NIVEL 5
Nombre del docente: Mtro. Victoriano de la Cruz Cruz
[email protected] www.vitepoxteco.com
Cel. 3311327450
Fecha de Inicio: 21 DE MAYO DE 2022
Fecha de cierre: 16 DE JULIO DE 2022
Lugar: Genera Alternativas, Guadalajara
Horas: 18
Salón: Principal
Objetivos del curso: .
- El alumno aprenderá la lengua de manera oral y escrita el náhuatl de la Huasteca
Veracruzana. Además, vinculará los aspectos históricos, sociales y culturales de
esta cultura.
- Conocerá la escritura del náhuatl contemporáneo, principalmente grafías que están
en proceso de normalización por parte del INALI
Descripción del Curso:
o Los estudiantes desarrollarán habilidades comunicativas en la comprensión
auditiva, expresión oral, lectura y escritura.
o Los estudiantes trabajarán un mínimo 16 horas.
-Temática gramatical
Clases
1
- Iría a…
1
- Hubiera trabajado…
1
- Las posposiciones
2 - las palabras de relación
- Los nexos.
1 - Los préstamos preposicionales.
2 - Los verbos auxiliares.
- El sufijo causativo.
1
-
- El sufijo aplicativo.
1 -
1 Los verbos irregulares.
2
1. Niyaskia
1.1. Yankwik tlahtolli
Nimomachtiskia nielokwaskia nitekitiskia
_____________ ________________ _______________
ininechnotsaskiah intlakwaskiah nipinawaskia
_______________ ________________ _______________
1.2. Sekin piltekitsitsin
Tonatih: ¿Tlen tikchiwa ika motlamamal?
Modo condicional futuro
Xochitl: Naman niyaskia Mexihko san axniwelki. -skia
Tonatih: ¿Kenke?
-skiah
Xochitl: Nepa nitekitiskia iwan nimomachtiskia.
Tonatih: Kwaltitok.
Xochitl: No nipalewiskia noiknih.
1.3. Xitlahtolkwapa / traduce las siguientes frases.
niyaskia millah san tlawel tona. _____________________________.
nimomachtiskia naman ipanpa mostla axniwelis
_________________________________________________________.
Tiyaskia Manzanillo weyatl san axonkah tomin.
________________________________________________________.
Tikkwaskiah michin san nikkowki pitsonakatl.
________________________________________________________.
Tielokwaskiah san amo tikkowkeh.
________________________________________________________.
3
1.4. Xikkaki iwan xikpowa inin tlapowalistli. / Escucha y lee el
siguiente texto.
Notatah iwan na naman tinemiskiah nepa Tsapopan san axtiyahkeh ipampa nepa naman
kiihtoah tlawel temahmatih. Na niknekiskia naman nipaxalos Puerto Vallarta.
4 tipos de clases de verbos. Reglas
Clase 1
Nitekiti > nitekitiskia
Clase 2
Nikpiya > nikpiyaskia
Clase 3
Nimotlaloa > nimotlaloskia a se elimina
Nimaltia > nimaltiskia a se elimina
Clase 4
Nikkwa > nikkwaskia
4
2. Nitekititoskia
2.1. Yankwik tlahtolli
Nitekititoskia axnitlakwahtoskia nimechkaktoskia
_______________ ________________ _______________
Nieloixkatoskia tinechilwihtoskia nimisnotstoskia
_______________ ________________ _______________
2.2. Escucha las siguientes frases al náwatl.
1. Nitekititoskia naman san axniyahki.
2. Tinechilwihtoskia tlan naman axtiweli.
3. Inkitekiwihtoskiah keman monekiyaya.
4. Nimomahtihtokia nawatl keman nikonetsin nieliyaya san axonkayaya.
5
Reglas. 4 tipos de clases de verbos.
Clase 1
Nitekiti > nitekititoskia
Clase 2
Nikpiya > nikpixtoskia se elimina la /a/ se cambió la /a/ + -toskia
Niktsakwa > niktsakwtoskia se eliminó la vocal /a/ + -toskia
Clase 3
Nimotlaloa > nimotlalohtoskia se elimina se agregó la h + -toskia.
Nimaltia > nimaltihtoskia se elimina se agregó la h + -toskia.
Clase 4
Nikkwa > nikkwahtoskia se agrega la h + toskia.
6
3. Totlalpan
3.1. Yankwik tlahtolli
tlachi noixpan moikan
_______________ ________________ _______________
motepotsko kailtik noixteno
_______________ ________________ _______________
3.2. Revisen las palabras de relación, también se les conoce como sustantivos relacionales
y posposiciones.
Cuadro de las palabras de relación
Posesivo Palara de relación Significado
-kwitlapan “en la espalda de”
-wahka “lejos de”
-wan “y, en compañía de”
-ikan “detrás de”
-ixteno “enfrente de”
Prefijo de posesión -tepotsko “detrás de”
+
-kan “en, lugar de”
te-
Raíz sustantiva -ihtik “dentro de”
tla-
-ixko “Enfrente de”
-ixpan “enfrente de”
-nechka “cerca de”
-tech “junto a”
-teno “en la orilla de”
-tsalan “debajo de”
-tsintlan “en la base de”
Raíz sustantiva + - -pan
ti- -tlan “lugar de”
7
Raíz verbal o raíz -yan
sustantiva + -ti-
-ko “en…”
-chi “debajo de”
Raíz sustantiva -nal “al otro lado del
agua”
-tlah “abundancia de”
3.3. Revise el siguieten diálogo.
a).
Tonatih: Piyali, ¿kanin tiitstok?
Xochitl: Nikan nokalihtik.
Tonatih: Kwaltitok, ¿tiwelis tiyas kalteno?
Xohitl: Kena, ¿kenke?
Tonatih: Nipanok tiankisko iwan nikwika sekin xokotl iwan tlakwalli
iwan nikneki xinechpalewi.
Xochitl: nopay niyah.
e).
Tonatih: Tlawel tlatotonia ni kalihtik
Xochitl: Kena melawak.
Tonatih: Ma tiyakan kalteno. Ma tikkowatih se asetl nikan nechka.
Xohitl: Ma tiyakan
Tonatih: Ne iixpan Teopan onkah.
Xochitl: Kena, nelkwahkwalli.
3.4. Achi tlahtolli / frases.
Ne amoxtli xiktlali tlalchi. ___________________________________.
Ni amoxtla xiktlali noixpan. ___________________________________.
Ne amoxtli xiktlali wahkapan. ___________________________________.
Ni amoxtli xiktlali nonakastlan. ___________________________________.
8
Notisa eltok noixpan. ___________________________________.
3.5. ¿Kanin tiitstok...? / ¿en dónde se encuentra…?
¿Ahkiya itstok noixpan?
¿Ahkiya iitstok moixpan?
¿Tlen eltok inakastlan ____________________?
¿Tlen eltok iikan _________________________?
¿Tlen eltok nonakastlan?
3.6. Xikitta inin ixkpinkayotl / observa las siguientes imágenes.
____________________________ ____________________________
____________________________ _____________________________
3.7. ¿Kanin niitstok?
9
Na naman niitstok kalihtik, iwan naman namantsin kisas iwan nimoketsas nokalixpan. Naman
iitstok nokalixpan iwan kitta miyak tlamantli. Nokalnakastlan onkah se yehyektsin xochitl wan se
weyi tetl. Nokakalikan nesi we weyi kwawitl iwan nohkiya miyak kalli.
______________________________________________________________________________
______________________________________________________________________________
______________________________________________________________________________
______________________________________________________________________________
_____________________________________.
10
4. Piltlahtoltsitsin
4.1. Yankwik tlahtolli.
Atlak teipan ketl
_______________ ________________ _______________
San namantsin sanok
_______________ ________________ _______________
4.2. Namantsin timechnextiliseh sekinok tlahtolli.
Las partículas
Ma “que” ketl “dizque”
Tlan “si” atlak “quizás”
Yon “ni” teipan “después”
Sanok “apenas” nimantsin “pronto”
San “solamente” monequi “es necesario”
uel “quizás”
Las interjecciones
oweh Afirmativo a’aa Así es
ahá, así es aaah Denota afirmación
ahh a poco mmm Denota gusto, y ¿qué?
a’ah no tz’ tz’ tz’ Denota miedo
ay, denota sorpresa jutalah denota sorpresa o enojo
aye denota dolencia ho de duda
nitah denota sorpresa asoh mechah denota sorpresa
nitah nanitah denota miedo howepotah Denota enojo
atlac denota duda jotah denota sopresa
totiotsin Ay Dios anteleh denota rapidez
a).
11
- ¿tiyas titekititi?
- Oweh.
- Nitah nanitah, ¿tlen mitspantik?
- Nechmakilihkeh.
-¿Atlak tlaawetsis?
- Na nikita kena iwan chikawak.
-¿Sanok pewas tlamachtilistli?
- Kena, namantsin pewas.
12
5. Los verbos auxiliares
5.1. Yankwik tlahtolli
Nitlakwahtok nimomachtihtok nitekititok
_______________ ________________ _______________
Nitlakwahtoya nipanotoya nikchiwtoya
_______________ ________________ _______________
Los verbos auxiliares
Hay nueve verbos auxiliares que se conectan al final del núcleo pretérito de otro verbo por medio de la
ligatura -t(i)-. Se conserva la i final de la ligatura cuando el verbo auxiliar inicia con una consonante, y se
pierde cuando inicia una vocal. Cada construcción puede conjugarse en diversos tiempos y modos verbales.
Son los siguientes:
-t(i)- + o = -tok estar…
-t(i)- + ewa = -tewa- hacer algo antes de partir
-t(i)- + ihka = -tihka- permanecer parado o estático
-t(i)- + yowi = -tiyowi- ir…
-t(i)- + walowi = -tiwalowi- venir…
-t(i)- + kah = -tikah- estar en progresivo
-t(i)- + wetsi = -tiwetsi- pasar a hacer algo con rapidez
-t(i)- + nemi = -tinemi- andar…
-t(i)- + kisa = -tikisa- pasar a hacer algo de paso.
Para verbos principales, las reglas de uso en los verbos principales.
1 itta>itta No sufren ninguna pérdida de vocal.
2 teki>tek Hay elisión vocálica y en algunos casos cambio fonético, piya > pix
3 selia>selih Pierde la vocal y se le agrega la h-
3 poloa>poloh Pierde la vocal y se le agrega la h-
4 kwa>kwah Únicamente se le agrega la h-
13
Haber “presente perfecto”
Sg Pl
-tok -tokeh Presente perf.
Verbo principal -toya -toyah Copretérito
Sujeto Objeto -tos -toseh Futuro
-toskia -toskiah Condicional
fut.
Clase 1
Nichokatok “yo he llorado”
Nichokatoya “yo había llorado” Verbo instransitivo
Nichokatos “yo habré llorado”
Nichokatoskia “yo habría llorado”
Clase 2
Nimitskaktok “yo te he escuchado
Nimitskaktoya “yo te había escuchado” Verbo transitivo
Nimtskaktos “yo te habré escuchado”
Nimitskaktoskia “yo te habría escuchado”
Clase 3
Nimomachtihtok “yo habré estudiado”
Nimomachtihtoya “yo había estudiado” Verbo transitivo con morfema reflexivo
Nimomachtihtos “yo habré estudiado”
Nimomachtihtoskia “yo habría estudiado”
Clase 4
Nielokwahtok “yo he comido elotes” Verbo transitivo con objeto incorporado
Nielokwahtoya “yo había comido elotes”
Nielokwahtos “yo habré comido elotes”
Nielokwahtoskia “yo habría comido elotes”
“hacer la cosa antes de partir” Lit. nacer, levantar
Sg Pl
-tewki -tewkeh Pasado
-tewa -tewah Presente
-tewas -tewaseh Futuro
Sujeto Objeto Verbo principal -tewaskia -tewaskiah Condicional
fut.
-tewtoskia -tewtoskiah Condicional
pasado
14
Clase 1
Nichokatewki
Nichokatewa
Nichokatewas
Nichokatewaskia
Nichokatewtoskia
Clase 2
Nimitskaktewki
Nimitskaktewa
Nimitskaktewas
Nimitskaktewaskia
Nimitskaktewtoskia
Clase 3
Nimomachtihtewki
Nimomachtihtewa
Nimomachtihtewas
Nimomachtihtewaskia
Nimomachtihtewtoskia
Clase 4
Nielokwahtewki
Nielokwahtewa
Nielohkwahtewas
Nielohkwahtewaskia
Nielokwahtewtoskia
“andar”
Sg Pl
-tinenki -tinenkeh Pasado
Verbo -tinemi -tinemih Presente
Sujeto Objeto principal -tinemis -tinemiseh Futuro
-tinemiskia -tinemiskiah Condicional
fut.
“pasar a hacer algo y continuar”
Sg Pl
-tikiskeh -tikiskeh Pasado
Verbo principal -tikisah -tikisah Presente
Sujeto Objeto -tikisas -tikisaseh Futuro
-tikisaskia -tikisaskiah Condicional
fut.
15
6. El causativo
6.1. Yankwik tlahtolli
Nimomachtia tinechmachtia tinechwetskiltia
________________ _______________ _________________
tikinmiktia Tinechpanoltia nimitspahtia
________________ ________________ _________________
miki + tia > miktia
tema + tia > temitia
wetska + ltia > wetskiltia
mati + tia > machtia
temo + huia > temowia
1. nikmati > nimomachtia/ nitlamachtia / nimitsmachtia nawatl
2. tiwetska > tinechwetskiltia
3. telpokameh tlapoloah > telpocameh kintlapololtiah oquichpilmeh
4. ixpoliwi milli > tlapiyalmeh quiixpoliwiltiah milli
5. mahmawih > mitsmahmawtiah
6. nimiki > nikinmiktia xopepemeh
7. tipano ipan weyi atl > titechpanoltia ipan weyi atl
8. Martha quitema etl > Martha kitemitia koxtalli
16
9. intlehkoh > inkitlehkoltiah elotl ipan mesa
10. kisah > kikixtiah tomin
17
7. El aplicativo
7.1. Yankwik tlahtolli
Nimitstlanewilia nimitschiwilia nikpanoltia niktlachilia
_______________ _____________ ___________ _______________
Nimitztekilia tikpiwilia nimitzkowilia nimitzkakilia
________________ _____________ ___________ _________________
7.2. Identifica las raíces en el uso del sufijo aplicativo.
kaki + lia > kakilia
kowa + lia > kowilia
kixtia + lia > kixtilia
mati + lia > machilia
selia + lia > selwilia
7.3. Ejemplos de cambio de valencia verbal: con aplicativo.
1. nimotlanewi tomin > nimitstlanewilia tomin
2. tikpiwia istatl > tikpiwilia iwtatl tixtli
3. Victor wetzka > Victor nechwetskilia
4. nikkaki > nimitskakilia tlen tikihtoa
5. nikchiwa tlaxkalli> nimitschiwilia tlaxkalli
6. nikkowa pantsin > nimitzkowilia pantsin
7. nimahmawi > nikinmawilia koameh
18
8. nikpanoltia kwawitl ipan weyi atl > nimitspanoltilia mote
9. niknextia yankwik nopantalon > nimitznextilia yankwik nopantalon
10. nikkixtia etl ipan kaxah > nimitskixtilia moe.
11. nikteka atl > nimitztekilia atl
12. nitlachiya > niktlachilia tekitl
13. nitlahtlani > nimitstlahtlanilia
7.4. Tlatenpowalli.
Tonatih: Piyali.
Xochitl: ¿Kenke timokwesoa?
Tonatih: Na axnikpiya tomin iwan naman nikneki nimitstlanewilis.
Xochitl: ¿Keski tikneki?
Tonatih: Na nikneki san $500 pesos.
Tonatih: Piyali. ¿Tlen tikchiwilia mosiwapil?
Xochitl: Na nikxilwia, axkineki moxilwis iwan ya tsahtsiya.
Tonatih: Namantsin nimitsnextilis ken tikxilwis.
Xochitl: .Kena.
19
onatih: Piyali.
Xochitl: ¿Kenke timokwesoa?
Tonatih: Na axnikpiya tomin iwan naman nikneki nimitstlanewilis.
Xochitl: ¿Keski tikneki?
Tonatih: Na nikneki san $500 pesos.
LOS PREFIJOS VERBALES
neg. sujeto específico direccional reflexivo indefinido
Sujeto Objeto Direccional reflexivo Indefinido Núcleo Número
Verbal
ni- nech- on- mo- te- -0
ti- mits- wal- tla- -h
0- k-, ki-
ti- tech-
in- mech-
0- kin-
Repaso
Clases de verbo en pasado.
Tlempano “presente”
Tlach. 1 Tlach. 2 Tlach. 3 Tlach. 4
nichoka nikpiya Nimotlaloa nikkwa
tichoka tikpiya timotlaloah tikkwa
choka kipiya Motlaloah kikwa
tichokah tikpiyah Timotlaloah tikkah
inchokah inkipiyah Inmotlaloah inkikwah
chokah kipiyah Motlaloah kikwah
Tlempanoc “pasado”
Tlach 1 Tlach. 2 Tlach. 3 Tlach. 4
nichokak nikpixki nimotlalohki niccuahki
tichokak tikpixki timotlalohki ticcuahki
chokak kipixki motlalohki quicuahki
tichokakeh tikipixkeh timotlalohkeh ticcuahkeh
inchokakeh inkipixkeh inmotlalohkeh inquicuahkeh
chokakeh kipixkeh motlalohkeh quicuahkeh
20