü eyeri.

III. Aburuhabei lóunabagüle dibinansu.

-Seingu ibiriñu hagoubahan lidan wadagimanu, sagü


56 hameragun hadügünei súngubei lidan aban. ¿Kàtaña gi?

- Biama rüguñoun nanangu. Aban wurigirun tuma aban


dumari. ¿Kàtana gi?

- Gadürüñein nugudi; gachügütina. Meibugun, marihin,


maganbun. ¿Kàtana gi?

IV. Bounabaha tidan garüdia.

MAKEINTI GÁWANU LÁBUGUA.

¿ka larufudahabei eresu le iñubei?



¿ka au layanuha?
Alîhani luma aburuhaní
TAMIDA: waliha

Fureindein wamei labürüdün garífuna.

UNIDAD
3

57

Lafureinderuba luagu….

1. Liriduniwa liyumase dimurei

2. Lebu dimurei

3. Laburuha eresu lidan


garífuna.

4. Walugudaha.
Yusulumuti furendeiwali lidan
Layanuhou garífuna lú gufarandawala
Luma larenguniwa.
liyumase dimurei

Mosu wasubusirunei lau sisi ñein la liyumase dimurei lidan Garífuna. Dan
le wabürühanei ítara luba giñe wayusurunei.

A a garünati Aransu Agülei Àguru.

Ee gayumati
ereba eresu eregigi

I i gágiriti iñari irahü igiri

O o gararati óuruwa ora

U u máguti ùduraü Uguchili Uguchun

58 Ü ü gàguti Üma Ürüwa Üguraü

1. Baluaha seingü dimurei atatiruti lau aba- aban liyumase dimurei.

• Ibiahabei
• Fidibei tidan biyógumere.

2. Aganbahabei lounrunuwa liyumase dimurei, ayeihabou


arufudahatu

A , E , I, O, U, Ü
umurei, wayanuha luag
TIBIRIYUMA: D u wage
TILANA i ra

Lebu Dimurei

Anihein 17 lebu dimurei luma 6 liyumase dimurei lidan garífuna

Lubuduru lounrü Lubuduru lounrü


b ba n na
ch cha ñ ña
d da p pa
f fa r ra
g ga s sa
h ha t ta
k ka w wa
l la y ya
m ma
59

Libuñe dimurei le mouserubei lidan garífuna.

C, J, LL, Q, RR, V, X, Z.

• Tidan biyógumere bürübei lebu dimurei seingü weiyasu.


wendegudabei kei babuseru.
Wafurendera.

Wahurera, furendeibei hurarou

Kin kin

Heigua aba hana muwarugun


Fudu garangara , fudu arugulei
Saron rou deideregedeidei
Saron rou denderegedeidei.
Kin kin

Heigua aba hana muwarugun


Fudu garangara , fudu arugulei
Saron rou deideregedeidei
Saron rou denderegedeidei.

60
umurei, wayanuha luag
TIBIRIYUMA: D u wage
TILANA i ra

Ariyaguabou iyawou biridei me liri ìlagu le


ñibei.

Bagü

Geidi

61

Musue

Chegidi

Güdü
Lu waburuha Buidu gasu wouserunei…

ìgiri

Yusuwati dan le lagumuchaha aba eresu

• Buidumeroutu nuguchu.

• Harutu lisimisi nuguchi.

Lerenguña ìgiri lun wararamu murusugüarugu luba wasigiru alîha.

Anihen ürüwa luwuyeri ìgiri

Lu lasigirunua alîhani.

Le ayusurubei lun wagumuchu aban eresu laduga latatira la


amu.
62

Bürübei Eresu tida biyógumere luba bichuni ígiri le megeibei ñi lubei lidin.

WADABAGEI

Lidan ladunru wadabagei, uganu lanügüña woun_ Ligia


wamenerubei lábu wadagimanu le__ lu sun la adamurini, hama
sun girigia ha ñiti lun híchugu subudi lübügürü, lu n gawara
lan hadügünei__ Lugundun lüha bugaha uwa tan uganu
abürüdütu luwaguti le anügüti fulasu wábu; ligiati bandi lubei
gülülü asaragubei wadan, maganbuga sun buiti le geyeguabei
wábu__
umurei, wayanuha luag
TIBIRIYUMA: D u wage
TILANA i ra

Laranseha abürühani

Biàn- ìgiri “:”

Ili “,”

Pegi “`”

63

Ìgiri gabügügüguati “…”

Daruguati ( )

Ereragülei ““

Fiyuti “ ____”
Waduga aban loteria.

MEGEIBADIWA.

• Gafu

• Isiresi

• Lun wafadaha

• Garada harutu

• Aburügülei

64

¿Idaluba wadugunou?

1. Wibiáharu gafu lu wasagaru dîsi murusu, luma ti wein ñuburitu lu


tawahounua.

2. pitubei katei le busebubei tanugü huraroü.

3. Afadahabei tidan gafu, luma tidan to lu tawaru.

¡GUALE WAHURERA LOTERIA.!


umurei, wayanuha luag
TIBIRIYUMA: D u wage
TILANA i ra

Lidagie aban dumurei lafuridun aban eresu.

Weibuga asubudirei los altares


Lidagie wafu widin ligilisirugun
Ligilisirugugie widi Quewechon
Quewechegie weibugun lun Los Altares.

65

Ka dimurei genegeguabei lidan parafu le


Bürübei tidan biyògumere.

Bürüba tidan yogùmere idaluba la lachulurunua bubiñoun mabuleidabei


bayusuru dimurei atatihati aba eresu.
Dimurei genegeguati lidan larengunua

Gañein Gañi

66

Suri Isuri

Iroü Irahü

Giarati layusuruniwa
lun baburudun fürase.
umurei, wayanuha luag
TIBIRIYUMA: D u wage
TILANA i ra

Lisuini tau Chana aburuhatiña luagu libarana


labuga

Lubarana labuga

Ma lubuidumerou barana
Sagü dimâsu
Nagounei tuma numada
Hisieti luwegeru nu

Semeti barana le labugabei


Hisietinu nafuliha
Aritoguagidina de nagounei
Ma líseme barana.

67

Ariyaguabou iyawou luban baburuha tuagu.


Mabuleidabei bayusuru dimurei genegeguati.
Dimurei gaganati liyumase dimurei luma lebu
dimurei

Dan le boundaru lebu dimurei luma liyumase dimurei furiti amu


iridunei.

Niyuna ni-yu-ma Nùguchi Nu-gu-chi

Nagütü na-gü-tu Naruguti Na-ru-gu-ti


68

Aganbahabou arufudahatu, ayeihabou

Wiridahali lebu dimurei kei liriduniwa.

Ba, cha, da, fa, ga, ka, la ,ma ,na ,ña , pa, ra ,sa, ta, wa, ya ……
umurei, wayanuha luag
TIBIRIYUMA: D u wage
TILANA i ra

Waburuha iseri dimurei

Lidan garífuna anihen sisi liyumase dimurei luma disedü lebu dimurei.

Bürüba ürüwa dimurei agumeseruti lau lebu dimurei le agumeserubei


dimurei le barihibei.

Namule : nagutu, nabulugu , nagu.

Nadü: __________________, ___________________, __________________.

üma: __________________, ___________________, __________________. 69

Sidurü ___________________, ___________________, __________________.

Gumuguagudabei dimurei tidan biyògumere

Gaba_____. Fulan_____. Dabu______.

Guriya____. Eigi________. Furesu_____.


Wabürüdu iseri dimurei.

lansu an

Fu luri ab ahuda

rumasu inaha

1
nedere

70

Gararaguabei dimurei atatirahati lau ligia meme lebu dimurei.

Yusuba aba luwureri ewegeru lun katei.

Aransu bàgou ürüwa

Umadagu barana adulu


umurei, wayanuha luag
TIBIRIYUMA: D u wage
TILANA i ra

Dimurei arensehouwati

Funa- tidibi

Lasagaha ligiri abürugülei Lagidaha- burüti

Gádürü tubalabala
71

Burubei lirin ilagu biri le tidan biyògumere .


Nùmeru

Laburuhou númeru garífuna lumagie 20 (Wein) darin lumoun 100 ( san)

20= Wein

30= darandi

40= bian- wein

50= Dimi san

60= ürüwa wein

70= ürüwa-wein-disi

80= gàdürü-wein
72
90= gàdürü-wein-disi

100= san……………

Wabürühali númeru

Watatira laun wein lu wachulurun daga san


umurei, wayanuha luag
TIBIRIYUMA: D u wage
TILANA i ra

Númeru lana ubarou.

Arensehabañalumagie le iñubei lun le ñurounei.

Aburuhabei habara.

Furumieti 1º

Libiama 2º

Lürüwa 3º

Li gàdürü 4º

Li seingü 5º

Li sisi 6º

Li sedu 7º

Li widü 8º… 73

Wadáginanu

Ariyaguabou iyawou luba barengu ka la hachulubei furumieti.


¿Halia biri barihou iyawou to?

74

pegi gasolinera

wafu
umurei, wayanuha luag
TIBIRIYUMA: D u wage
TILANA i ra

Apituhaba tidan biyògumere aban lurudun lun abuguruti


uma houn eibugutiña umadarugu.

75

Saminaba luagu aban lurudun megeiwati ñei lubei baganouwa

Pitubei tidan murusu garada

Arufudabei houn banigu.


• Oundaraguahuma luba hasaminarun luagu katei susereti ùmadarugu
dan le uwala inebesei lu lurudun lu abugahati luma lun eibuguti.

Liyawadina ibagari

76

Adugaba aba lilurudun abugahati kei si lisie bu. Arufudabei houn banigu
tuma arufudahatu.
umurei, wayanuha luag
TIBIRIYUMA: D u wage
TILANA i ra

Waremuha

Diyu numa

Diyu numa

Tigiri gayu

Aragala nege süsü

Alagachamilicha hey

Alagachamilicha cha cha cha 77

Alagachamilicha hey

Alagachamilicha cha cha cha

Oh liabi meñon tugudi gayu

Oh liabi meñon tugudi gayu


Ouchoguni

I. Aburuhabei liri liyumase dimurei tidan yogúmere.

A, E, I, O,U, Ü

II. Aburuhabei lebu dimurei

III. Aburuhabei liri ilagu le tididubei arufudahatu.

IV. Aluahaba lidan dimurei le seingü dimurei maburuduti buidu,


aburuhabei tidan garüdia.

Vagü cheguidi musue geidi güdü muna

78
Gabana zabadu llaguta catei

V. Aburuhaba aban eresu lu dimurei le.

• lunban furendei

• beyabu.

• labuga

VI. Aburuhaba ürüwa dimurei arensehouwati


Giarali wadügunei
Laburuha liñurou eresu
4
UNIDAD
Yusulumuti lumegei garífuna.

Wafurenderuba luagu…
Laburuhou garífuna.
Úraga
Eresu
Dibinansu
Lahurerun
Waburuhali Garífuna

Eresu

Dan le layanuhou lau eresu, larenguña luagu gibeti dimurei giarati


gufarandawala.

Hürü hama harauru beyabu

80
Aba ariran weiriti.

Bürüba aba eresu tuagu biri iyawou to barihibou ya doünu.

¡ Ka bafurenderubei !

Tidan biyagumere buruba sen afurieiduni luagu katei le badügübei


bubiñe sagu binafi.
U: WABURUHA
TIDAYAR

LiGANAGU ERESU
• Girigia, animalu odi katei luagu le ayanuhouwabei.
• Ariñaguti: Le erengunbei luagu girigia, animalu odi katei.
• Lu basubudirun ka la au layanuhouwa hasu balugudogu bungua lau
le ariñagubei.

Tafulihaña gawachoü to pantabou.

¿Ka afulihabou?
¿Ka tadugubei gawachoü to pantabou?

Lidan wareru garífuna dan le


waburuha aba eresu, Tatiti lau
lánina-adügaü

81

Ariyaguabou iyawou ame babürudü aban eresu tu tidan


biyògumere.
Làrigierugu
Le mati ayusurubei lidan garífuna
Aban= un, una lidan chumagü

1. Bürübei lárigierugu lu sun dimurei tidan aba garada weiritu


Fadabei tidan luba furendein.

Sómburu

Muna

Bena

Funedere

Régigi
82 Wadubi

2. Aputihabei le baburudubei tidan garada


U: WABURUHA
TIDAYAR

Lenegegua

Mama ligia meme liridun katei tu hiñaru, kei katei lun eyeri.

Te rer un hiñar u Lererun eyeri


Wurinaugua Gúñarü
Nuguya Au
Eyeri Wügüri
Hiñaru Würi

83

Abürühaba tidan yogúmere seingü dimurei menegeguati


lidan layanuha wügüri luma tayanuha hiñaru.
Libegua katei

Eyeri eyeriñu

Animalu Animalu

84

hiñaru. Hiñaruñu- hiñariñu

Dan le gibeguala katei


yusuwati dimurei kei “biri
Tura”, lun lasubudirun
mama ñei la aba katei.
U: WABURUHA
TIDAYAR

Waliha
¿Ka liri sun katei?

Luagu aban dan aba láfuridun aban irahu lubiegiñe lun lidin agañiha
tidan aban chapu,

Tigibugiñe aban luba furendein.

Tounaguñei buga luguchu agañiha eigini , dan le lagiribudu irahu le


aba talugudunei luguchu:

• Ka ti wagu banugei le babuserun nun?


Aba ti lounabu.
• Laduga menguhumanei tiri chapu nun, ni tiri luba furendein to
tigibugebou .
• Mengutihü ge nu ka la liribei eigini le habuserubei…….

85
Wayanuha luagu le anugubei fulasu
lidan alîhani le.

¿Ka megebei lida nuraga le?

¿Lu hamuga buguya la irahu le, ka ba hamuga banuga tu


buguchu?

¿Megeiwati funa liridun katei?

86

• Guele… tidan hiyògumere buruhumei Uraga

• Uba liri sun katei miriti.

• Larigime basansirunei lagumuchaha

• Hasu girihalime la sun katei.

• Arufudahumei hiyabu tun arufudahatu.


U: WABURUHA
TIDAYAR

Dimurei erenguti idaliña la aban


girigia, animalu odi katei.

1. Anigi funati 2. fuluri buidumeroutu 3. Muna ñuroutu.

Dunguagudabei dimurei le erengubei tuma iyawou to lidibou


(yusubei buhobu)

87

Weiritu ani harumatu. Haruti tewegere


Gaganatu aba patiü gararaguati.

Iñutu ani silimutu. Buiti tigabiri hama afurederutiña


Houn Sun Busetiña

88

• ariyahuma habeidubüri geigusi _ liña Malani, hisietiña nu laduga wei-


rihama.
• ani hanaimetiña _tiña Ibagari. _hisietimatiña megu nun
• babunu babuseru barengu.
• megu hama babunu ligé meme. ¿idan nuguchu?
• ahi niroü- arenguwati ge houn harawada.
• aen ti ye, waribatiña ha _ liña Malani
• ay ti nu buidumeroutiña. Tiña Ibagari
• hewe hisiebaña nun liña uguchili, haluletiña ye

Saminatina chamu odi wariba, weiri odi ñurou, hasu aniheibei la inebesei
ani hasu wounigiruniña animalu _ tiña úguchuru.
U: WABURUHA
TIDAYAR

Dimurei genegeguati lidan anichugu.

Anihein dimurei
menegeguati
laburuhounuwa gasu
genegeguati anichugu
le lichubei

89

Chamuti - buidumerouti
Babunu - megu
Hiñaru - Wuri
Iyeri - wuguri

Tidan biyògumere bürüba amu dimurei lu dimurei le aburuhoubei bu


tidan garada.

Guñou
Umadou
muna
Fiyubei dimurei luma le lidin

90

Iyeri haruti

Weiriti hiñaru

Wiriti ñurouti

Chamuti waribati

Burubei wadagimanu le tidan yogúmere.


Binguagudabei.

dimurei lenege menegelumuti


hisieni
Gundou
benewati
U: WABURUHA
TIDAYAR

Wadágimanu
Sansiguagudabei dimurei le arihouwatimabei lidagie uraga le tidabei
ubanou 84 luba baburuha aba lenege.

Hurarou

Binguagudabei lau le erengubei bu.

1. Haruti ______________
2. Iñuti ______________
3. Hiñaru ______________
4. Ñurouti ______________

1 3
91

2
Libuñe dimurei ñurouti

Libuñe dimurei weiriti

Yusuwati libuñe dimurei weiriti lun:

Latatiraha eresu

Laburuhou hiri girigia, ageirau.

92 Abürühabei eresu le tidan yogùmere arensehabei dimurei le anugubei


libuñe dimurei weiriti.

• hudutu hau harauru ichagubaña lun ugundani.


• Hayuti lura mudun.
• guadimalugieli Nuguchi.
• arriñagabei un ka la uma beibuga,ábame nariñaguni bu,
katañañadibu lan.

Bürübei lebu dimurei lau libuñe dimurei weiriti seingü weyasu

Wendegudabei kei babuserun.


U: WABURUHA
TIDAYAR

Ìgiri Agumuchahati

Layusurun lun
lagumuchaha eresu,
textu, fürase... etc.

93

Madügaba houn amu le misieñevei bun lun


ladügün bun

Bürübei igiri ñei lubei lidin

Tidan garada to ichugubou bun bürübei Igiri agumuchahati lau


dinguti.
Alîhani

Alihabei uraga le maniñu

Ariran to akatourubaroun tiráü guriguri

Ñeinñoun aban ariran habu tirahüñü aban rànbaweyu, tasarahaña


habenari taburiña lau lueirin ugundani áluaha héweraü, ariñagâruti
buga houn tirahüñü:

• Madiseda humatia nuéi, laduga lòurate láluahan Guriguri lebuina


libagari guenlé.

Sun funa buga ti dan le aniha guriguri le etenira houn harahüñü ariran
ha. Keiti habenefabei irahüñü ha, aba hatatirun afurendeirei tuberesegu
haguchu, lidanñañuti beresegu le, mari maritagungubeihaña luagun
dénchati.

Ábati tadisedunyuma to ñüroübun haganagu, ñein gachansi la guriguri


94 lun lararirun árügüdoun tirourou ariran tuguya, kei le aubei làrügüdoun
lau tagúara tun túguchu lun tidin íderaguoun asefura. Ábati tachubarun
tuguchu esefuroun, lau luerin ubunuruni kátourügü târu luei guriguri. Aba
tidin habu sun tirahuñu hábiñoun, ábaya tagumeserun ayanuha houn:

• Madisedahaña humá nuéi, gaganbadi humá , laduga dan le


hadisedu nuéi hadariruba dénchati.
U: WABURUHA
TIDAYAR

• Abürühabei uraga tidan yogúmere, sansigudabei lagumuchaha kei


babuserun.

• Ka basaminarubei luagu ariñawagulei le.

1. Masueraba iñun dagaliñei barure bigibougun.


_____________________________________________________________________
_____________________________________________________________________
_____________________________________________________________________

2. Gèigusi wèiyali ligiali eibaha lungua. 95


_____________________________________________________________________
_____________________________________________________________________
_____________________________________________________________________

• Bürübei le basaminarubei tidan yogùmere.

• Pitubei le basaminarubei.

• ¿Halia badairei le bafurenderubei?


Lanina-adügoü

Dimurei erenguti le ladugubei girigia

Aliha

Abougua

Agoa

Afayaha.
96

Babürüha aba eresu lun Lanina-adügoü.

Tidan biyògumere.
U: WABURUHA
TIDAYAR

Girigiti iri

Nuguya

Buguya

Ligiya

Tuguya

Hagiya

Wagiya
97

Bürübei giriti iri le megeiwabei.

__________________ bagouña baranaha.

__________________ heigiña uduraü.

__________________ naromuga murusu.


¿ka ani ílagu le?

Nani

Bani

Lani

Tani

Hani

Wani

niliburu

98

Dan le barengu lani la


firigia katei burugububei
latariraha
Bibalu nanangu.

Nuguchu, buguchu, luguchu, tuguchu, haguchu, waguchu.


Neigi, beigi, leigi, teigi, heigi, weigi.
U: WABURUHA
TIDAYAR

Wafurenderali leremu guadimalu

Wadimalu gundati lau bareini, Bufanidiran murusun seiri,


Mañawarihan haméi gáfarahatiña Ladahirei dúrari le líharun,
Ni adamuriti le heluti gürabu, Tigirùnti lun le ibidiouguabei âu
Ni hañawariti lun lásuerun Louchun ladaseiruni tèfegerun.
bigiboagun.
Tau hanigi birahüñü luma
Harugame le libinin bumuán düwürügü
Lasiadirei terenchana, Inebelá deregudaguaü houn,
Hurañuliña lirufugun bufandira, Manurahantiña luéi lidere wuribu´
Wawarún, wagañeinrun o Luagu hageira luma hábiñe.
wòunwengun
Manurahantiña luéi lidere wuribu´
Hurañuliña lirufugun bufandira, Luagu hageira luma hábiñe,
Wawarún, wagañeinrun o To hanigi tisaminan hawani,
wòunwengun Lébudina ageiraü hébudina.
Lun bageira lauba durumandei,
Himein wounwen luwei Balañu luagu lidüwürügü Ande, 99
wadeimurun. Lídangiñe lumari biàn barana,
Lábugiñe laruman funati luma
golu,
Lidagiñe binadu günringünri, Barumuga lau lirufungun Ketüsàli.
Badügei lau búhabu héreguti,
Sun awouhani le bábunagubei, Dunuru achiguli to lídanboun
Tuma efeinte to esefuhaboun. bidaünda,
Óuniri hángiti lau bufulasun,
Du hamuti wagübürigu aba weyu Ubugua lun darime lan
Durungueina lau línsiñe ageiraü làhamachun
Abiheina mama lau hitaü Iñu lan luèi kóndoru luma garùn.
Afidirabu luagu lálana ínsiñeni.
Ubugua lun darime lan
Abiheina mama lau hitaü làhamachun
Afidirabu luagu lálana ínsiñeni. Iñu lan luèi kóndoru luma garùn,
Lau ageiraü le hürü tumalali, Iñureina darí seirin tidan larüna
Labagarida unguahabuni. Wadimalu biri le móunwedadibei.
Mesu le magúalibei.

Luagu aban weyu, ñeinñein aban mesu magùaliti ani máliruti


garadun. Súnwanda lan íchiga leigin. Lúaguti aban weyu, aba
tasandirun lúguchu, aba ladureidun mesu le saragu lugundun
méigiti buga buidu.

Álugati yebe ladarirun garadun lun leigin, gama lumounmadariti


lugundun ibidiñeti lun ida luba lan ladariruniña. Ani ibidiñeti buga
lun kaba lan leiga.

Àbati lasaminarun lúguchi mosu lan lafurenderun. Aba líchugun


ùguchili le aban garadun to adibiri luagu aban gúrudu. Leti luéirin
lilama, aba lagunchuni garadun lau sun gúrudu. Aba lubei ti
lounwen luma lumagualigu.
100
U: WABURUHA
TIDAYAR

Ladourogu Garífuna Guadimaluna

Hiñaru eyeri
Gounu Simisi
Gudu Galasu
Subà sabadu
Musue
Chegidi

101

Balügudaha tuagu tadourogu hiñaru luba aban achuguhani.

Apituhabei tidan yogúmere.


waremuha

Móunwenti Bungiu Nibagariti


Móunwenti Bungiu nibagariti,
Móuntiwenti Bungiu nibagariti,
Móuntiwenti Bungiu nibagariti,
Sandinumuti luagu nújabu,
Sandinumuti lagua nugudi,
Sandinumuti dan nagararagun.

Bagine, bagine, bagine,


Bagine, bagine
Houla aba bread
¿Halia?

102
U: WABURUHA
TIDAYAR

Ouchoguni

Iri _________________ ____________ Weyu_______________________________

1. Tidan murusu garada babürüha luagu.

• Weyu baguriahou.

• Irumu bau.

• Hiri baguburigu.

• Ka la irumu nidi tidan luban furendei?

• Ka nabuserubei nadugu deme weiyadina?

2. Pitubei bariyogu bungua deme weiyadibu.


103

• Afadahabei tidan luban furendein.


Bibliografía

Walagante 2000
Garüdia- Diccionario. Garífuna- garífuna
Autor Salvador Suazo 2009.
Rubei buhobu nu… lun wasubudiragun wungua 2008

COLABORADORES PARA LA REVISIÓN DE


TEXTO IDIOMA
Garífuna
Livingston 22 de agosto 2012

NOMBRE Dependencia
Centino B. Libio M INEB
Martinez, Karlin Esther MGG
Bonilla Gonzales, Nanci Alicia MGG
Martinez Gonzales, Vivian Stephanie MGG
Blanco, Gilma Carolina Bo. Milinda
Arzú Hernandez, Karla Rosana EORM Creek Chino
Sanchez Lino, Berta Judith Bo. Milinda
Ramirez Nary, Pedro Santiago INEB
Lambel, Maria INEB
Mejia Bermudez, Lidia MGG
Chimilio Baltazar, Shayla Ann MGG
Veliz Arzú, Erika Patricia EORM La Pista
104 Blanco Amaya, Ada Mercedes JRB
Martinez Leonardo, David Supervisión Educativa
Estrada de Lee, Thelvia EDUN, Miguel García Granados G.
Silva Cayetano, Rodney Maynor ONEGUA
García Gonzales, Karol PV
Sanchez Baltazar, Kelvin Jhonson NUFED
Martinez Alvarez, Olga DIEEGEX
Blanco, Merlen Nohemí MUFEEL
Alvarez Nuñez, Alicia EORM Creek Chino
Flores Bermudez, Kevin Miguel P.F.Y.S.D.C
Lava, Damiana Esther INEB
Castillo Baltazar, Zunilda Lorena MGG
Mena Trigueño, Marta Aideth MGG
Sanchez Alvarez, Juan Carlos
Ciego Guzman, Rebeca Esther Fomento y salvaguarda
Lino Franzua, Rogelio CODISRA
Bermudez, Keyla Lisbeth ONEGUA
Silva, Wendolin E. ONEGUA
Norales, Luciana Leonardo F.S.I.G
Baltazar, Evarista F.S.I.G
Gonzales, H… F.S.I.G
Sandoval, Berta F.S.I.G
Norales, Xiomara F.S.I.G
Franzua. Blanca F.S.I.G
DIDEDUC
Coordinación Técnico Administrativo
Coordinación Técnico Administrativo
Chocoj de la Cruz, Bequin CODISRA

También podría gustarte