GUARANI
Mbo’ehára: Lidia Ferreira
ÑE´ẽ JURUGUA HA ÑE´ẽ TĨGUA
*Ñe´ẽ jurugua: Ha´e ogueraháva tai jurugua añónte.
Techapyrã: arai, kokue, jeroky, po, óga, jasy, kuarahy.
*Ñe´ẽ tĩgua: Ha´e ogueraháva tai tĩgua. Ogueraháramo peteĩ tai tĩgua.
Añónte ha´éma ñe´ ẽ tĩgua.
Techapyrã: mitã, memby, ména, mesa, akã, pysã, kũ, tĩ, muña.
A- Emohenda ñe´ẽnguéra
Syva – hova – kangue – rye – akâ – po – pire – kochõ – py – resa – topepi – tãi – ajúra –
purahéi – pirapire – yvytu – te´ongue – tumby –hu`u – tî
Ñe´ẽ Jurugua Ñe´ẽ Tĩgua
MUANDUHE GUARANÍME OJEPURÚVA
Los acentos que se utilizan en el guaraní
Guaraníme ojepuru mbohapy muanduhe:
En guaraní se emplean tres clases de acentos:
1- Muanduhe jehaipyre / acento gráfico o tilde.
2- Muanduhe jehaipyre´ ỹ / acento fonético o natural.
3- Muanduhe tĩgua / acento nasal.
1- Muanduhe jehaipyre :Acento gráfico – tilde.
Muanduhe jehaipyre ha´e oje´e, ipu´atãva ha ojehaíva.
Acento gráfico es aquel que se pronuncia y se grafica o se tilda.
Techapyrã
Mbo´ehára Ñandejára tapére yvága ára
áva ýva ári óga téra túva
Yvýre sýpe ýpe ógape johéi kái
2- Muanduhe jehaipyre´ỹ
Acento fonético o prosódico
Mba´épa muanduhe jehaipyre´ ỹ / Acento fonético.
Ha´e muanduhe oje´e, ipu´atã ha ndojehaíriva.
Es aquel que se pronuncia pero no se grafica. Es el acento natural de la lengua.
En guaraní la mayoría de las palabras tienen acento fonético o natural.
Techapyrã
Hesa – yvytu – yvoty – ai – – asaje – ogyke – Jasy – kuarahy – pyta – ype – yvyty –
ama - memby – hasy – py – jepichy – joka.
3- Muanduhe tĩgua - Acento nasal
Muanduhe tĩgua ojepuru guaraníme omyengovia hag̃ua muanduhe
pu´atãme. Omotĩgua katuete pe ñe´ẽ ha ojehai kóicha (~) / El acento nasal
se emplea en guaraní para reemplazar al acento tónico. Nasaliza la palabra y se
representa por medio del siguiente signo (~).
Techapyrã
Ko`ẽme – hu`ũma – porãme – peteĩcha - kuñataĩme – pytũ – he`ẽ - sỹi –
kuã – tãi – morotĩ – mitã – kirirĩ – pytã – kyre`ỹ - ña`ẽ - ñe`ẽ - akỹ .
Ejercitario.
Emoñe`ê ñe`êjoajukuéra ha embohasa guaraníme.
1) Che sy ho´a tapére ha ojoka iñakâ.
……………………………………………………………………………………
2) Pe mitâ osê okápe ipuru’â.
…………………………………………………………………………………….
3)Mo’ôpa hasyve ndéve ko’ágâ.
…………………………………………………………………………………….
.
Extrae de las oraciones las palabras y clasifica según los
tipos de acentos.
a) Acento gráfico:…………………………………………………….
b)Acento fonético:…………………………………………………..
c)Acento nasal:…………………………………………………………