100% encontró este documento útil (2 votos)
2K vistas47 páginas

Texto Aymara

El documento describe el idioma aymara, incluyendo su historia, origen y características. El aymara se habla principalmente en Bolivia, Perú, Chile y Argentina, y es cooficial en Bolivia y Perú junto con el español. El documento explica la escritura del aymara, que es una lengua aglutinante, y su signografía, que incluye 30 fonemas segmentados en consonantes y vocales. También presenta una canción en aymara y ejercicios relacionados con su pronunciación.

Cargado por

Jaqueline Rojas
Derechos de autor
© © All Rights Reserved
Nos tomamos en serio los derechos de los contenidos. Si sospechas que se trata de tu contenido, reclámalo aquí.
Formatos disponibles
Descarga como PDF, TXT o lee en línea desde Scribd
100% encontró este documento útil (2 votos)
2K vistas47 páginas

Texto Aymara

El documento describe el idioma aymara, incluyendo su historia, origen y características. El aymara se habla principalmente en Bolivia, Perú, Chile y Argentina, y es cooficial en Bolivia y Perú junto con el español. El documento explica la escritura del aymara, que es una lengua aglutinante, y su signografía, que incluye 30 fonemas segmentados en consonantes y vocales. También presenta una canción en aymara y ejercicios relacionados con su pronunciación.

Cargado por

Jaqueline Rojas
Derechos de autor
© © All Rights Reserved
Nos tomamos en serio los derechos de los contenidos. Si sospechas que se trata de tu contenido, reclámalo aquí.
Formatos disponibles
Descarga como PDF, TXT o lee en línea desde Scribd

usuario

Yatichiri:
Blanca Quipe
2023 Limachi
AYMARA ARU YATINTAWI

Unidad 1

Aymara markana arupa

Aymara aru parlaña, ullaña

Qillqt’aña yatiqañäni

NAYRÏRI SARAWI T’AQA

1
AYMARA ARU YATINTAWI

1. CARACTERISTICAS DEL IDIOMA

HISTORIA DE LA LENGUA AYMARA

El idioma ay-ma-ra (a veces escrito aimara) es la principal lengua perteneciente

a las lenguas aimaraicas. Este idioma es hablado en diversas variantes. Se habla

en Perú, Argentina, Chile y Bolivia. El idioma es cooficial en Bolivia y en el Perú

junto con el español. Constituye la primera lengua de un 18 % de la población de

Bolivia. La Organización de las Naciones Unidas para la Educación, la Ciencia

y la Cultura (Unesco) considera que este idioma se encuentra en situación

vulnerable de cara a su supervivencia futura.

ORIGEN

El aymara forma junto con el jaqaru y el kawki una familia lingüística conocida

como de las lenguas aymaras o jaqi. El jaqaru y el Kawki se hablan en la

provincia de Yawyus en el departamento de Lima (Perú).

Las lenguas jaqaru y kawki son lenguas hermanas, porque vienen de una sola

lengua madre. La lengua madre de jaqaru y Kawki la denominamos PROTO

JAQI. Hay una tercera hermana de esta familia de las lenguas que es el aymara.

Son tres las lenguas de la familia jaqi. Son jaqaru, kawki y aymara.

2
AYMARA ARU YATINTAWI

LA ESCRITURA DEL IDIOMA AYMARA

El idioma aymara se caracteriza por ser una lengua aglutinante, donde al

movimiento verbal se yuxtapone una cadena de sufijos de acuerdo a la lógica

aymara. Ej.: aruskipasipxañanakasakipunirakïspawa. ‘siempre debemos

comunicarnos entre todos, unos con otros’.

PHISI -JA -PUNI - WA

gato mi siempre es

Por otro lado, utilizamos la signografía del idioma aymara que fue aprobado en

el Seminario para la Educación Intercultural Bilingüe, realizado en la ciudad de

Cochabamba del 8 al 12 de agosto de 1983, el mismo que fue oficializado por el

D.S. No 20227-1984.

La signografia del idioma aymara consta de 30 fonemas segmentados en: 26

consonantes, 3 vocales y un alargamiento vocálico.

ALARGAMIENTO VOCÁLICO / ¨/

El alargamiento vocálico (¨) implica la prolongación.

Ejemplo.

CHAKA= PUENTE

CHÄKA= TALLO DE QUINUA

COMPORTAMIENTOS DE LAS VOCALES

Las vocales en aymara /i / y /u/ antes y después de los sonidos post velares

como: /q/, /qh/, /q’/ y /x/ se pronunciará como /e/ y /o/.:

Iqiqu = [EqEqO] Xaxu = [XaxO] q’usu = [q’Osu]

3
AYMARA ARU YATINTAWI

ELISION VOCÁLICA

En el idioma aymara todas las palabras terminan en vocal, pero los hablantes
originarios en su expresión eliden las vocales finales al interior de la oración y
mantienen la última al final de la oración.
Waynax munatapar panqaranak apayi
‘El joven le envía flores a su enamorada’.
ACTIVIDADES
1. Realizar un resumen del texto
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………

2. ¿Qué conoces sobre la cultura aymara?


……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………

4
AYMARA ARU YATINTAWI

2. SIGNOGRAFÍA DEL IDIOMA AYMARA

Fonemas consonánticos

MODO DE PUNTO DE ARTICULACIÓN


ARTICULACIÓN Bilabial Alveolar Palatal Velar Post - velar
OCLUSIVOS:
Simples p T k q
Aspirados ph Th kh qh
Glotalizados p' t' k' q'
AFRICADOS:
Simples ch
Aspirados chh
Glotalizados ch'
FRICATIVO: S j x
Laterales L ll
Nasales m N ñ
Semiconsonantes w y

Vibrantes R

Fonema vocálico en aymara

i u

APARATO FONADOR

5
AYMARA ARU YATINTAWI

Lea las siguientes palabras de cuadro fonológico de la lengua Aymara

Punto de Articulación
Modo de
Articulación Bilabial Alveolar Palatal Velar Post velar

Kayu
Pacha Tari Chaka Qala
Kiswar
Simple Pirwa Tiwula Chillpa Qinaya
a
Punku Tunta Chuyma Qullqi
Kurmi
Phasa Thaya Chhama Khaya Qhathu
Espiradas Phisi Thiya Chhiya Khirkhi Qhiri
Phullu Thujru Chhuru Khunu Qhuya
P'ap'i T'ant'a Ch'ama K'awna Q'apa
Explosivas P'itiri T'imphu Ch'iwa K'isa Q'ipi
P'usu T'ula Ch'umi K'usillu Q'urawa
Iwxa
Fricativos Sixi
Xaxu

Las consonantes q, qh, q’ y la x junto a las vocales i y u que forman una silaba,
donde la vocal i se pronuncia como la [e], y la vocal u e pronuncia como si fuera la
[o], a estos los denominamos sonidos alofónicos, por influencias lingüística y
estética.

6
AYMARA ARU YATINTAWI

Escucha la siguiente canción y canta


URPILA
AWATIÑAS

Kunatakisa urpila
Jumaxa muspayista
Kunatakisa urpila
Munsmawa saskista

Jichhaxa jaythjawayista
Chuymajaxa llakisiskiwa
Jichhaxa jaqtawayista
Jiwañaxa kawkinkaraki.

Kunatakisa jaythjawayista
Jiwañaxa kawkinkaraki.

Kunatakisa urpila
Jumaxa muspayista
Kunatakisa urpila
Munsmawa saskista

Jichhaxa jaythjawayista
Chuymajaxa llakisiskiwa
Jichhaxa jaqtawayista
Jiwañaxa kawkinkaraki.

Kunatakisa jaythjawayista
Jiwañaxa kawkinkaraki.

Ejercicios
a. Escucha otra vez la canción y circula las palabras que contengan fonémas
aspirados (ph, th, chh, kh y qh)
b. Vuelve a escuchar la canción y a continuación escribe las palabras
subrayadas en los puntos suspensivos

……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………..

7
AYMARA ARU YATINTAWI

3. ARUNTASIÑA
URU PACHANAKA

Uru Jayp’u Aruma


Saludos

Aski urukipana Aski urukipanaya

Aski jayp’ukipana Aski jayp’ukipanaya

Aski arumakipana Aski arumakipanaya

Kamisaki waliki

Kamisasktasa walikiskthwa

Kunjamaskhtasa janiwa walikthti/ jan walikithwa.

Despedidas.

Jikisiñkama Jikisiñkamaya

Qharurkama Qharurkamaya

Jayp’ukama Jayp’ukamaya

JAQINAKA

Tata Mama Jilata kullaka wawa

8
AYMARA ARU YATINTAWI

Wayna tawaqu Yatichiri Yatiqiri

ARUSKIPAWI

Aski urukipana
Aski urukipanaya
kullaka
jilata

Kamisaki kullaka Waliki jilata

Jikisiñkam kullaka Jikisiñkamaya jilata

9
AYMARA ARU YATINTAWI

MAYÏRI ARUSKIPÄWI

15:00
jilata : Aski jayp’ukipana kullaka

Kullaka: Aski jayp’ukipanaya jilata

Jilata: Kamisasktasa, kullaka

Kullaka: walikiskthwa, jilata

Jilata: Qharurkama kullaka

Kullaka: Qharurkamaya jilata

PAYÏRI ARUSKIPÄWI
20:00
1. Aski arumakipana tata yatichiri

2. Aski arumakipanaya yatiqiri

1. Kunjamaskhtasa, yatichiri

2. Janiwa walikthti/ jan walikithwa., yatiqiri

1. Jikisiñkama yatichiri

2. Jikisiñkamaya yatiqiri

PHUQHANCHAÑÄNI

Maya

1. Aski jayp’ukipana ………………………… 15:00


2. __________________________________

1. Kamisaki …………………………

2. __________________________________

1. Jikisiñkama …………………………

2. __________________________________

10
AYMARA ARU YATINTAWI

Paya

1. Aski ……………………………………..……
21:00
2. __________________________________

1. Kamisasktasa …………………………

2. __________________________________

1. Jikisiñkama …………………………

2. __________________________________

Kimsa

1. __________________________________
10:00
3. __________________________________

1. __________________________________

2. __________________________________

1. __________________________________

2. __________________________________

Aka arunaka khuskhachapxam.

a) Kullaka ……día
b) Jilata ……hermana
c) Uru ……gato
d) janiwa ……profesor
e) Jayp’u ……hermano
f) waliki ……bien
g) yatichir ……tarde
h) phisi …….no

11
AYMARA ARU YATINTAWI

Unidad 2

PAYIRÏRI SARAWI T’AQA

Kullakanaka jilatanaka
uñt’asiñäni

wila masinakata, sutinakasata

lurawinakata jiskt’asiñäni

12
AYMARA ARU YATINTAWI

1. PRONOMBRES PERSONALES
Singular

Naya Juma Jupa Jiwasa

Plural

Nanaka Jumanaka Jupanaka Jiwasanaka

El plural es el sufijo –naka.

Pronombre interrogativo KUNA “¿Qué?”

Verbo - sa -xa –wa “ser o estar”

JISKT’AWINAKA

Kunasa sutimaxa?

Nayaxa Freddy Nina satäthwa.

Jumansti? kunasa sutimaxa?

Nayaxa Delia Fernandez sutinithwa

PHUQHANCHAÑÄNI

Kunasa sutimaxa?

Nayaxa ……………………………………………….sutinithwa.

Kunasa sutimaxa?

Nayaxa ……………………………………………………………

13
AYMARA ARU YATINTAWI

Sufijo -sti?

Jumansti?

ARUSKIPAWI PHUQHANCHAÑÄNI

kamisaki
……………………………………………………………………………….
Kunasa sutimaxa?
Nayaxa ………………………………………………………… satäthwa,
jumansti?
Nayaxa…………………………………………………………………….
Qharurkama
………………………………………………………………………………
Tercera persona.

Janiwa Rodrigo
Kunasa
yatkthti
sutipaxa? sätathwa

JISKT’AWI

Kunasa sutipaxa?

Jupaxa Macario Blanco satäwa

JISKT’AWINAKA PHUQHANCHAÑÄNI.

Kunasa sutipaxa?

Jupaxa …………………… sutiniwa

Kunasa sutipaxa?

Jupaxa ………………………sätawa.

Kunasa sutipaxa?

Jupaxa ………………………sutiniwa

14
AYMARA ARU YATINTAWI

2. WILA MASI ARUNAKA

AYMARA / ESPANOL AYMARA / ESPANOL


Tata/Awki padre, papá Warmi mujer, esposa
Mama/ Tayka madre, mamá Phuchha hija
Achachila abuelo Yuqa hijo
Awicha abuela Yuxch’a yerna
Jila hermano Tullqa yerno
Kullaka hermana Parlata novio/a
Allchhi nieto, nieta Wawa niño, niña

AKA JAMUQA SUTINCHAÑÄNI.

Pronombre interrogativo KHITI “¿Quién?”

JISKT’AWI.

Khitisa jupaxa?

Jupaxa taykajawa.

JISKT’AWINAKA PHUQHAÑÄNI

[Link] jupaxa? [Link] jupaxa?

Jupaxa Jupaxa …………………………


………………………………..
5. Khitisa jupaxa?
[Link] jupaxa?
Jupaxa …………………………
Jupaxa ………………………………..
6. Khitisa jupaxa?
[Link] jupaxa?
Jupaxa …………………………
Jupaxa ……………………………

15
AYMARA ARU YATINTAWI

ARUSKIPAWI

Aski urukipana.
Aski urukipanaya.
Kunasa sutimaxa?
Nayaxa Blanca Quispe satäthwa
Khitisa jupaxa?
Jupaxa awichajawa
Kunasa sutipaxa?
Jupaxa Elena Zuñagua satäwa
Jikisiñkama
Jikisiñkamaya.

JISKT’AWINAKA PHUQHANCHAÑÄNI.

Maya.
Aski …………………………………………………
Aski …………………………………………………
Kunasa sutimaxa?
Nayaxa …………………………………………………………
Khitisa jupaxa
Jupaxa ……………………………………………………..
Kunasa sutipaxa?
Jupaxa …………………………………………………………
Qharurkama
………………………………………………….
Paya.
Aski …………………………………………………
Aski …………………………………………………
Kunasa sutimaxa?
Nayaxa …………………………………………………………
Khitisa jupaxa
Jupaxa ……………………………………………………..
Kunasa sutipaxa?
Jupaxa …………………………………………………………
Qharurkama
………………………………………………….

ARUNAKA CHIJLLAÑÄNI.

M M LL A M A K T I A
A U I Y I J S J A CH
M J A A W I CH A T A
A Y R U K L L QH A CH
Q L K U LL A K A W I
LL M I Q J U F J A L
PH U W A W A H W R A

16
AYMARA ARU YATINTAWI

3. EL USO DE LOS POSESIVOS:


-JA -MA -PA -SA

PANKAJAWA

PANKAMAWA

PANKAPAWA

PANKASAWA

Akaxa phisijawa

Akaxa phisimawa

Akaxa phisipawa

Akaxa phisisawa

JUPAXA MAMAJAWA

JUPAXA MAMAMAWA

JUPAXA MAMAPAWA

JUPAXA MAMASAWA

AKA JAMUQA UÑJASAXA QILLQAÑÄNI.

17
AYMARA ARU YATINTAWI

Wila masinakata parlañäni

Nayaxa Rosa Miranda satäthwa; jupaxa tatajawa Gerardo Miranda


satäwa; jupaxa mamajawa, Daniela Ramos satäwa; jupaxa jilajawa
Daniel Miranda satäwa.

JUMARAKI QILLQT’AM

……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………….

Nayaxa Dani Lima satäthwa; jupaxa chachajawa, jupaxa Marco satäwa,


jupaxa William satäwa, jupaxa jiliri wawajawa; jupaxa Andi satäwa,
jupaxa sullka wawajawa; jupaxa jisk’a anujaxa, jupaxa Dogui satäwa.

……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………….

Escribe las traducciones de las siguientes interrogaciones.

Castellano Aymara

¿Cuál es tu nombre? ………………………………………..

¿khitisa jupaxa? ………………………………………..

¿kunas sutipaxa? …………………………………………

Jumasti? …………………………………………

Ella es mi mamá ………………………………………..

Él es mi perro …………………………………………

18
AYMARA ARU YATINTAWI

4.. IRNAQAWINAKATA YATIQAÑANI

Arunaka Sufijo –iri nominaliza el verbo

Arxatiri Yapu luriri Piquta anatiri

T’axsuri Jakhuri Phayiri

Qulliri Panka aljiri Qillqiri

Marka irpiri/ Suyu irpiri T’ant’a luriri Kañasku q’iwiri

Laka ch’akh qulliri Yatiqiri Yatichiri

Preguntando por 2da persona

P. Jumaxa kunansa irnaqta?

R. Nayaxa yatichirita irnaqtha

P. Jumaxa kunansa irnaqta?

R. Nayaxa tanta luririta irnaqtha

Preguntando por 3ra. persona

P. Jupaxa kunansa irnaqi?

R. Jupaxa qullirita irnaqi

19
AYMARA ARU YATINTAWI

Aruskipawi

P. Kamisaki kullaka

R. Waliki kullaka

P. Jumaxa kunansa irnaqta?

R. Nayaxa jakhurita irnaqtha, jumasti?

P. Nayaxa arxatirita irnaqtha

R. Jikisiñkama kullaka

P. Jikisiñkamaya kullaka

Jichhaxa jumaraki aka jikt’anakaru phuqhañcham

P. Kamisaki kullaka

R. Waliki …………………….

P. Jumaxa kunansa irnaqta?

R. …………………………………Jumasti?

P. Nayaxa ……………………………..……………Jikisiñkama kullaka

R. ……………………………………………

P. Kamisaki kullaka?

R. Waliki …………………….

P. Jumaxa kunansa irnaqta?

R. …………………………………………Jumasti?

P. Nayaxa ……………………………. Qharurkama kullaka

R. ………………………………

P. kunasa kullakamana sutipaxa?

R. Jupaxa…………………………………………………….

P. Jupaxa kunansa irnaqi?

R……………………………………………………………..

P. kullakamasti?

R……………………………………………………………..

20
AYMARA ARU YATINTAWI

Unidad 3

KIMSÏRI SARAWI T’AQA

Jakhunakampi jisk’tawinaka
jiskt’asiñäni

Aymara jakhunaka uñt’añäni

21
AYMARA ARU YATINTAWI

1. JAKHUNAKA

1. Maya
MAYATA TUNKARU KIRKIÑÄNI
2. Paya
Maya paya kimsa pusi phisqa qulilitay suxta paqallqu
3. Kimsa
kimsaqallqu llätunka tunka (bis)
4. Pusi

5. Phisqa Ukjam sasina kirkiñäni qulilitay

6. Suxta Aka jach’a anat urunxa kusisiñäni

7. Paqallqu
Ukjam Sasina kirkiñani qulilitay
8. Kimsaqallqu
Aka jach’a anata urunxa thuqt’asiñani
9. Llätunka
Aka jach’a anata urunxa thuqt’asiñani
10. Tunka

11. Tunka mayani 21. Pä tunka mayani

12. Tunka payan 22. Pä tunka payani

13. Tunkia kimasani 23. Pä tunka kimsani

14. Tunka pusini 24. Pä tunka pusini

15. Tunka phisqani 25. Pä tunka phisqani

16. Tunka suxtani 26. Pä tunka suxtani

17. Tunka paqallquni 27. Pä tunka paqallquni

18. Tunka Kimsaqallquni 28. Pä tunka kimsaqallquni

19. Tunka Llätunkani 29 Pä tunka llätunkani

20. Pä tunka 30. kimsa tunka

10. Tunka 50. Phisqa Tunka 90. Llätuunka Tunka

20. Pä Tunka 60. Suxta Tunka 100. Pataka

30. Kimsa Tunka 70. Paqallqu Tunka 200. Päpataka

40. Pusi Tunka 80. Kimsaqallqu Tunka 1000. Waranqa

22
AYMARA ARU YATINTAWI

Aka jakhunakarjam phuqhacham

63 23

27 13

35 77

48 32

54 25

88 79

33 58

79 26

Aka jakhuwinaka qillqantam.

2 + 15 =

2 + 20 =

2 + 25 =

8 + 7 =

12 + 13 =

22 + 20 =

33 + 42 =

55 + 13 =

37 + 8 =

15 + 9 =

23
AYMARA ARU YATINTAWI

QAWQHA “CUANTO”

JISKT’AWINAKA

Qawqha marnitasa kullaka

Nayaxa Kimsa tunka maranithwa

Jumastï, qawqha maranitasa jilata?

Nayaxa kimsaqallqu tunka mayani maranithwa

JISKT’AWINAKA PHUQHAÑÄNI.

Qawqha maranitasa kullaka?

Nayaxa Kimsa tunka maranithwa

Jumaxa qawqha maranitasa?

________________________________

Qawqha maranitasa?

________________________________

Uñt’asiñataki.

Nayaxa ……………………………… sutinithwa/satäthwa


Chukiyawu yuritathwa/ markankirithwa.
Pä tunka maranithwa
Yatiqirithwa

Nayaxa Chavo satäthwa


Mexico markankirithwa.
Kimsaqallqu maranithwa
Actorathwa

24
AYMARA ARU YATINTAWI

Jakhuwinaka qillqañani

1 ……………………..

2 ……………………..

3 ……………………..

4 ……………………..

5 ……………………..

6 ……………………..

7 ……………………..

8 ……………………..

9 …………………........

10 …………………………..

25
AYMARA ARU YATINTAWI

AKA CHHAXLLU ARUTA JAKHUNAKA KATUPXAÑANI:

Maya Tunka mayani. Kimsa tunka


Paya Tunka payani. Pusi tunka
Kimsa Tunka kimsani. Phisqa tunka
Pusi Tunka pusini. Suxta tunka
Phisqa Tunka phisqani. Paqallq tunka
Suxta Tunka suxtani. Kimsaqallq tunka
Paqällqu Tunka paqallquni. Llä tunk tunka
Kimsaqallqu Tunka kimsa qallquni. Pataka
Llä tunka Tunka llä tunkani. Mä waranqa
Tunka Pä tunka

26
AYMARA ARU YATINTAWI

QAWQHA “CUANTO” /Qawqha kullakanitas?

Jiskt’awinaka
P. Qawqha maranitasa kullaka?
R. Nayaxa Kimsa tunka maranithwa
P. Qawqha kullakanitasa? Janiwa kullakanikthti
R. Nayaxa kimsa kullakanithwa
Janiwa wawanikthti
P. Qawqha jilanitasa?
R. Nayaxa mä jilanithwa

Jiskt’awinaka phuqhañäni.

P. Jumaxa qawqha wawanitasa? P. Qawqha masinitasa?

R. R.

P. Qawqha utanitasa? P. Qawqha tiwananitasa?

R. R.

P. Jumaxa qawqha phisinitasa? P. Qawqha qillqañanitasa?

R. R.

Aruskipawi

P. Kamisaki kullaka

R. ............................................................

P. Kunasa sutimaxa?

R. ............................................................

P. Qawqha maranitasa?

R. ............................................................

P. Jumaxa kunansa irnaqta?

R. ............................................

P. kunasa ......................sutipaxa?

R. ............................................

P. waliki akana suytam amp suma

R. ............................................

27
AYMARA ARU YATINTAWI

2. JUPAXA QAWQHA MARANISA


P. Jupaxa qawqha maranisa?

Janiwa kullakanikiti R. Jupaxa tunka llatunkanani maraniwa


P. Qawqha wawanisa?
Janiwa wawanikiti
R. mä wawaniwa

Jichhaxa jumaraki aka jamuqanaka uñxatasa phuqhancham

70 20 12 45 25
Julio María Daniel Roberta Mabel

1. Jumaxa qawqha maranitasa?


Nayaxa………………………………………………………………….
2. Julioxa qawqha maranisa?
Jupaxa.................................................................................................
3. Daniel jilataxa qawqha maranisa?
Jupaxa………………………………………………………………..
4. Mariaxa qawqha maranisa?
Jupaxa………………………………………………………………..
5. Mabelaxa qawqha maranisa?
………………………………………………………………………..
6. ………………………………………………………………….?
Jupaxa ....................................................................................................
Aruskipawi
R. kunjamasktasa?
P…………………………………….
R. khitisa jupaxa?
P……………………………………..
R. kunasa sutipaxa?
P………………………………………
[Link] maranisa?
P………………………………………

28
AYMARA ARU YATINTAWI

3. YÄNAKA UÑT’AÑATAKI

UKAXA
UKAXA
KUNASA?
CHUMPAWA

Arunaka

- Phiskhuña - Aru pirwa -Qunuña -Laphi - Saminaka

- Qillqañ panka - Panka - Atamiri - Ullañ uta - Qillqaña

- Chiqar sarayiri -K’aphuntiri -Arichiri -Laphaqiri

- Laphi -isi - qunuña - Tiwana

Demostrativos: Singular aka está, esto, este


Uka esa, eso, ese
Khaya aquel, aquello

Pronombre interrogativo “Kuna”

R. Ukaxa piñawa.
P. Akaxa kunasa?

R. Ukaxa piñawa

P. Ukaxa kunasa?

29
AYMARA ARU YATINTAWI

P. Khayaxa kunasa? [Link] urphilawa

Jichhaxa jumaraki aka jamuqanaka uñxatasa phuqhancham

P: Akaxa kunasa? P: Ukaxa kunasa?


R:.............................. R: …………………………

P: Akaxa kunasa? P: Ukaxa kunasa?


R: …………………….. R: ……………………………

P: Akaxa kunasa? P: Khayaxa kunasa?


R: …………………….. R: …………………………..

P: Khayaxa kunasa? P: Akaxa kunasa?


R: Ukaxa ….…………………… R: ………………………

P: Akaxa ……………? P: Ukaxa kunasa?


R: …………aru pirwawa R: ……………………………

30
AYMARA ARU YATINTAWI

4. SAMINAKA

Q’illu amarillo

Janq’u blanco

Arumi naranjado

Ch’uxña verde

Kulli lila
Wila rojo

Larama azul

Adjetivos tamaño
JACH’A
TANTIYU
JISK’A UIUUU

Akaxa jach’a pankawa

Ukaxa q’illu isiwa

Jisk’a larama jukumariwa

Tantiyu chumphi tiwana


Jach’a ch’uxña qillqkatañawa
Tantiyu yatichiriwa
Jisk’a janq’u isiwa

31
AYMARA ARU YATINTAWI

Uta

Quqa

Qala

Quta

Saminakata aruskipañäni.

P. Kuna saminisa qillqañaxa?

KUNASA, KUNASA TAYKAXA WALI R. Qillqañaxa janq’u saminiwa


JAYRA, WAWAPAXA WALI Q’APHA
KUNASA? P. Kuna saminisa piqutaxa?

KUNASA, KUNASA WILA


R. Piqutaxa ch’iyarawa
KACHUCHANI QUNQURISA
QHIPHAJARU UÑTATA KUNASA?

32
AYMARA ARU YATINTAWI

Aka jiskt’anakaru qillqt’asa phuqhanchanäni

P: Kuna saminisa willkaxa?


R: Willkaxa q’illu saminiwa

P: Kuna saminisa ch’isiqirixa?


R: …………………………………………………………………………………………

P: Kuna saminisa pantalunaxa?


R: …………………………………………………………………………………………

P: Kuna saminisa sapatusaxa?


R: …………………………………………………………………………………………

P: Qawqha saminisa wiphalaxa?


R: ………………………………...............................................................................

P: Quqaxa kuna saminisa?


R: …………………………………………………………………………………………

P: Qillqañamaxa kuna saminisa?


R: …………………………………………………………………………………………

P: Kuna saminisa wayuñaxa?


R: …………………………………………………………………………………………

Aka arunakaru jakhunakampi phuqhanchañäni

Jakhunaka 1 saminaka 2 wila masinaka 3 yänaka 4

..2…… chupika ………….tunka ...............qillqañ panka

………..qillqaña …… …. Jilata .............ch’uxña

……….suxta ……… atamiri ..............q’illu

………..larama ………Pusi tunka ..............uqi

33
AYMARA ARU YATINTAWI

Unidad 4

PUSIRI SARAWI T’AQA


Janchi sutinaka usunakata
yatxatañäni

Aymara aru parlaña, ullaña

Qillqt’aña yatiqañäni

34
AYMARA ARU YATINTAWI

1. JAQI JANCHI SUTINAKA

a. Ñik’uta
j. Kunka
b. Para
k. Nayra
c. Nasa
l. Jikhani
d. Qunquri
m. T’usu
e. Jinchu
n. Kunka
f. Kayu
o. Ajanu
g. Laka
p. T’usu
h. Chara
q. Ch’ina
i. Lajra
r. K’achi
s. Puraka

Jiskt’awinaka.

Kunasa jumaruwa ustama? Kunasa jumaruwa ustama?


Nayaruwa p’iqiwa usutu. ........................................................
Kunasa jumaruwa ustama? Kunasa jumaruwa ustama?
Nayaruwa nayranakawa usutu. ........................................................
Kunasa jumaruwa ustama? Kunasa jumaruwa ustama?
........................................................ ........................................................
Kunasa jumaruwa ustama? Kunasa jumaruwa ustama?
........................................................ .....................................................
Kunasa jumaruwa ustama?
........................................................
Kunasa jumaruwa ustama?
........................................................
35
AYMARA ARU YATINTAWI

Aruskipawi

P. Aski urukipana kullaka


R. Aski urukipanya jilata
P. Kunasa ustama?
R. Nayaruxa p’iqiwa usutu.
P. Jumarusti?
R. Nayaruxa kunkawa usutu.
P. jikisiñkama kullaka
R. Jikisiñkama jilata ARUSKIPAWI

P. Aski urukipana kullaka

R. Aski …………………………….

P ................................ ........................ustama?

R. Nayaru ..........................................................

P. Jumarusti?

R. Nayaruxa ……………………

P. jikisiñkama kullaka

R. ………………………………………

Aka jamuqanakaru phuqhanchañani

….....……………. …………………….. ………………. …………………….

JISKT’AWI

Akaxa ustamti?

Jisa janiwa

Amparamaxa ustamti?

Purakamaxa ustamti?

36
AYMARA ARU YATINTAWI

………………………. ……………………… ……………………. …………………….

……………………….
…………………….

……………….....….. ………………………. ………………………. …………………..

37
AYMARA ARU YATINTAWI

2. KUNSA LURASKTA?
Verbos.

➢ Luraña ➢ Alaña ➢ Apthapiña


➢ Ikiña ➢ Aljaña ➢ Yatiqaña
➢ Anataña ➢ Yanapt’aña ➢ Irnaqaña
➢ Manq’aña ➢ Jachaña ➢ Umaña
Sufijo -sk

JISK’TAWINAKA.

Jumaxa kunsa luraskta? kunsa luraskta?

Nayaxa jachaskthwa. Nayaxa yanapt’askthwa.

kunsa luraskta?

……………………..

kunsa luraskta?

……………………..

kunsa luraskta?

……………………..

kunsa luraskta?

……………………..

kunsa luraskta?

……………………..

38
AYMARA ARU YATINTAWI

Aruskipawi
Maya
Kamisaki?

Waliki, jumasti?

Walikiraki, Kunsa luraskta?

Nayaxa ajedrez anaskthwa.

Waliki, jikisiñkama.

jikisiñkamaya.

Aruskipawi.

Paya
Kamisaki?

……………………………………..

Wali…………….., Kunsa luraskta?

Nayaxa ………………………………….

Waliki, jikisiñkama.

……………………………………...

39
AYMARA ARU YATINTAWI

3. KAWKINKIRITSA ARUSKIPAÑÄNI

Pronombre interrogativo KAWKI “¿Dónde?”

JISKT’AWINAKA

Jumaxa kawkinkiritasa?

Nayaxa Oruro markankirithwa.

Jumasti? kawkinkiritasa?

Nayaxa Tarija markankirithwa.

Jichhaxa jumaraki aka jikt’anakaru phuqhañcham

Jumaxa kawkinkiritasa?

Nayaxa ………………………………………………. markankirithwa.

Jumaxa kawkinkiritasa?

Nayaxa ………………………………………………. markankirithwa.

Jumaxa kawkinkiritasa?

Nayaxa ……………………………………………………………………

kawkinkiritasa?

Nayaxa ……………………………………………………………………

kawkinkiritasa?

Nayaxa …………………………………………………………………..

40
AYMARA ARU YATINTAWI

Jiskt’awinaka Phuqhanchañäni

Aski urukipana

……………………………………………..
kunasa sutimaxa?

………………………………………………………………………..
Qawqha maranitasa?

………………………………………………
Kawkinkiritasa?

………………………………………………………………………………..
Jikisiñkama

………………………………………………………………………………..

Aka jamuqanaka uñjatasa qillqt’añani.

41
AYMARA ARU YATINTAWI

4. KAWKHANSA QAMASTA?

Pronombre interrogativo KAWKI “¿Dónde?”

Verbo: qamasiña/ utjasiña

Jumaxa kawkhansa qamasta?

Nayaxa Cala Cotana qamasthwa.

Jumasti? kawkhansa utjasta?

Nayaxa San Pedrona utjasthwa.

Jichhaxa jumaraki aka jikt’anakaru phuqhañcham

Jumaxa kawkhansa qamasta?

Nayaxa ………………………………………………………….

Jumasti? kawkhansa utjasta?

Nayaxa …………………………………………………………

Aka jikt’anakaru phuqhañcham

Aski urukipana

……………………………………………………………………………………………

Kunasa sutimaxa?

……………………………………………………………………………………………

Qawqha maranïtasa?

……………………………………………………………………………………………

Kawkinkiritasa?

……………………………………………………………………………………………

Jumaxa kunansa irnaqta?

……………………………………………………………………………………………

Jumaxa kawkhansa qamasta?

……………………………………………………………………………………………

42
AYMARA ARU YATINTAWI

5. JUTIRI PACHA

Arunaka

Qhathu Yatiqaña uta Manq’aña uta

Jach’a yatiqaña uta Qullqi uta Qullaña uta

TIEMPO FUTURO
El tiempo futuro son los hechos, acciones o acontecimientos venideros.
En la conjugación verbal se quita la terminación –ña del verbo y se adhiere las
terminaciones marcadoras del tiempo ejemplo:
Saraña “ir” saraña

Primera persona ´´
Segunda persona ´´ta
EJEMPLO
Nayaxa sarä Nayaxa ullä

Jumaxa saräta Jumaxa ulläta

Lurayirinaka

Irnaqaña Manq’aña Ullaña

Alaña Yanapaña Qillqaña

Umaña Uñjaña Yatiqaña

Aljaña Ist’aña Manq’aña

43
AYMARA ARU YATINTAWI

Jichhaxa jumaraki lurayirinakampi qillt’am.

Nayaxa

Jumaxa

ARUSKIPAWI

Jumaxa kawkirusa saräta?

Nayaxa qhaturu sarä.

Jumasti? kawkirusa saräta?

Nayaxa qullaña utaru sarä

Aka jikt’anakaru phuqhañcham

Jumaxa kawkirusa saräta?

Nayaxa ………………………………………………. sarä.

kawkirusa saräta?

Nayaxa …………………………………………………………

P: Kamisaki

R: …………………………………………………..

P: Jumaxa kawkirusa saräta?

R: Nayaxa ……………………………………… sarä. Jumasti?

Nayaxa …………………………………………………………

44
AYMARA ARU YATINTAWI

Qillqañäni.

Nayaxa Walter Romero satäthwa, La Paz markankirithwa, pä tunka


kimsani maranithwa, San Jasintona jakasthwa, yatichirita irnaqtha, Tarija
markaru sarä.

Nayaxa Maria Mamani satäthwa, kimsa kullakanithwa, paya phisinithwa,


pusi chhiwchhinithwa.

Jumaraki qillqt’am.

……………………………………………………………………………………………

……………………………………………………………………………………………

……………………………………………………………………………………………

…………………………………………………………………………………….

……………………………………………………………………………………………

……………………………………………………………………………………………

……………………………………………………………………………………………

…………………………………………………………………………………………….

45
AYMARA ARU YATINTAWI

46

También podría gustarte