usuario
Yatichiri:
Blanca Quipe
2023 Limachi
AYMARA ARU YATINTAWI
Unidad 1
Aymara markana arupa
Aymara aru parlaña, ullaña
Qillqt’aña yatiqañäni
NAYRÏRI SARAWI T’AQA
1
AYMARA ARU YATINTAWI
1. CARACTERISTICAS DEL IDIOMA
HISTORIA DE LA LENGUA AYMARA
El idioma ay-ma-ra (a veces escrito aimara) es la principal lengua perteneciente
a las lenguas aimaraicas. Este idioma es hablado en diversas variantes. Se habla
en Perú, Argentina, Chile y Bolivia. El idioma es cooficial en Bolivia y en el Perú
junto con el español. Constituye la primera lengua de un 18 % de la población de
Bolivia. La Organización de las Naciones Unidas para la Educación, la Ciencia
y la Cultura (Unesco) considera que este idioma se encuentra en situación
vulnerable de cara a su supervivencia futura.
ORIGEN
El aymara forma junto con el jaqaru y el kawki una familia lingüística conocida
como de las lenguas aymaras o jaqi. El jaqaru y el Kawki se hablan en la
provincia de Yawyus en el departamento de Lima (Perú).
Las lenguas jaqaru y kawki son lenguas hermanas, porque vienen de una sola
lengua madre. La lengua madre de jaqaru y Kawki la denominamos PROTO
JAQI. Hay una tercera hermana de esta familia de las lenguas que es el aymara.
Son tres las lenguas de la familia jaqi. Son jaqaru, kawki y aymara.
2
AYMARA ARU YATINTAWI
LA ESCRITURA DEL IDIOMA AYMARA
El idioma aymara se caracteriza por ser una lengua aglutinante, donde al
movimiento verbal se yuxtapone una cadena de sufijos de acuerdo a la lógica
aymara. Ej.: aruskipasipxañanakasakipunirakïspawa. ‘siempre debemos
comunicarnos entre todos, unos con otros’.
PHISI -JA -PUNI - WA
gato mi siempre es
Por otro lado, utilizamos la signografía del idioma aymara que fue aprobado en
el Seminario para la Educación Intercultural Bilingüe, realizado en la ciudad de
Cochabamba del 8 al 12 de agosto de 1983, el mismo que fue oficializado por el
D.S. No 20227-1984.
La signografia del idioma aymara consta de 30 fonemas segmentados en: 26
consonantes, 3 vocales y un alargamiento vocálico.
ALARGAMIENTO VOCÁLICO / ¨/
El alargamiento vocálico (¨) implica la prolongación.
Ejemplo.
CHAKA= PUENTE
CHÄKA= TALLO DE QUINUA
COMPORTAMIENTOS DE LAS VOCALES
Las vocales en aymara /i / y /u/ antes y después de los sonidos post velares
como: /q/, /qh/, /q’/ y /x/ se pronunciará como /e/ y /o/.:
Iqiqu = [EqEqO] Xaxu = [XaxO] q’usu = [q’Osu]
3
AYMARA ARU YATINTAWI
ELISION VOCÁLICA
En el idioma aymara todas las palabras terminan en vocal, pero los hablantes
originarios en su expresión eliden las vocales finales al interior de la oración y
mantienen la última al final de la oración.
Waynax munatapar panqaranak apayi
‘El joven le envía flores a su enamorada’.
ACTIVIDADES
1. Realizar un resumen del texto
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
2. ¿Qué conoces sobre la cultura aymara?
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
4
AYMARA ARU YATINTAWI
2. SIGNOGRAFÍA DEL IDIOMA AYMARA
Fonemas consonánticos
MODO DE PUNTO DE ARTICULACIÓN
ARTICULACIÓN Bilabial Alveolar Palatal Velar Post - velar
OCLUSIVOS:
Simples p T k q
Aspirados ph Th kh qh
Glotalizados p' t' k' q'
AFRICADOS:
Simples ch
Aspirados chh
Glotalizados ch'
FRICATIVO: S j x
Laterales L ll
Nasales m N ñ
Semiconsonantes w y
Vibrantes R
Fonema vocálico en aymara
i u
APARATO FONADOR
5
AYMARA ARU YATINTAWI
Lea las siguientes palabras de cuadro fonológico de la lengua Aymara
Punto de Articulación
Modo de
Articulación Bilabial Alveolar Palatal Velar Post velar
Kayu
Pacha Tari Chaka Qala
Kiswar
Simple Pirwa Tiwula Chillpa Qinaya
a
Punku Tunta Chuyma Qullqi
Kurmi
Phasa Thaya Chhama Khaya Qhathu
Espiradas Phisi Thiya Chhiya Khirkhi Qhiri
Phullu Thujru Chhuru Khunu Qhuya
P'ap'i T'ant'a Ch'ama K'awna Q'apa
Explosivas P'itiri T'imphu Ch'iwa K'isa Q'ipi
P'usu T'ula Ch'umi K'usillu Q'urawa
Iwxa
Fricativos Sixi
Xaxu
Las consonantes q, qh, q’ y la x junto a las vocales i y u que forman una silaba,
donde la vocal i se pronuncia como la [e], y la vocal u e pronuncia como si fuera la
[o], a estos los denominamos sonidos alofónicos, por influencias lingüística y
estética.
6
AYMARA ARU YATINTAWI
Escucha la siguiente canción y canta
URPILA
AWATIÑAS
Kunatakisa urpila
Jumaxa muspayista
Kunatakisa urpila
Munsmawa saskista
Jichhaxa jaythjawayista
Chuymajaxa llakisiskiwa
Jichhaxa jaqtawayista
Jiwañaxa kawkinkaraki.
Kunatakisa jaythjawayista
Jiwañaxa kawkinkaraki.
Kunatakisa urpila
Jumaxa muspayista
Kunatakisa urpila
Munsmawa saskista
Jichhaxa jaythjawayista
Chuymajaxa llakisiskiwa
Jichhaxa jaqtawayista
Jiwañaxa kawkinkaraki.
Kunatakisa jaythjawayista
Jiwañaxa kawkinkaraki.
Ejercicios
a. Escucha otra vez la canción y circula las palabras que contengan fonémas
aspirados (ph, th, chh, kh y qh)
b. Vuelve a escuchar la canción y a continuación escribe las palabras
subrayadas en los puntos suspensivos
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………..
7
AYMARA ARU YATINTAWI
3. ARUNTASIÑA
URU PACHANAKA
Uru Jayp’u Aruma
Saludos
Aski urukipana Aski urukipanaya
Aski jayp’ukipana Aski jayp’ukipanaya
Aski arumakipana Aski arumakipanaya
Kamisaki waliki
Kamisasktasa walikiskthwa
Kunjamaskhtasa janiwa walikthti/ jan walikithwa.
Despedidas.
Jikisiñkama Jikisiñkamaya
Qharurkama Qharurkamaya
Jayp’ukama Jayp’ukamaya
JAQINAKA
Tata Mama Jilata kullaka wawa
8
AYMARA ARU YATINTAWI
Wayna tawaqu Yatichiri Yatiqiri
ARUSKIPAWI
Aski urukipana
Aski urukipanaya
kullaka
jilata
Kamisaki kullaka Waliki jilata
Jikisiñkam kullaka Jikisiñkamaya jilata
9
AYMARA ARU YATINTAWI
MAYÏRI ARUSKIPÄWI
15:00
jilata : Aski jayp’ukipana kullaka
Kullaka: Aski jayp’ukipanaya jilata
Jilata: Kamisasktasa, kullaka
Kullaka: walikiskthwa, jilata
Jilata: Qharurkama kullaka
Kullaka: Qharurkamaya jilata
PAYÏRI ARUSKIPÄWI
20:00
1. Aski arumakipana tata yatichiri
2. Aski arumakipanaya yatiqiri
1. Kunjamaskhtasa, yatichiri
2. Janiwa walikthti/ jan walikithwa., yatiqiri
1. Jikisiñkama yatichiri
2. Jikisiñkamaya yatiqiri
PHUQHANCHAÑÄNI
Maya
1. Aski jayp’ukipana ………………………… 15:00
2. __________________________________
1. Kamisaki …………………………
2. __________________________________
1. Jikisiñkama …………………………
2. __________________________________
10
AYMARA ARU YATINTAWI
Paya
1. Aski ……………………………………..……
21:00
2. __________________________________
1. Kamisasktasa …………………………
2. __________________________________
1. Jikisiñkama …………………………
2. __________________________________
Kimsa
1. __________________________________
10:00
3. __________________________________
1. __________________________________
2. __________________________________
1. __________________________________
2. __________________________________
Aka arunaka khuskhachapxam.
a) Kullaka ……día
b) Jilata ……hermana
c) Uru ……gato
d) janiwa ……profesor
e) Jayp’u ……hermano
f) waliki ……bien
g) yatichir ……tarde
h) phisi …….no
11
AYMARA ARU YATINTAWI
Unidad 2
PAYIRÏRI SARAWI T’AQA
Kullakanaka jilatanaka
uñt’asiñäni
wila masinakata, sutinakasata
lurawinakata jiskt’asiñäni
12
AYMARA ARU YATINTAWI
1. PRONOMBRES PERSONALES
Singular
Naya Juma Jupa Jiwasa
Plural
Nanaka Jumanaka Jupanaka Jiwasanaka
El plural es el sufijo –naka.
Pronombre interrogativo KUNA “¿Qué?”
Verbo - sa -xa –wa “ser o estar”
JISKT’AWINAKA
Kunasa sutimaxa?
Nayaxa Freddy Nina satäthwa.
Jumansti? kunasa sutimaxa?
Nayaxa Delia Fernandez sutinithwa
PHUQHANCHAÑÄNI
Kunasa sutimaxa?
Nayaxa ……………………………………………….sutinithwa.
Kunasa sutimaxa?
Nayaxa ……………………………………………………………
13
AYMARA ARU YATINTAWI
Sufijo -sti?
Jumansti?
ARUSKIPAWI PHUQHANCHAÑÄNI
kamisaki
……………………………………………………………………………….
Kunasa sutimaxa?
Nayaxa ………………………………………………………… satäthwa,
jumansti?
Nayaxa…………………………………………………………………….
Qharurkama
………………………………………………………………………………
Tercera persona.
Janiwa Rodrigo
Kunasa
yatkthti
sutipaxa? sätathwa
JISKT’AWI
Kunasa sutipaxa?
Jupaxa Macario Blanco satäwa
JISKT’AWINAKA PHUQHANCHAÑÄNI.
Kunasa sutipaxa?
Jupaxa …………………… sutiniwa
Kunasa sutipaxa?
Jupaxa ………………………sätawa.
Kunasa sutipaxa?
Jupaxa ………………………sutiniwa
14
AYMARA ARU YATINTAWI
2. WILA MASI ARUNAKA
AYMARA / ESPANOL AYMARA / ESPANOL
Tata/Awki padre, papá Warmi mujer, esposa
Mama/ Tayka madre, mamá Phuchha hija
Achachila abuelo Yuqa hijo
Awicha abuela Yuxch’a yerna
Jila hermano Tullqa yerno
Kullaka hermana Parlata novio/a
Allchhi nieto, nieta Wawa niño, niña
AKA JAMUQA SUTINCHAÑÄNI.
Pronombre interrogativo KHITI “¿Quién?”
JISKT’AWI.
Khitisa jupaxa?
Jupaxa taykajawa.
JISKT’AWINAKA PHUQHAÑÄNI
[Link] jupaxa? [Link] jupaxa?
Jupaxa Jupaxa …………………………
………………………………..
5. Khitisa jupaxa?
[Link] jupaxa?
Jupaxa …………………………
Jupaxa ………………………………..
6. Khitisa jupaxa?
[Link] jupaxa?
Jupaxa …………………………
Jupaxa ……………………………
15
AYMARA ARU YATINTAWI
ARUSKIPAWI
Aski urukipana.
Aski urukipanaya.
Kunasa sutimaxa?
Nayaxa Blanca Quispe satäthwa
Khitisa jupaxa?
Jupaxa awichajawa
Kunasa sutipaxa?
Jupaxa Elena Zuñagua satäwa
Jikisiñkama
Jikisiñkamaya.
JISKT’AWINAKA PHUQHANCHAÑÄNI.
Maya.
Aski …………………………………………………
Aski …………………………………………………
Kunasa sutimaxa?
Nayaxa …………………………………………………………
Khitisa jupaxa
Jupaxa ……………………………………………………..
Kunasa sutipaxa?
Jupaxa …………………………………………………………
Qharurkama
………………………………………………….
Paya.
Aski …………………………………………………
Aski …………………………………………………
Kunasa sutimaxa?
Nayaxa …………………………………………………………
Khitisa jupaxa
Jupaxa ……………………………………………………..
Kunasa sutipaxa?
Jupaxa …………………………………………………………
Qharurkama
………………………………………………….
ARUNAKA CHIJLLAÑÄNI.
M M LL A M A K T I A
A U I Y I J S J A CH
M J A A W I CH A T A
A Y R U K L L QH A CH
Q L K U LL A K A W I
LL M I Q J U F J A L
PH U W A W A H W R A
16
AYMARA ARU YATINTAWI
3. EL USO DE LOS POSESIVOS:
-JA -MA -PA -SA
PANKAJAWA
PANKAMAWA
PANKAPAWA
PANKASAWA
Akaxa phisijawa
Akaxa phisimawa
Akaxa phisipawa
Akaxa phisisawa
JUPAXA MAMAJAWA
JUPAXA MAMAMAWA
JUPAXA MAMAPAWA
JUPAXA MAMASAWA
AKA JAMUQA UÑJASAXA QILLQAÑÄNI.
17
AYMARA ARU YATINTAWI
Wila masinakata parlañäni
Nayaxa Rosa Miranda satäthwa; jupaxa tatajawa Gerardo Miranda
satäwa; jupaxa mamajawa, Daniela Ramos satäwa; jupaxa jilajawa
Daniel Miranda satäwa.
JUMARAKI QILLQT’AM
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………….
Nayaxa Dani Lima satäthwa; jupaxa chachajawa, jupaxa Marco satäwa,
jupaxa William satäwa, jupaxa jiliri wawajawa; jupaxa Andi satäwa,
jupaxa sullka wawajawa; jupaxa jisk’a anujaxa, jupaxa Dogui satäwa.
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………….
Escribe las traducciones de las siguientes interrogaciones.
Castellano Aymara
¿Cuál es tu nombre? ………………………………………..
¿khitisa jupaxa? ………………………………………..
¿kunas sutipaxa? …………………………………………
Jumasti? …………………………………………
Ella es mi mamá ………………………………………..
Él es mi perro …………………………………………
18
AYMARA ARU YATINTAWI
4.. IRNAQAWINAKATA YATIQAÑANI
Arunaka Sufijo –iri nominaliza el verbo
Arxatiri Yapu luriri Piquta anatiri
T’axsuri Jakhuri Phayiri
Qulliri Panka aljiri Qillqiri
Marka irpiri/ Suyu irpiri T’ant’a luriri Kañasku q’iwiri
Laka ch’akh qulliri Yatiqiri Yatichiri
Preguntando por 2da persona
P. Jumaxa kunansa irnaqta?
R. Nayaxa yatichirita irnaqtha
P. Jumaxa kunansa irnaqta?
R. Nayaxa tanta luririta irnaqtha
Preguntando por 3ra. persona
P. Jupaxa kunansa irnaqi?
R. Jupaxa qullirita irnaqi
19
AYMARA ARU YATINTAWI
Aruskipawi
P. Kamisaki kullaka
R. Waliki kullaka
P. Jumaxa kunansa irnaqta?
R. Nayaxa jakhurita irnaqtha, jumasti?
P. Nayaxa arxatirita irnaqtha
R. Jikisiñkama kullaka
P. Jikisiñkamaya kullaka
Jichhaxa jumaraki aka jikt’anakaru phuqhañcham
P. Kamisaki kullaka
R. Waliki …………………….
P. Jumaxa kunansa irnaqta?
R. …………………………………Jumasti?
P. Nayaxa ……………………………..……………Jikisiñkama kullaka
R. ……………………………………………
P. Kamisaki kullaka?
R. Waliki …………………….
P. Jumaxa kunansa irnaqta?
R. …………………………………………Jumasti?
P. Nayaxa ……………………………. Qharurkama kullaka
R. ………………………………
P. kunasa kullakamana sutipaxa?
R. Jupaxa…………………………………………………….
P. Jupaxa kunansa irnaqi?
R……………………………………………………………..
P. kullakamasti?
R……………………………………………………………..
20
AYMARA ARU YATINTAWI
Unidad 3
KIMSÏRI SARAWI T’AQA
Jakhunakampi jisk’tawinaka
jiskt’asiñäni
Aymara jakhunaka uñt’añäni
21
AYMARA ARU YATINTAWI
1. JAKHUNAKA
1. Maya
MAYATA TUNKARU KIRKIÑÄNI
2. Paya
Maya paya kimsa pusi phisqa qulilitay suxta paqallqu
3. Kimsa
kimsaqallqu llätunka tunka (bis)
4. Pusi
5. Phisqa Ukjam sasina kirkiñäni qulilitay
6. Suxta Aka jach’a anat urunxa kusisiñäni
7. Paqallqu
Ukjam Sasina kirkiñani qulilitay
8. Kimsaqallqu
Aka jach’a anata urunxa thuqt’asiñani
9. Llätunka
Aka jach’a anata urunxa thuqt’asiñani
10. Tunka
11. Tunka mayani 21. Pä tunka mayani
12. Tunka payan 22. Pä tunka payani
13. Tunkia kimasani 23. Pä tunka kimsani
14. Tunka pusini 24. Pä tunka pusini
15. Tunka phisqani 25. Pä tunka phisqani
16. Tunka suxtani 26. Pä tunka suxtani
17. Tunka paqallquni 27. Pä tunka paqallquni
18. Tunka Kimsaqallquni 28. Pä tunka kimsaqallquni
19. Tunka Llätunkani 29 Pä tunka llätunkani
20. Pä tunka 30. kimsa tunka
10. Tunka 50. Phisqa Tunka 90. Llätuunka Tunka
20. Pä Tunka 60. Suxta Tunka 100. Pataka
30. Kimsa Tunka 70. Paqallqu Tunka 200. Päpataka
40. Pusi Tunka 80. Kimsaqallqu Tunka 1000. Waranqa
22
AYMARA ARU YATINTAWI
Aka jakhunakarjam phuqhacham
63 23
27 13
35 77
48 32
54 25
88 79
33 58
79 26
Aka jakhuwinaka qillqantam.
2 + 15 =
2 + 20 =
2 + 25 =
8 + 7 =
12 + 13 =
22 + 20 =
33 + 42 =
55 + 13 =
37 + 8 =
15 + 9 =
23
AYMARA ARU YATINTAWI
QAWQHA “CUANTO”
JISKT’AWINAKA
Qawqha marnitasa kullaka
Nayaxa Kimsa tunka maranithwa
Jumastï, qawqha maranitasa jilata?
Nayaxa kimsaqallqu tunka mayani maranithwa
JISKT’AWINAKA PHUQHAÑÄNI.
Qawqha maranitasa kullaka?
Nayaxa Kimsa tunka maranithwa
Jumaxa qawqha maranitasa?
________________________________
Qawqha maranitasa?
________________________________
Uñt’asiñataki.
Nayaxa ……………………………… sutinithwa/satäthwa
Chukiyawu yuritathwa/ markankirithwa.
Pä tunka maranithwa
Yatiqirithwa
Nayaxa Chavo satäthwa
Mexico markankirithwa.
Kimsaqallqu maranithwa
Actorathwa
24
AYMARA ARU YATINTAWI
Jakhuwinaka qillqañani
1 ……………………..
2 ……………………..
3 ……………………..
4 ……………………..
5 ……………………..
6 ……………………..
7 ……………………..
8 ……………………..
9 …………………........
10 …………………………..
25
AYMARA ARU YATINTAWI
AKA CHHAXLLU ARUTA JAKHUNAKA KATUPXAÑANI:
Maya Tunka mayani. Kimsa tunka
Paya Tunka payani. Pusi tunka
Kimsa Tunka kimsani. Phisqa tunka
Pusi Tunka pusini. Suxta tunka
Phisqa Tunka phisqani. Paqallq tunka
Suxta Tunka suxtani. Kimsaqallq tunka
Paqällqu Tunka paqallquni. Llä tunk tunka
Kimsaqallqu Tunka kimsa qallquni. Pataka
Llä tunka Tunka llä tunkani. Mä waranqa
Tunka Pä tunka
26
AYMARA ARU YATINTAWI
QAWQHA “CUANTO” /Qawqha kullakanitas?
Jiskt’awinaka
P. Qawqha maranitasa kullaka?
R. Nayaxa Kimsa tunka maranithwa
P. Qawqha kullakanitasa? Janiwa kullakanikthti
R. Nayaxa kimsa kullakanithwa
Janiwa wawanikthti
P. Qawqha jilanitasa?
R. Nayaxa mä jilanithwa
Jiskt’awinaka phuqhañäni.
P. Jumaxa qawqha wawanitasa? P. Qawqha masinitasa?
R. R.
P. Qawqha utanitasa? P. Qawqha tiwananitasa?
R. R.
P. Jumaxa qawqha phisinitasa? P. Qawqha qillqañanitasa?
R. R.
Aruskipawi
P. Kamisaki kullaka
R. ............................................................
P. Kunasa sutimaxa?
R. ............................................................
P. Qawqha maranitasa?
R. ............................................................
P. Jumaxa kunansa irnaqta?
R. ............................................
P. kunasa ......................sutipaxa?
R. ............................................
P. waliki akana suytam amp suma
R. ............................................
27
AYMARA ARU YATINTAWI
2. JUPAXA QAWQHA MARANISA
P. Jupaxa qawqha maranisa?
Janiwa kullakanikiti R. Jupaxa tunka llatunkanani maraniwa
P. Qawqha wawanisa?
Janiwa wawanikiti
R. mä wawaniwa
Jichhaxa jumaraki aka jamuqanaka uñxatasa phuqhancham
70 20 12 45 25
Julio María Daniel Roberta Mabel
1. Jumaxa qawqha maranitasa?
Nayaxa………………………………………………………………….
2. Julioxa qawqha maranisa?
Jupaxa.................................................................................................
3. Daniel jilataxa qawqha maranisa?
Jupaxa………………………………………………………………..
4. Mariaxa qawqha maranisa?
Jupaxa………………………………………………………………..
5. Mabelaxa qawqha maranisa?
………………………………………………………………………..
6. ………………………………………………………………….?
Jupaxa ....................................................................................................
Aruskipawi
R. kunjamasktasa?
P…………………………………….
R. khitisa jupaxa?
P……………………………………..
R. kunasa sutipaxa?
P………………………………………
[Link] maranisa?
P………………………………………
28
AYMARA ARU YATINTAWI
3. YÄNAKA UÑT’AÑATAKI
UKAXA
UKAXA
KUNASA?
CHUMPAWA
Arunaka
- Phiskhuña - Aru pirwa -Qunuña -Laphi - Saminaka
- Qillqañ panka - Panka - Atamiri - Ullañ uta - Qillqaña
- Chiqar sarayiri -K’aphuntiri -Arichiri -Laphaqiri
- Laphi -isi - qunuña - Tiwana
Demostrativos: Singular aka está, esto, este
Uka esa, eso, ese
Khaya aquel, aquello
Pronombre interrogativo “Kuna”
R. Ukaxa piñawa.
P. Akaxa kunasa?
R. Ukaxa piñawa
P. Ukaxa kunasa?
29
AYMARA ARU YATINTAWI
P. Khayaxa kunasa? [Link] urphilawa
Jichhaxa jumaraki aka jamuqanaka uñxatasa phuqhancham
P: Akaxa kunasa? P: Ukaxa kunasa?
R:.............................. R: …………………………
P: Akaxa kunasa? P: Ukaxa kunasa?
R: …………………….. R: ……………………………
P: Akaxa kunasa? P: Khayaxa kunasa?
R: …………………….. R: …………………………..
P: Khayaxa kunasa? P: Akaxa kunasa?
R: Ukaxa ….…………………… R: ………………………
P: Akaxa ……………? P: Ukaxa kunasa?
R: …………aru pirwawa R: ……………………………
30
AYMARA ARU YATINTAWI
4. SAMINAKA
Q’illu amarillo
Janq’u blanco
Arumi naranjado
Ch’uxña verde
Kulli lila
Wila rojo
Larama azul
Adjetivos tamaño
JACH’A
TANTIYU
JISK’A UIUUU
Akaxa jach’a pankawa
Ukaxa q’illu isiwa
Jisk’a larama jukumariwa
Tantiyu chumphi tiwana
Jach’a ch’uxña qillqkatañawa
Tantiyu yatichiriwa
Jisk’a janq’u isiwa
31
AYMARA ARU YATINTAWI
Uta
Quqa
Qala
Quta
Saminakata aruskipañäni.
P. Kuna saminisa qillqañaxa?
KUNASA, KUNASA TAYKAXA WALI R. Qillqañaxa janq’u saminiwa
JAYRA, WAWAPAXA WALI Q’APHA
KUNASA? P. Kuna saminisa piqutaxa?
KUNASA, KUNASA WILA
R. Piqutaxa ch’iyarawa
KACHUCHANI QUNQURISA
QHIPHAJARU UÑTATA KUNASA?
32
AYMARA ARU YATINTAWI
Aka jiskt’anakaru qillqt’asa phuqhanchanäni
P: Kuna saminisa willkaxa?
R: Willkaxa q’illu saminiwa
P: Kuna saminisa ch’isiqirixa?
R: …………………………………………………………………………………………
P: Kuna saminisa pantalunaxa?
R: …………………………………………………………………………………………
P: Kuna saminisa sapatusaxa?
R: …………………………………………………………………………………………
P: Qawqha saminisa wiphalaxa?
R: ………………………………...............................................................................
P: Quqaxa kuna saminisa?
R: …………………………………………………………………………………………
P: Qillqañamaxa kuna saminisa?
R: …………………………………………………………………………………………
P: Kuna saminisa wayuñaxa?
R: …………………………………………………………………………………………
Aka arunakaru jakhunakampi phuqhanchañäni
Jakhunaka 1 saminaka 2 wila masinaka 3 yänaka 4
..2…… chupika ………….tunka ...............qillqañ panka
………..qillqaña …… …. Jilata .............ch’uxña
……….suxta ……… atamiri ..............q’illu
………..larama ………Pusi tunka ..............uqi
33
AYMARA ARU YATINTAWI
Unidad 4
PUSIRI SARAWI T’AQA
Janchi sutinaka usunakata
yatxatañäni
Aymara aru parlaña, ullaña
Qillqt’aña yatiqañäni
34
AYMARA ARU YATINTAWI
1. JAQI JANCHI SUTINAKA
a. Ñik’uta
j. Kunka
b. Para
k. Nayra
c. Nasa
l. Jikhani
d. Qunquri
m. T’usu
e. Jinchu
n. Kunka
f. Kayu
o. Ajanu
g. Laka
p. T’usu
h. Chara
q. Ch’ina
i. Lajra
r. K’achi
s. Puraka
Jiskt’awinaka.
Kunasa jumaruwa ustama? Kunasa jumaruwa ustama?
Nayaruwa p’iqiwa usutu. ........................................................
Kunasa jumaruwa ustama? Kunasa jumaruwa ustama?
Nayaruwa nayranakawa usutu. ........................................................
Kunasa jumaruwa ustama? Kunasa jumaruwa ustama?
........................................................ ........................................................
Kunasa jumaruwa ustama? Kunasa jumaruwa ustama?
........................................................ .....................................................
Kunasa jumaruwa ustama?
........................................................
Kunasa jumaruwa ustama?
........................................................
35
AYMARA ARU YATINTAWI
Aruskipawi
P. Aski urukipana kullaka
R. Aski urukipanya jilata
P. Kunasa ustama?
R. Nayaruxa p’iqiwa usutu.
P. Jumarusti?
R. Nayaruxa kunkawa usutu.
P. jikisiñkama kullaka
R. Jikisiñkama jilata ARUSKIPAWI
P. Aski urukipana kullaka
R. Aski …………………………….
P ................................ ........................ustama?
R. Nayaru ..........................................................
P. Jumarusti?
R. Nayaruxa ……………………
P. jikisiñkama kullaka
R. ………………………………………
Aka jamuqanakaru phuqhanchañani
….....……………. …………………….. ………………. …………………….
JISKT’AWI
Akaxa ustamti?
Jisa janiwa
Amparamaxa ustamti?
Purakamaxa ustamti?
36
AYMARA ARU YATINTAWI
………………………. ……………………… ……………………. …………………….
……………………….
…………………….
……………….....….. ………………………. ………………………. …………………..
37
AYMARA ARU YATINTAWI
2. KUNSA LURASKTA?
Verbos.
➢ Luraña ➢ Alaña ➢ Apthapiña
➢ Ikiña ➢ Aljaña ➢ Yatiqaña
➢ Anataña ➢ Yanapt’aña ➢ Irnaqaña
➢ Manq’aña ➢ Jachaña ➢ Umaña
Sufijo -sk
JISK’TAWINAKA.
Jumaxa kunsa luraskta? kunsa luraskta?
Nayaxa jachaskthwa. Nayaxa yanapt’askthwa.
kunsa luraskta?
……………………..
kunsa luraskta?
……………………..
kunsa luraskta?
……………………..
kunsa luraskta?
……………………..
kunsa luraskta?
……………………..
38
AYMARA ARU YATINTAWI
Aruskipawi
Maya
Kamisaki?
Waliki, jumasti?
Walikiraki, Kunsa luraskta?
Nayaxa ajedrez anaskthwa.
Waliki, jikisiñkama.
jikisiñkamaya.
Aruskipawi.
Paya
Kamisaki?
……………………………………..
Wali…………….., Kunsa luraskta?
Nayaxa ………………………………….
Waliki, jikisiñkama.
……………………………………...
39
AYMARA ARU YATINTAWI
3. KAWKINKIRITSA ARUSKIPAÑÄNI
Pronombre interrogativo KAWKI “¿Dónde?”
JISKT’AWINAKA
Jumaxa kawkinkiritasa?
Nayaxa Oruro markankirithwa.
Jumasti? kawkinkiritasa?
Nayaxa Tarija markankirithwa.
Jichhaxa jumaraki aka jikt’anakaru phuqhañcham
Jumaxa kawkinkiritasa?
Nayaxa ………………………………………………. markankirithwa.
Jumaxa kawkinkiritasa?
Nayaxa ………………………………………………. markankirithwa.
Jumaxa kawkinkiritasa?
Nayaxa ……………………………………………………………………
kawkinkiritasa?
Nayaxa ……………………………………………………………………
kawkinkiritasa?
Nayaxa …………………………………………………………………..
40
AYMARA ARU YATINTAWI
Jiskt’awinaka Phuqhanchañäni
Aski urukipana
……………………………………………..
kunasa sutimaxa?
………………………………………………………………………..
Qawqha maranitasa?
………………………………………………
Kawkinkiritasa?
………………………………………………………………………………..
Jikisiñkama
………………………………………………………………………………..
Aka jamuqanaka uñjatasa qillqt’añani.
41
AYMARA ARU YATINTAWI
4. KAWKHANSA QAMASTA?
Pronombre interrogativo KAWKI “¿Dónde?”
Verbo: qamasiña/ utjasiña
Jumaxa kawkhansa qamasta?
Nayaxa Cala Cotana qamasthwa.
Jumasti? kawkhansa utjasta?
Nayaxa San Pedrona utjasthwa.
Jichhaxa jumaraki aka jikt’anakaru phuqhañcham
Jumaxa kawkhansa qamasta?
Nayaxa ………………………………………………………….
Jumasti? kawkhansa utjasta?
Nayaxa …………………………………………………………
Aka jikt’anakaru phuqhañcham
Aski urukipana
……………………………………………………………………………………………
Kunasa sutimaxa?
……………………………………………………………………………………………
Qawqha maranïtasa?
……………………………………………………………………………………………
Kawkinkiritasa?
……………………………………………………………………………………………
Jumaxa kunansa irnaqta?
……………………………………………………………………………………………
Jumaxa kawkhansa qamasta?
……………………………………………………………………………………………
42
AYMARA ARU YATINTAWI
5. JUTIRI PACHA
Arunaka
Qhathu Yatiqaña uta Manq’aña uta
Jach’a yatiqaña uta Qullqi uta Qullaña uta
TIEMPO FUTURO
El tiempo futuro son los hechos, acciones o acontecimientos venideros.
En la conjugación verbal se quita la terminación –ña del verbo y se adhiere las
terminaciones marcadoras del tiempo ejemplo:
Saraña “ir” saraña
Primera persona ´´
Segunda persona ´´ta
EJEMPLO
Nayaxa sarä Nayaxa ullä
Jumaxa saräta Jumaxa ulläta
Lurayirinaka
Irnaqaña Manq’aña Ullaña
Alaña Yanapaña Qillqaña
Umaña Uñjaña Yatiqaña
Aljaña Ist’aña Manq’aña
43
AYMARA ARU YATINTAWI
Jichhaxa jumaraki lurayirinakampi qillt’am.
Nayaxa
Jumaxa
ARUSKIPAWI
Jumaxa kawkirusa saräta?
Nayaxa qhaturu sarä.
Jumasti? kawkirusa saräta?
Nayaxa qullaña utaru sarä
Aka jikt’anakaru phuqhañcham
Jumaxa kawkirusa saräta?
Nayaxa ………………………………………………. sarä.
kawkirusa saräta?
Nayaxa …………………………………………………………
P: Kamisaki
R: …………………………………………………..
P: Jumaxa kawkirusa saräta?
R: Nayaxa ……………………………………… sarä. Jumasti?
Nayaxa …………………………………………………………
44
AYMARA ARU YATINTAWI
Qillqañäni.
Nayaxa Walter Romero satäthwa, La Paz markankirithwa, pä tunka
kimsani maranithwa, San Jasintona jakasthwa, yatichirita irnaqtha, Tarija
markaru sarä.
Nayaxa Maria Mamani satäthwa, kimsa kullakanithwa, paya phisinithwa,
pusi chhiwchhinithwa.
Jumaraki qillqt’am.
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………….
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………….
45
AYMARA ARU YATINTAWI
46