0% encontró este documento útil (0 votos)
124 vistas177 páginas

Vocabulario Bilingüe Achi-Español

Este documento presenta el sexto vocabulario Achi editado por la Academia de Lenguas Mayas de Guatemala. Explica que el idioma Achi es hablado en varias comunidades de Baja Verapaz y describe los esfuerzos de la Academia para documentar y promover el uso del idioma. Finalmente, agradece a las autoridades de la Academia por su apoyo en la creación de este vocabulario.
Derechos de autor
© © All Rights Reserved
Nos tomamos en serio los derechos de los contenidos. Si sospechas que se trata de tu contenido, reclámalo aquí.
Formatos disponibles
Descarga como PDF, TXT o lee en línea desde Scribd
0% encontró este documento útil (0 votos)
124 vistas177 páginas

Vocabulario Bilingüe Achi-Español

Este documento presenta el sexto vocabulario Achi editado por la Academia de Lenguas Mayas de Guatemala. Explica que el idioma Achi es hablado en varias comunidades de Baja Verapaz y describe los esfuerzos de la Academia para documentar y promover el uso del idioma. Finalmente, agradece a las autoridades de la Academia por su apoyo en la creación de este vocabulario.
Derechos de autor
© © All Rights Reserved
Nos tomamos en serio los derechos de los contenidos. Si sospechas que se trata de tu contenido, reclámalo aquí.
Formatos disponibles
Descarga como PDF, TXT o lee en línea desde Scribd

Uchola'j Ch'a'teem

Vocabulario Achi

Achi – Español

Español – Achi

PAXIIL t P Y (2016)

Vocabulario Achi 2016.pmd 3 25/08/2016, 14:22

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Sexta Reedición 2016
K’ulb’il Yol Twitz Paxil
Academia de Lenguas M ayas de Guatemala

Autoridades de la ALMG

Jesús Dionicio Felipe


Ajuwach
Presidente

Pedro Morejón
Aj k’amal uwa chaak
Directora Administrativo

Gregorio Francisco Tomás


ajpwaq
Director Financiero

Felisa Sanic Vicente


Ajk’amal uwach taq ch’a’teem
Directora de la DIPLINC

Cristina Angélica Chávez Zacarías


Ajuwach Nuk'ujach'ob'oneem
Directora de la DIPLAN

Leonel Vargas López


Ajchomaneel chaak

Tinamit Ch’a’teem Achi.


Comunidad lingüística Achi
5a. Av. 3-133 Zona 3 Rabinal, B. V.
Tels. 79388886-91-92

K’ulb’il Yol Twitz Paxiil


Academia de Lenguas Mayas de Guatemala
3a. Calle 00-11 zona 10 Guatemala.
Tel.PBX. 25037000
www.almg.org.gt

Vocabulario Achi 2016.pmd 4 25/08/2016, 14:22

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
K’ulb’il Yol Twitz Paxil
Academia de Lenguas Mayas de Guatemala

Komoon Ch'a'teem Achi


Comunidad LingüísticaAchi

Ucholaj Ch'a'teem Achi


Vocabulario Achi

PAXIIL t P Y (2016)

Vocabulario Achi 2016.pmd 5 25/08/2016, 14:22

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
EB’AJUWACH RE RI TINAMIT CH’A’TEEM ACHI

JUNTA DIRECTIVA DE LA COMUNIDAD


LINGUISTICA ACHI

Alejandro Teletor Velásquez


Ajuwach

Elvy Esmeralda Sis Sis


Uka’mUjuwach

Erito Tecú González


Ajtz’iib’

Otilia Ixcopal Cuxún


Ajpwaq

Lucía González Alvarado


Nab’ee To’oneel

Alberto Acetún Ramírez


Uka’mTo’oneel

Juana Francisca Aj González


UrooxTo’oneel

Vocabulario Achi 2016.pmd 6 25/08/2016, 14:22

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
OKIB’AL RE
Ri Achi e jun Ch’a’teem k’o chupa ri jun re kawinaq chi
ch’a’teem, ri uq’aljisaam ri K’ulb’il Yol Twitz Paxil, wa’kach’a’teb’ex chupa
ri juyub’ taq’ajaal re ri tinamit Baja Verapaz, chupa taq ri tinamit K’ub’uul,
Tz’alama’, Chijaa, Samiyeel Chikaaj jay ri tinamit pa Xiro’m.
Chupa taq ri k’axk’oliil petinaq loq kuuk’ ri moso’iib’ ri taq ch’a’teem
Mayaab’ lik na xkoj ta retaliil pacha’ ri xkoj lo che ri ch’a’teem kaxtila,
ruma taq wa’ ri Maya’ Ch’a’teem xa xkanaj kan pa ch’a’teem jay xa re
kachapab’ex pa jaa, na xkanaj ta kan pa tz’iib’ pacha’ ri ka’an che ri
kaxtila, ruma k’uri’ pa qaq’ab’ k’o wi ri kojch’a’tib’en re, jay pa kiq’ab’
taq ri nimaq jaa re ri q’atab’al tziij kakikoj iil che ri ch’a’teem Mayaab’
jela’ pacha’ ronojel ri ano’nib’al mayaab’ pacha’ kuya’ uchuq’ab’ ri k’iyal
ch’a’teem jay ri k’iyal ano’nib’al re ri tinamit paxil.
Rumal taq wa k’ax chwi taq ri ch’a’teem pa ri nima tinamit, lik chi
rajawaxiik k’uri ri K’ulb’il Yol Twitz Paxil, ureqaleem ri uchaak chwi
kuch’ob’o, kuchakuj xoqo kuyak uwach na’oj chaak pa wuuj pa ka’ib’
jay jun chi ch’a’teem, pacha’ jela’ kayakataj uwach ri uchapab’exiik taq ri
ch’a’teem mayaab’, xoqo kaya’ taj uchuq’ab’ ronoje ri ano’nib’al re ri
tinamit Paxil eb’ajchiqawach, jek’uri’ la’ kaya’taj che uk’utik wa uchola’j
ch’a’teem Achi, ri x’anitajik ruuk’ ri xukmo’tz ri jikib’aam ruuk’ ri q’atoj
tziij w W y re ri junaab’ r u re K’ulb’il Yol Twitz Paxil. Ri xukmo’tz re
ri ch’a’teem Achi jikib’an ruuk’ 1W xuk tz’iib’,1 w ch’aweelaab’ jay p
chi qulaab’.
Ri k’isib’al re urilik jay ujikib’axiik wa wuuj re uchola’j ch’a’teem
x’anitaj ruuk’ molob’al iib’ re urilik wa wuuj chupa ri uk’olib’al ri Tiamit
Achi jay ri puqa’j uchapoom utza’m eb’ajna’ooj puwi’ taq ri ch’a’teem, pa
ri K’ulb’il Yol Twitz Paxil.
Ri unuk’iik wa jun chaak x’anitaj kumal ri tikaweex re ri Tinamit
Achi pa xq’aljisax wi ri jalajuj taq ub’ee ri ub’ixiik ri ch’a’teem, jela’
pacha’ ri utz utz’ib’axiik, pacha’ jela’ ka’anitajik ri jikib’aam che ri
ujunimaxik ruuk’ usuuk’ b’ee wa taq ch’a’teem mayaab’.

Vocabulario Achi 2016.pmd 7 25/08/2016, 14:22

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Wajun uchola’j ch’a’teem kak’utub’ex jewa’: Wa wuuj ri ruk’aam r t
P chi ch’a’teem q’atisaam pa kaxtila, ruuk’ jun ch’uti’n tziij chutzaal pacha’
jela’ kak’amataj usuuk’ ri jujun ch’a’teem, wa wuuj na xata re kil uwach,
wa’ kajawaxik re juna chik k’utub’al na’ooj chwach, pacha’ u’anik juna
chola’j ch’a’teem pa ka’ib’ ch’a’teem uwe pa jun chi ch’a’teem, pacha’ re
keta’maxiik sa’ ke’elawi ri ch’a’teem.
Wajun chaak kuya’ uchuq’ab’ ri ch’a’teem jay re keb’uto’ ri ak’alaab’,
alab’oo, alitoo, achijaab’ jay ixoqiib’ re ri taq tinamit Achi, jay jela’ konojel
ri kechakun pa ri tijonik re ri k’utuuj re ka’ib’ ch’a’teem, qab’ij panoq wa
uchola’j ch’a’teem na eta ronojel ri tziij ch’a’teem ri kiyo’oom kan qati’
qamaam chaqe.
Qatyoxij k’uri’ che ri Uk’u’x Kaaj jay ri Uk’u’x Uleew ma xyataj
chaqe ri u’anik wa jun chaak, jela’ chike konoje ri tikaweex ri
xkichakunib’eej wa wuuj re uchola’j ch’a’teem, chike k’uri’ konojel ri nimaq
winaq chi achi, chi ixoq jun nimalaj tyoxinik chike, jela’ pacha’ ri alab’oo,
ixoqiib’ jay achijaab’, jela’ k’uri’ Qatyoxij chike ri mutza’j ek’amb’al
uwach wa Tinamit Achi yey ri ek’amab’al uwach re ri K’ulb’il Yol Twitz
Paxil.

Vocabulario Achi 2016.pmd 8 25/08/2016, 14:22

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
INTRODUCCIÓN
El idioma Achi es uno de los 21 reconocidos por la K’ulb’il Yol Twitz
Paxil, Academia de Lenguas Mayas de Guatemala. Es hablado dentro del
ámbito geográfico del departamento de Baja Verapaz en los municipios de
Cubulco, Rabinal, San Miguel Chicaj, Salamá, y San Jerónimo.
Desde la invasión castellana los idiomas mayas tuvieron una situación
de desventaja en relación al idioma oficial, el castellano, circunstancia que
influyó en el ámbito de uso del idioma y lo cual motivó su desplazamiento a
nivel oral y aislandolo a su uso doméstico. El idioma no se ha desarrollado
a nivel escrito, lo que se convierte en un reto para que hablantes,
instituciones y el gobierno revitalicen el idioma y los valores culturales del
Pueblo Maya para fortalecer el carácter multilingüe y pluricultural de
Guatemala.
Consciente de la realidad Lingüística del país en cumplimiento con los
objetivos de la ALMG. Que es crear, implementar e incentivar programas de
publicaciones bilingües y monolingües, para promover el conocimiento y
uso de los idiomas mayas para fortalecer los valores culturales guatemaltecos.
En esta oportunidad se presenta el vocabulario del idioma Achi, que se
elaboró con el alfabeto practico según Decreto Gubernativo 1046-87, de
la K’ulb’il Yol Twitz Paxil; El alfabeto del idioma Achi consta de 32 signos
gráficos, 10 vocales y 22 consonantes.
Para realizar la investigación y conformación del documento se trabajó
bajo la coordinación técnica y lingüística del Programa de Estudios
Lingüísticos de la Dirección Lingüística y Cultural de la K’ulb’il Yol Twitz
Paxil _ALMG, como también con el apoyo de las autoridades de la
Comunidad Lingüística Achi y la colaboración de los hablantes del idioma
para enriquecer y registrar las variantes dialectales en el nivel léxico. La
revisión se llevó a cabo mediante talleres realizados en la Comunidad
Lingüística, donde se unificaron criterios de escritura y gramática, para
dar cumplimiento a uno de los objetivos fundamentales de normalizar y
estandarizar la escritura de los idiomas Mayas.

Vocabulario Achi 2016.pmd 9 25/08/2016, 14:22

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
El vocabulario bilingüe se presenta así: entradas con su traducción respectiva,
Achi-Castellano Castellano- Achi y sus glosas ilustrativas. Se presentó de esta manera,
por las siguientes razones: para que el usuario tenga la noción de escudriñar el uso
de las palabras. Le sirve también al investigador que se interese por dicho
idioma; para ver la función y significado de la palabra, en la frase u
oración. Como también para tener una base de datos que es útil para apoyar
los futuros trabajos, como la elaboración de diccionarios bilingües y
monolingües o de especialidades en el idioma Achi.
Este material fortalece el desarrollo y promoción del idioma y como
material de apoyo para los niños, jóvenes y adultos de los diferentes
municipios que compone la Comunidad Lingüística Achi y para todos los
que trabajan en Educación Bilingüe. Aclaramos que el vocabulario no se
puede considerar como un registro total del léxico del idioma, que nos
heredaron las abuelas y abuelos.
Agradecemos a Corazón del Cielo y Corazón de la tierra por haber
permitido concluir con las investigaciones requeridas, a todas las personas
que se esforzaron para la elaboración de este vocabulario, al recabar
información principalmente con las ancianas y ancianos de cada comunidad

Vocabulario Achi 2016.pmd 10 25/08/2016, 14:22

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Achi
Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 11 25/08/2016, 14:22

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Ab’aj. Piedra. Ri ab’aj k’o pa uleew.
A rachijiil. Doña Juana está celando a
La piedra está en la tierra. su esposo.
Ab’iix. Milpa. Ri ab’iix e re achi Achixoom/Ab’aneel. Celoso. Ri
Ata’s. La milpa es de don Anastacio. achi Mon lik ab’aneel. Don Simón
Ab’ixab’al. Arado. Ri ab’ixab’al es muy celoso.
anoom ruuk’ chee’ suuj. El arado está Ach’i’y, Ch’iy. Talixte. Ri sik’al lik
hecho con el palo de ixcanal. ach’i’y upa. El árbol de encino esta
Achaq, kiis. Heces fecales. Ri muytalixte.
rachaq/ukiis ri k’o’m. Las heces del Aj ch’ol. Cholense. Aj pa Ch’ol wa
niño. alii. La muchacha es cholense.
Achb’iil, achi’il. Compañero. X’eek Aj ch’aqaya’. Extranjero. Ri ch’iich’
ri wachib’i’iil pa ri jaa re tijob’al. Mi kape ruuk’ri aj ch’qa yaa’. Con el
compañero se fue a la escuela. extranjero viene el hierro.
Achib’ilaam. Acompañado. Ajk’oot. Tallador. Kachakunik ri
Achb’ilaam ruma ruchuu. ajk’ot. El tallador está trabajando.
Acompañado por su mamá. Aj K’ub’uul. Cubulero. Aj k’ub’uul
Achib’ilanik. Acompañar. ri ch’iich’. La camioneta es
Kinawachib’ilaaj a Tiin. Faustino me cubulera.
vas a acompañar. Aj kob’aan. Cobanero. Ri tijoneel
Achi. Hombre. Kachakun riachi Se’n Samyeel Kob’aan. El maestro es
pa ri ruleew. Don Vicente está cobanero
trabajando en su terreno. Aj Purula’. Purulense. Ri nuchuu
Achijaab’, achiyaab’. Hombres. Ri ajpurula’. Mi mamá es purulense.
achijaab’ ketz’ib’anik. Los hombres Aj Samyeel Chikaaj. San
están escribiendo. miguelense. Ri in, in aj Samyeel
Achijiil. Esposo. Kaxajaw ri Chikaaj. Soy san miguelense.
rachijiil ri ixoq Min. El esposo de Aj Taktik. Tactiquense. Rire aj
doña Fermina está bailando. Taktik. El es Tactiquense
Achixomanik, ab’anik . Celar. Ajtijo’n. Amaestrador. Ri achi
Kachixomanik ri ixoq Wa’n che ri ajtijo’n re chikop. El señor es

Vocabulario Achi 2016.pmd 13 25/08/2016, 14:22

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
amaestrador. Ajchaak. Trabajador. Saqiil
Aj Taktik. Tactiquense. Rire aj kachakun ri ajchaak. El trabajador
Taktik. El es Tactiquense trabaja bien.
Ajtijo’n. Amaestrador. Ri achi Ajch’ajal uwach. Escultor.
ajtijo’n re chikop. El señor es Kachkun ri ajch’ajal uwah. El
amaestrador de animales. escultor trabaja
Aj Tz’alama’. Salamateco. Ri ixoq Ajchiqawach. Nat ivo. Ri
Wa’n aj Tz’alama’. Doña Juana es ajchiqawach re ri jun tinamit. El
salamateca. nativo de un pueblo.
Aj. Elote. Lik nimaaq ri aj che ri Aj’iitz. Brujo. Ri aj’itz ku’an
ab’iix. La milpa tiene grandes elotes. umeyoo. El brujo gano dinero.
Ajaaw. Dueño. Ri rajaaw uleew Ajil. Pago. K’o ajiil che ri chak. El
xoponik. Legó el dueño del terreno. trabajo tiene pago.
Ajab’al. Azuela. Ri ajab’al re ri Ajilaam. Contado. Xa ajilaam taq
nuqaaw. La azuela es de mi papá. ri wa’. Las tortillas son contadas.
Ajawaal. Rey, reina. Ri ajawaal Ajilaneel. Contador. Ri ajilaneel
ketze’nik. El rey está sonriendo. meyo. El contador del dinero.
Ajawanik. Querer, amar. Ri’ in Ajilanik. Contar (número o dinero).
katwaaj ruuk’ ronoje nuk’u’x. Yo Ri ajilanik pa qach’ab’al achi. Los
te quiero con todo mi corazón. números en el idioma achi.
Ajb’atz’. Hilador. Ri chiij kuyijib’a Ajk’aay. Comerciante, vendedor. Ri
ri ajb’atz’. El hilador arregla el hilo. ixoq ajk’aay pix. La señora es
Ajb’iix. Cantante. Chupa ri komoon vendedora de tomate.
k’o ajb’iix. Hay cantante en la Ajk’ochooj. Curandero. K’o jun
comunidad. ajk’ochooj ke tikawex. Hay un
Ajch’a’ooj. Guerrero. Ri ajch’a’ooj curandero de humanos.
k’o chupa ri tinamit. El guerrero está Ajkaab’. Fabricante de dulce. Ri achi
en el pueblo. Paran ajkaab’. Don Francisco es
Ajch’ami’y. Alcalde. Che ri tinamit fabricante de dulce.
k’o ach’ami’y. Hay alcalde en el Ajkar. Pescador. Ri k’aat re ajkar.
pueblo. La red es del pescador.
Ajch’ateel. Hablador. Che ri Ajkeem. Tejedora. Ri ixoq ajkeem
molob’al iib’ k’o juun ch’ateel. Hay kakemonik. Estaá tejiendo la mujer
$ un hablador de la reunión. tejedora.

14
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 14 25/08/2016, 14:22

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Ajkuun. Curandero. K’o chi jaa ri ajt’iis. El sastre hace la ropa.
ajkuun. El curandero está en el Ajtij. Maestro. Ri ajtij lik utz uk’ux.
pueblo. Que amable es el maestro.
Ajmak. Pecador. Ri’ in in ajmaak. Ajtijo’n. Maestros. Chupa taq ri
Yo soy pecador. tijob’al e k’o ajtijo’n. Hay maestros
Ajna’ooj. Inteligente, entedido , . Lik en las escuelas.
ajna’ooj ri achi Lu’p. Do n Ajtiko’n. Agricult or. Ri watz
Guadalupe es inteligente. ajtiko’n. Mi hermano es agricultor.
Aj naj. Originario de lugar lejano. Ri Ajtz’aq. Albañil. Ajtz’aq rachi Waan.
ixoq Len aj naj. Doña Magdalena Juan es albañil.
viene de lejos. Ajtz’iib’. Escritor, escritor. Ri un
Ajpajaa. Familiar. Ri aj pa jaa xeel maan rire ajtz’iib’. Escritor es mi
b’i. Salió el familiar. abuelo.
Ajpoop. Petatero. Ajpoop ri achi Ajtziij. Predicador. Ri ajtziij che ri
Wel. Don Manuel es petatero. ch’a’teem. El predicador de la
Ajq’atal tziij. Juez. Ri ajq’atoy tziij palabra.
ku’an ri utz. El bien hace el juez. Ajwaraa. Es de aquí. La’chi ajwara
Ajq’iij. Sacerdote maya. Ri ajq’iij yey xeek’ jela’. El hombre es de aquí
k’o uch’ob’enik. El sacerdote maya y se fue alla.
tiene idea. Ajwaraam. Dormilón (na). Ri me’s
Ajq’ojoom. Músico. Kaxajaw ri lik ajwaraam. Muy dormilón es el
ajq’ojoom. El músico baila. gato.
Ajsaqmolob’. Gallina ponedora. Ajxaan. Adobero. Ajxaan ri achi
Kab’ixon ri ak’ ajsaqmolob’. La Ru’ch. Don Pedro es fabricador de
gallina ponedora canta. adobes.
Ajsii’. Leñador. Ajsii’ ri achi Ti’l. Ajxajab’. Zapatero. Pa tinamit k’o
Don Matilde es leñador. wi ri axajab’. El zapatero está en el
Ajsiik’. Fumador. Lik ajsiik’ ri pueblo.
nuqaaw. Mi papá es fumador. Ajxajooj. Bailador. Ri achi Pelis
Ajsik. Arriba. Ri chee’ k’o ajsik. El kaxajaw pa keej. Don Félix es
árbol está arriba. bailador en el baile del venado.
Ajsik’. Pregonero. Ri ajsik’ kab’inik. Ajxib’inik. Asustador. Utzilaaj
Está caminando el pregonero. ajxib’inik re tz’ii. El perro es buen
Ajt’iis. Sastre. Ri qaq’uu ku’an ri asustador. 1

15
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 15 25/08/2016, 14:22

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Ak’. Aves de corral. Ri ak’ re ixoq ak’al. La señora esta dando a luz un
Li’n. Las aves de corral de doña hijo.
Catalina. Ala’s . Muñeco (ca). Ri ala’s choom
Ak’aa. Nene. K’o kan chwa jaa ri kilitajik. La muñeca se ve muy
ak’aa. La nena se quedó en casa. bonita.
Ak’al. Fuente de agua. K’o jun ak’al Alaxeel. Criollo, originario. Ri
pa ri wuleew. Hay una fuente de agua alaxeel chikop. El animal criollo.
en mi terreno. Alaxib’al. Nacimiento. Re alaxib’al
Ak’e’l, Raxjal. Tortilla camagua. Ri b’i’aaj. Nombre de nacimiento.
ak’e’l re aj. La tortilla de camagua. Alaxik. Nacer. Ri ak’aa xalaxik.
Ak’eel. Tortilla de elote (taxcal). Nació el niño.
Echiri’ k’o ajka’an ak’eel. Se hace Alee. Lástima de perder algo
tortilla de elote cuando hay elote. repent ino. Alee xkam ri
Ak’ob’al, mulul. Jícara. Ri nukawayuu’. Lástima se murió mi
ak’ob’al, mulul re jooch’. La jícara caballo.
para el atol blanco. Alii. Muchacha. Ri alii xb’eek ruuk’
Akuxa’. Aguja. Ri akuxa’re t’iis. La ratz. La muchacha se fue con su
aguja sirve para coser.Alaa. hermana.
Muchacho. Xe’eek pa etz’aneem ri .Alitib’al. Hijastra (dicho por la
alaa. El muchacho se fue a jugar. mujer). Ri ralitib’al ri ixoq Min
Alaab’. Hijo. Ri ralaab’ri ixoq Ko’r. ku’an ch’ajo’n. La hijastra de doña
El hijo de doña Gregoria. Fermina está lavando.
Alab’ib’al. Hijastro (dicho por la Alob’ik. Aumentar (de peso). X’alob’
mujer). Ri ralab’ib’al ri ixoq Pa’s ri eqa’n. La carga aumentó de peso.
xe’eek pa anoj sii’. El hijastro de Aloom. Tierra productiva. Ri qachuu
doña Bonifacia se fue a hacer leña. aloom lik kuya ri kinaq’. Nuestra
Alab’oo, alab’oom. Muchachos. Madre Tierra produce bien el fríjol.
Kojb’eek pa chaak waq’iij alab’oo, Aluxib’. Guanaba. Ri alux karesaj
alab’oom. Muchachos hoy nos ri rumuris pa qapa. La guanaba es
vamos a trabajar. un desparasitante.
Alaneel. Criadora. Ri chikop Am. Araña. Ri chikoop xechulux
alaneel. La vaca es criadora. ruma ri am. La araña lo mío al
Alanik, Tujanik. Dar a luz, ganado.
2 Reproducir. Ri ixoq katujanik jun Amaak. Tu pecado, culpa. Amaak

16
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 16 25/08/2016, 14:22

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
ri’ at xinopon taj. Por tu culpa no aaq’. El carbón es para dar fuego.
llegué. Aq’ab’. Tu mano o noche. K’o uleew
Amolo, amol. Gusano. K’o amolo, che raq’ab’. Tu mano tiene tierra.
amol che ri tiko’n pix. La siembra Aq’anik. Subir, montar. Kaq’an ri
de tomate tiene gusano. k’o’m puwi’ ri chee’. El niño está
Ana utziil. Por favor. Ana utziil peta subiendo en el árbol.
chweq. Que se venga por favor Aq’een. Molendera. K’o pa jaa ri
mañana. aq’een re ri kaa’ re ke’eem. La
Aniimtaan, we’taan. Temprano. molendera está en la casa para la
Kojchakun animtaan. Trabajamos piedra de moler.
temprano. Aq’eer. Primera limpia con azadón.
Anima’. Corazón. Kab’ison ri Ketajin pa aq’eer ri mokoom. Los
wanima’. Mi corazón está triste. mozos están haciendo la primera
Animajeel. Desarraigada. E k’o limpia.
tinamit animajeel ruma ri ch’a’oj. Aq’ees. Monte, Basura.Lik k’o
Por la guerra hay pueblo desarraigad. aq’ees chwa jaa. hay mucho monte
Animajeem. Escaparse. Huir. Ri en el patio.
animaje Aqaaj, jocho’y. Avispa. Lik ketyoon
Animajik. Huir. Ri’ in xinanimaj ri aqaaj. Las avispas pican mucho.
chwa ri tz’i’. Yo tuve que huir ante el em na utz taj. No se puede escapar.
perro. Aqan. Pie, horcón de madera. Lik
Ano’n. Actitud, costumbre. Na utz nim upaa ri raqan jaa. El horcón de
ru’ano’n ri jun achi. Aquel hombre la casa es muy grueso.
tiene mala actitud. Aqanib’al. Horcón. Ri jaa k’o
Anooj utzil. Favorecer. Utz ri anooj aqanib’al che. Tiene horcón la casa.
utzil che ri watz nuchaaq’. A mi Aquul, K’a’n. Bravura. Lik aaq ri
hermano y hermana es bueno wikaan. Mi tío es muy bravo.
favorecer. Aranxex. Anaranjado. Lik aranxex
Apich’, Ch’ejeb’. Pájaro carpintero. ri chiij. El hilo es anaranjado.
Ri apich’ kuwor upa chee’. El pájaro Are, Echiri’. ¿Cuando? Are xik’ow
carpintero hace agujero en el árbol. ri teew xuk’amb’iri ch’iich’. ¿Cuando
Aq’. Lengua. K’o ch’a’k che ri pasó el aire se llevó la lámina?
waaq’. Mi lengua tiene granos. Are’, are ile. Eso, esa, es. Are’ k’u
Aq’a’l. Carbón. Ri aq’a’l re kuya’ ri kitziij pixaab’. Eso es el 1

17
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 17 25/08/2016, 14:22

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
comentario de ellos. Wan e atzixeel rire. Don Juan es el
Arweno, arawen.. Hierbabuena. Ri mayor.
arweno utz che ri tikawex kuxab’ej Awaas. Nacido. K’o juun awaas che
kik’. La hierbabuena se usa a la ruteleb’ ri k’oom. El niño tiene un
persona arroja sangre. nacido en el hombro.
Asete, asyete. Higuerío. Ri asete, Awab’enik, K’ojonik, awab’al.
asyete kunab’al re xikinaaj. El Resembrar. Kawab’ex upaa ri
higuerío es medicina para el dolor de kinaq’. Hay que resembrar el frijol.
oído. Awajanik. Crear animales. Rixoq
Ati’ak’. Gallina. Ri ati’ak’re katijik. kuriq u’anik ri awajanik. Si puede
La gallina es para comer. crear animales la señora.
Ati’ me’s. Gata. K’o raal ri ati’me’s. Awaqan. Tu pie. Lik nim ri awaqan.
La gata tiene cría. Tu pie es muy grande.
Ati’ no’s. Chompipa. Katin ri ati’ Aweex. Milpita, tú vestuario. Ri
no’s. La chompita se está bañando. aweex xkitij ri amolo. Las milpitas
Ati’, atit. Abuela, hembra. K’o ri comieron los gusanos.
wati’ pa xkiyam. Mi abuela está en Awuk’, awuu’. Contigo. Kin ek
Ixcayán. awuuk’, awuu’. Contigo me voy a ir.
Atinib’al. Baño, piscina. Na jinta Awuma, awumal. Por ti. Awuma,
yaa’ chupa ri tanib’al. En el baño awumaal ri’ at xinb’eek. Por ti me
no hay agua. fui.
Atinik. Bañar. Katin ri tz’ikin. El Ayiin . Lagarto. Ri ayiin katijow
pájaro se está bañando.Atukeel. Tú winaq. El lagarto come gente.
solo. Kate’ek atukeel. Te irás tú Aa
solo. Aa’. Pierna. Lik k’ax ri waa. Me
Atz’aam. Sal. Ri atz’aam re katijik. duele mucho la pierna
La sal es para comer.
Atz’u’m. Flor de ayote. Ri atz’um
lik choom. La flor de ayote es muy
bonita.
Atz’uum. Tu busto (pecho). Karaaj
utz’uum ri ak’aa. El nene quiere
mamar.
( Atzixeel. Mayor de edad. Ri achi

18
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 18 25/08/2016, 14:22

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Aa
Aal. Pesado. Lik aal ri eqa’n. La Aaq’. Calentura. K’o aaq’ chirij ri
carga es pesada. nuchaaq’. Mi hermano menor tiene
Aaq. Cerdo. Ri aaq re katijik. El calentura.
cerdo es para comer. Aaq’teew. Antipaludismo. Ri
aaq’teew kuya chirij junoq. El
paludismo le da a uno.

19
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 19 25/08/2016, 14:22

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
B’
B’a. Taltuza. Ri b’a kutij ri ab’iix. lik kab’ayb’onik. Es muyquitatiempo
La milpa es comido por la taltuza. el niño.
B’aaq. Hueso. Lik saq ri b’aaq re ri B’echonik. Escarbar. Kab’echon ri
ak. El hueso de la gallina es muy ati’ ak’. La gallina está
blanco. escarbando.B’ee. Camino. Ri b’ee
B’aka. Vaca. Choom ri b’aka. La lik naaj raqan. Muy largo es el
vaca es bonita. camino.
B’alam. Jaguar. B’i’aj re juun q’iij B’elej lajuuj. Diecinueve. K’o b’elej
che ri cholq’iij mayab’. Nombre de lajuuj pix che ri pajb’al. La libra
un día del calendario maya. tiene diecinueve tomates.
B’alineel, Laab’. Mal agüero. Laab’ B’elejeb’. Nueve. E b’elejeb’ ri
ri jun xooch’. El búho es de mal achijaab’ kechakunik. Trabajan
agüero. nueve hombres.
B’aluk. Cuñado. Ri nub’aluk lik utz B’elejlajuj. Diecinueve. Xa
uk’ux. Mi cuñado es muy amable b’elejlajuj chi ri numeryo. Ya solo
B’aqiil winaq. Calavera. Xiltaj tengo diecinueve quetzales.
kuma konoje ri tikawex ri b’aqiil B’enaam. Ida, salida. K’o b’enaam
winaq. La calavera si vio por toda la pa chaak waq’iij. Hoy hay que ir a
gente. trabajar.
B’aqirik. Adelgazar. Xb’aqir ri B’exex. Oveja. Ri rismaal ri b’exex
waaq. Mi cerdo se adelgazó. re mankax. El pelo de la oveja es
B’aqul. Agruras. Ri’in lik k’o b’aqul para hacer chamarras.
chwe. Yo tengo mucho agruras. B’eya’. Canal. Ri b’ee yaa’ k’o yaa’
B’aya’y, Aluwi Lento. Ri Len lik chupa. Hay agua dentro del canal.
b’aya’y che ri mees. Magdalena es B’eyomaal. Riqueza. Ri juyub’
muy lenta para barrer. taq’aaj lik k’o ub’eyomaal. Muchas
3
1 B’ayb’onik. Quitatiempo. Ri k’o’m riquezas tiene la tierra.

Vocabulario Achi 2016.pmd 20 25/08/2016, 14:22

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
B’eyomaliil. Bienes. Sa’chik che. No tengo pena de eso.
rub’eyomaliil rachi. El hombre tiene B’isoj, Choq’otaan. Apurarse.
tantos bienes. B’isoj a Tey. Apúrece Mateo
B’eyoom. Rico. Lik b’eyoom ri achi B’iix. Canción, canto. Ri achi lik
Lu’p. Don Guadalupe es rico. karaaj ri b’iix re achi Se’n. El señor
B’iche, B’uchaak. ¿Por qué?. le gusta mucho la canción de don
b’iche jela’ ka’ano. ¿Por qué haces Vicente.
así? B’ilooj. Desyerbar con bueyes.
B’i’iim . Dicho. B’i’iim chi ri chaak Chweeq kan an b’ilooj. Voy a
re kab’iij. El trabajo para pasado desyerbar mañana.
mañana ya está dicho. B’ina kok’iil. Vaya con cuidado. Lik
B’i’im taj. No está dicho. Ri ch’aat laatz’ ri b’ee b’ina kok’iil. Esta
na b’i’iim taj pa kaya’ wi. No está fragoso el camino vaya con cuidado.
dicho en donde se va a colocar la B’ineel, Solineel. Visit ant e,
cama. caminante. Ri chi Wan xa b’ineel
B’i’tisiim, sujuun. Ofrecido. E wa ruuk’ ri umi’aal. Don Juan solo vino
ralko waaq xa b’i’tisiim, sujuun a visitar a su hija.
chwe. Este cerdo me lo han ofrecido. B’inik silab’ik. Comportamiento.
B’i’tisinik, sujunik. Ofrecer. Ri Na jinta chomilaj b’inik silab’ik.
b’i’tisinik re ri qaqaaw. El No hay buen
ofrecimiento de nuestro padre. comportamiento.B’inik. Caminar. Ri
B’i’tom tz’aqom. Lo creado. Lik achi kab’inik. El hombre camina.
choom ri tz’aqom b’i’tom. Lo B’inisanik. Encaminar. Jo’, xa
creado es belleza. kaqab’inisaaj b’i pa b’ee. Vamos,
B’i’tool. Creador. Ri b’i’tool re kaaj encaminemos en el camino.
ulew. El creador de cielo y tierra. B’iq’b’i. Tragar. Ma utz taj kub’iq’
B’i’aj. Nombre, sustantivo. Wi’in ri b’i ri achi. Tragar no puede el
b’i’aj. El sustantivo propio. hombre.
B’ichi’l. Desgranable. Lik b’ichi’l ri B’iq’ib’al. Comida. Ri b’iq’ib’al lik
jal. La mazorca es muy desgranable. k’ii. Es bastante la comida.
B’ichisa’ch. Qué cosas. E wa’ ri B’iq’onik. Comer (para animal).
b’ichisa’ch xok pa waqan. Esta es Kab’iq’on ri koj. El león come.
la cosa que entró en mi pie. B’iqoneel. Desgranador. Ri ch’iich’
5
B’iis. Pena, tristeza. Laa’ jinta b’iis re b’iqb’al jal. La máquina para 1

21
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 21 25/08/2016, 14:22

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
desgranar mazorcas. B’ob’inik, tuxinik. Brotar, retoñar.
B’iqonik. Desgranar. Wa’q’iij Lik k’amaja’ ri ub’oob’ ri tuup. El
ka’an b’iqonik. Hay que desgranar brote del quequeste es muy tierno.
hoy. B’ochi’inik, yu’unik. Enamorar.
B’irb’otik, chuychutik. Temblar. kub’ochiij jun alii ri i Max. Tomás está
Wa ralko tz’i’ lik kab’irb’ot pa enorando a una señorita.
teew. Este perrito está temblando de B’och’b’o’l. Bochbol. Ri
frío. b’och’b’o’l re katijik. El bochbol es
B’irib’ik. Delgado. Xa b’irib’ik ri para comer.
chee’. La madera es delgada. B’okob’. Chimaltenango. Che ri
B’isab’al, b’iis. Tristeza. Xkanaj b’okob’ kach’atib’ex ri Kakchikel.
kan ruk’ b’isab’al. Con tristeza se Se habla Kakchikel en
quedo. Chimaltenango.
B’isonik. Entristecer. Ri nuchuu lik B’olik. Asar. Ri b’oj wa chwa aaq’.
kab’isonik echiri’xkam ri nuqaaw. Se está calentando tortillas enelfuego.
Mi mamá estaba muy triste cuando B’olob’aq. Redondeadas. B’olob’aq
murió mi papá. taq upa ri ch’ich’. Los hierros
B’itaq qe. Nuestras cosas. Lik k’o redondeados.
b’itaq qe wara nan. Tenemos B’olob’ik. Rollizo. B’olob’ik taq ri
muchas cosas aquí mamá. b’ara k’olik. Las varas que hay son
B’itaq sa’ch. Las cosas. Ri lal utz rollizos.
kaya kan ri b’itaq sa’ch laa wara. B’oloom. Asado. Xa b’oloom ri
Usted puede dejar sus cosas aquí. ti’iij. La carne solo está asado.
B’i’xiik. Decir. Kab’i’xiik ri chak. B’oob’. Brote, retoño. Lik choom ri
El trabajo hay que decir. ub’oob’ ri kotz’i’j. Elretoño de la flor
B’ixonik. Cantar, tunanik. Ri b’iix es muy bonito.
re ch’ab’al. El canto del rezo. B’ooj, Ch’uy,. Güegüecho. Xel lo
B’iyonik, Presionar. Ri chee’xtzaq uch’uy ri achi. Le salió Güegüecho al
lo chwi achi xub’iy puleew. El palo señor.B’oqiik. Arrancar. Ri kuta’m
que cayó encima del hombre lo k’o pa ri uleew karaj ub’oqiik. Hay
presionó hasta al suelo. que arrancar los troncos en el terreno.
B’iyoom. Presionado. Ri chee’ B’oot, Miit. Algodón. Ri b’oot
b’iyital ruma ri ab’aj. El árbol está ka’an chiij chw.ElAlgodó se le hace
6
1 presionado por la piedra. hilo.

22
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 22 25/08/2016, 14:22

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
B’oqonik. Arrancar. Ri b’oqooj wuuj. El papel está doblado.
kinaq’. Arrancando frijoles. B’uuch. Buche. K’i ri b’uuch re
B’ora’j, Mixaaj, Chiyaaj. Manojo. jooch’. Es bastante el buche para
Ri b’ora’j ichaaj. El manojo de atol.
hierba. B’uuk, Tij’iij Calor. Lik k’o b’uuk
B’ososik. Inflar (de estómago). Lik waq’iij. Hoy está haciendo calor.
kab’osos ri nupaa. Mi estómago se B’uyu’y, Lub’uub’ Suave. Lik
está inflando. b’uyu’y ri waa. La tortilla está suave.
B’otonik. Enrollar. Ri b’otoj k’aam. B’atz’. Mono, nombre de un día del
El enrollado de pita. calendario maya. E k’o b’atz’ chupa
B’oyexaab’. Bueyes. Kechakun ri ri k’ache’laj. En la montaña hay
b’oyexaab’. Los bueyes están monos.
trabajando.
B’uchaak, B’iche. ¿Por qué?
B’uchaak je’ile ka’ano. ¿Por qué
haces así?
B’u’k. Cabello blanco. Jun achi
b’u’k. Un hombre de cabello blanco.
B’ujinik. Aporrear. Utz chik re
b’ujinik ri kinaq’. El frijol ya está
bueno para aporrear.
B’ukb’utik. Vapor. Ri k’atan yaa lik
kab’ukb’utik. Tiene mucho vapor el
agua caliente.
B’ulb’atik, Pulputik. Rebalsar.
Kab’ulb’atik ri yaa’. El agua se está
rebalsando.
B’u’q, Ixb’u’q, Siguamonte. K’o jun
nimalaj b’u’q pa siwaam lik nim. Hay
un siguamonte en el barranco yes muy
grande.B’usuuj. Doblar. Utz chik re
b’usuuj ri ab’iix. La milpa ya está
para doblar.
7
B’usuum. Doblado. B’usuum ri 1

23
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 23 25/08/2016, 14:22

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
CH
Cha. Vidrio. K’o uk’aaj cha’ pa b’ee. Chaj. Pino. Ri chaj re jaa. El pino es
Hay pedazos de vidrio en el camino. para casa.
Cha’, re. Para. Cha’ kumajo kutijoj Chajal. Guardia. Ri chajal k’o pataq
na riib’. Para que aprende tiene ri tinamit. En los pueblos hay
dedicarse. guardia.
Cha’ik. Escoger. Ri ixoq catajin Chajchoj. Grisáceo. Lik chajchoj ri
chucha’iik ri pix. La señora está ab’aj. La piedra es muy grisácea.
escogiendo tomate. Chajiim. Está cuidado. Ri jaa re
Cha’j. Gris. Ri jaa cha’j rij. De color k’olib’al pwaq chajiim. El banco
gris es la casa. está cuidado.
Cha’taj, b’iche. ¿Por qué? Cha’taj Chajineel. Guardián. Che ri jaa k’o
xat-ek pa tinamit. ¿Por qué te fuiste juun chajineel. Hay un guardián en
al pueblo? la casa.
Chaaj. Ceniza. Ri chaaj re sii’. La Chajinik. Cuidar, velar. Ali Lin lik
ceniza de leña. chachajij ri ak’aa. Angelina tienes
Chaak. Trabajo. Ri achi ke’ek pa que cuidar bien al nene.
chaak. El señor se va a trabajar. Chakach. Canasto. Ri chakach lik
Chaaq’. Hermano. Lik koq’ ri choom. El canasto es muy bonito.
nuchaaq’. Mi hermano llora mucho. Chakal. Parado. Chakal ri mexa. La
Chab’i’ij. Decilo, dígalo. Chab’i’ij ri at mesa está parado.
che kat-eek. Decilo que te vas a ir. Chakalik. Agachado. Chawila pe ri
Chachal b’ee. Escobilla. Ri chachal aq chakal chiri’. Mira el cerdo allí
b’ee lik k’o chwa jaa. Hay mucha está agachado.
escobilla en la casa. Chakalte’. Cedro. Chakalte’ rub’i ri

Vocabulario Achi 2016.pmd 24 25/08/2016, 14:22

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
komoon. La aldease llama el cedro. Chapanik. Agarrar. Jo’ qonoje chi
Chakanik. Gatear. Ri k’o’om kujeeq uchapiik ri ati’ ak’. Vamos todos a
kachakanik. Empieza a gatear el agarrar a la gallina.
niño. Chapayoom . Sostener, apoyado. Ri
ch’a’teem e chapayoom re ri ano’n.
Chakuneel. Trabajador. Lik
El idioma sostiene una cultura.
chakuneel ri nuqaaw. Mi papá es
muy trabajador. Chapoom. Agarrado. Ri chikop
chapoom chi kanoq. El animal ya
Chakunik. Trabajar. Chila’ pa
lo han agarrado.
xojechakuna wi. Allá donde fuimos
a trabajar. Chaq’. Cosido, maduro. Lik chaq’ ri
piix. Está cosido el tomate.
Chakuum. Trabajado. Ri uleew
chakun chik xa re chi katikik. La Chaq’ab’. Noche. Ri chaq’ab’ qonoje
tierra ya está trabajada, lista para kojwarik. En la noche todos
sembrar. dormimos.

Chalaan. Divertido. Ri ixoq lik Chaq’i’m. Préstamo, polilla. K’o


chalaan kuk’ konoje. La señora es chaq’i’m che ri nimalaj chee’. El
muy divertida con todos. palo grande tiene polilla.
Chaqa’j. Manojo. Chi chaqa’j ri
Chaluum. Cuxil. Ri chee’ chaluum
kotz’iij. Que manojo de flores.
k’o uwach. El árbol de cuxil tiene
frutas. Chaqalik. Está suspendido. Ri nima
b’ee chaqalik. La carretera está
Chapab’al. Agarrador. Ri chapab’al re suspendida.
ri xun lik choom. El agarrador de
la olla es muy bonito. Chaqi’j chii’. Sed. Ri’ inlik k’o chaqi’j
chwe. Yo tengo mucha sed.
Chapab’enik. Tocar, tentar. Ri achi
Tey lik kuriq uchapacho’xiik ri Chaqi’j. Seco. Ri sii’ lik chaqi’j. La
q’ojoom. Don Mateo sabe tocar leña está bien seca.
bien el tambor. Chaqijik. Secar. Ri chee’ xok lo
Chapachoj. Ocupado. Ri achi Maxlik uchaqijiik. El árbol empezó a
chapachoj. Don Tomás está muy secarse.
ocupado. Chaqisaneel. Secador. Kuchaqisaj ri 8
1
k’ax. Seca la parte infectada.

25
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 25 25/08/2016, 14:22

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Charareem. Arrastrar. Utz re Chii’. Boca, labios, orilla. Ri nuchii’ lik
charareem ri eqa’n. La carga se chaqi’j. Mi bocaestámuy reseca.
puede arrastrar. Chiij. Hilo. Ri chiij re t’iis. Re t’iis ri
Chawaneb’eej. Adiós, que te vaya chij. El hilo es para coser.
bien. Chanib’eej laa ixoq Se’p. Que Chiim. Matate. Ri chiim re jach’. El
le vaya bien doña Josefa. matate es para la tapisca.
Chawe. A ti. Ri’ in kinya chawe ri Chikaaj. Cielo, arriba, altura. Likk
mapaq’aab’. Yo te daré a ti el chikaaj k’o wi ri aranxex. Las
anillo. naranjas están arriba.
Chawila’. Míralo. Chawila’ ri Chike. A ellos o ellas. Ri’ in xinya ri
nuk’ajool. Que cuides a mi hijo. wuleew chike ri ak’alaab’. Yo les di
Chawilij, choq’otaan. De prisa, mi tierra a los niños.
apúrate. Choq’otaan ali, chakoj la’ Chikiij. Detrás. Ri’ inxin’eekchikiiy ri
ri wa. Muchacha, apúrate a poner ak’alaab’. Yo fui detrás de los niños.
las tortillas.
Chikiriin. Chicharra. Chwi taq ri
Che ri. De la. Che ri komoon keel wi. ko’tz’iij e k’o chikiriin. Hay
Sale de la comunidad chicharras sobre las flores.
Chee’. Árbol, palo. Ri chee’ q’apatan. Chikiwach. Entre ellos o ellas. E
El árbol de cancha. achijaab’ wa’ kech’a’t chikiwach.
Chemeelik. Reposado. Chupa Estos son los señores que estaban
ruk’olb’al chemeel wi ri yaa’. El hablando entre ellos.
agua está reposando en donde se Chikixo’l. Entre. Kojk’oji’ chikixo’l.
aguarda. Entre ellos vamos a estar.
Chi’aaj. Boca. Ri chi’aaj re Chila’. Allá. Chila’ keb’ek wi. Se van
ch’awib’al. La boca es para hablar. a ir allá.
Chi’re, che . A él o ella. Chi’re Chileb’enik. Encargar. Ri ixoq
xkib’i’ij wi. A él le dijeron. xuchileb’eej ri upo’t. La señora
Chib’ichik, mutzumik. Tupidas, encaró su güipil.
juntas. K’o nik’aj ab’iix lik Chilooj. Discurso. Ri juun achi ku’an
9 chib’ichik chiri’. Allí hay muchas juun ucholoj. El discurso lo hace
1
milpas muy tupidas. el hombre.
26
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 26 25/08/2016, 14:22

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
China la’. Quién es. China la’ li’xoq. Chok’ok’. Tostado. Lik chok’ok’ri
Quién es la señora. waa. La tortilla está tostado.
Chinimanik. Atestiguar. Ri’ in Chola’j. Orden. Taq ri jaa re ri tinamit
kin’eek awuk’ chi uchinimaxiik. Yo chi chola’j o’nom. En orden están
iré contigo atestiguar. las casas del pueblo.
Chinoq. Quién. China wa achi. Quién Chomaal. Bonito. Lik k’o u chomaal
será este hombre. taq ri kotz’iij. Que bonita son las
Chiq’imaneel. Arrendante. Ri achi flores.
Wel e chiq’imaneel rire re ri wuleew. Choo. Hondo. Lik choo upa ri raqana’.
Don Manuel es el arrendante de mi El río está muy hondo.
terreno. Choom. Bello. Lik choom ri kotz’iij.
Chiq’imanik. Prestar. Ma’an ko laa La flor es bella.
ri’ kinchiq’imaaj wa teb’ laa. Choqon. Cosquilla. K’o uchoqon ri
Hágame favor de prestarme su aaq. El marrano tiene cosquilla.
morral.
Choqonik. Cosquillar. Echiri’ ka’an
Chirajawaxiik. Es fundamental. Lik choqonik che ri nee’ katze’nik. Al
chirajawaxiik ri xkuxtaxiik. El que se cosquillar al bebé se ríe.
recordó es fundamental.
Chorot, . Laringe. Ri Chorot k’och’a’k
Chiri’. Allí. Chiri’ e k’o wi. Allí están.
che. Tiene granos la laringe.
Chiriij. Afuera, detrás. Chiriij ri jaa.
Choyb’al.Machete.Richoyb’alreriqasii’.
Fuera de la casa.
Elmachete esparacortarnuestraleña.
Chirij xkinaaj. Oído externo. Re
Chub’aam. Escupido. At uchab’aam
chirij xkinaj ri kunab’al. Medicina
ri achuu. Tu mamá te ha escupido.
del oído externo.
Chit. Corto, corta. Lik chit ri ruuq ri Chub’anik. Escupir. Xinuchub’aaj ri
ralko alii. Es muy corto el corte de jun k’o’m. Un patojo me escupió.
la niña. Chuchii’. A la orilla. Chuchi’ ri
Chiwe. A ustedes. Chwe’q kinb’i’ij raqana’. A la orilla del río.
chiwe koj’eek pa chaak. Mañana les Chuluuj. Orina. Xu’an kan uchuul ri
diré a ustedes si nos vamos a tz’i’ pa xat-tz’uyi’ wi. El perro se 0
1
trabajar. orinó en donde estabas sentado.

27
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 27 25/08/2016, 14:22

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Chunanik. Encalar. Ri jaa ka’an Chuux. Parentesco. Sa’ chuux chawe
chunanik che. Sevaa encalar lacasa. ri alii. Qué es de ti la muchacha.
Chunaqaj. Cerca de. Chunaqaj ri Chuxe’. Debajo. Chuxe’ ri ulew.
juyub’. Cerca del cerro. Debajo de la tierra.
Chupaa, chupaam. Dentro. Chupaa, Chuya’j. Racimo. Chi chuya’j
chupaam ri ya’. Dentro del agua. o’onoom ri pix. El tomate está por
Chupunik. Apagar. Waq’iij k’o racimo.
chupunik re aaq’ chwa juyub’. Hay Chwach. Enfrente, delante de. Xik’ow
que ir hoy al cerro a apagar fuego. ri achi chwa jaa na xch’aw taj. El
Chuq’aab’. Fuerza, energía. Lik k’o señor pasó enfrente de la casa pero
uchuq’aab’ wa ixoq che ri uchaak. no habló.
La señora tiene mucha fuerza para Chwach panoq. En adelante. Chwach
hacer su trabajo. panoqkach’oob’ikri ka’aniik.Hayque
Chusuuk’. Contra, dirección de. Ri pensar lo que se hace en adelante.
chee’ k’o chusuuk’ ri jaa. El árbol Chwakotz’i’j. Ante las flores. Lik e
está en dirección de la casa. k’o amolo chwakotz’i’j. Hay
Chutzal. Aun lado. Chutzal ri jaa. A muchos gusanos ante las flores.
un lado del la casa. Chwe’q. Mañana. Chwe’q koj-eek
Chuu. Madre. Ri nuchuu kajek’owik. nan. Mamá mañana nos vamos.
Mi madre está agonizando. Chwitinamit. Encima del pueblo. Ri
Chuun. Cal. Ri chuun re esab’al tzi. b’ee kik’ow chwi ri tinamit. El
La cal sirve para sacar nixtamal. camino pasa encima del pueblo.

Chuut. Chinche. Lik ketyo’n ri chuut Chwuchulew. En el mundo. E k’o


yey na kilitaj ta kiwach. Las tikawex yey awaj chwachulew. En
chinches pican mucho y no se ven. el mundo hay personas y animales.

!
1

28
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 28 25/08/2016, 14:22

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
CH’
Ch’a’ojinik. Pelear. Ri achijaab’ Ch’aat warab’al. Cama. Ri ch’aat re
kech’o’jinik. Los hombres están warab’al. La cama es para dormir.
peleando. Ch’ab’ iq’ aq’. Cometa. Ri ch’ab’ iq’
Ch’a’ooj. Guerra, pelea. Ri tereen aq’ xik’owik. Paso el cometa.
ajch’a’ooj. El gallo es peleador. Ch’ab’al. Idioma, oración. Kooj
Ch’a’teel. Hablador. Ri achi Se’n lik ch’aat paqa ch’ab’al. i cCh’ab’al
ch’a’teel pa mutza’j. Don Vicente es ka’an wa’q’iij. En nuestro idioma
muy hablador en el grupo. hablamos. La oración se hace hoy.
Ch’a’teem. Palabra, hablar. Lik k’o Ch’ab’eej chi qiib’. Adiós, hasta
ch’a’teem na kaqach’a’teb’eej taj. pronto. Ch’eb’eej chi qiib’ achi Max.
Hay muchas palabras que no las Adiós, hasta pronto don Tomás.
decimos. Ch’ab’eneel. Visitador. Ri nimaq
Ch’a’tib’eem. Criticado. E wa achi winaq xekich’ab’eej ri yawaa’. Los
ch’a’tib’eem ruma ri uchaak. Este ancianos fueron a visitar al
hombre es criticado por su enfermo.
trabajo. Ch’ab’enik. Saludar. Ka’an
Ch’a’tik, ch’olonik, tzijonik. Hablar. ch’ab’enik chike ri qati’ qamaam.
Chat-ch’a’ta ruk’ ri achi Lejan pa Los abuelos se les va a saludar.
k’o wi ri chaak. Habla con don Ch’ajaneel. Lavandera. Ri ixoqkuch’aj
Alejandro dónde está el trabajo. ri k’uul. La señora lavandera.
Ch’aab’. Flecha. Ri ch’aab’ xech’o’jin Ch’ajanib’ál. Lavadero. K’o chiri’ ri
ri qati’ qamaam ruk’. Con la flecha ch’ajanib’al. El lavadero está allí.
pelearon nuestros abuelitos.
Ch’ajanik. Lavar. Keb’eek pa
Ch’aam. Ácido. Ri waa xu’an ch’aam. ch’ajanik ri ak’alaab’. Los niños “
1
Se quedó ácida la tortilla. van a lavar.

Vocabulario Achi 2016.pmd 29 25/08/2016, 14:22

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Ch’ajasab’al. Lavado de una llaga. lik kach’amin che ri wa lik nima’q.
Ri ch’a’k k’o ch’ajab’al re. La llaga La señora se burla de las tortillas
se le hace lavado. grandes.
Ch’a’k. Grano. Ri ch’a’k lik k’ax tat. Ch’analik. Desnudo. Ri k’o’m
Duele mucho el grano papá. ch’analik. El niño está desnudo.
Ch’akaneel. Fantasma, ganador. Ri Ch’aoj. Guerra. Ruk’aam kamik ri
ch’akaneel xanimajik. El fantasma ch’aoj. La guerra trae muerte.
huyó. Ch’apa’p. Cuña. K’o u ch’utuul ri
Ch’akanik. Ganar. Ka’an ch’akanik kaa’. La piedra de moler tiene
ruk’ ri chaak. Con el trabajo se cuña.
puede ganar. Ch’aqaap. Pedazo, mitad. Kawaaj
Ch’akat. Almohada. Ri ch’akat re ch’aqapa awuuq. Quieres un
warab’al. La almohada es para pedazo de corte.
dormir. Ch’aqb’anik. Mojar. Ri ya’ lik
Ch’akatajik. Admirar, engañar, kach’aqb’anik. El agua está
extrañar. Ri alaa xa mojando mucho.
xinuch’akach’a’. El muchacho solo Ch’atib’enik. Criticar, chismosear. E
me engañó. wa ixoqlik karaaj ri kach’a’teb’enik.
Ch’akoom. Ganado (de ganar). La señora le gusta mucho criticar.
Nuch’akoom ri’ in ri wuleew. Yo he Ch’aweel. Abogado. Ri ch’aweel
ganado mi terreno. chaqiij ruma ri qachaak. El abogado
Ch’akuul. Cuerpo. Lik k’ax ri por nuestro trabajo.
nuch’akuul. Mi cuerpo duele Ch’awel winaq, chinimaxel. Testigo.
mucho. Che ri x’aniik k’o ch’awel winaq.
Ch’am. Shuco, ácido (comida Hay testigos de lo que se hizo.
descompuesta). Lik xu’an ch’am ri Ch’awib’al. Aparato de sonido. Ri
nuwaa. Mis tortillas se ch’awisaneel re ri q’ojoom. El
descompusieron. tocador del tamborón.
Ch’ami’y. Bastón. Ri uch’ami’y ri Ch’awisanik. Tocar, sonar. Xujeq
$ nima winaq. El bastón del anciano. kach’aw ri q’ojoom. Empezó asonar
1
Ch’aminik. Burla, despreciar. Ri ixoq el tamborón.

30
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 30 25/08/2016, 14:22

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Ch’ayab’al, jich’b’al. Chicote. Ri k’a’am k’o nimaq yey ch’uti’q upa.
ch’ayab’al ke ri k’o’maab’. El Hay alambres gruesos y delgados.
chicote de los niños. Ch’ich’o’neel. Molestón, juguetón. E
Ch’ayaneel. Peleador. Lik ch’ayaneel lal jun achi lik ch’ich’o’neel. Usted
ri k’o’m. El niño es muy peleador. es un señor muy juguetón.
Ch’ayanik. Golpear. Ri tz’i’xch’ayik. Ch’ich’o’nik. Molestar, fastidiar. Lik
El perro fue golpeado. kach’ich’o’n ri alii. La muchacha es
Ch’ayanik. Pegar. Ri’at lik kawaaj ri muy molestona.
katch’ayanik. A ti te gusta pegar. Ch’iich’ tayb’al. Radio. Ri ch’iich’
Ch’ayoom. Pegado, golpeado. tayb’al re eta’manik. La radio es
Ch’ayoom ri ixoq lik k’ax u’anoom. para las noticias.
Le han pegada a la señora está muy Ch’iich’. Hierro, metal, machete. Ri
lastimada. ch’iich’ tz’apiib’ xyojtajik. La
Ch’ech’aam. Martín pescador. Lik puerta de metal se arruinó.
nim raqan ri ch’ech’am. Martín Ch’ikonik. Clavar. Utz kach’ik che ri
pescador es muy alto. nima upa chee’. Se puede clavar en
Ch’eek. Rodilla. Ri nuch’eekk’ax. Me el árbol grande.
duele la rodilla. Ch’ikoom. Clavado. Ri chee’
Ch’ejeb’. Pájaro carpintero. Ri ch’ikoom puwi’ ri junchik chee’.
ch’ejeb’ kuwor upa chee’. El pájaro El palo está clavado encima del
carpintero hace agujero en el otro.
árbol.l Ch’iku’y. Pijuy. Ri ch’iku’y eq riij. El
Ch’eken. Zompopo. Ri ch’eken pijuy es de color negro.
kakiq’at ri kotz’iij. Las flores lo Ch’il. Colocho. Lik ch’il riij ri tereen.
cortan los zompopos. El gallo es muy colocho.
Ch’emeb’anik. Mediados. Che ri Ch’imaa’. Güisquil. Ri ku’m re
ch’emeb’anik ri ri juun ik’. A ch’ima’ lik k’o kuwach. El bejuco
mediados de un mes. del güisquilar tiene muchos frutos.
Ch’i’x. Erizo. Xu’an ch’i’x ri uwi’ ri Ch’i’p. Ultimo hijo. Ri k’o’m ch’iip
ixoq. La señora se erizó su cabello. lik b’aaq. El último hijo es muy $
1
Ch’ich’ k’a’am. Alambre. Ri ch’ich’ delgado.
31
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 31 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Ch’it. Canario en general. Ri ralko Ch’ok. Zanate. Ri ch’ok kakik’ot ri
tz’ikin ch’it q’an riij. El canario es ab’iix. El zanate escarba la milpa.
de color amarillo. Ch’okib’al. Silla de montar. K’asaq
Ch’itik. Lastimar. Ri q’atom cheri ri ch’okib’al. La silla de montar es
q’ab’aj ma utz taj ch’itik. Nosepuede nueva.
lastimar el cortado en la mano. Ch’ok-linik. Saltar, brincar.
Ch’o’ji’j. Demanda ser tratado. Kach’ok-lin ri keej pa ri b’ee. El
Kakich’o’ji’j tziij ri komoon. La caballo salta en el camino.
comunidad demanda ser tratado. Ch’ok-lisaneel. Saltador. Ch’ok-
Ch’o’jinik. Reclamar. Ka’an lisaneel ri ukuk. El sapo es saltador.
ch’o’jinik che ri utz katajinik. Lo Ch’okolik. Encuclillar. Ri k’o’m
bueno que se está haciendo se ch’okolik. El niño está
puede reclamar. encuclillado.
Ch’o’x. Sin sombrero, sin velo, calvo. Ch’olonik. Pelar. Ri’in kinch’ol riij ri
Riachi likch’o’xri ujoloom, jintauwi’. ch’imaa’. Yo voy a pelar el güisquil.
El hombre es calvo.
Ch’oloom. Pelado. Kach’ol riij ri ak’
Ch’ob’oneel. Pensador, analizador. nab’ee echiri’ katzakik. Antes de
Lik ch’ob’oneel ri achi re ronoje. El coser el pollo hay que
hombre todo lo piensa. desplumarlo.
Ch’ob’onik. Pensativo. La juun achi Ch’oo. Ratón. Ri ch’oo kutij rixiim. El
k’o pa ch’ob’onik. Esta en maíz lo come el ratón.
pensativo aquel hombre.
Ch’oplinib’al. Gradas. Ri
Ch’ob’oom. Pensado. Nuch’ob’oom
ch’oplinib’al nima’q. Las grandes
chi ri’ in sa’ ri kan’an chwe’q. Yo he
gradas.
pensado ya qué iré a hacer
mañana. Ch’oqowik. Hervir. Lik kach’oqowri
Ch’ojineem. Lucha. Ri komoon ya’ chwi aaq’. El agua en el fuego
katajin che ri ch’o’ojineem. La está hirviendo.
lucha se sigue en la comunidad. Ch’oqowisaam.Hervido.Ch’oqowisaam
Ch’ojob’. Malva. Ri ch’ojob’ re ri kinaq’. El frijol lo han hervido.
& ximb’al chee’ ri jaa. La malva es Ch’u’j. Loco (rabia de perro). Ch’u’j
1
para los palos de la casa. ri achi Wan. Don Juan está loco.
32
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 32 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Ch’u’jerik. Enloquecer. Xch’u’jer ri Ch’uq uwii. Tapar. Ri nimalaj jul ka
tz’i’. El perro tiene rabia. ch’uq uwii’. Se va ha tapar el
Ch’u’jilaal. Locura. Xa pa ch’u’jilal zanjón.
xin’an ri wa. Con locura tortillé. Ch’uqeej. Ocupar. Xuch’uqeej
Ch’u’k. Codo. Lik niim ri nuch’u’k. rupataan ri achi iwiir. Ayer llegó el
Mi codo es grande. hombre a ocupar su cargo.

Ch’uch’uj. Blando.Rik’uullikch’uch’uj Ch’uquneel. Servidor. Ri ch’uquneel


uwach. El trapo es bien blando. re b’i taq we. El servidor de mis
cosas.
Ch’ul. Sucio. Lik ch’ul ri laq. La taza
está sucio. Ch’uqunik. Servir, tapar, tener. Ri’
in pa ch’uqunik re jul xinchakun wi.
Ch’uluch’oj. Medio sucio, Yo trabajé para tapar hoyos.
manchado. Ch’uluch’oj ri un’uuq’.
Medio sucio está mi ropa. Ch’uquum. Tapado. Ri’ in lik
nuch’uquum ri k’o’m. Yo le he
Ch’umiil. Estrella. Ri ch’umiil tapado bien el niño.
katzu’n lo chikaaj. La estrella
alumbra desde el cielo. Ch’ureeq. Choreque (flor
comestible). Ri kotz’i’j ch’ureeq re
Ch’unu’n. Aguado, suave.Likch’unu’n katijik. La flor del choreque es para
ri pix. El tomate está muy aguado. comer.
Ch’upaq. Amol. Cha’ xab’on utz Ch’ut. Lanceta, espina. Ri keem karaj
kachapab’ex ri ch’upaq. El amol se ch’ut. La lanceta es para el tejido.
usa como jabón.
Ch’utb’alam. Tigrillos. Kexib’iin ri
Ch’upiim, ch’upuun, chetoon. ch’tub’alam. Los tigrillos danmiedo.
Cortado. Ch’upim raqan ri k’uul. El
trapo está cortado. Ch’uti’n raqan. Bajo. Xa ch’uti’n
raqan rachi. El hombre es bajo.
Ch’upix. Podar. Kach’upiix rutza’m ri
chee’. El árbol se le puede podar Ch’uti’n uk’u’x. Tímido. Ri k’oom xa
la punta. ch’uti’n uk’uux. El niño tímido.

Ch’upunik, ch’etonik, q’atanik. Ch’uti’n uwach. Angosto. Ch’uti’n


Cortar. Utz chik ka’an ch’upunik uwach ri ulew. La tierra es angosta.
che ri kinaq’ ri’j. El frijol sazón ya Ch’uti'n, piich’. Pequeño. Ri tzima xa /
1
se puede cortar. ch’uti’n. Es pequeño el guacal.
33
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 33 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Ch’uuj. Nopal. Ri ch’uuj lik kuya Ch’uul, tz’il. Color barrosa. Ri
chwa taq juyub’. El nopal abunda yewax ch’uul, tz’il riij. De color
mucho en los cerros. barrosa es la yegua.

(
1

34
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 34 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
E
E laa. De usted. E laa ri chee’ k’o pa Eleb’al sib’. Chimenea. Ri eleb’al sib’
b’ee. El palo que está en el camino k’o pa kusino. La chimenea está en
es de usted. la cocina.
E’, e’yaaj. Diente, dentadura. Ri wee’ Eleb’al. Salida. Ri sutuum uchii’ k’o
xaqi k’ax chik. Mis dientes siempre eleb’al. Tiene salida el que está
me duelen. circulado.
Eb’ane. Acaso, será. Eb’ane ri ixoq Eleq’aam. Robado. Ri k’o’meleq’aam
xik’ow pa ri b’ee. Acaso es la lo che ri uchuu. El niño le han
señora que pasó en el camino. robado de su mamá.
Eb’eyaal. Vía. Eb’eyaal re kopon pa Eleq’anik. Robar. Ri winaq lik kakaaj
ri komoon. Es la vía que llega a la keb’eleq’anik. Las personas les
comunidad. gusta robar.
Echaam. Cuñado. (de mujer a Eleq’oom, ili’oom. Ladrón. Eleq’oom,
hombre, viceversa). Ri wechaam ili’oom ri achi Rix. El señor Andrés
xu’ana sii’ chwa juyub’. Mi cuñado es ladrón.
se fue a hacer leña en el cerro. Elik. Salir. Ri’ in kwaaj kinel b’i. Yo
Echiri’ . ¿Cuando? Echiri’ xik’ow ri quiero salir.
teewxuk’am b’i ri ch’iich’. ¿Cuando Ena’uri’, ek’uri’. Si pues. Ena’uri’
pasó el aire se llevó la lámina? kak’un chwaq. Si pues viene
Ek’uwa’. Que el presente. Ek’u wa’ mañana.
wa kayijb’an re. Que el presente es Eq. Negro. Eq rij ri chikop. La vaca
quién lo va a arreglar. esa negra.
Ela’. Es, eso, esa. Ela’ k’o chiri’ Eqa’n. Carga. Ri eqa’n lik aal. La
chikaaj. Eso siempre permanece ahí carga es muy pesada.
arriba.

Vocabulario Achi 2016.pmd 35 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Eqa’nik. Cargar. Ri eqa’n ak’aa. Eta’maniik. Conocer. Ke qana’loq
Cargar al nene . juun eta’maniik che ri b’ee. El
Eqaab’. Negros (as). Ri eqaab’ winaq. camino lo vamos conociendo.
Las personas negras. Eta’maxik. Conocer, aprender.
Eqaneel. Cargador. Ri kawayu’ Eta’maxik re ri tz’iib’. Aprender a
eqa’neel. El caballo es cargador. leer y escribir.

Eqmuuj. Nublado. Likeqmuuj waq’iij. Etab’al. Meditar. K’o u etab’al ri


Hoy muy nublado. ajk’ay. El vendedor tiene medidor.

Equ’m. Noche, obscuro. Lik equ’m ri Etaj. No es. Ri’in xinloq’ri na etaj. Yo
b’ee. El camino está muy obscuro. compré lo que no es.

Equ’maal. Obscuridad. Xe’ek chi Etaliil, etaal. Señal, lunar, cicatriz.


equ’maal tziij ri xqa’ano. Se fue en Ri etaliil k’o che ri nupalaj. El lunar
la obscuridad lo que hicimos. que tengo en la cara.

Erenib’al. Carretilla. Ri erenb’al re Etz’ab’a’l, etz’b’al. Juguete. Ri


taq ri eqa’n. La carretilla para etz’ab’a’l, etz’b’al re ri ak’aa. El
acarrear cargas. juguete es para el nene.

Erenik. Acarrear. Ri ixoqiib’ kakerej Etz’aneel. Jugador. Lik etz’aneel ri


ya’. Las mujeres acarrean agua. ixoq. La señora es jugadora.

Esaam. Sacado, quitado. Ri wa esaam Etz’aniik. Jugar. Ri ak’alab’ ke


che ri ixiim. La tortilla es sacada etz’aniik. Van a jugar los niños
del maíz. Etz’eyaaq, raa’. Raíz. Ri etz’eyaaq ri
Esanik. Sacar. K’o jun esaneel e’yaaj chee’ lik ko. La raíz del árbol es
wara. Aquí hay uno que saca muy dura.
muela. Etzelal b’i’. Apellido. Qonoje k’o
Eta’mab’al, etamb’al. Enseñanza. Ri etzelal b’i’ chaqe. Todos tenemos
tijob’al k’o eta’mab’al, etamb’al apellido.
chupa. Hay enseñanza en la Etzelal k’u’x. Envidias. Ri etzelal
escuela. k’u’x na utztaj. Los envidiosos no
Eta’maneel. Conocedor. Yey china ri son buenos.
)
2 eta’maneel re wara. ¿Quién es el Ewa’. Este. Ewa’ ri xajab’ kawaaj. Es
conocedor de aquí? caite que tú quieres.
36
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 36 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Ewaam. Escondido. Ri nuk’o’mewaam Ewanik. Esconder. Na utz taj ka’an
laa. Usted ha escondido mi niño. ewanik che ri utzilal. Lo bueno no
se puede esconder.

=
2

37
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 37 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
I
Ib’och’. Vena, arteria. Lik k’o ib’och’ Ikaj. Hacha. Ri ikaj re paq’ib’al sii’.
che ri nuq’ab’. Tengo muchas venas El hacha sirve para rajar leña.
en la mano. Ikaku’m. Bejuco picante. Chwach ri
Ib’ooy. Armadillo. E k’o ib’ooy chupa juyub’ k’o ikaku’m. Hay bejuco
taq ri ulew. En los suelos hay picante en el cerro.
armadillos. Ilik. Apurados. Ri ajchak ilinik
Ichaaj. Hierba. Re katij ri ichaaj. La kiwach. Son muy apurados los
hierba es para comer. trabajadores.
Ija’. Semilla. Ri ija’ k’uum utz katikik. Iloneel. Observador. Iloneel tzu’neel ke
La semilla de ayote es bueno ri ixoqiib’ rax kiwi´. Es observadora
sembrar. la semilla de las mujeres embarazadas.
Ik’oweel. Pasajero, de paso. Rire xa Ilonik. Ver, mirar. ¡Chiwila’ ri ak’ pa
ik’oweel pa tinamit. El está de paso jaa!. ¡Miren los pollos en la casa!.
en el pueblo. Iloom. Visto. ¿Awiloomri’at sa’ri k’opa
Ik’owib’al. Puente. Lik niim ri jaa? ¿Has visto qué hay en la casa?
ik’owib’l chwi ri yaa’. El puente Imox. Nahual del agua. Chwach ri
sobre el río es grande. imox katz’onox ri yaa’. El agua se
Ik’owik,q’axik. Pasar.Ri’inxakinik’ow pide al nahual del agua.
chwa jaa. Yo pasaré por la casa. Imu’t. Macuy. Ri imu’t utzilaj ti’o’n.
Ikaan. Tío. Ri wikaan k’o chwa jaa. El macuy es buen alimento.
Mi tío está en el patio de la casa. Inuup. Ceiba. Ri inuup lik joror uxee’.
Ikaaq’, ikaa’. Sobrino. Ri wikaaq’, Debajo de la ceiba es fresco.
wikaa’ k’o pa b’ee kuxlanik. Mi Iq’tew. Viento. Ri iq’tew kuxut’uj taq
1 sobrino está en el camino
2 ri chee’. Los árboles soplado por
descansando. el viento.

Vocabulario Achi 2016.pmd 38 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Is, ismaal. Pelo. E wa is lik saq chik. Ixk’aq. Uña. Lik nima’q ri xk’aq. La
Es muy blanco éste pelo. uña está muy grande.
Ismaal wach. Pestaña. Lik nimaq ri Ixkoloob’. Intestino. Ri awixkoloob’ lik
rismal nuwach. Mis pestañas son nim raqan. Tu intestino es muy
grandes. largo.
Ismachii’. Bigotes. Ri achi ruk’am Ixmatuq’ixch’aan. Tepocate. Ri
ismachii’. El hombre lleva bigotes. ixmatuq, ixch’aan k’o tikaweex
Itz, b’alineel. Hechicero. Kub’an katijow re. Los tepocates hay gente
itzelal ri aj’itz. El hechicero hace que lo comen.
hechizo. Ixmoliin. Ronrón. Ri ixmoliinre q’alaj.
Itzeel. Diablo. Kab’ochi’in ri itzeel. El ronrón de invierno.
El diablo nos gana. Ixmukur. Tortolita. Ri ixmukur xaqi
Iwiir. Ayer. Xinopon ruk’ nuchuu k’o pa b’ee. La tórtola sólo se
iwiir. Ayer llegué con mi mamá. mantiene en el camino.

Iwuuk’. Con ustedes. Jinta uleew Ixoq. Mujer. Ixoq pa kape wi laa.
iwuuk’ ri’ ix. Con ustedes no hay ¿Señora, de dónde viene?
tierra. Ixoqiib’. Mujeres. Ixoqiib’, pa ke’ek
Ix, yix. Ustedes (a personas wi alaq. ¿Señoras, a dónde van?
menores). Ak’alaab’ lik k’a ix Ixoqiil. Esposa. Kink’amb’i ri wixoqiil
ch’uti’q jey na kich’ijtaj. Ustedes k’a chila’. Estaré llevando a mi
niños son muy pequeños todavía y esposa hasta allá.
no aguantan. Ixpa’ch. Lagartija roedora. E k’o
Ixb’u’q. Siguamonte. K’o jun nimalaj ixpa’ch chwi taq ri chee’ yey ri jaa.
ixb’u’q pa siwaam lik nim. Hay un En las casas sobre árboles hay
siguamonte en el barranco y es muy lagartija roedora.
grande. Ixpak’pa’n. Gallina ciega. Pa uleew
Ixiim mansa’n. Manzanía. Ri ixiim k’o wi ixpak’pa’n. La gallina ciega
mansa’n re alaxib’al. La manzanía está entre la tierra.
se come en tiempo de navidad. Ixpataq’. Tepezcuintle. Kutij aj ri
Ixiim. Maíz. Ri ixiim re ka’an wa che. ixpataq’. El tepezcuintle come 2
2
El maíz es para hacer tortillas. elotes.

39
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 39 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Ixpeq. Sapillo. Ri ixpeq re upaa ya’. Ixtuk’, toxok’, tok’ox. Hipo. Ri’ in
El sapillo vive en el agua. lik k’o tok’ox chwe. Yo tengo mucho
Ixpumuuy. Paloma cantora. Ri hipo.
ixpumuuy lik choom ri uqul che ri Ixtuxiil. Calcañal. Lik k’ax ri
b’iix. La paloma cantora canta muy wixtuxiil. Me duele mucho el
bonito. calcañal.

Ii
Iich’. Cuerpo infeccioso. Lik iich’ ri Iik’. Luna. Ri iik’ katzu’n cha’q’aab’.
nuq’ab’. Mi mano es muy De noche alumbra la luna.
infecciosa. Iis. Camote. Ri iis uripipem rib’ chwa
Iij. Espalda. Lik k’ax ri wiij. Mi rulew. Sobre el suelo está tendido
espalda me duele mucho. el camote.
Iik. Chile. Ri iik jam. El chile pica.

3
2

40
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 40 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
J
Ja’aam, kichoom. Regado. Iwiir ja’am Jach’. Tapisca. Ri jach’ re ab’iix. La
la tiko’n. La siembra fue regada tapisca de milpa.
ayer. Jachal. Dividir. Xel b’i ri jachal
Ja’i. No. Ri achi Ji’l ja’i na ke’ek taj. upa jaal. Salió a dividir las
Don Hermenegildo no se va. mazorcas.
Ja’j. Garganta. Ri k’o’mk’ax ruja’j. En Jachaneel. Repartidor. Ri achi Ju’l
la garganta tiene el dolor el niño. xjachan. Don Julio repartió.
Ja’nik, joperok. Regar. Ri k’oom Jachanik. Apartar. Xkijach kiib’ ri
kaja’nik. El patojo riega la flor. achi Wan. Don Juan se apartaron.
Ja’risaneel. Derramador. Ri aaq’ Jachoom. Distribuido. Jachoom lo
kuja’risaaj ri utza’m aaq’. El fuego chike ri iik. Se les distribuyó a ellos
derrama la candela. el chile.
Jaa. Casa. Ri jaa re k’olib’al. La casa Jak’ ka’nik. Menión de hueso. Ri
es para vivir. achi Se’l xtzaqik jay xjak’ ka’n ri
Jaas. Ronco. Ri juun ixoq lik jaas luu’ uq’ab. Don Marcelo se cayó y se le
ja’j. La señora está muy ronca. meneó el hueso de su mano.
Jab’. Lluvia. Ri jaab’ lik sa’chik. La Jal. Mazorca. Ri jal re wa. La mazorca
lluvia es muy fuerte. es para hacer tortillas.
Jab’ij, pu’unik. Sacudir. Ri ixoq Jalajuj. Diferente. Ra ano’n jalajuj
kujab’iij ruma mankax. La mujer taq uwach. Son diferentes las
sacude su poncho. costumbres.
Jab’inik. Llover. Echiri’xujeqkajab’inik Jalatajik, jalik. Cambiar.
in k’o pa b’ee. Cuando empezó a Kajalatajik ri jaa. La casa se va a 4
llover estaba en el camino. cambiar. 2

Vocabulario Achi 2016.pmd 41 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Jaleeb’. Dolor causado por Jani’pala. Cuánto. La rajiil jani’pala.
infección. Ri achi Wan k’o ujaleeb’ ¿Cuánto es el precio?
ri ch’a’k che. A don Juan tiene Jaqab’al. Llave. Ri jaqb’al pixpi’y. La
dolor causado por la infección de llave del candado.
los granos.
Jaqalik, jaqataliik, jaqoom. Abierto.
Jalib’en ano’n. Intercultural. Ri ka’iib’
Jaqal ri jaa. Esta abierto la casa.
ch’a’teem ruk’ ri jalab’en ano’n
chirajawaxiik. Laeducaciónbilingüe Jaqaneel. Abridor. Ri jaqaneel re kaxa
intercultural es importante. e achi Me’n. El abridor de la caja
es don Clemente.
Jalk’atisaaj. Transformación.
Kajalk’atisaaj uwach ri tz’ib’ital Jarik. Desgastar. Ri alii xujarisaaj ri
chwa ri wuuj. El que está escrito u’uuq. La muchacha desgastó su
en el papel quiere transformación. corte.
Jaloom. Cambiado. Ri rajiil jaloom Jat. Ándate, vete. Jat chila’ pa xatpe
chik. Está cambiado el precio. wi. Vete allá donde viniste.
Jam, poqoo. Pica, picante. Ri iik k’o Jat. Ándate. Jaat chwach ri jaa.
pa chakach na jam, poqoon taj. El Ándate enfrente de la casa.
chile que está en el canasto no pica. Jat’at’exik. Apretar. Lik karaj
Jamalik. Disponible. Axtaj k’o juna jat’at’ex ri k’aam. La pita quiere
q’iij jamal wach laa ke’ek laa wuuk’. bien apretada.
Algún día que usted esté Jat’iim. Amarrado, ximoom. Jat’iim
disponible puede ir conmigo. kan upaa ri asii’. La han dejada
Jamaneel. Perdedor. Ri ralko alaa amarrada tu leña.
jamineel. El niño es perdedor. Jat’inik, ximonik. Amarrar. Lik k’i ri
Jamoom. Perdido. Ri achi Sil xujam ri puur Jat’iim upaa. Hay mucho
utiko’n. Don Cecilio perdió su tabaco amarrado.
siembra. Jat’ix, t’ixnab’. Estornudo. Lik k’o
Jampa. Cuándo. Jampa koj eek. jat’ix chwe. Estoy estornudando
¿Cuándo nos vamos? mucho.
5 Jampala’. Cuándo. Kak’un jampala’. Jay, jey, yey. Yeypa k’owi ri k’o’m. Y
2 ¿Cuándo viene? dónde está el patojo.

42
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 42 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Jeb’elik. Caído, desplomado. Ri wi ri nuch’a’teem. Así pues se
nimalaaj jaa jeb’el chuloq. Ya está quedará mi palabra.
desplomado la gran casona. Jela’, je ile. Así es. Jela’, je ile ri
Jech’elik. Desnivelado. Ri kanb’i’ij ko chawe. Así es lo que
paraqanib’al jaa jech’elik. Está quería decirte.
desnivelado el cimiento de la casa. Jeqb’al. Inicio, principio. Echiri’ pa
Jech’ik. Torcer. Jeech’ ri reqa’n ri jeqb’al lo re xojk’un ri’ oj. En el
kawayu’. Está torcida la carga del inicio vinimos nosotros.
caballo. Jeqeleem. Inicio. Pa jeqeleem loq re
Jech’ineel. Torcedor. Jech’ineel ri chaak. En el inicio del trabajo.
paq’b’al. Martillo torcedor. Jeqelik. Vivir, lugar. Jeqel ri achi
Jee. Si. Jee ire’ xk’unik. Si el vino. chila’. El hombre vive allá.
Jee’. Cola. Ri ujee’ ri chikop. La cola Jeqoneel. Principiante. Ri alii e
del animal. jeqoneel re ri chaak. La muchacha
Jejen. Mosquito. Ri jejen lik k’ax ri es la principiante del trabajo.
ketyonik. El piquete de los Jeqoom . Iniciado. Ri ixoq ujeqoom
mosquitos duele mucho. kan ri keem. La señora ya había
Jek’onik, jek’ooj. Jalar. Ri achi Wan iniciado el tejido.
kujek’ri chee. Juan jala el palo. Jetz’. Chenco. Xu’an jetz’ ri b’aka. La
Jek’oom. Jalado. Lik chi utz ri vaca se hizo chenca.
k’a’aam re pajb’al. La pita está bien Jewa’. Por aquí. Jewa’ x’eek wi ri
jalada para medir. utiiw. Por aquí se fue el coyote.
Jek’owik. Agonizar. Ri wikaan lik Ji’axel, jii’. Yerno. Ri ji’axel e achi
kajek’owik. Mi tío está agonizando. Wan. El yerno es don Juan.
Jek’ula’ri’. Asímismo. Jek’ula’ri’ xkoji’ Ji’i’. No. Ji’i’ na xe’taj. No se fue.
to’b’al. Así mismo se creó defensoría. Ji’jik. Gigante. Ri rajawri jaa lik ji’jik.
Jek’ula’. Por su parte. Jek’ula’ kujeq Es un gigante el dueño de la casa.
ru’ano’n. Su actitud comienza por Jich’oneel. Chicoteador. Ri achi
su parte. jich’oneel ke chikop. El hombre es 6
Jek’uri’. Así pues. Jek’uri’ kakanaj chicoteador de los animales. 2

43
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 43 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Jich’onik. Chicotear. Kinjich’ upaa Jinijik. Gordote. Ri ati’ chikop lik
wa’ora ma na xatk’un tan taj. Te voy jinijik. La vaca es muy gordota.
a chicotear ahora por no venir Jininik. Trueno. Lik kajinin ri juyub’.
luego. El cerro qué trueno lo que hace.
Jich’oom. Chicoteado. Jich’oom kan Jintaj. No hay. Nan ri’in kwaaj nuwaa
upaa ri alii. La habían chicoteado jay jintaj. Mamá yo quiero tortillas
a la muchacha. y no hay.
Jikib’aam. Comprometido. Ri’ in Jiq’ijootik. Sollozando. Lik
nujikib’aam chi kan uwach che’ laa. kajiq’ijootin ri ralko k’oo’m. El niño
Yo ya le había comprometido. pequeño está sollozando.
Jikib’aneel. Comprometedor. Ri alaa Jiq’ik. Sofocarse. We xjiq’ik pa ri
e jikib’aneel re ri chaak. El muchacho paqalik. Se puede sofocarse en la
es el comprometedor del trabajo. subida.
Jikib’anik. Comprometer, asegurar. Jiq’ob’al, echaa’. Frutas. Likkwaaj ri’
Xujikib’a’ ri uchaak. Comprometió in ri jiq’ob’al, echaa’. A mí me
su trabajo. gustan las frutas.
Jikoneel. Sobador. Ri ixoq Tin
Jiq’oneel. Galgo. Lik e jiiq’ ri
keb’ujik yawa’iib. Doña Martina
k’o’maab’ re ixoq Lin. Los niños de
soba a las enfermas.
doña Angelina son galgos.
Jikonik. Sobar. Lik utz echiri’ ka’an
Jiq’onik, ajsaak’. Galguear. Ri
jikonik che ri ulewal. El cuerpo que
nume’s lik kajiq’on che ri ch’oo. Mi
bien se siente al sobar.
gato es muy galgo a los ratones.
Jikoom. Sobado. Ri wati’ ujikoom pa
Jisi’s, jisijik. Puntiagudo. Lik jisi’s
kunab’al. Mi abuelita lo sobó con
utza’m ri richaj. El árbol de pino es
medicina.
muy puntiagudo.
Jilijob’ik. Resbalar. Xjilijob’ ri
nuqaaw. Mi papá se resbaló. Jix. Váyanse. Jix ri’ix pa ri chaak. En
el trabajo váyanse ustedes.
Jilowiik. Quejarse. Pacha’ na jinta
Jo’. Vamos. Jo’ chila’. Vamos a allá.
jilowiik ruk’ ri ya’b’iil qak’u’ qib’.
7 Cuidémonos para no quejarse de Jo’q. Tusa. Choom ri jo’q k’o che ri
2
la enfermedad. jal. La mazorca tiene bonita tusa.

44
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 44 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Job’ojik. Terreno desparejo. Lik Jooch’. Atol (blanco). Kutij jooch’ ri
job’ojik ri wuleew. Mi terreno es achi Min pa tzima. Don Fermín está
muy desparejo. tomando atol blanco en el guacal.
Jochonik. Subir. Kajochoon ri kuuk. Jorob’ik. Maravillar. Ri numaam
La ardía sube en pino. xjorob’ che echiri’ xtz’onox che. A
mi abuelito se maravilló cuando le
Joj. Cuervo. Ri joj kab’ixonik. Está
preguntaron.
cantando el cuervo.
Jorob’isaam. Enfriado. Ri jooch’
Jok’ineel. Moledor. Ri jok’ineel re
jorob’isaam kanoq. El atol lo
ixiim. El moledor de maíz.
dejaron enfriado.
Jok’oom. Molido. Taq ri pix jok’oom
Jorob’isaneel. Enfriador.
kanoq. Dejaron molido los tomates.
Chajorob’isaaj ri kape ma lik k’atan.
Jolib’al, mayij. Abolir. Xkijolij ri Enfría tu café porque está muy
k’ulanikil. Anularon el casamiento. caliente.
Jolojob’ik, mayinik. Suspender, Jorob’isanik. Enfriar. Chaya’a kan ri
terminar. Ri achi xujolijxumayij ri ayaa’ chiri’ cha’ kajorob’ik. Deja tú
uchaak. El señor suspendió su agua ahí para que se enfríe.
trabajo.
Joron. Helado. Lik joron ri utza’m
Jolojoj, piliin. Resbaloso. Lik jolojoj juyub’. En la cumbre está bien
ri b’ee. El camino está muy helado.
resbaloso. Jorona’. Agua fría, agua pura.
Jolomaaj, joloom. Cabeza. Ri jolomaaj Chak’ama lo ri ya’ jorona’ k’o pa
re qana’ooj. En la cabeza está k’amb’a’. Trae el agua pura que
nuestra sabiduría. está en la tinaja.
Jolonik. Mudar. Ri wikaaq’ kujol ri Josonik. Raspar. Kaqa’an josonik
u’uuq’. Mi sobrino se está mudando. che ri rulewa ri piix. La tierra para
Jolonik. Mudarse. Kaqajol ri el tomate lo vamos a raspar.
qaq’uuq’ ch’uul. Nos mudamos de Josoom. Barbechado. Josoom chi
ropa sucia. uwach ri uleew. La tierra ya está
Joman. Garza. Kutij kar ri joman pa barbechada.
ya’. La garza está comiendo Josq’iil. Higiene, aseo. Ri ixoq jinta 8
2
pescados en el agua. ujosq’iil. La señora no tiene aseo.
45
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 45 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Josq’iim. Limpiado. Lik nujosq’iim Juchelaaj. Una fila. Ri ajchaak xki’an
ri’ in ri uwa wochoo. Yo he juchelaaj. Solo una fila hicieron los
limpiado bien el patio de mi casa. trabajadores.
Josq’ineel, sub’al. Limpiador. Ri Juchuyaaj, juchuuy, jukub’aaj.
xab’oon lik josq’ineel. El jabón es Racimo. K’o jukub’aaj saq’u wara.
limpiador. Aquí hay un racimo de guineo.
Josq’iniik. Limpieza. Ri uk’olib’al ri Juk’alaaj. Unmanojo. K’ojuk’alaaj sii’
yaa’ karaj josq’iniik. Quiere jela’. Allá hay un manojo de leña.
limpieza el depósito de agua. Juk’ulaaj. Un par. E juk’ulaaj ri aaq.
Jub’aak. Medio cocido. Wa ichaaj xa Un par de marranos.
jub’aak xki’an che. Esta hierba está Jukuneel. Arrastrador. Ri keej re wi
media cocida. jukuneel. El venado es arrastrador.
Jub’i’q’. Fracción. Ri ajilanik ka’an Jukunik. Arrastrar. Ri chikop
jub’i’q’ che. Los números se xujukukeej b’i ri achi. El hombre fue
trabajan en fracciones. arrastrado por el animal.
Jub’oraaj. Un manojo. Ri jub’oraaj Jul. Hoyo, agujero. Ri achi ku’an jul
ichaaj k’o chiri’. El manojo de re koraal. El señor está haciendo
hierba comestible ahí está. agujeros para los postes del corral.
Juch’aay. Una tanda, pieza. Ri achi Julaaj. Una vez. Xa julaaj xe’ek. Se
Lin xutz’onoj xuch’aay usoon ruk’ fueron de una vez.
b’arimb’a’. Don Marcelino pidió
Julajuuj. Once. Julajuuj tz’i’
una pieza de música con marimba.
ketyonik. Ladran once perros.
Juch’uj. Firmar. Kaqa juch’uj uwach
Julee’. Una unidad, una parte. Xa
ri wuuj. Hay que firmar el papel.
julee’ chi ri kajawaxik. Ya solo una
Juch’uneel. Rayador. Ri’ at kajuch’ unidad lo que necesita.
uwachri wuuj. Túvasarayarel papel.
Jumajwach. Identidad y derecho. K’o
Juch’uum. Firmado. Ri wuuj qa jumaj wach ri oj tinamit.
juch’uum chi kan uwach. El papel Nosotros los pueblos tenemos
ya está firmado. identidad y derecho.
9 Juchaqaaj. Rimero. Ri waa xa Jumolaaj. Una mudada. Ri’ in k’o
2
juchaqaaj. Un rimero de tortilla. jumolaaj u’uuq’lik choom. Yo tengo

46
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 46 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
unamudadade ropa muy bonita. Jusuk’likil. Directamente. Kab’iix ri
Jumul chik. Otra vez. Jumul chik ch’a’teem jusuk’likil. Directamente
kojtajin chi unuk’iik. Estábamos las palabras.
ordenando otra vez. Jusuuk’. Recto. Jusuuk’ ri b’ee. El
Junaab’. Edad, año. Wo’ob’junaab’k’o camino es recto.
che ri waliit. Mi hijatiene cincoaños. Jut’ub’aaj. Un montón. Jut’ub’aaj chi
Junaam. Igual, juntos. Xaqi junaam ri ri sii’ nuwesaam. Ya he sacado un
wuleewruk’ ri re ri watz. Mi terreno montón de leña.
es igual con el de mi hermano. Jutz’iit. Un poquito. Xa jub’i’q’ ko ri
Junimaam. Igualado. Junimaam b’iqb’al nuwaa xuya ri nuchuu. Mi
raqan ri chee’ ruk’ ri junchik. El mamá medió un poquito de comida.
palo es igual medida con el otro. Jutz’ujiik. Ovalado. Xa jutz’ujiik
Junimaxik. Igualar, nivelar. Ri rutza’m ri tz’alaam. La tabla es de
wochoo junimaam ruk’ ri junchik. punta ovalada.
Mi casa está nivelada con la otra. Juu . Bien, muy bien. Juu chanib’eej
Junoq. Alguien. Sa’ ub’ee na xab’ij ta ko laa ixoq Man. Muy bien que le
che junoq kuk’am lo ri ameyo. Por vaya bien doña Romana.
qué no dijiste a alguien que trae Juun. Uno. Juun ri waa kantijo. Como
tu dinero. una tortilla.
Junwi. Diferente. Junwi taq ri jaa. Las Juwinaq. Veinte. E k’o juwinaq k’aak’
casas son diferentes. pa ri k’uul. En el trapo hay veinte
Jupanik. Arrastrar. Ri ak’aal kujeeq pulgas.
kajupanik. Empiezaaarrastrarelnene. Juyub’. Cerro. Lik choom ri juyub’
Jupiim. Embrocado. Jupiimri junxun. kilitaj k’a wara. Hasta aquí se mira
La olla está embrocada. muy bonito el cerro.

Jupulik. Embrocado. Ri xuun jupulik. Juyub’al aaq. Cochemonte. Ri


Esta embrocado la olla. juyub’al aaq jinta wara. No está
aquí el cochemonte.
Juquum. Un trago. Ri juun achi xutiij
juquum ukape. Un trago de café se
0
tomó el hombre. 2

47
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 47 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
K
Ka’anik. Obligatorio. Chirajawaxik Kab’iij. Pasado mañana. Kab’iij
ka’aniik ri tojonik. El pago es kak’unik. Viene pasado mañana.
obligatoriedad. Kab’iir. Hace dos años. Kab’iir xk’un
Ka’ib’qiij. Dos días. Ka’ib’ q’iij ri nuchuu wuuk’ ma rire lik naj k’o
xub’an ja’b’. Estuvo lloviendo los wi. Hace dos años vino mi mamá
dos días. conmigo pues ella vive muy lejos.
Ka’iib’. Dos. Ka’iib’ ri aak’ kekojonik. Kab’ijiir. Anteayer. Kab’ijir xink’unik.
Ponen dos gallinas. Vine anteayer.
Ka’m chuu. Madrastra. K’o uka’m Kab’ilto. Municipalidad. In k’o pa
nuchuu. Tengo madrastra. kab’ilto. Estoy en la
Kaa’. Piedra de moler. Ri kaa’ re municipalidad.
chaqb’al tzi. La piedra es para Kab’lajuj. Doce. Ek’okalajuj ati’taab’
moler el nixtamal. waak’. Tengo doce gallinas.
Kaach’. Chicle. Ri kaach’ re Kab’raqan. Terremoto, temblor. Ri
kakach’uxik. El chicle es para kab’raqan xuyikiyaa’ taq ri jaa. Las
masticar. casas se movieron por el terremoto.
Kaaj. Cielo, universo. Lik choom ri Kach’anik. Morder. Kuriq kach’anik
uwa kaaj. El cielo se mira muy ri tz’ii’. El perro puede morder.
bonito. Kach’ateb’exiik. Que se habla.
Kab’ichaal. Las partes. Kikab’ichaal Ronoje ri ch’a’teemkach’a’tib’exiik
che ch’a’t chikiwach. Que se pa ri Paxil. Todos los idiomas que
comuniquen las partes. se habla en Guatemala.
Kab’ichal. Losdos. Kikab’chal xeb’ek. Kach’unik. Masticar. Re kach’unik ri
!
2 Se fueron los dos. ka’ch’. El chicle sirve paramasticar.

Vocabulario Achi 2016.pmd 48 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Kajib’. Cuatro. Kajib’ ak’alaab’ K’amanik . Atraer. Wa k’ub’uul lik ka
ketz’ib’anik. Están escribiendo k’amanik. El municipio de Cubulco
cuatro patojos. atrae mucho.
Kajichaal. Los cuatro, las cuatro. Ri Kami’ch’ik. Arrancar. Kami’ch’ik ri
waaq kikajichaal xeb’eek. Se fueron aq’ees chupa ri tiko’n. Dentro de
mis cuatro cerdos. las plantas hay que arrancar el
Kajlaaj. Cuatros veces. Xink’un monte.
kajlaaj wara che wajun jaa. Yo vine Kamik. Morir. Na kaya’ ta che kamiik
cuatro veces en ésta casa. ri tiko’n. La planta no hay que
Kajlajuuj. Quince. Kechakun dejar de morir.
wo’lajuuj ak’alaab’. Están Kaminaq. Muerto. Jo’ jeqila’ pe ri
trabajando quince patojos. kaminaaq chi’ b’ee. Vamos a ver el
Kajuleew. Universo. Ri kaj uleew e muerto a la orilla del camino.
x’anawre Tz’aqol b’i’tol. El creador Kamisaneel. Asesino. Juunkamisaneel
y formador creó el universo. xkamiik. Se murió un asesino.
Kajwinaq. Ochenta. Ri ixoq Lin Kamisanik. Asesinar, matar. Ri
kutz’onoj kajwinaq umeyo che ri achijaab’ xeb’ik’owwara xeb’eek pa
upo’t jalib’al. La señora Catalina kamisanik. Los hombres que
pide ochenta quetzales por su pasaron aquí fueron a asesinar.
güipil usado. Kamixaa’. Blusa. Ri ukamixaa’ ri ixoq
Kakab’. De dos en dos. Kakab’ uwach lik choom. La blusa de la señora es
ri k’a’am. La pita está de dos en dos. muy bonita.
Kakatee’. Quijada. Ri kakatee’ Kamuul. Calzar (segunda limpia).
uk’olib’al ri b’aaq re ri qee’. La Karaaj chik kamuul ri ab’iix. La
quijada es el lugar donde están milpa ya necesita calza.
puestos los dientes. Kanab’ejik. Adelantarse. Ri k’o’mutz
Kako. Cacao. Utz re jooch’ ri kako.. kanab’ejik. Se puede adelantar el
El cacao es bueno para el atol. niño.
Kamaneel, ajkeem. Tejedor. Ri’in xa Kanab’exik. Darse cuenta. We
nukemoom ri nupo’t. Yo lo he tejido kanab’exik utz. Está bien darse "
mi güipil. cuenta. 2

49
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 49 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Kanajik. Quedar. Ri’at katkanaj wara se llevó un güipil.
ruk’ ri achuu. Aquí te vas a quedar Kar. Pescado. Ri kaar re upa yaa’.
con tu mamá. Entre el agua está el pescado.
Kanimarisaxik. Engrandecer. Ri jaa Karnatilo. Granadilla. Ri karnatilolik
kanimarisaxik. Se va a engrandecer ki’. La granadilla está muy dulce.
la casa.
Katamal. Tamal. Ri katamal lik utz.
Kape. Café. Ronoje aniimkaqatij kape. Que bueno está el tamal.
Tomamos café todas las mañanas.
Katze’tzotik. Sonreír. Ri ixooq Se’p
Kaq. Colorado.Richajrekatzijiklikkaq.
katze’tzotik. La señora Josefa
Está colorado el ocote de encender.
sonríe.
Kaq’. Guayaba. Ri kaq’ re kunab’al.
Kawayu’. Caballo. Saaq riij ri
La guayaba esa medicinal.
kawayu’. El caballo es blanco.
Kaq’alajin juna loq’oxik.
Kawinaq. Cuarenta. E kawinaq ri
Oportunidades y garantía. Echiri’
ak’alaab’ keb’etz’anik. Están
kaq’alajin juna loq’oxik re chaak koj
escribiendo cuarenta niños.
ek. Nos vamos si hay oportunidades
y garantía de trabajo. Kaxaa. Cofre. K’o wuuj chupa ri
kaxaa. En el cofre hay papeles.
Kaqiiq’. Viento, huracán. Xik’ow ri
kaqiiq’ wara pa ojk’o wi. Aquí pasó Kaxlaan. Maicillo. Ri waak’ ri’ in lik
el huracán donde estamos. kakitij kaxlaan. Mis pollos comen
Kaqix. Papagayo. Ri tz’ikin kaqix mucho maicillo.
xumaj kach’awik. El papagayo Kayb’al . Enganchar. Ri kayb’al kanaj
aprendió a hablar. utz. El enganchador quedó bien.
Kaqkinaq’. Fríjol colorado. Ri kaq Ke’nik. Moler. Ri nuchuu kake’nik.
kinaq’ utz re katijik. Se puede comer Mi mamá está moliendo.
el frijol colorado. Keej. Venado. Ri keej k’o pataq ri
Kaqkoj. Rojizo. Ri nupo’t lik kaqkoj aq’ees. Dentro de los montes está
katzu’nik. Mi güipil semiramuyrojizo. el venado.
Kaqsikitun, kaqsuut. Remolino. Kemab’. Prensador de hilo. Ri
# Xk’un jun kaqsikitun xuk’am b’i ri nukemab’ lik suluy. Mi prensador
2
jun po’t. El remolino lo levantó y de hilo es muy liso.

50
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 50 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Kemab’al. Telar. Ri kemab’ re Kirik. Desatar. Kakirik ri ximtaliik. Lo
kemab’al. Para el telar se usa amarrado hay que desatar.
espada. K’isik’. Ahumado, olor de orín. Ri
Kemonik. Tejer. Ri ixoqiib’ ke uchuul ri k’o’m lik k’isik’. El orín
kemonik. Las mujeres tejen del niño tiene mal olor.
Kemoom. Tejido. Rire xa kukem ri Ko. Duro. Lik ko rulew. La tierra es
upo’t. Ella ha tejido su güipil. dura.
Kete’t. Rueda. Ri nimalaj kete’t k’o Ko’k. Cacaxtle. Likq’e’l chi ri nuko’k.
chwa jaa. La rueda grande está en Mi cacaxtle ya está muy viejo.
el patio. Ko’k’. Bien molido. Lik ko’k’ ri cape
Ki’koteem. Alegría. K’oki’kotemal pa jok’oom. El café está bien molido.
ri komoon. En la comunidad hay Ko’lik. Mediano. Xa e ko’l taq ri ooj
alegría. e k’o wara. Los aguacates que están
Ki’kotik. Alegrar. Lik kojki’koktik aquí son medianos.
echiri’ ojk’o qonoje. Nos ponemos Kochi’inik. Regalar. Ri nuq’uu laa’
muy alegres cuanto nos juntamos kochi’inik re nuqaaw. Mi padre me
todos. regalo ropa.
Kichilik. Desordenado. Kichil ri jal. Koj. León. Ri koj kutij winaq. El león
La mazorca está desordenada. come gente.
Kichoneel. Regador. Ri kichoneel re
Kojb’al. Credo, creer. Ri cojb’al re ri
ixiim. El regador de maíz.
ch’ab’al. La oración del credo.
Kichonik. Regar (cosas). Ri ak’alaab’
Kojik. Poner. Chakojokajib’raqankape
xkikichij b’i kinaq pa uleew. Los
chiri’. Pongacuatromatasdecaféahí.
niños regaron los frijoles en el
suelo. Kojoneel. Creencia.Likk’ori qakojneel.
Tenemos nuestra creencia.
Kik’. Sangre. Xel kik’ che ri uq’ab’ ri
nuqaaw. Mi papá le salió en su Kojonik. Creer, poner. Kinkoj ri
mano. qaqaaw Tz’aqool b’itool. Creo en
Kinaq’. Fríjol. Taq ri kinaq’ tikoom Dios Creador del Mundo.
chwa juyub’. Se han sembrado los Kojoom. Puesto. Ri’ inxanukojoomchi $
2
frijoles en el cerro. ri wee’. Yasolohe puestomis dientes.

51
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 51 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Kok. Tortuga. Ri kok k’o pa ri ya’. La Kotokik, b’ak’ab’ik. Torcido. Ri wuuj
tortuga está en el agua. k’o kotokik juch’ chee. El cuaderno
Kok’iil. Despacio, lento. Xa kok’iil tiene línea curva.
kak’am b’i laa ri ak’aa. Llévese el Kotz’i’ik. Acostar. Ri in
nene despacio. kinekotz’oloq. me voy acostar.
Kokox. Codorniz. Ri kokox kuresaj ri Kotz’i’j. Flor. Ri kotz’i’j choom. Que
ija’ ixiim. La codorniz saca la bonita flor.
semilla de maíz. Kotz’i’janib’al. Altar maya. Ri qati’
Koleeb’. Refacción. K’o koleeb’ qamaam kekuxtax chwach
ronoje q’iij. Todos los días hay kotz’i’janib’al. En el altar maya se
refacción. invoca a los abuelos.
Kolob’. Lazode cuero. Jak’amalochwe Kotz’i’janik. Ceremonia. Chwach ri
ri kolob’ re ch’ayab’al tz’i’. Tráelo juyuub’ ka’ anii’ jun kotz’i’janik
el lazo de cuero para pegar el perro. mayab’. Se va a celebrar una
ceremonia maya en el cerro.
Komoon. Comunidad. Ri qakomoon.
Nuestra comunidad. Kotz’ob’aam. Acostado. Kotz’ob’aam
ri ak’aa chwa ri poop. Han
Kooch, loq’oxiik. Gracias, fortuna. Ri
acostado el nene en el petate.
koochloq’oxik xutaq lo ri maam laa.
La fortuna la mandó su nieto. Kowiil. Refuerzo. Kojoom ukowiil ri
jaa. La casa tiene refuerzo.
Koro’r. Flojo. Koro’r chik ri wee’. Mi
diente está flojo. Kowilal. Fortaleza. Chirajawaxik ri
kowilal. La fortaleza es necesaria.
Kosib’al. Cansado, fatigado. Lik
kosib’al ri b’ee re ajsik. El camino Kowinik. Dilatar, tardar. Jani’pa ka
de allá arriba es muy cansado de kowinik. Cuánto dilata.
subir. Kowirisab’al. Endurecer. Ri achi
Kosik. Cansar, fatigar. Xkosik ri kukowirisaj riib’. El señor se
chikop pa ri chaak . Los animales endurece físicamente.
se cansaron. Koxichaal. Los (las) tres. Koxichaal
2
" Kosinaaq. Cansado. Kosinaaq che ri ri raal wa achi xeb’uk’am b’i pa
% uchaak. Está cansado por su chaak. Los llevó a trabajar los tres
2 hijos del señor.
trabajo.

52
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 52 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Ku’an la’. Basta. Ku’an la’ ri pix Kumatz. Culebra. Chuxee’ ri ab’aaj
kak’am b’i. Basta, ya no llevas más k’o jun kumatz. Hay una culebra
tomate. debajo de la piedra.
Ku’m. Bejuco. Lik k’o pa taq ri Kumi’lal. Humildad. Rukumi’lal
ab’iix. Hay muchos bejucos en la kortajin u’anik ri chaak. Los
milpa. trabajos están haciendose con
humildad.
Ku’t. Corto, manco. Ku’t uq’ab’ ri
akotoon. Son cortas las mangas de K’umik, choyonik. Despuntar.
tu camisa. Kak’um uwi’ ri chee’. El árbol se
despunta.
Ku’y. Acuclillar (en defecación).
Xu’an uku’y ri k’oom. El niño se Kunaam. Curado. Ri’ inliknukunaam
acuclilló. ri k’o’m. Yohe curadobien a mi niño.
Kub’anik. Calmar. Kukub’a’ ri k’ax. Kunab’al. Medicina. Ri kunab’al re
Calmar los dolores. k’ax pamaaj. La medicina sirve para
el dolor de estómago.
Kub’eyomarisaaj. Enriquecimiento.
Ri julajuuj na’ooj k’o Kunaneel. Doctor, curandero. Ri
kub’eyomarisaaj. El kunaneel xe’eek pa utinamiit. El
enriquecimiento se hace con doctor se fue a su pueblo.
intercambio. Kunanik. Sanar, curar. Lik kunan ri
Kub’i’b’al. Lugar (de acomodación). jun kunab’al re kax jolomaaj.
Ri kub’ib’al jinta utz’ab’eel. El Aquella medicina para el dolor de
lugar no tiene ampliación. cabeza es muy buena.
Kub’ulik. Acomodar. Ri alitoo e Kune’n, kub’aan. Canastilla. Ri
kub’ul chi utz pa ri kichaak. Las kune’n, kub’aan re kak’am b’i pa
muchachas están bien acomodadas loq’owik. El canastillo sirve para
en sus trabajos. ir a comprar.
Kujikib’a’, jikib’aaxik. Asegurar. Ri Kunes. Ciempies (gusano). Lik
tinamit kujikib’a’ riib’ ruk’ ratz’iyaaq. xinxi’ij wiib’ ri’ in che ri kunes. Me
Con su raíz se basa el pueblo. asusté mucho por ciempies.
Kulix. Col. Ri kulix re katijik. La col Kup. Tronquito. Ri ooj k’o ukuup. &
es para comer. Tiene tronquito el aguacate. 2

53
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 53 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Kusnet. Zopilote. Ri kusnet e jun Kuxtab’al . Recordar. K’o kan jun
tz’ikin pacha’ ri k’uch. El zopilote kuxtab’al tziij re ojeer. De lo
es un ave como el buitre. antiguo hay memoria histórica.
Kuta’m. Tronco. Ri kuta’m re ri jun Kuxtaneel. Recordador. Ri ixoq b’ox
chee’ katux tanchik. El tronco de lik kuxtaneel chi ke ri uchuu uqaaw.
aquel árbol está retoñando otra Doña Sebastiana recuerda bien a
vez. sus padres.
Kutukaq. Cortos (as). Xa kutukaq taq Kuxtanik. Recordar, acordar. Ri’ ix
ko ri nusii’. Mis leñas son tan kikuxtaaj che ri uqaawkuk’am b’i ri
cortas. sii’. Ustedes le recordarán a su
Kutukik. Corto (de largo). Xa padre para se lleve la leña.
kutukik ko raqan ri nupaxaa ri’ in. Kuxtaxik. Recordar. Karaj ukuxtaxik
Mi paja es muy corta. pa ri molob’al ib’. En la reunión hay
Kuuch. Calsontes (para casas). Taq que recordarlo.
ri kuuch re ri wochoo. Los calsontes Kuyuneel. Aguantador. Ri ixoq La’y
para mi casa. kakuyu sa’ ri ka’an che. Doña
Kuuk. Ardilla. Ri kuuk k’o chwi ri Eulalia aguanta todo lo que le
chee’. La ardilla está sobre el hacen.
árbol. Kuyunik. Aguantar, soportar. Ri tz’i’
Kuuk’. Conellos. Kuk’ rike xpewi. Se kukuyu’ jinta uwaa kutijo. El perro
vino con ellos. aguanta que no le dan de comer.

Kux. Comadreja. Kutiij raltaq ko ak’ Kuyuum. Aguantado, soportado,


ri kux. La comadreja come pollitos. perdonado. Kuyuum umaak ri ralko
alii. Se le ha perdonada a la niña
Kuxb’al ch’ich’. Sierra. Ri kuxb’al por sus culpas.
ch’ich’ lik niim. Es grande la sierra.
Kwaaj. Quiero. Ri’ in kwaaj jun
Kuxtaam. Recordado. Na xkuxtax nuwaa’. Yo quiero una tortilla.
chwe ri’ in na xik’am ta ub’i ri
numeryo. A mi no me recordaron
llevar mi dinero.
/
2

54
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 54 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
K’
K’a. Amargo. Ri ixoq Tey lik k’a ri k’ache’laj. La montaña como
rukape. Es muy amargo el café de verdea.
doña Matea. K’achilaa’. Hasta allá . K’a chilaa’
K’a. Hasta, todavía. K’a che la juun xee’ jeqela wi. Se fue a vivir hasta
iik’. En el otro mes. allá.
K’a’msuuj. Árbol de sare. Ri k’a’aam K’aj. Pinol. Ri k’aj utz re kape yey
suuj lik ri sii’ kel che. El árbol de b’iq’b’al. Para café y comida sirve
sare le sale buena leña. el pinol.
K’a’n. Bravo, delicado. Ri alaa K’ajolib’al. Hijastro.(dicho por el
kak’ayinik lik k’a’n. El muchacho hombre). K’o uk’ajolib’al ri achi. El
que está vendiendo es muy bravo. señor tiene hijastro.
K’aaj chee’. Astilla. Ri uk’aaj chee’ K’ajool. Hijo (dicho por el hombre).
lik sa’chik. Hay mucha astilla. Ri nuk’ajool k’o chi rochoo. Mi hijo
K’aak’. Nuevo. K’ak’ ri nuxajab’. Son ya tiene su casa.
nuevo mis caites. K’alab’. Pita de telar. Ri k’alab’
K’aas. Deuda. K’ojuunk’aaspari ch’ut kajawaxik re kemanik. Para tejer
k’ayij. Hay una deuda en la tienda. sirve la pita telar.

K’aat. Red. Ri k’aat re jal. La red es K’alalik, kototik. Correr. Lik karaj
para las mazorcas. k’alalik ri tz’ ii’. El perro quiere
correr.
K’ache’laaj. Montaña, selva, bosque.
K’a chila’ xopon wi ri achi Jen pa K’alk’a’x. Costilla. Ri nuk’alk’a’x. Mi
k’ache’laaj. Don Eugenio llegó costilla.
hasta la montaña. K’alwach. Corona. Lik saaq ri
(
K’ache’laj. Montaña. Lik raxun uwi’i k’alwach. La corona es muy 2
blanca.

Vocabulario Achi 2016.pmd 55 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
K’ama’. Regadío, vega. K’o jub’i’q’ ri b’iix. No encontraron al que puede
nuk’amaa’ re ab’iix. Tengo un poco encabezar los cantos.
de regadío para sembrar milpa. K’amoom. Recibido. Ri’ inkik’amoom
K’amaja’. Todavía no. K’amaja’ chi utz ri nuchaak. A mí me han
kojeek ri’ oj pa qachaak. Nosotros recibido bien mi trabajo.
todavía no nos vamos a nuestro K’ana’n, yajanik,. Regañar. Lik xaqi
trabajo. k’ana’n. Le gusta regañar.
K’amal b’ee. Guiador, dirigente. Ri K’aq. Pulga. Ri k’aq kutz’ub’ ri kik’.
achi Moros e k’amal b’ee chi ke ri La pulga chupa la sangre.
eb’aj b’iix. Don Ambrocio es el
guiador de los cantantes. K’aqaneel. Tirador. Juun imul xuk’aq
ri k’aqaneel. El tirador tiro a un
K’amal wach. Director, guía. Ri conejo.
tijoneel Me’n e k’amal uwach che ri
tijob’al. El director de la escuela K’aqanik. Tirar. Ri achi kuk’aq ri
es el profesor Clemente. ab’aaj. El hombre tira la piedra.
K’amaneel. Transportar. Re K’aqat. Picazón, comezón. Lik k’aqat
k’amoneel xopon rire. El llegó para uwach ri ch’a’k. La picazón que
transportar. causa el grano.
K’amb’a’. Tinaja. Ri k’amb’a’re ya’. K’aqb’al. Honda. Kak’aqan ruk’
La tinaja es para agua. ruk’aqb’al ri k’o’m. El niño tira con
su honda.
K’ameel. Llevadero. Kukámb’i
ruchaak ri k’ameel. El llevadero K’asb’al. Da vida. Re k’asb’al ri ixiim.
sirve para llevar. El maíz da vida.
K’amik. Llevar. Ri ixoqMariy xuk’am K’ask’atik. Desvelar. Lik kink’ask’at
b’i taq ri tura’s. Doña María se llevó ri’ in ri chaq’ab’. En la noche yo me
los duraznos. desvelo mucho.
K’amik. Recibir. Kink’am b’i ri re ri K’asleem, k’aslemaal. Vida, gozo.
numaam. Voy a recibir lo que es de Lik k’o qak’asleem we kojchakunik.
mi abuelo. Hay buena vida si trabajamos.
) K’amoj uwach. Encabezar, presidir. K’aslik. Despierto. Ri ak’a k’aslik.
3
Na xkiriq ta ri kak’aman uwach taq Está despierto el nene.

56
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 56 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
K’asoneel. Deudor. E k’asoneel ri achi K’axaj. Saliva. Lik k’i ri k’axaj. La
Lin wuuk’. Don Marcelino es el saliva es mucho.
deudor conmigo. K’axeel ko che’ laa. Gracias a usted.
K’astajiik. Despertarse, resucitar. Ri K’axeel ko che’ laa kumale. Gracias
in animtan xink’astajik. Yo me a usted comadre.
desperté temprano. K’axk’oliil. Amargura. Lik k’axk’oliil
K’atan, miq’in. Caliente. Lik k’atan xinriq wara chupa ri yab’iil.
ri yaa’. El agua está caliente. Encontré mucha amargura en la
enfermedad.
K’ataneel. Quemador. Ri jun kunab’al
xuk’at ri nupalaj. Aquella medicina K’axk’ool. Dolor (padecimiento). Ri
quemó mi cara. nuchuu xuna’ uk’axk’ool ri yab’iil.
Mi mamá sintió el dolor de la
K’atatik, k’acherik. Preocupar. Xaqi
enfermedad.
kak’atat alaq chiqe. Mucha
preocupación por nosotros. K’axlib’al. Alma. Ri k’aslib’al
qonoje k’olik. Todos tenemos un
K’ate . Después. K’ate k’uri’ kak’unik.
alma.
Viene después.
K’ayb’al, k’eb’al . Mercado. K’o taq
K’ate’t. De repente. Xaq k’ate’t
k’ayiij chupa ri k’ayb’al, k’eb’al. En
xk’unik. Vino de repente.
el mercado hay ventas.
K’ateri’. Hace poco. K’ateri’
K’ayeew. Difícil, costoso. Likk’ayeew
xink’unik. Hace poco de vine.
kab’an uk’exwaach ri keej chwa ri
K’atik. Arde. Ri sii’ lik kak’atik. Como po’t. Es difícil hacer el dibujo del
arde la leña. venado en el güipil.
K’atinaq. Quemado. K’atinaq uwach K’ayew taj. Fácil, no costoso. Ri wa
ri juyuub’. El cerro está quemado. na k’ayew ta ka’anik. Hacer
K’ax k’ool. Desdichado. Na utz taj ri tortillas es fácil.
k’oli’em pa k’axk’ool. Estar K’ayiij. Venta. Re k’ayiij ri ati’chikop.
desdichado no sirve. Está de venta la vaca.
K’ax. Dolor, amargura. Ri’ in lik k’ax K’ayineel. Vendedor. Ri k’ayineel k’i
ri nujoloom. Yo tengo mucho dolor uwach ri uk’aay. El tendero tiene =
3
de cabeza. ventas surtidas.

57
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 57 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
K’ayinik. Vender. Xk’ayin ri ixoq. La K’iixb’al, k’ix. Vergüenza. Lik
señora vendió. k’iixb’al ri xo’no. La que hizo es una
K’ayooj. Pereza, haraganería. Ri ixoq vergüenza.
Lin lik kuk’ayo ruma ri yab’iil. Doña K’ilixik. Tostar. Ri cape utz kak’ilixik.
Catalina tiene mucha pereza por Se puede tostar el café.
la enfermedad. K’im. Paja. Ri k’im re porob’al xaro.
K’e’x. Idéntico. K’o uk’ex ri achi. La paja sirve para quemar jarros.
Hay un idéntico al hombre. K’isb’al. Ultimo,finalización.Pak’isb’al
K’el. Perico. Kutij ixiim ri k’el. El ri ixoq Si’nxutz’onoj sa’ ri u’anoomri
perico come maíz. yawaa’. Doña Jacinta ya de último
K’etetik. Retorcer, retorcijón de preguntócómo va el enfermo.
estómago. Ri’ in lik kak’etet ri K’isiis. Ciprés. Sa’chiik ruq’ab’ ri
nupaa. A mí se me retuerce mucho k’iisis. El ciprés tiene mucha rama.
el estómago. K’isik. Terminar. Xk’is ri uyaa’ ri ak’.
K’etonik. Arañar. Kak’etonik ri me’s. El pollo ya no tiene agua.
El gato puede arañar. K’isoom. Terminado, acabado. Ri
K’etonik. Pellizcar, rasguñar. Ri me’s b’oyexaab’ ri xkik’is ri kinaq’
keb’uk’et ri ak’alaab’. El gato está tikitalik. Los bueyes terminaron los
pellizcando a los niños. frijoles sembrados.
K’ewex, pak. Anona. Lik nima’q ri K’ixawuuch’. Puerco espín. Xriqitaj
k’ewex. Las anonas son grandes. juun k’ixawuuch’ chupa ri
K’exwaach. Foto. K’ojuunuk’exwach k’achee’laj. En la montaña se
ri jaa. La casa tiene una foto. encontró un pueco espín.

K’exwanik. Dibujar. Kaqa’an K’ixk’a’aam. Alambre espigado. Ri


uk’exwanik ri jaa. La casa la vamos coral k’o k’ixk’a’aam che. El
a dibujar. acerco tiene lambre espigado.

K’i. Mucho, bastante. Lik k’i uwach ri K’iyaal. Abundancia, mucho. Lik k’o
nuchiij. Tengo muchas clases de hilo. uk’iyaal ri numokoom xeb’inkojo. Yo
tuve que poner muchos mozos.
K’iix. Espina. Ri achi Se’nlik k’ok’iix
1
pa ub’ee. Don Vicente tiene muchas K’iyb’al ik’. Cuarto creciente. K’ o
3
espinas en su camino. jaab’ re ri k’iyb’al ik’. En el cuarto

58
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 58 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
creciente de la luna llueve. K’olik. Hay, haber. Ri achi k’o rochoo
K’iyb’al. Crecimiento. Lik choom tz’alam jaa. El señor tiene casa de
ruk’iyb’al ri k’o’m. El niño tiene tabla.
buen crecimiento. K’olonik. Guardar. Kak’ol ri jal. La
K’iyisanik. Criar, mantener. Ri’ in mazorca se a guarda.
k’a in k’o pa k’isyisanik kuk’ ri waal. K’oloom. Aguardado, guardado.
Todavía estoy manteniendo a mis Nuk’oloom kan ri b’iq’b’al
hijos. nuwaa. Dejé aguardado mi
K’o’maab’. Patojos, niños (as). Lik comida.
k’a e ch’uti’q ri k’o’maab’ re ixoq K’ontii’. Hojas verdes para adorno.
Paran. Los niños de doña Ri’ in lik k’o k’ontii’ pa wuleew. En
Francisca son pequeños todavía. mi terreno hay muchas hojas verdes
K’o’x. Guacalito. Ri k’o’x ke ri raltaq para adorno.
ko ak’alaab’. El guacalito de los K’ooj. Máscara. K’o kik’ooj ri juun
niños. mutza’j achijab’. El grupo de
K’ojob’al. Remiendo (pedazo de hombres tienen máscara.
tela). Ri achuu xutzukuj k’ojob’al K’oos. Listo. Ri k’o’m lik k’oos
che ri a’uuq’. Tu mamá buscó un kak’iyik. El niño está creciendo
remiendo para tu ropa. muy listo.
K’ojoneel. Remendador. Ri ixoq Na’y K’ooy. Mico. Chwi taq ruq’ab’ri chee’
katajin chi uk’ojoxiik ri akamixaa’. ketz’an ri k’ooy. El mico juega en
Doña Genara está remendando tu las ramas del árbol.
blusa.
K’oronik. Tronar (hueso). Xuk’orij
K’ojonik. Remendar. Kank’ojoj ri uq. riib’ ri nub’aqiil echiri’ xujek’ ri
Yo remiendo mi ropa. achi. Tronaron mis huesos cuando
K’ojoom. Remendado. Xa nuk’ojoom j me jaló el señor.
chi ri nulaaq. Ya solo tengo K’osob’al. Despertador. K’o
remendada mi escudilla. k’osob’al Hay despertador.
K’olib’al. Local, lugar. K’o chi K’osoxik. Despertar. Ri achi karaj
uk’olib’al ri ajkuun wara. Aquí ya uk’osoxik. Hay que despertar al 2
3
tiene lugar el curandero. señor.

59
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 59 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
K’otb’al uleew. Piocha. Ri k’otb’al K’u’xaneel. Abundador. Lik
uleew k’asaq. La piocha para kak’u’xanri nutzi. Mi nixtamalabunda
escarbar tierra es nueva. mucho.
K’otchi’inik. Investigar. Xe’b’ek pa K’ulaj. Mancuerna. Juk’ulaj aaq. Una
k’otchi’inik. A investigar se fueron. mancuerna de cerdo.
K’otok’ik. Ahondonado. K’otok’ik K’ulumajik. Suceder. Xaqi k’ate’t
o’noom ri juyub’. El cerro está kuk’ulmaj juna k’ax. Le puede
ahondonado. suceder algo.
K’otoneel. Excavador. Ri ch’iich’ re K’umoom. Despuntado. Ri tz’ikin
k’otb’al ri jul. El machete sirve para xuk’umumej rutza’m tiko’n.
excavar el agujero. Despuntado hizo el pájaro a la
K’otonik. Escarbar. Ri tz’i’ planta.
kak’otonik. El perro escarba. K’umumej. Despuntado. Ri tz’ikin
K’otoom. Excavado. Ri achi Kel xuk’umumej rutza’m tiko’n.
uk’otoom ri uleew. Don Daniel ha Despuntado hizo el pájaro a la
excavada la tierra. planta.
K’owa’. Pozo. K’o juun k’oowa’ K’uneem. Venida. Echiri’ ka’an
chuchii’ ri raqana’. En la orilla del k’uneem chweq. Mañana se hace
río hay un pozo. en la venida.
K’ox. Gramal. Ri alii kumol k’ox pa ri K’uum. Ayote. Lik kii’ri k’uum. El
ruleew. La muchacha está ayote es dulce.
recogiendo gramal en su terreno. K’uux. Amate. Ri k’uux keb’eresaj ri
K’oxo’x. Macizo. Ri jiq’ob’al lik amoloo perepaq pa pamaj. El amate
k’oxo’x. La fruta está maciza. sirve para desparasitar la
solitaria tableada.
K’oxob’. Achiote. Ri k’oxob’ lik k’o
chwa ri wochoo. Hay bastante K’uxeel. En vez de, cambio de. Kanya
achiote en mi casa. uk’uxeel ixim. Doy el cambio de
maíz.
K’u’xaj. Pecho. K’ax ruwa k’u’xaj.
Dolor de pecho.
3
3

60
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 60 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
L
La. Chichicaste. Sa’chik ri la pa taq Lajuuj ukawinaq. Treinta. Ri juun
ri aq’ees. En el monte hay mucho iik’ k’o lajuuj ukawinaq che. El mes
chichicaste. tiene treinta días.
La’. Eso. Lá e xechakun waq’iij. Lajuuj. Diez. E lajuuj ri ak’alab’
Aquellos son los que trabajaron ketz’ib’anik. Están escribiendo diez
hoy. patojos.
Laal. Usted. Ri laal saa’ ri chak la. Lak’an. Pegajoso. Lak’an ri q’ool. La
¿Qué trabajo tiene usted? brea es pegajosa.
Laatz’. Fragoso. Estorbo. Ruma Lamab’. Abedul. Ri lamab’ kuqasaj ri
ri laatz’ na utz ta ri ik’oweem. walijinaq. El abedul es un
No s e pu ede pasar por l o desiflamatorio.
fragoso. Laq. Escudilla. Ri laq re wa’b’al.
Lab’awik. Grave. Kalab’awik ri Escudilla es para la comida.
yawaa’. El enfermo está grave. Laq’anik. Juntos. Laq’anik ri
Lab’unik. Agüero. Ri me’s xa ke chapb’al xk’unik. Vino el material
lab’unik. Son de mal agüero los junto.
gatos. Latz’anik. Estorbar. Ma’an latz’anik
Laj. Talvéz. Rire laj ke’ek. El talvéz che ri chaak. No vayas a estorbar
se va. el trabajo.
Lajb’al. Tapanco. K’o lajb’al che ri Laweyiij. Cerrado con llave.
jaa. La casa tiene Tapanco. Xulaweyiij kanoq. Dejó cerrado con
llave.
Lajuuj roxwinaq. Cincuenta. Lajuuj
roxwinaq aak’ kekojonik. Ponen Le’a’j. Grupo. K’o jun le’a’j re ri
yijb’aam. Hay un grupo organizado. 4
cincuenta gallinas. 3

Vocabulario Achi 2016.pmd 61 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Leej. Delgada redonda. Lik leej ri Lokoch. Cuchara o servidora. Ri
waa. La tortilla es delgada y lokoch re tijb’al wa. La servidora
redonda. es usada en la comida.
Lemaa’j. Fila, orden . Juun le maa’j Loq. Quítate. Loq chupa ri nub’ee. De
ki’anom ri achijab’. Los hombres mi camino quítate.
están formados. Loq’nimaxiik. Respete. Qonoje utz
Len. Elena, magdalena. Ri i Lenkukoj k’o qa loq’nimaxiik. El respeto
wa. Elena está tortillando. todos debemos de tener.
Leslotik. Lengua afuera. Lik kaleslot Loq’olaaj. Sagradas. Ri loq’olaaj taq
ri tz’ii’. El perro está con la lengua ab’aaj. Las piedras sagradas.
afuera. Loq’oneel. Comprador. Ri loq’oneel
Lib’anree’. Afilado. Ri ikaj lik lib’an kaloq’owik. Está comprando el
ree’. Está afilado el hacha. comprador.
Lik k’ax kanna’o. Lo siento mucho. Loq’onik. Compra. Ri loq’onik’ x’an
Ri nuchuu lik k’ax kanna’o. Siento loq. Se hizo la compra.
mucho a mi mamá. Loq’ooj. Comprando. Ri achi katajin
Lik’ib’anik. Extender. Xkilik’ib’a ri pa loq’ooj. El hombre está
cape chwach ruk’olib’al. Está comprando.
extendido el café en el patio. Loq’oom. Comprado. K’oloom ri
Lochixiik. Despegar. Ruxaq ri wuuj loq’oom kanoq. Lo comprado está
ma utz taj kaluch’ixiik. No se puede guardado.
despegar la hoja de papel. Loq’oxik. Herencia. Ri nuloq’oxik
Loko’k. Suave. Lik loko’k ri waa. La xuya nuqaw. Papá me dio herencia
tortilla está bien suave. Lu’x. Rosado. Lik lu’x ri chiij. El hilo
rosado.

5
3

62
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 62 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
M
Ma’b’ii. Llévalo. Chama’b’i ri b’itaq Mani’y. Maní. Ri mani'y kuya
awe. Tus cosas llévalo. uchuq’ab’ ri kulewal ri awaj. La
Maak. Delito. Mooj tzaaq chupa ri maní da energía a los animales
maak. En delito que no caigamos. domésticos.

Maam. Abuelo. Lik utz uk’uux ri Mapaq’ab’. Anillo. Niimri mapaq’ab.


numaam. Mi abuelo es amable. Es grande el anillo.

Mach’amoj. Robusto. Lik mach’amoj Mapil aqan. Tobillo. Xqoltaj ri mapil


ri jun ala. El joven es bien robusto. aqan. Se raspo el tobillo.

Majaa’. Todavía no. K’amajaa’ k’o Matzati’. Piña. Ri matzati’ lik k’o
uq’ijol. Todavía no hay día exacto. uwa’a. La piña tiene bastante jugo.

Malakateel. Turista, paseador. E k’i Maxk’ulatz’aq. Block. Ri


ri malkatel e k’o wara. Aquí hay maxk’ulatz’aq lik uk’iyal. Hay
muchos turistas. suficiente block.

Malakateem, malakatik. Pasear. Maya’iib’. Mayas. Maya’iib’ taq chi


Chweeq koj ek pa malkateem. tinamit. Los pueblos mayas.
Mañana nos vamos al paseo . Mayineem. Tardarse. Na jinta
Maliche’. Palo jiote. Chi meq’in mayineem. No hay que tardarse.
juyub’ k’o maliche’. Hay palojiote Mayinik. Tardanza. Lik ka mayinik.
en tierra caliente. La tardanza es mucho.
Malka’n. Viudo. Ri wikan xkanaj Me’t, meem. Mudo. Me’ wa achi k’o
malka’n. Se queda viudo mi tío. pa b’ee. El señor que está en el
Maltyox. Muchas gracias. Maltyox camino es mudo.
che alaq. Muchas gracias a Meeq’. Chivo. Ri b’aka k’o umeeq’. 6
ustedes. La vaca tiene su chivo. 3

Vocabulario Achi 2016.pmd 63 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Meryax. Calcetín. Ri meryaxlikk’ochi Moso. Ladino. Ri moso likkaxlan upa.
teel che. Los calcetinesya estánrotos. El ladino es puro castellano.
Meyo. Dinero. Ri meyo re loq’owik. Mo’tz. Siete cabrillos. Ri mo’tz xew
El dinero es para comprar. q’ala chaq’ab’. Los siete cabrillos
Meyoq’iij, retaal. Medio día. K’a pa sólo en la noche se ver.
meyoq’iij koj ek. Nos vamos hasta Motzmotik. Mucha gente. Lik
medio día. qemotzmot chwach ri jaa. En la casa
Meytaan. Hace un rato. Xek’un hay mucha gente.
meytaan. Hace un rato vinieron. Mox. Izquierdo. Pa moxkintz’ib’anwi.
Mi’al. Hija. Xa juun ri numi’al. Sólo Estoy escribiendo en el lado
una hija tengo. izquierdo.
Mi’alb’al. Hijastro (dicho por el Moxpi’y. Zunsa. Ri moxpi’y kuya
hombre). K’o umi’alb’al ri achi. El uchuq’aab’ ri qulewal. La zunsa un
señor tiene hijastro. nutritivo en azucares.
Miit. Algodón. Ri miit re chiij. El Mu’y. Juilin. Lik niimri mu’y. El juilin
algodón es para hilo. es grande.
Minonik. Empujar. Ri minonik na utz Mukan. Sepultura. Xk’is uk’otik ri
taj. No se puede empujar. mukan. La sepultura se terminó de
Miske’l. Axilas. Ri miske’l e ri k’o excavar.
chuxee’ ri qateleeb’. Debajo de los Mukulsiwaan. Matilisguate. Nimalaj
hombros están las axilas. che’ ri mukul siwaan. El
Mokoom. Mozo. E mokoom ri achi matilisguate es árbol grande.
Wan. Don Juan es el mozo. Mukun. Güicoy. Lik nim ri mukun. El
Mola’j. Par. Juun mola’j ri chakach. güicoy es grande.
Un par de canastos. Mulul, awanel. Sembrador. Ri mulul
Moloneel. El que reúne. Ri moloneel re agawaniknik. El sembrador sirve
kumol kichi’ winaq ajk’amal b’ee. El para la semilla.
que reúne a la gente es dirigente.
Muqulik. Enterrar. Ri ratz’iyaq ri
7 Mooq’. Puñado. Xya’ jumooq’ kinaq’. tiko’n muqulik. Está enterrando las
3 Un puñado de frijoles se dio. raíces de la planta.

64
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 64 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Muquneel. Enterrador. Xyojtajik ri Muuch’. Chipilín. Lik utz ri mu’ch’ re
muquneel. El enterrador se b’iq’b’al waa. El chipilín es bueno
arruinó. paracomida.
Mutza’j. Grupo, sociedad. Ri mutza’j Muxanik. Nadar. Kuriq muxanik ri
tikaweex re pa komoon. El grupo de juun alaa. El joven sabe nadar.
personas de la comunidad.
Muu’j. Sombra. Ri nimalaaj chee’ k’o
umuu’j. El gran árbol tiene
sombra

8
3

65
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 65 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
N
Na kasach taj. Recuperar. Ri Nak’oom, tzakakik. Pegado. Che ri
ch’a’teem na kasach taj. Para uchii’ jaa nak’oom wi ri wuuj. Está
recuperar los idiomas. pegado el papel en la puerta.
Na’ik. Sentir. Ri in kanna’ ri k’ax. Yo Nan. Mamá. Kinnumik nan. Tengo
siento el dolor. hambre mamá.
Na’nik. Adivinar. Xe na’nik ri qatii’ Naqaaj. Cerca. Chunaqaaj ra ab’aj k’o
qamaam mayab’. Los abuelos y wi sii’. Cercade la piedraestálaleña.
abuelas mayas pudieron adivinar Naree. De quién. Naree ri wuuj. El
Na’ooj. Idea, inteligencia. Kak’amiik papel de quién es.
taq ri na’oj. La idea se acepta. Naruuk’. Con quién. Ri xoq naruk’
keek wi. Con quién se va la mujer.
Na’tab’al. Sentido. K’o jujun
na’tab’al re ri chaak x’anik. El Nawii. Será. La’ la juun achi china
trabajo se hace con un sentido. nawii’. Quién será ese hombre.
Naaj. Lejano. Ri tinamit lik naaj. Está Nee’nooch’. Bebé. Ri nee’ utz uwach.
lejano el pueblo. Está sano el bebé.
Ni’l. Petronila. Ri i Ni’l ketz’anik.
Nab’ee. Primero. Nab’ee ri achi. El
Petronila está jugando.
hombre es primero
Nik’aaj. Mitad. Kik’aj k’owi ri yakoj
Naj upa. Abismo. Naj upa ri juyub’. jaa. La construcción de la casa está
El cerro tiene un abismo. en al mitad.
Najta uwaach. Corto plazo. Ri chak Nim. Grande. Lik niim ri raqanaa’. El
na najta uwaach. De corto plazo es río es grande.
el trabajo.
Nimaneel.Obediente.Chirajawaxikjuun
9 Najtiil. Distancia. Lik naj raqan nimarisaneel. Un engrandecedor se
3
runajtiil. La distancia es larga. necesita.

Vocabulario Achi 2016.pmd 66 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Nimapuuq. Asamblea. Ri nimapuuq Nojisaniik. Llenar. Kanojisax ri xuun.
re ri tinamit. Laasamblea del pueblo. La olla se llena.
Nimarisaneel. Engrandecedor. Nuk’ub’anik. Construir. K’o
Chirajawaxik un nimarisaneel. Un nuk’ub’anik jaa pa ri komoon. En
engrandecedor se necesita. la comunidad se va a construir
No’jij. Crear. Kaqano’jij juun chaak. casas.
Vamos a crear un trabajo. Nuk’unik. Juntar. Ri sii’kanuk’ik. Se
Nojinaaq. Lleno. Nojinaaq ri xun. La junta la leña.
olla está llena. Nuk’uum. Juntado. Taq rutza’m
Nojisaaj. Llenar. Ri jul pa ri b’ee nuk’um chik. Ya está juntado las
kaqanojisaaj. Se va a llenar los puntas.
hoyos en el camino.

0
3

67
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 67 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
O
Oj. Somos. Xaqi oj junaam ri oj. Oqxanik. Recomendar. Kin oqxa’nij
Nosotros somos iguales. kan la weqa’n. Mi carga lo voy a
Ojeer. Antes. Chaak re ojeer. Trabajo recomendar.
de antes. Oxib’. Tres. E oxib’ ri aaq kewa’iik.
Ojob’. Tos. E ri ojob’ lik sa’chik. Es Comen tres marranos.
fuerte la tos. Oxichal. Los tres. Oxichal alaq.
Oki k. Entrar. K’o okik che ri nima Ustedes los tres.
b’ee. En la carretera hay acceso. Oxijiir. Hace tres días. Oxijiir xe
Okib’al. Entrada.Chupari okib’alka’an k’unik. Vinieron hace tres días.
okeem. Hayqueentrarporlaentrada. Oxlajuuj. Trece. Oxlajuuj q’iij k’o che
Oponik. Acudir. Ri achijaab’ xe ri iik’ re ri qati’ qamaan. Trece días
oponik. Los hombres acudieron. tiene el mes de nuestros abuelos.

Oq’enik. Llorar. Chirajawaxik ta ri Ox’ox. De tres en tres. Pa ox’ox


oq’enik puwi ri kaminaq. Sobre el kaya’ik. Se da tres en tres.
muerto no hay necesidad de llorar. Oy’enik. Esperar. K’o oyb’enik
Oqoob’. Quirambo. Ri oqob’ lik chaak chwee. Mañana esperar el
nimaaq chee’. Grandes árboles es trabajo.
el Quirambo. Oyowaal. Pleito. K’o oyowaal
Oqxa’n. Encomienda. K’amalo la juun chikixo’l rike. Dentro de ello hay
oqxaa’n chwe. Tráigame una pleito.
encomienda.

!
3

Vocabulario Achi 2016.pmd 68 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Oo
Ooch’. Jilote. E la’ och’ ri ab’iix. La aguacate evita la caídadel cabello.
milpa está en jilote.
Ooj. Aguacate. Ri ooj kukowirisaj jay
kutanab’a’ rupuqiik wi’aj. El

"
3

Vocabulario Achi 2016.pmd 69 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
P
Pa. En. Pa ri tinamit. En el pueblo. Pajb’al. Medida. Re ri ixiimri pajb’al.
Paar. Zorrillo. Ri para re upaa aq’ees. La medida de maíz.
El zorrillo es del monte. Pajmuul. Metro. Ri nupajmuul k’o
Paas. Banda. Kaaq ri nupaas. Mi wo’ob’ chi pajmuulab’ che. Tiene
banda es rojo. cinco metro mi metro.

Pach’ij. Somato. Xupach’iij chwach Pak’a’ch. Cucharón. Ruk’ ri pak’a’ch


ri ab’aaj. En la piedra lo somato. kesax lo ri jo’ch’. Con el cucharón
se saca el atol.
Pach’inik. Somatar. Xupach’ij
chwach ri ab’aaj. En la piedra lo Pak’alik. Bocaarriba.Pak’alikkawarik.
somató. Está durmiendo boca arriba.

Pach’unik. Trenzar. Ri numaam kuriq Pakanik. Desocupar. K’o pakanik che


pach’unik. Puede trenzar mi abuelo. rub’ee ri yaa’. El camino de agua
hay que desocupar.
Pachawi. Dónde. Pachawi k’owi ri
aaq. El marrano dónde está. Pakapati, saqirik. Amanecer.
Kojwalijik echiri’ kapkapatik. Al
Pachike. ¿Cuál? Pachike chike ri amanecer nos levantamos.
ak’alaab’. ¿Cuál de los patojos?
Pakiwi’. Encima de ellos. Ri chee’
Pajal tziij. Jueces. Kaya tijob’al xtzaqlo pakiwi’. El arbol cayó
iib’chike ri pajal tziij. A los jueces encima de ellos.
se les da capacitación.
Palaj. Cara, rostro. Ri upalaj ri tz’i’.
Pajaneel. Medidor. Xk’un ri pajal La cara del perro.
ulew waq’iij. Hoy vino el medidor
de terreno. Palomax. Paloma. Kab’ixon ri
palomax. La paloma canta.
# Pajanik. Medir. Ka’an pajanik che ri
3 Palow. Mar. Chiwri palowe k’oxpuun
ixiim. El maíz se va a medir.

Vocabulario Achi 2016.pmd 70 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
re yaa’. Hay patos de agua sobre el ri xuun. La olla lo quebró.
mar. Paxlaq. Verdolaga. Kak’asi’ri paxlaq
Pamaaj. Estómago. Xujeq ty’onik chi meq’iin. La verdolaga crece en
pamaaj che. Un dolor de estómago tierra caliente.
le comenzó. Peronik. Partir. Ri achi j’ul kuper upa
Pamanik. Defecar. Chuchii’ ri ri sii’. Don Julio está partiendo la
qaqanaa’ ma utz taj ka’an pamanik. leña.
No se puede defecar en el río. Peroom. Parte. Xper upa ri ulew.
Paq’b’al. Martillo. Ri paq’b’al Partieron la tierra.
kalawux che ri chee’. El martillo
Peta wara. Venga acá. Peta wara we
para clavar los clavos al palo.
karaj kuxlanik. Si quiere descansar
Paqab’a. Subió. Xupaqab’a chwa ri venga acá.
juyuub’. Lo subió en el cerro.
Peteem. Venida. Lik iliim ri peteem.
Paqalik. Subida. Ri paqalik lik niim. La venida es rápido.
Es grande la subida.
Petenaq . Que viene. Ch’a’teem
Paqay. Guapinol. Ri chee’ paqay. El petenaq lo ojeer. Los diomas que
árbol de guapinol. provienen de los antiguos.
Paqchi’inik. Discriminación. Lik k’o
Petik. Venir. Xpe ri k’o’m. El niño
paqchi’inik chupa ri nukomoon. En
vino.
mi comunidad hay muycha
discriminación. Pi’q. Olote. Ri pi’q lik nimaa’q. Son
Parutz’. Flor de muerto. Lik choom ri grandes los olotes.
parutz’. La flor de muerto es muy Piim. Grueso. Likpiimri xuun. Laolla
grande está muy grueso.
Patan. Mecapal. Ruchaak ri patan re Piit. Conacaste. Nimaq che’ ri piit. El
eqa’n. El mecapal sirve para conacaste son árboles grandes
cargar. Pisb’al. Envoltorio. K’o pisb’al re
Patiix. Lagartija. Ri patiix k’o chwi ri sipanik. Tiene envoltorio el regalo.
chee’. La lagartija está sobre el Pisonik. Envolver. Ri q’anruq utz re
árbol. pisonik. Para envolver se usa la $
3
Paxinik, q’eptajik. Quebrar. Xupaxiij vena de guineo.

71
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 71 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Pitz’ik. Destripar. Utz kapitz’ikk ri Porob’al. Horno. K’o aaq’ chupa ri
alimonix. El limónsepuededestripar. porob’al. El horno tiene fuego.
Pitz’pik. Apretar. Lik e pitz’pik Poronik, kiq’onik. Quemar. Ketajin
ruk’iyal winaq. La multitud de ri achijaab’ chi uporoxiik ri xoot.
gente está apretada. Los hombres están quemando tejas.
Pix. Tomate. Ri piix re jorob’isaneel, Poropoj. Sin brillo. Poropoj rij ri
kowirib’al. El tomate es refrescante, zapatux. Está sin brillo el zapato.
contiene vitaminas. Puj. Materia. Keel puuj chwac ri
Pixaab’. Mandato. X’anitajiik ri ch’aak. El grano le sale materia.
pixaab’. El mandato se cumplió. Pulputik. Rebalsar. Kapulputik ri
Pixab’anik. Recomendación. K’o yaa’. El agua se está rebalsando.
juun pixib’anik x’anik. Se hizo una Puluw. Espuma. Ri ya’ k’o upuluw.
recomendación. Tiene espuma el agua.
Pixtuun. Tortilla gruesa. Pixtuun upa
Punik’ajal. En medio. Ri chaak k’o
ri waa kuaj kantijo. Quiero comer
punik’ajal. En medio del trabajo.
tortilla gruesa.
Pur. Jute. E k’o pur chupa ri raqana’.
Poch’onik. Romper (tierra) pelar
En el río hay jute.
(pepita). Ri uleew ka’an poch’onik.
Ri ixoq kupoch’ ub’aq’ k’uum. Se Purupu’nik. Quebrantado. Xa
está rompiendo la tierra. purupu’m uwi ri ixiim. El maíz solo
Esá pelando pepita la señora. está quebrantado.
Poop. Petate. Ri pooq lik k’asaq. El Pus. Mohoso. Xu’an pus ri rax
petate es nuevo. tz’alaam. La tabla verde quedo
Pooy. Espantapájaros. K’o juun poy mohosa.
chupa ri ab’iix. En la milpa hay un Puwi’. Encima. Puwi ri chee’. Encima
espantapájaros. del palo.
Poqlaaj. Tierra blanca. K’o poqlaaj Pwaq. Dinero. Ri saqiil pwaq. El
chupa lu’lew. En los terrenos hay dinero de plata.
tierra blanca.
Pwaqinik. Adinerar. Ri juun achi
% Poqon. Picante. Lik poqoon ri chuun. karaj pwaqiniik. Se quiere adinerar
3
La cal es picante. el hombre.

72
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 72 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Q
Qaaw. Padre. Qaqaaw chila’ chikaaj Qeej. Cercado. Chupa ri qeejoj k’o
chwachuleew. Padre nuestro del tiko’n. Hay plantas en el cercado.
cielo y de la tierra. Qoch’oqoj. Arrugado. Ri k’uul
Qachuu ulew. Madre tierra. Lik koj qoch’oqoj uwach. Está arrugado el
raj ri qachuu ulew. Nos quiere trapo.
nuestra madre tierra. Qulaaj, quul. Cuello. Ri qulaj
Qajawxel. Mayordomía. K’o jun walijinak. El cuello está inflamado.
taqanel qajawxel. Hay un Quliil. Voz, sonido. Lik choom ri
mayordomo que manda. uquliil ri b’arimb’a. Es bella la
Qajik, xulik. Bajar. Qaqasaaj ri música de la marimba
eqa’n. La carga lo podemos bajar. Qulq’ab. Muñeca de la mano. Xkosik
Qanaab’. Nuestra hermana. Yawaa’ri ri qulq’ab’. La muñeca de la mano
qanaab’. Nuestra hermana está está cansada.
enferma. Qumik. Beber. Ri aaq kuqum ri ya’.
Qasa’n. Limosna. Ri qasa’n El marrano está bebiendo el agua.
kaqaya’o. Vamos a dar una Qus. Sabroso. Ri k’aj lik quus. Está
limosna. sabroso el pinol.
Qawik. Arder. Kujeq ka qawik ri aaq’.
El fuego empieza a arder.

&
3

Vocabulario Achi 2016.pmd 73 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Q’
Q’aab’. Hamaca. Ri q’aab’ k’a’am. La Q’ana pwaaq. Oro. Ri sansilo re
hamaca es de pita. q’anapwaaq. El arete es de oro.
Q’ab’aaj. Mano. Ri uwi taq q’ab’aaj. Q’anq’oj. Amarillento. Ri ab’iix lik
Los dedos de la mano. q’anq’oj uwach. Muy amarillenta
Q’ab’areel. Borracho. Na está la milpa.
kuna’tachik ri q’ab’areel. El Q’atalik. Suspender. Ri q’atol chaak
borracho ya no siente. xk’unik. Vino el suspendedor de
Q’ab’arik. Emborrachar. Kaq’ab’ar ri trabajo.
achi Tey. Don Mateo está Q’enum. Jocote. Ri q’enum re katijik.
borracho. El jocote sirve para comer.
Q’ako’j. Cafés. Q’ako’j ri po’t. El Q’equu’m, eq-oj. Oscuro. Q’equu’mri
güipil es cafés. aq’ab’. La noche esta oscura.
Q’alaj. Invierno. Lik choom ri q’alaj. Q’iij. Día, sol. Lik xinna’ri juun q’iij.
El invierno es muy bonito. Ese día lo sentí mucho
Q’alajisab’al. Declaración. Q’iijul. Es su día. Uq’iijul ri
Q’alajisab’al chaak re ri ke. ruxlaneem. Hoy es su día de
Proyecto de Declaración de los descanso.
Derechos.
Q’inob’al. Urdidor. Echiri’ kajeq ri
Q’alajisanik. Explicar. Ri tijoneel keem kalem chirij q’inob’al. El
kuq’alajisaj. El maestro explica urdidor sirve cuando se comienza
Q’alajisaxik. Explico. Kaq’alajisaxik el tejido.
sa’ ri o’noon. Se explicó como está. Q’ojomanik. Ejecutar música. Kuriq
/ Q’an. Amarillo (la). Ri jal lik q’an. q’ojomanik ri ala. El joven puede
3 La mazorca es muy amarilla. ejecutar música.

Vocabulario Achi 2016.pmd 74 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Q’ojoom. Tambor. Likniimri q’ojoom. Q’or, xepu. Haragán. Na karaj ta
El tambor es grande. kachakun ri q’oor. El haragán no
Q’oor. Masa. Re waa ri q’oor. La masa quiere trabajar.
sirve para hacer tortilla.

(
3

75
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 75 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
R
Rab’arik. Alargado. Ri chee’ lik paludismo.
rab’arik. Está alargado el palo. Raxulew. Vega. Ri achi Ko’r k’o rax
Rajaaw. Dueño. K’o rajaawri yaa’. El ulew ruk’. Gregorio tiene vega.
agua tiene nawal Raxuwi’. Embarazada. Raxuwi’ ri
Rajil. Precio. Ri rajil ri qapo’t. El wixoqil. Mi esposa está
precio de nuestro güipil. embarazada.
Rakanik. Aruñar . Karakanik ri k’iix. Re’n. Lorenzo. Ri achi Re’n
La espina me aruña. kachakunik. Lorenzo está
Rakrotik. Rascar. Karakrotik ri tz’ii’. trabajando.
El perro está rascando. Rech’erik. Demasiado abierto. Lik
Rax. Crudo, verde. Ri aj k’a rax. Está Rech'erik ruchii’ ri k’at. La boca de
crudo el elote. la red es demasiado abierta.

Raxatulul. Zapotillo. Raxatulul ub’i Retalil. Señal. Echiri’ koponik k’o jun
ri kape wi ri wikan. En donde viene retalil. Tiene una señal cuando
mi tío se llama Zapotillo. llega.

Raxk’eel. Víbora voladora. Ri Reti’kako. Madre cacao. Rax ruxaq


raxk’eel niim raqan. La víbora ri rati’kako. La madre cacao tiene
voladora es larga. hojas verdes.

Raxkinaq’. Ejote. Likk’ii ri raxkinaq’. Ri’j. Sazón. Ri jiq’ob’al lik ri’ij chi.
El ejote es bastante. Ya está sazón la fruta.

Raxroj. Verduzco. Lik raxroj uwach ri Rib’och’iil. Tendones. Ri rib’och’iil


k’ache’laj. Lamontañaestáverduzca. qulewal. Los tendones de cuerpo.
) Raxteew. Paludismo. Kaki’an raxtew Rich’inik. Romper. Xrich’rob’ ri
4 k’uul. Se rompió el trapo.
ri xaan. El zancudo provoca el

Vocabulario Achi 2016.pmd 76 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Rich’rob’ik. Romper. Ri k’uul Roxwinaq. Sesenta. Kechakun
xrich’rob’ik. La tela se rompió. roxwinaq achijaab’. Trabajan
Riij. Cáscara. Saq ri riij saqmolob’. sesenta hombres.
La cáscara del huevo es blanco. Ru’s. Azul canche. Lik ru’s ri
Rij wachaaj. Párpados. Ri rij wachaaj kalamu’s. El ladino es azul canche.
re ri k’o’m. Los párpados del niño. Ruma. Por. Ruma rire xutzirik. Se hizo
Rik’il. Es del mismo. Rik’il chapab’al. por él.
Es del mismo material. Rupupik. Volar. Ri ch’ok karupupik.
Riq’onik. Lamiendo. Kariq’onik ri El zanate vuela.
tz’ii’. El perro está lamiendo. Rutak’leem. Altura. Ri chee’ k’o
Rixtuxil. Talón. Qonoje k’o rixtuxil utak’leem. El palo tiene su altura.
qaqan. Todos tenemos talón de pie.

=
4

77
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 77 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
S
Sa’, sa’ch. Qué. Sa’ ri’ kab’iij Qué es ri saq kinaq’. El frijol blanco es
lo que dices? comestible.
Saak’. Salta monte. Raj riij ri saak’. Saq, saqsoj. Limpio. Lik saq upa ri
De color verde es el saltamonte. wab’iix. Mi milpa está limpio.
Saal chi’p. Tiña. K’o saal chi’p che ri Saq. Blanco. Lik saaq ri su’tz’. La
jolomaj. En la cabeza hay tiña. nube es blanca.
Saan. Paterna. Re si saan. Es de Saq’iij. Verano. Pa saq’iij k’o taq
paterna. tiko’n. Hay sembrados en el
Sachik. Confundir. Xqa’an juun verano.
sachik wara. Aquí se hizo una Soq’oos. Sauce. Kujek’ yaa’ ri
confusión. saq’oos. El sauce atrae el agua.
Sachinaaq. Perdido. Sachinaaq ri ak’. Saq’u. Guineo. Ri saq’u re katijik. El
El pollo está perdido. guineo es comestible.
Sachoj. Cascabel. Kuch’awisaj Saqb’ach. Granizo. Xtzaaq nima’q
rutzojtzoj ri sachoj. El cascabel saqb’ach chupa ri jaab’. Durante
suena su chinchín. la lluvia cayeron granizos grandes
Sajki’. Maguey. Ri sajki’ re k’a’aam. Saqchaj. Pinabete. Lik na kotaj ri
El maguey sirve para hacer pita. saqchaj. El pinabete no es muy
Sakiil. Ayote blanco. Lik ku’an ri duro.
sakiil chi meq’in juyub’. En tierras Saqich’alib’. Acacia. Likk’ori nima’q
calientes se da el ayote blanco. chee’ saq’ ch’alib’. Hay muchos
Sanyeeb’. Arena. Ri sayeeb’ re upa árboles de acacia.
1 raqana’. La arena es de río. Saqiil. Blancura. Janipa rusaqiil ri
4 su’tz’. Que blancura de nube.
Saq kinaq’. Frijol blanco. Re katijik

Vocabulario Achi 2016.pmd 78 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Saqk’ix. Cardosanto. Utz re kunab’al qamaan. A los abuelos hay que
ri saqk’ix. El cardosanto sirve para invocar.
medicina. Sik’inik. Gritar. Kasik’in ri utiwchwi
Saqtz’initz’oj. Blanquísimo. Ri su’tz’ ri juyuub’. En el cerro grita el
lik saqtz’initz’oj. La nuve está coyote.
blanquísima . Sikilte’. Piñón. Utz re kunab’al ri
Saqwi’aj. Canas. K’o chi saq wi’aj sikilte’. El piñón es bueno para
chupa ri nuwii’. En el pelo ya tengo medicina.
cano. Siksotik. Hormiguear. Ri wulewal
Saseeb’. Hígado. Ri saseeb’ kaq’ayik. kujeq kasiksotik. Empieza a
Se pudre el hígado. hormiguear mi cuerpo.
Seterix. Tijera. Ri seterix re q’atib’al Sina’j. Alacrán. Ri sina’j k’o pa chee.
k’uul. La tijera es para cortar tela. El alacrán está en el palo.
Si’janik. Florecer. Ela’kujeq kasi’jan Sipaam. Gratuita. Xa sipam ri
ri tiko’n kape. Las plantas de café kunab’al. La medicina es gratuita.
empiezan a florecer. Sipanik. Dar algo gratis. Ri achi laj
Sib’. Humo. Ri sib’ re chaj. El humo ku’an sipanik. Puede dar algo
es de ocote. gratis el hombre.
Sib’ib’. Oloroso. Lik kasib’ib’ ri Sipojik . Abundar. Sipoj uwach ri tzi.
kotz’iij. La flor está bien oloroso. El nixtamal abundó.
Sib’soj. Ahumado. Sib’soj upa ri Siqb’al. Olfato. Ri tz’i’ k’o usiqib’al.
joch’. El atol está ahumado. Tiene olfato el perro.
Sii’. Leña. Ri sii’ re kaporoxik. La leña Siqonik. Oler. Utz re siqik ri kunab’al.
es para quemar. La medicina se puede oler.
Siik. Tullido. Siik ri i Si’l. La Cecilia Sirisik, ketekik. Redondo. Ka’an
está tullido. sirisik che ri pera’j kab’. La panela
Siip. Garrapata. Lik e k’o siip chupa de dulce es redonda.
ri aq’ees. En el monte hay mucha Sokotajik. Engañar. Ri achi sokotaj
garrapata. b’ii. Fue engañado el hombre.
2
Sik’iij. Invocar. Ke qasik’iij ri qati’ Solkopinik. Voltear. Kuriq kusolkopij 4

79
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 79 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
waa rixoq. La mujer puede voltear Su’b’ee. Por qué, cómo. Su’b’ee
tortilla. xkamik. Por qué se murió.
Solonik. Pelar. Ri ch’ima’ k’ix utz Su’t. Servilleta. Ri su’t re waa. La
kasol riij. Se puede quitar la servilleta es para tortilla.
cáscara del güisquil. Sub’. Chuchito. Lik quus ri suub’. El
Sook. Nido. Ri usook ri kuuk nim. El chuchito es sabroso.
nido de la ardilla es grande. Sulusik. Liso. Ri chee’ lik sulusuj. El
Sootz’. Murciélago. Ri sootz’ kutij palo está muy liso.
kiik’. Chupa sangre la murciélago. Sutinik. Vuelta. Ri jaa kaqasut riij.
Soq’oos. Sauce. Chwa soq’oos xink’ul Dar vuelta detrás de la casa.
wi. Lo encontré en el sauce. Suuj. Ixcanal. K’o suuj chwa ri
Soq’oq’ik. Desordenar. Ri b’ee juyub’. En el cerro hay ixcanal.
kasoq’oq’ik. El camino está Suut. Coronilla. Ri ali ukojom suut.
desordenado. La muchacha tiene coronilla
Sotolik. Rodear. Ri ixoq kusot uchii’ Suutz’. Nube. Chupa taq ri chee’
ri chakach re ri t’uq. La señora kayakataj wi ri sutz’. La nube se
rodea la canasta para gallina levanta en los bosques.
clueca.

3
4

80
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 80 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
T
Taan. Pronto. Achi Wan taan. Don Tapa’l. Árbol de nance. Chiri’ lik k’o
Juan ven pronto. tapa’l chee’. Solo árboles de nance
Ta’ik. Oír. Qata’ naa nab’e. Primero hay allí.
hay que oír. Taq’aaj. Llano. Lik nim ri taq’aaj. El
Tajinik, anik, anooj. Hacer. Ri chaak llano es grande.
katajiniik. Se está haciendo el Taqaneel. Mandador. Ri taqaneel i’re.
trabajo. El es quien manda.
Tak’alik. Parar. Ri ak’alaab’kakik’ut Taqanik . Mandar . Ri in kintaq ri
ri choom tak’aleem. A los niños les waal. Yo mando a mis hijos.
enseñan como pararse. Taqo’nik. Servir. Ku’an taqo’nik ri
Taltapach. Cucaracha. Ri taltapach e aachi pa ri nimaq’iij. El señor está
k’o pa jaa. Las cucarachas están en sirviendo en la fiesta.
la casa. Taqoom. Enviado. I’re taqoom loq. A
Tanalik. Esperado. Uk’ la k’o juun él lo enviaron.
nutanalik. Tengo un debe con usted. Tararik. Buscar. Kaqatarareej chwa
Tani’ik. Concluir. Katani’ik ri chaak ri juyuub’. En el cerro lo vamos a
chweeq. Mañana se va a concluir buscar.
el trabajo. Teb’. Matatillo. Chupa ri ralko a teb’
Tanib’al. Oído. Qonoje k’o qatanib’al. sa’ri awuk’a’am. Que llevas en tu
Todos tenemos oído. matatillo.
Tanik. Apurar. Katanik ma kajawax Teem. Banco. Ri teem re tz’ulib’al. El
chwe. Te apuras porque ya me sirve. banco es para sentarse.
Tap. Cangrejo. K’o tap chupa ri Teew. Aire. Sa’chi teew. Hay mucho 4
raqanaa’. En el río hay cangrejo. aire. 4

Vocabulario Achi 2016.pmd 81 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Teleb’. Hombro. Keqanik ri qateleb’. ajtz’aq. El albañil tiene un ayudante.
El hombre puede cargar. To’nik, to’oob’. Ayudar. Komoon
Tew. Escalofrío. K’o tewchirij ri watz. to’onikri yab’alna’oojq’atb’al tziij.La
Mi hermano mayor tiene escalofrío asesoría jurídicaes serviciosocial.
Ti’b’al. Guacal sin pintar. Wa’ riri Tojoom. Pagado. Ri chaak tojoom chi
uti’b’al re pix. Este es guacal de kanoq. Ya está pagado el trabajo.
machacar tomate. Toq’onik. Puyar. Ri chee’ xutooq’ ri
Ti’iij. Carne. Lik quus ri ti’ij re aaq. nuwach. El palo me puyó el ojo.
La carne de marrano es sabrosa. Torb’al. Aflojar. Tortajinaq ri ch’ich’.
Ti’ooj. Gorda. Lik ti’ooj rixoq. La El hierro es flojo.
mujer gorda. Tukaan. Mora. Ri tukaank’ouk’ixool.
Tijob’al. Escuela. K’o tijob’al chupa La mora es espinado.
taq ri komoon. En las comunidades Tukeel. Sólos. Xekalaq tukeel alaq.
hay escuela. Ustedes solos se fueron.
Tijoneel. Instructor. Lik kuk’ut chi utz Tukunik. Batir. Ku’an tukunik ri ixoq
ri tijonel. El instructor enseña bien. che ri jooch’. La señora bate el
Tijonik. Enseñar. In k’o pa tijo’nik. chilate.
Estoy enseñando. Tukur. Tecolote. Ri tukur xaqi k’ate’t
Tijoxeel. Estudiante. Kuyijib’a rib’ ri kech’aw chaq’ab’. El tecolote de
tijoxel. El estudiante se prepara. repente canta en la noche.
Tijoxik. Fueeducado. Puwi ri ano’nk’o Tukuum. Batido. Ri jo’ch’ tukum chi
tijoxik. Sobre la cultura fue educado. utz. Está bien batido el atol.
Tikonik, tijoneem, awanik. Sembrar. Tulub’al. Brocha. Lik chi rajawaxiik ri
Chomilaj ijaa’ katikik. Hay que tulub’al. La brocha es muy
sembrar buena semilla. necesaria.
Tixik, ja’risanik. Derramar. Ri kik’ Tulul. Zapote. Ri urijuul ri tulul utz re
re qulewal na utz taj katixiik. No se kunab’al. Es bueno para medicina
puede derramar la sangre del la semilla del zapote.
cuerpo. Tunuliik. Cuchubal. K’o tiko’n
5
4 To’neel. Ayudante. K’o jun to’ol re ri tunuliikanoom. Se ha hecho siembra

82
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 82 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
en cuchubal. La rana es del río.
Tunuum. Doblado. Tunuum uwach ri Tuux. Retoños. Ri kuta’m k’o utuux.
su’t. La servilleta está doblado. Ya le salieron retoños al tronco.
Tura’s. Durazno. Chwa wocho k’o Tyox jaa. Iglesia. Ri tyox jaa ek’o
tura’s. Hay durazno en mi casa. winaq chupa. En la iglesia hay
Tut chee’. Palmera. Chuchii’ ri plow gente.
k’o ri tut chee’. Hay palmera en las Tyoxinik. Dar gracias. Koj tyoxin
orillas del mar. che ri ajaw tz’oqol. Agradecemos al
Tuuj. Temascal. Ri tuj e atineem creador.
kunab’al. El baño de temascal es
medicina.
Tuup. Quequeste. Ri uxaaq tuup ruuk’
ub’aq’ k’uum lik qus. Las hojas del
quequeste es sabroso con pepita de
ayote.
Tuutz’. Rana. Ri tuutz’ re pa raqana’.

6
4

83
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 83 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
T’
T’ajixik. Apretar. Kat’ajix uwi ri T’o’k. Sordo. Ruma ri toq’ta xikin
uleew. La tierra hay que apelmazar. t’o’k. Está sordo por el dolor de
T’iqonik . Apelmazar. Ri uleew oído.
kat’iqox uwi’. La tierra se está T’oot’. Caracol. Ri t’oot’ re upa ya’.
apelmazando. El caracol es del agua.
T’isoneel. Costurera. Lik k’i ri uchaak T’uq. Clueca. Ri t’uq jupulik chwi ri
ri t’isoneel. La costurera tiene saqmoloob’. Está echada la clueca
mucho trabajo. sobre los huevos.
T’isonik. Coser. Ka’an t’isonik ruk’
chiij. Con hilo hay que coser.

7
4

84
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 84 25/08/2016, 14:23

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
TZ
Tza’maaj. Moco. Kasuu’ ri tza’maaj. teeb’ che ri jaa. En la casa hay
Hay que limpiar el moco colgador de bolsa.
Tzak’ak’k. Picazón. Ri tzakam aq’ees Tze’nik. Reír. Katze’n ri nuchuu. Mi
lik katzak’ak’ik. El mosote da mamá se ríe.
picazón Tzelej. Zábila. Ri tzelej re katijik. La
Tzako’nik. Cocer. Juun tzako’n kel sábila sirve para gastrítis.
che ri juun q’iij ke’em re ajiij. Un Tzelejeem. Retorno. K’ola juun
día de molienda de caña es un utzelejeem chi utzil. Que tenga un
cocimiento. buen retorno.
Tzakoom. Cocido. Ri aj tzakoomchik. Tzelejik. Regresar. Ri in kintzelej loq.
Está cocido el elote. Yo voy a regresar.
Tzalatzik. Ladeada. Tzalatzik ri Tzelkatzu’nik. Feo. Tzelkatzu’nik
uk’olib’al yaa’. El depósito de agua chupa ri xoq’ool. Se ve feo todo
está ladeado. enlodado.
Tza’m. Nariz. Tz’apil ri nutza’m. Mi Tzijiik. Encender. Utz katzijiik ri
nariz está tapado. tzijb’al. Se puede encender luz.
Tzatz. Espeso. Tzatz uwach ri kik’. La Tzijoneel. Historiador. Chupa ri
sangre está espeza. komoon k’o juun tzijoneel. Hay un
Tzatzaq’or. Cerebro. Ri yawaa’e xtiix historiador en la comunidad.
rutzatzaq’or. Al enfermo le dio Tzijtalik. Encender. Tzijtalik ri won
derrame cerrebral. aaq’ chupa ri jaa. La bombilla está
Tzatzoj. Salado. Ri b’iq’b’al lik encendido dentro de la casa.
tzatzoj. Está salado la comida. Tzima. Guacal. Ri tzima re tijb’al ya’. 8
Tzayb’al. Colgador. K’o tzayb’al El guacal sirve para tomar agua. 4

Vocabulario Achi 2016.pmd 85 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Tzini’n. Sonido. Ri ch’ich’ lik tzini’n. Tzu’nib’al. Pintar. Kaa koj
Buen sonido tiene la herrmienta. tzu’nib’alil che ri jaa. La casa la
Tzoqopitajik. Soltar . Xutzoqopiij ri vamos a pintar.
ch’iich’ ri k’o’m. El niño soltó el Tzu’nik, solinik. Ver, mirar, vista. Ri
hierro. qatzu’nib’al karil pan k’anaj.
Tzoqpitajinaq. Suelto. Tzoqopiim ri Nuestra vista mira desde lejos.
aaq. El cerdo está suelto.
Tzu. Tecomate. Ri tzu re ya’. El
tecomate es para agua.

9
4

86
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 86 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
TZ’
Tz’a’l. Machetón. Ri tz’a’l lik nima’q. utz’aqatisaxikri pwaaq. El dinerohay
El machetón es grande. que completar.
Tz’ajalik. Aplastar. Ri uk’olb’al ixiim Tz’aqb’al. Molde. Ri xoot k’otz’aqb’al
tz’ajal chwach lu’leew. Está re. Hay molde para la teja.
aplastado el silo en la tierra. Tz’aqol. Formador. K’o jun tz’aqol re
Tz’akalik. Manchar. Tz’akal xoq’ol kaaj uleew. Del cielo y tierra hay
che. Está untado de lodo. un formador.
Tz’akatz’oj, k’eek’. Pegadizo. Ri Tz’aratz’ik. Alargado. (objeto).
xoq’ol lik tz’akatz’oj. Está pegadizo Tz’aratz’ik uwach ri ab’aj. La piedra
el lodo. está muy alargada.
Tz’alam. Tabla. Niimuwach ri tz’alam. Tz’ib’am.Suscrito.Rixyijib’axiktz’ib’am
La tabla está ancha. kanoq. Está suscrito el acuerdo.
Tz’apalik. Cerrar. Tz’apaal ri jaa. Está Tz’ib’aneel. Escritor. Ri tz’ib’aneel re
cerrado la casa. ri te’x wuuk. El escritor del libro.
Tz’apib’al. Tapadera. K’o tz’apib’al Tz’ib’anik. Escribir. Kanriq ri
uwi ri xuun. La olla tiene tapadera. tz’ib’anik. Puedo escribir.
Tz’aqat molaj. Completado. Tz’ib’ital. Escrito. Tz’ib’ital chupa ri
Tz’aqatmolaj ri chapab’al re chaak. Etalil k’askool. En el código penal
Para el trabajo está completado el está escrito.
material. Tz’ii’. Perro. Tz’ii’ b’i'aj re juun q’ii
Tz’aqat. Exacto. Tz’aqat janipa ri re ri cholq’iij mayab’. Perro nombre
xb’ixik. Todo lo que se dijo es de un día del calendario maya.
exacto. Tz’iin. Yuca. Chaaq’ chik ri tz’iin. La 0
Tz’aqatisaxik. Completar. Karaj yuca ya está cosida. 4

Vocabulario Achi 2016.pmd 87 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Tz’iit. Poco. Xa jutz’iit yaa’ k’olik. Tz’ulik. Sentar. Ri qamaam tz’ul chwi
Hay solo un poco de agua. rutz’ulib’al. En el sentadero está el
Tz’ikin. Pájaro. Kaxik’ik’ ri tz’ikin. abuelo.
El pájaro está volando. Tz’umaal. Piel. Ka’an cok’ok che ri
Tz’il. Mugre. Lik tz’il ri ajk’utunel. El utz’umaal aaq. De la piel de
maestro está mugriento. marrano se hace chicharrón.

Tz’irab’. Tapiscador. Ri tz’irab’ re Tz’umanik. Mamar. Kujeqkatz’umanik


ja’ch’. El tapiscador es para ri nee’ echiri’ kalaxik. El bebé
tapiscar. comienza a mamar al nacer.

Tz’irituut. Mariposa. Karupup ri Tz’umulik, ch’anan. Mojado.


tz’irituut. La mariposa vuela. Tz’umalik ruma ri jaab’. Por la
lluvia está mojado.
Tz’okon. Nijagua. Ri tz’okon jela’
pacha’ ri uxaq saq’u. Parecido a la Tz’unun. Colibrí. Ri tz’unun kutij ri
hoja de guineo es la nijagua. ki’ pa ri kotz’i’j. El colibrí chupa el
néctar de las flores.
Tz’onob’enik. Preguntar. Ri ak’alaab’
kaki’an tz’onob’enik. Los niños Tz’unuun. Gorrión. Ri tz’unuun
preguntan. kab’ixonik. Estácantandoel gorrión.

Tz’ubunik. Besar. Ri alaa kutzúb jun Tz’uub’. Beso. Kaqatz’uub’ uwach


alii. El muchacho besa a la qachu qanaan juyuub’ taq’aj. A la
muchacha madre naturaleza le damos el beso.

Tz’u’uum. Cuero. Loko’k ri tz’u’uum. Tz’uum. Teta. Nojinaq upa ri tz’uum.


El cuero está suave. La teta está llena.

!
4

88
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 88 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
U
U’anikiil. Ejecución. Ri u’anikiil taq choom laj k’ayiij. Bonita venta hay
ri chaak. Y la ejecución de los con el comerciante.
programas y proyectos. Uleew. Tierra. Ri uleew re ab’iix. La
Ub’eyomaliil. Belleza (físico). Ri tierra es para la milpa.
ub’eyomaliil uwach ri paxil. La rica Uma ri’. Por eso. Uma ri’ che k’o
fisonomía plural de Guatemala. chaweem. Por eso hay que hablar.
Uk’. Piojo. K’o uk’ pa ri wi’aj. En el Umaam. Su nieto. Xuk’amb’i ri
cabello hay piojo. umaam. Su nieto se lo llevó.
Uk’iyaal. Abundante. Ri jal k’o Unimarisaxiik. Ampliar. Karaj
uk’iyal. Hubo abundante de unimarisaxiik ri jaa tijob’al iib’. La
masorca. escuela quiere ampliar.
Uk’uxeel. Devolver. Kanya uk’axel ri Unuk’ik. Ordenar. Kajeqer unuk’ik’
nujalo’m. Debuelvo lo que he jun nimalaj chaak. Un gran trabajo
prestado se va a ordenar.
Ukajiil. Cuarto. Na kopon ta ri ukajiil. Uq’ab’. Rama. Ri uq’ab’ taq ri chee’
El cuarto no llegará. lik nima’q. Las ramas de los
Ukowirisaxiik. Fortalecer. Karaj árboles son grandes.
ukowirisaxiik ri majib’al. El Uro’iil. Quinto. Ke’ek k’apa uro’iil
aprendizaje quiere fortalecer. q’iij. Hasta el quinto día se va.
Ukuk, xpeq. Sapo. Ri ukuk k’o pa ya’. Us kaab’. Abeja. Ri us kaab’ ke
El sapo está en el agua. tyonik. Las abejas pican.
Ukuy. Chipilin. Lik ko ri ukuuy chee’. Us. Mosca. Ri us sa’chik. Mucha
El árbol de guachipilin es duro. mosca. "
Ulaa’. Comerciante. Ruk’ ri ula’ k’o 4
Usilib’isaxiik. Promover. Karaj

Vocabulario Achi 2016.pmd 89 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
usilib’isaxiik taq ri chaak. Los Uwaqiil. Sexto. Ri achi uwaqiil. El
trabajos quiere promover. sexto hombre.
Utiiw. Coyote. Kutij ak’ ri utiiw. El Uwi’ jaa. Techo. Re uwi’ jaa ri xot. La
coyote come pollos. teja es para techo de casa.
Utux. Retoño. Choom ri utuux ri Uwuqiil. Séptimo. K’apa uwuqiil q’iij
aranxex. El retoño de la naranja xchakunik. Trabajo hasta el séptimo
está bonito. día.
Utz b’ala’. Está bien. Juu utzb’ala’. Uxaaq chee’. Hoja. Ri uxaaq chee’. La
Está bien pues. hoja del árbol.
Utz tzilaj aniim. Buenos días. Utzilaj Uxlaab’. Respiración. Ri wuxlaab’
aniim naan. Buenos días mamá. k’atan. Mi respiración es caliente.
Utz. Bueno. Lik utz u’anoom. Estámuy Uxlab’. Respiración. Ri uxlab’
bueno. nakatani’ taj. No se suspende la
Utza’m sii’. Tizón. Ri utza’m sii’ re respiración.
aaq’. El tizón de fuego. Uxlab’ixel. Espíritu. Kojusilb’asaj ri
Utziil. Paz. K’o ri utziil chiqaxo’l. La uxlab’ixel. El espíritu de Dios nos
paz está entre nosotros. hace mover.

Utzijoxiik. Historia. Kariqitaj u’aniik Uxlaniik. Descansar. Ri uxlaniik lik


utzijoxiik. Hay que saber hacer utz echiri’ xoj chakunik. Despues de
historia. trabajar cae bien descanzar.

Utzilaj. Buenísimo. Ri utzilaj wa’iim. Uyojoom. Ha afectado. Ri ch’a’oj


El almuerzo buenísimo. uyojoom ri tinamit paxil. La
población guatemalteca la guerra
Uwa k’u’xaj, k’u’xaj. Pecho. K’o le ha afectado.
juun k’ax che ri uwa k’u’xaj. En el
pecho hay un dolor.

#
4

90
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 90 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Uu
Uul. Derrumbe. Ruma sa’chik ri jaab’ ixoqib’ mayab’. Las mujeres mayas
xpe ri uul. Se vino el derrumbe por usan corte.
la mucha lluvia.
Uuq. Corte. Kakichapab’ej uuq ri

$
4

Vocabulario Achi 2016.pmd 91 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
W
Wa. Dicha. Lik utz wa ano’n. Dicha Waq’iib’. Seis. Kechakun waqiib’
actitud es buena. achijaab’. Trabajan seis hombres.
Wachinik. Fruto. Kawachinikri tapa’l Waq’iij. Hoy. Waq’iij lik k’o jaab’.
chee’. El árbol de nance da fruto. Está lloviendo mucho.
Wa’ik. Comer. Kaqa’an qawa’im. Waqlajuuj. Diez y seis. Waqlajuuj waa
Vamos a comer. kakojiik. Hechan diez y seis
Wa’im. Almuerzo. Kaqa’an qawa’im. tortillas.
Vamos a almorzar Waqoom. Quebrantar. Xa waqoom
Wajxaqiib’. Ocho. E wajxaqiib’ ri uwi ri b’uch. El buche es para
achijaab’ kechakunik. Trabajan quebrantar.
ocho hombres. Wara. Aquí. Oj k’o wara. Aquí
Wajxaqlajuuj. Diez y ocho. Kekojon estamos.
wajxaqlajuuj aak’. Ponen diez y Warab’al. Dormitorio. Ri wochook’o
ocho gallinas. warab’al che. Tiene dormitorio mi
Wakami. Llegaré. Ke’ek wakami. casa.
Llegaré entonces. Warik. Dormir. Qus uwaraam. Está
Walijinaq. Inflamación. Walijinaq ri bien dormido
q’ab’aj. La mano está inflamada. Wartisab’al. Cuna. K’o uwartisab’al
Walk’o’al. Mis hijos. Ri walk’o’al k’a ri nee’. El bebé tiene cuna.
e ch’uti’q. Están pequeños mis Wartisanik. Adormecer. Kawartisax ri
hijos. nee’. Hay que adormecer al bebé.
Walqo’t. Rodando. Kawolqo’t ri Watzawik. Erizado. Watzawikri uwii’
% chee’ nim upa. El trozo se vino ri k’o’m. El niño tiene el pelo
4
rodando. erizado.

Vocabulario Achi 2016.pmd 92 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Wech’eech’. Gritando. Kawech’ech ri Winaqirisanel. Hacedor.
uxaaq chee’. Las hojas se rompen Winaqirisanel re kaaj ulew. El
de noche. hacedor del cielo y tierra.
Wech’oom. Desmenuzado. Wech’oom Wiqoneel . Adornador. Ri jaa kuwiq
ri ti’ij. La carne está desmenuzado. ri wiqoneel . El adornador adorna
Wexaaj. Pantalón. Wexaj e ri kakikoj la casa.
ri achijab’. Los hombres se ponen Wiqonik. Adornar. Ri jaa ka’an
el pantalón. kuwiqonik che. La casa se está
Wi’aaj, wi’. Cabello. Ri wiaj lik eeq’. adornando
El cabello es negro. Wo’oob’. Cinco. E k’o wo’oob’ tz’i’.
Wi’ch’. Pollito. Ri qawich’. Nuestro Hay cinco perros.
pollito. Wo’ora. Ahora. Wo’ora koj’ek ajsik.
Wikiq’ab´. Derecho. Pa wikiq’ab’ Para arriba nos vamos ahora.
kojb’in wi. Estamos caminando por Wo’taq. Cinco en cinco. Pa wo’taq
la derecha. o’nom ri uwi q’ab’aj. De las manos
Winaar. Jacaranda. Ri winaar re están de cinco en cinco los dedos.
tyonik pamaj jay ch’ajab’al. La Wolqo’tik . Rodando. Kawolqo’t ri
jacaranda combate las amebas y chee’ nim upa. El trozo se vino
dolor de estómago. rodando.
Winaq. Persona. Winaaq achi chik. Wolwotik. Brillar. Kachapab’ex
Persona adulta. wolob’al re ka wolwotik. Para
Winaqir. Apareció. Juun ch’'aoj brillar hay que usar material de
winaqir waq’iij. Hoy surgio un brillo.
problema. Wotz’ootz’. Frágil. Lik wotz’otz’ ri
Winaqirib’al. Creación. Ri quatz’i saqmoloob’. El huevo es frágil.
yaqil petinaq k’a cheri winaqirib’al. Wuluwub’ik. Derrumbar. Ri jaa we
Desde la creación viene nuestras xwulub’ loq. Se puede derrumbarse
raices. la casa.
Winaqirisanel. Formador. K’o Wuq’ulik. Acurrucar. Wuq’ul chwach
winaqirisanel ke tikawex. La ri ulew. Está acurracado en la &
4
humanidad tienen formador. tierra.

93
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 93 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Wuqlajuuj. Diez y siete. Kek’ayix Wuxuneel. Cortador. Ri wuxuneel
wuqlajuuj aaq. Venden diez y siete kuwux ri miit. Corta algodón el
marranos. cortador.
Wuquub’. Siete. E wuquub’ ri aak’. Wuxunik, tamanik. Cortar. Ri a Wan
Hay siete gallinas. katajin kawuxunik. Juan está
Wuuj. Papel. Saaq ri wuuj. El papel cortando.
es blanco.

/
4

94
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 94 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
X
Xa’n. Zancudo. Ri xa’n kuje’k’ kik’. Xaq eri’. Siempre. Xaq eri’ kak’unik.
El zancudo chupa sangre. Siempre viene.
Xa’ooj. Vómito. K’o xa’oj che ri Xaq. Talpetate. Xe lo rulew k’o xaq.
k’o’m. El niño tiene vómitos. Hay talpetate debajo de la tierra.
Xaan. Adobe. Ri xaan re jaa. Para la Xaro. Jarro. Ri xaro re kape. El jarro
casa sirve el adobe. es para café.
Xaaq. Hollín. K’o xaaq che ri xot Xe’ek. Se fue. Xe’ek pa tinamit
kojb’al waa. El comal tiene hollín. waq’iij. Hoy se fue al pueblo.
Xaax. Delgado. Likxaax ruxaqri wuuk. Xe’p. Blanquinegro. Ri b’aka xe’p
La hoja de papel está delgado upa riij. Blanquinegro es la vaca.
Xab’oon. Jabón. Ri xab’oon re Xee’. Debajo. K’o chuxee’ ri ab’aaj.
ch’ajo’n. El jabón para lavar. Debajo de la piedra está.
Xajab’. Caite. Ri xajab’ re kaqakojo. Xeep. Tamalito de fríjol. Ri xeep e ri
El caite es para ponerlo. sub’ k’o kinaaq’ t’ost’aq chupa.
Xajooj. Bailarines. Pa ri tinamit e k’o Frijoles enteros tiene el chichito
xajoj. Hay bailarines en el pueblo. de frijol.
Xakinik. Brincar. Kuxakiij rib’echiri’ Xeex. Sabor desagradable. Lik xeex
kab’inik. Al caminar se da brincos. ri rax aq’es. El monte verde tiene
un sabor desagradable.
Xalooq’. Oportunidad. Ri chaak lik xa
loq’ wa echiri’ k’olik. Cuando hay Xepxoj. Pinto. Xepxoj upa ri kinaq’.
trabajo es oportunidad. El frijol es pinto.
Xaltiin. Sartén. Ri axaltiin re kinaq’ Xe’xoj . Mal sabor. Ri q’oor’aj xu’an
kok’iim. Tú sartén es para los xe’xoj upaa. El atol de elote tiene (
frijoles molidos. mal sabor.

Vocabulario Achi 2016.pmd 95 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Xi’ij riib’. Miedo. Kuxi’ij riib’ che ri wi’aaj. El peine es para peinar el
tz’ii’. Al perro le tiene miedo. cabello.
Xib’alb’a. Infierno. Ri xib’alb’a Xmut. Ombligo. Xk’ochoj ri xmut. Se
ojertan e ri upa ulew. El infierno es sanó el ombligo.
un lugar subterráneo. Xoklooq. Entro. Xoklooq wara pa jaa.
Xib’ineel. Espanto. K’o xib’ineel pa Aquí en la casa entro.
ri b’ee. En el camino hay espanto. Xokq’aab’. Arco iris. Echiri’ k’ojaab’
Xib’inik. Asustar, espantar. Ri utiiw yey k’o q’iij kawinaqir xokoq’ab’.
kaxib’in cha juyub’. El coyote Aparece arco iris cuando llueve y
asusta en el campo. alumbra el sol.
Xii’l. Grillo. Cha’q’ab’ ri xii’l Xokq’ab’, ix’eq. Anoche. Xokq’ab’
kab’ixonik. El grillo canta de k’o jaab’. Está lloviendo anoche.
noche. Xoo’ch’. Lechuza. Ri xoo’ch’
Xiik. Gavilán. Ri xiik xuk’am b’i ri kaxub’an chaq’ab’. En la noche
ralko wii’ch. El gabilán se llevó al silba la lechuza.
pollito. Xoo’ch’inik. Espiar. Kaxoo’ch’i k’a
Xik’a’y. Varejón. Lik xik’a’y upa ri chila’. Hasta haya está espiando.
ajiij. La caña está varejón. Xoot. Teja. Ri xoot re uwi’ jaa. La teja
Xikin umaam. Bisnieto. Ri numaam sirve de techo de la casa.
k’o uxikin umaam. Mi abuelo tiene Xotob’axik. Ladear. Kaxotob’axik ri
bisnieto. xuun. La olla hay que ladear.
Xikin, xikinaaj. Oreja. K’o uxikin ri Xpumuuy. Paloma de cerro. Lik e
tz’ii’. El perro tiene oreja. nima’q ri xpumuuy. Las palomas de
Xilonik. Despenicar. Kaxiloj ri ichaaj. cerros son grandes.
La yerba hay despenicar. Xpun. Pato. Ri xpun utz re katijik. El
Ximab’al. Amarrador. Ri ximab’al re pato es para comer.
ri koraal. El amarrador del cerco. Xu’y. Miserable. Likxuu’yri juunachi.
Ximiixik. Enredar. Lik ximiixik ti Aquel hombre es muy miserable.
kuu’m. El bejuco está enredado. Xub’. Silbido. Xutzaq lo jun xub’. Un
4
) Xiyab’. Peine. Ri xiyab’ re xiyib’al silbido se pego.

96
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 96 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Xub’anik. Silbar. Ri k’o’m Xulanik. Bajada. Lik xulan ri b’ee. El
kaxub’anik. El niño está silbando. camino es muy bajada.
Xuki’ik. Hincar. Kojxuki’ik chwach Xulanq’iij. Atardecer. Xulanq’iij
qaqaw. Ante el padre nos vamos a kaqamol qiib’. Nos juntamos en el
hincar. atardecer.
Xukmo’tz. Alfabeto. K’o xuk mo’tz re Xulb’aq. Águila. Ri xulb’aqkab’ixoniik.
ri ch’a’teem. Nuestro idioma tiene Está cantando el águila.
su alfabeto. Xutzu’nik. Soplar. Ri teew
Xukuleem. Penitencia. Q’iij re kaxutz’unik. El aire sopla.
xukuleem chwach qaqaw. Xuul. Flauta. Lik chini’n ri xuul.
Xukulib’al. Donde se hinca. Kee’ Tiene sonido la flauta.
xukula juun k’a pa uwi ri xukulib’al. Xuyuy. Caulote. Lik k’amaja’ri xuyuy.
Uno tiene que hincarse donde esta El caulote está tierno.
el lugar.

5
=

97
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 97 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Y
Ya’ sub’ib’al. Corrector líquido. Ye’b’al. Gritas. Ri achijaab’ xkitzaq
Xaq chi rajawaxik ri ya’ sub’ib’al ye’b’al. Los hombres gritaron.
che ritz’ib’anik. En la escritura Yewax. Yegua. Saq rij ri yewax. La
siempre hay que tener corrector yegua es blanca.
líquido.
Yiq’iyonik. Pisar, machucar. Ri ab’iix
Ya’. Agua. Ri ya’k’aslik. El agua viva. xki yii’ya’ ronoje. Toda la milpa lo
Ya’ik. Dar. Kaya’ik chi reta’maxik. machucaron.
Hay que dar a saber. Yitz’onik. Ordeñar. Rachi ke’ek pa
Yaa’. Mollera. K’a k’o uya’ ri nee’. yitz’onik. El hombre se va ordeñar.
El bebé todavía tiene mollera. Yojoom. Destruido. Yojoom kanoq ri
Yaaj. Regaño.Riyaajxajutaqlajka’anik. etalil. La señal está destruida.
Algunas veces se hace regaño. Yok’liniik. Relámpago. Lik
Yaak. Gato de monte. Ri yaak kutiij kayok’liniik. Hay muchorelámpago.
ak’. El gato de monte come Yok’yotik. Relumbra. Kayok’oyotik ri
gallinas. kaaj. El cielo como relumbra.
Yakanik. Levantar. K’o yakoj ab’aj Yonoolik. Solo. Xewire yonool
chweeq. Mañana hay que levantar kanoq. Sólo él se ha quedado.
piedra. Yoq’onik. Maltratar o regañar.
Yawaa’, iwaa’. Enfermo. Like yawaa’ Xewire kinuyoq’o. Solo él me
ri k’o’maab’. Los niños están muy maltrata.
enfermos. Yotzo’tz. No pesa. Xa yotzo’tz ri
Yawojwach. Mal de ojo. K’o eqaa’n. La carga no pesa.
yawojwach chike ri ak’alab’. Los Yum. Corta. Xa yum ri k’a’am. La pita
5
1 niños tiene mal de ojo. es corta.

Vocabulario Achi 2016.pmd 98 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Yuqulik. Alargar. Kayuquq ri chee’. Yu’t. Ano, culo. Xunaqaaj ri uyu’t ri
De forma alargada es el palo. chikop k’o ri ujee’. Cerca del ano
los animales tienen la cola.

5
2

99
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 99 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
5
3

Vocabulario Achi 2016.pmd 100 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Español
Achi

5
4

Vocabulario Achi 2016.pmd 101 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
5
5

Vocabulario Achi 2016.pmd 102 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
A
A él o ella. Chi’re, che. A él le Abolir. Jolib’al, mayij. Anularon el
dijeron. Chi’re xkib’i’ij wi. casamiento. Xkijolij ri k’ulanikil.
A ellos o ellas. Chike. Yo les di mi Abridor. Jaqaneel. El abridor de la
tierra a los niños. Ri’ in xinya ri caja es don Clemente. Ri jaqaneel
wuleew chike ri ak’alaab’. re kaxa e achi Me’n.
A la orilla. Chuchii’. A la orilla del Abuela, hembra. Ati’, atit. Mi abuela
río. Chuchi’ ri raqana’. está en Ixcayán. K’o ri wati’t pa
Ikiyam.
Ati. Chawe. Yo te daré a ti el anillo.
Ri’ in kinya chawe ri mapaq’aab’. Abuelo. Maam. Mi abuelo es amable.
Lik utz uk’uux ri numaam.
A ustedes. Chiwe. Mañana les diré a
ustedes si nos vamos a trabajar. Abundador. K’u’xaneel. Mi nixtamal
Chwe’q kinb’i’ij chiwe koj’eek pa abunda mucho. Lik kak’u’xan ri
chaak. nutzi.
Abundancia, mucho. K’iyaal. Yo
Abedul. Lamab’. El abedul es un tuve que poner muchos mozos. Lik
desiflamatorio. Ri lamab’ kuqasaj k’o uk’iyaal ri numokoom
ri walijinaq. xeb’inkojo.
Abeja. Us kaab'. Las abejas pican. Abundante. Uk’iyaal. Hubo
Ri us kaab’ ke tyonik. abundante mazorca. Ri jal k’o
Abierto. Jaqalik, jaqataliik, uk’iyal.
jaqoom. Está abierta la casa. Jaqal Abundar. Sipojik . El nixtamal
ri jaa. abundó. Sipoj uwach ri tzi.
Abismo. Naj upa. El cerro tiene un Acacia. Saqich’alib’. Hay muchos
abismo. Naj upa ri juyub’. árboles de acacia. Lik k’o ri nima’q
Abogado. Ch’aweel. El abogadopara chee’ saq’ ch’alib’.
nuestro trabajo. Ri ch’aweel Acarrear. Erenik. Lasmujeresacarrean
chaqiij ruma ri qachaak. agua. Ri ixoqiib’ kakerej ya’. 5
6

Vocabulario Achi 2016.pmd 103 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Acaso, será. Eb’ane. Acaso es la Adelantarse. Kanab’ejik. Se puede
señora que pasó en el camino. adelantarse el niño. Ri k’o’m utz
Eb’ane ri ixoq xik’ow pa ri b’ee. kanab’ejik.
Achiote. K’oxob’. Hay bastante Adelgazar. B’aqirik. Se adelgazó mi
achiote en mi casa. Ri k’oxob’ lik cerdo. Xb’aqir ri waaq.
k’o chwa ri wochoo.
Adinerar. Pwaqinik. Se quiere
Ácido. Ch’aam. Se quedó ácida la adinerar el hombre. Ri juun achi
tortilla. Ri waa xu’an ch’aam. karaj pwaqíniik.
Acomodar. Kub’ulik. Las muchachas Adiós, hasta pronto. Ch’ab’eej chi
están bien acomodadas en sus qiib’. Adiós, hasta pronto don
trabajos. Ri alitoo e kub’ul chi utz Tomás. Ch’eb’eej chi qiib’ achi
pa ri kichaak. Max.
Acompañado. Achb’ilaam. Adiós, que te vaya bien.
Acompañado por su mamá. Chawaneb’eej. Que le vaya bien
Achb’ilam ruma ruchuu. doña Josefa. Chanib’eej laa ixoq
Acompañar. Achb’ilanik. Faustino Se’p.
me vas a acompañar. Adivinar. Na’nik. Los abuelos y
Kinawachb’ilaaj a Tiin. abuelas mayas pudieron adivinar
Acostado. Kotz’ob’aam. Han Xe na’nik ri qatii’ qamaam
acostado el nene en el petate. mayab’.
Kotz’ob’aam ri ak’aa chwa ri Admirar, engañar, extrañar.
poop. Ch’akatajik. El muchacho solo me
Acostar. Kotz’i’ik. Yo me voy engañó. Ri alaa xa
acostar. Ri in kinekotz’oloq. xinuch’akach’a’.
Actitud, costumbre. Ano’n. Aquel Adobe. Xaan. Para la casa sirve el
hombre tiene mala actitud. Na utz adobe. Ri xaan re jaa.
ru’ano’n ri jun achi. Adobero. Ajxaan. Don Pedro es
Acuclillar (en defecación). Ku’y.. El fabricador de adobes. Ajxaan ri
niño se acuclilló. Xu’an uku’y ri achi Ru’ch.
k’oom. Adormecer. Wartisanik. Hay que
Acudir. Oponik. Los hombres adormecer al bebé. Kawartisax ri
acudieron. Ri achijaab’ xe oponik. nee’.
Acurrucar. Wuq’ulik. Está Adornador. Wiqoneel . El adornador
5 adorna la casa. Ri jaa kuwiq ri
7 acurracado en la tierra. Wuq’ul
chwach ri ulew. wiqoneel .

104
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 104 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Adornar. Wiqonik. Se está Aguacate. Ooj. El aguacate evita la
adornando la casa.Ri jaa ka’an caída del cabello. Ri ooj
kuwiqonik che. kukowirisaj jay kutanab’a’
Afilado. Lib’anree’. Está afilado el rupuqiik wi’aj.
hacha. Ri ikaj lik lib’an ree’. Aguado , suave. Ch’unu’n. El tomate
está muy aguado. Lik ch’unu’nri pix.
Aflojar. Torb’al. El hierro es flojo.
Tortajinaq ri ch’ich’. Aportado, perdonado. Kuyuum. Se
le ha perdonada a la niña sus
Afuera, detrás. Chiriij. Fuera de la culpas. Kuyuum umaak ri ralko
casa. Chiriij ri jaa. alii.
Agachado. Chakalik. Mira el cerdo Aguantador. Kuyuneel. Doña Eulalia
allí está agachado. Chawila pe ri aguanta todo lo que le hacen. Ri
aq chakal chiri’. ixoq La’y kakuyu sa’ ri ka’an che.
Agarrado. Chapoom. El animal ya lo Aguantar, soportar. Kuyunik. El
han agarrado. Ri chikop chapoom perro aguanta que no le dan de
chi kanoq. comer. Ri tz’i’ kukuyu’
Agarrador. Chapab’al. El agarrador jinta uwaa kutijo.
de la olla es muy bonito. Ri Agüero. Lab’uni.. Son de mal agüero
chapab’al re ri xun lik choom. los gatos. Ri me’s xa ke lab’unik.
Agarrar. Chapanik. Vamos todos a Águila. Xulb’aq. Está cantando el
agarrar a la gallina. Jo’ qonoje chi águila. Ri xulb’aq kab’ixoniik.
uchapiik ri ati’ ak’.
Aguja. Akuxa’. La aguja sirve para
Agonizar. Jek’owik. Mi tío está coser. Ri akuxa’ re t’iis.
agonizando. Ri wikaan lik Ahondonado. K’otok’ik. El cerroestá
kajek’owik. ahondonado. K’otok’ik o’noom ri
Agricultor. Ajtiko’n. Mi hermano es juyub’.
agricultor. Ri watz ajtiko’n. Ahora. Wo’ora. Para arriba nos
Agruras. B’aqul. Yo tengo mucho vamos ahora. Wo’ora koj’ek ajsik.
agruras. Ri’ in lik k’o b’aqul chwe. Ahumado, olor de orín. K’isik’. El
Agua fría, agua pura. Jorona’. Trae orín del niño tiene mal olor. Ri
el agua pura que está en la tinaja. uchuul ri k’o’m lik k’isik’.
Chak’ama lo ri ya’ jorona’ k’o pa Ahumado. Sib’soj. El atol está
k’amb’a’. ahumado. Sib’soj upa ri joch’.
Agua. Ya’. El agua viva. Ri ya’ Aire. Teew. Hay mucho aire. Sa’chi 5
k’aslik. 8
teew.

105
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 105 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Alacrán. Sina’j. El alacrán está en ub’ee na xab’ij ta che junoq
el palo. Ri sina’j k’o pa chee. kuk’am lo ri ameyo.
Alambre espigado. K’ixk’a’aam. El Allá. Chila’. Se van a ir allá. Chila’
cerco tiene alambre espigado. Ri keb’ek wi.
coral k’o k’ixk’a’aam che. Allí. Chiri’. Allí están. Chiri’ e k’o
Alambre. Ch’ich’ k’a’am. Hay wi.
alambre grueso y delgado. Ri Alma. K’axlib’al. Todos tenemos un
ch’ich’ k’a’am k’o nimaq yey alma. Ri k’aslib’al qonoje k’olik.
ch’uti’q upa.
Almohada. Ch’akat. La almohada es
Alargado. Rab’arik. Está alargado para dormir. Ri ch’akat re
el palo. Ri chee’ lik rab’arik. warab’al.
Alargado. (objeto). Tz’aratz’ik. La Almuerzo. Wa’im. Vamos a almorzar
piedra es m largado. Tz’aratz’ik Kaqa’an qawa’im.
uwach ri ab’aj.
Altar maya. Kotz’i’janib’al. En el
Alargar. Yuqulik. Forma alargada el altar maya se invoca a los abuelos.
palo. Kayuquq ri chee’. Ri qati’ qamaam kekuxtax chwach
Albañil. Ajtz’aq. Juan es albañil. kotz’i’janib’al.
Ajtz’aq rachi Waan. Altura. Rutak’leem. El palo tiene su
Alcalde. Ajch’ami’y. Hay alcalde en altura. Ri chee’ k’o utak’leem.
el pueblo. Che ri tinamit k’o Amaestrador. Ajtijo’n. El señor es
ach’ami’y. amaestrador de animales. Ri achi
Alegrar. Ki’kotik. Nos ponemos ajtijo’n re chikop.
muy alegres cuanto nos juntamos Amanecer. Pakapati, saqirik. Al
todos. Lik kojki’koktik echiri’ amanecer nos levantamos.
ojk’o qonoje. Kojwalijik echiri’ kapkapatik.
Alegría. Ki’koteem. En la Amargo. K’a. Es muy amargoel café
comunidad hay alegría. K’o de doña Matea. Ri ixoq Tey lik k’a
ki’kotemal pa ri komoon. rukape.
Alfabeto. Xukmo’tz. Nuestro idioma Amargura. K’axk’oliil. Encontré
tiene su alfabeto. K’o xuk mo’tz re mucha amargura en la enfermedad.
ri ch’a’teem. Lik k’axk’oliil xinriq wara chupa
Algodón. Miit. El algodón es para ri yab’iil.
hilo. Ri miit re chiij. Amarillento. Q’anq’oj. La milpa está
5 Alguien. Junoq. Por qué no dijiste a muy amarillenta Ri ab’iix lik
9
alguien que trajera tu dinero. Sa’ q’anq’oj uwach.

106
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 106 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Amarillo (la). Q’an. La mazorca es lloviendo anoche. Xokq’ab’ k’o
muy amarilla. Ri jal lik q’an. jaab’.
Amarrado, ximoom. Jat’iim. La han Anona. K’ewex, pak. Las anonas son
dejada amarrada tu leña. Jat’iim grandes. Lik nima’q ri k’ewex.
kan upaa ri asii’. Ante las flores. Chwakotz’i’j. Hay
Amarrador. Ximab’al. El amarrador muchos gusanos ante las flores.
del cerco. Ri ximab’al re ri koraal. Lik e k’o amolo chwakotz’i’j.
Amarrar. Jat’inik, ximonik. Hay Anteayer. Kab’ijiir. Vine anteayer.
mucho tabaco amarrado. Lik k’i ri Kab’ijir xink’unik.
puur Jat’iim upaa. Antes. Ojeer. Trabajo de antes.
Amate. K’uux. El amate sirve para Chaak re ojeer.
desparasitar la solitaria tableada. Apagar. Chupunik. Hay que ir hoy
Ri k’uux keb’eresaj ri amoloo al cerro a apagar fuego. Waq’iij k’o
perepaq pa pamaj. chupunik re aaq’ chwa juyub’.
Amol. Ch’upaq. El amol se usa como Aparato de sonido. Ch’awib’al. El
jabón. Cha’ xab’on utz tocador del tamborón. Ri
kachapab’ex ri ch’upaq. ch’awisaneel re ri q’ojoom.
Ampliar. Unimarisaxiik. La escuela Apareció. Winaqir. Hoy apareció un
quiere ampliar. Karaj problema. Juun ch’a'oj winaqir
unimarisaxiik ri jaa tijob’al iib’. waq’iij.
Anaranjado. Aranxex. El hilo es
Apartar. Jachanik. Don Juan se
anaranjado. Lik aranxex ri chiij.
apartaron. Xkijach kiib’ ri achi
Ándate, vete. Jat. Vete allá de donde Wan.
veniste. Jat chila’ pa xatpe wi.
Apellido. Etzelal b’i’. Todos
Ándate. Jat. Ándate enfrente de la tenemos apellido. Qonoje k’o
casa. Jaat chwach ri jaa. etzelal b’i’ chaqe.
Angosto. Ch’uti’n uwach. La tierra Apelmazar. T’iqonik . La tierra se
es angosta. Ch’uti’n uwach ri está apelmazando. Ri uleew
ulew. kat’iqox uwi’.
Anillo. Mapaq’ab’. Es grande el Aplastar. Tz’ajalik. Está aplastado
anillo. Niim ri mapaq’ab. el silo en la tierra. Ri uk’olb’al
Ano, culo. Yu’t. Los animales tienen ixiim tz’ajal chwach lu’leew.
la cola cerca del ano. Xunaqaaj ri Aporrear. B’ujinik, El frijol ya está
uyu’t ri chikop k’o ri ujee ’. bueno par sera aporrado. Utz chik 5
0
Anoche. Xokq’ab', ixq'eq . Estaba re b’ujinik ri kinaq’.

107
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 107 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Apretar. Jat’at’exik. La pita debe kawinaqir xokoq’ab’.
ser bien apretada. Lik karaj Arde. K’atik. Como arde la leña. Ri
jat’at’ex ri k’aam. sii’ lik kak’atik.
Apretar. Pitz’pik. La multitud de Arder. Qawik. El fuego empieza a
gente está apretada. Lik e pitz’pik arder. Kujeq ka qawik ri aaq’.
ruk’iyal winaq.
Ardilla. Kuuk. La ardilla está sobre
Apretar. T’ajixik. Hay que apelmaz el árbol. Ri kuuk k’o chwi ri chee’.
la tierrar. Kat’ajix uwi ri uleew.
Arena. Sanyeeb’. Del río es la arena.
Apurados. Ilik. Son muy apurados Ri sayeeb’ re upa raqana’.
los trabajadores. Ri ajchak ilinik
kiwach. Armadillo. Ib’ooy. En los suelos hay
armadillos. E k’o ib’ooy chupa taq
Apurar. Tanik. Te apuras porque ya ri ulew.
me sirve. Katanik ma kajawax
chwe. Arrancar. B’oqiik. Hay que arrancar
los troncos en el terreno. Ri kuta’m
Aquí. Wara. Aquí estamos. Oj k’o k’o pa ri uleew karaj ub’oqiik.
wara.
Arrancar. B’oqonik. Arrancando
Arado. Ab’ixab’al. El arado está frijoles. Ri b’oqoj kinaq’.
hecho con el palo de ixcanal. Ri
ab’ixab’al anoom ruuk’ chee’ suuj. Arrancar. Kami’ch’ik. Dentro de las
plantas hay que arrancar el monte.
Araña. Am. La araña lo mío al Kami’ch’ik ri aq’ees chupa ri
ganado. Ri chikoop xechulux ruma tiko’n.
ri am.
Arrastrador. Jukuneel. El venado
Arañar. K’etonik. El gato puede es arrastrador. Ri keej re wi
arañar. Kak’etonik ri me’s. jukuneel.
Árbol de nance. Tapa’l. Solo árbol Arrastrar. Charareem. La carga se
de nance hay allí. Chiri’ lik k’o puede arrastrar. Utz re charareem
tapa’l chee’. ri eqa’n.
Árbol de sare. K’a’msuuj. El árbol Arrastrar. Jukunik. El hombre fue
de sare le sale buena leña. Ri arrastrado por el animal. Ri chikop
k’a’aam suuj lik ri sii’ kel che. xujukukeej b’i ri achi.
Árbol, palo. Chee’. El árbol de Arrastrar. Jupanik. Empieza a
cancha. Ri chee’ q’apatan. arrastrar el nene. Ri ak’aal kujeeq
Arco iris. Xokq’aab’. Aparece arco kajupanik.
5
! iris cuando llueve y alumbra el sol. Arrendante. Chiq’imaneel. Don
Echiri’ k’o jaab’ yey k’o q’iij Manuel es el arrendante de mi
108
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 108 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
terreno. Ri achi Wel e chiq’imaneel quedará mi palabra. Jek’uri’
rire re ri wuleew. kakanaj wi ri nuch’a’teem.
Arriba. Ajsik. El árbol está arriba. Astilla. K’aaj chee’. Hay mucha
Ri chee’ k’o ajsik. astilla. Ri uk’aaj chee’ lik sa’chik.
Arrugado. Qoch’oqoj. Está arrugado Asustador. Ajxib’inik. El perroes buen
el trapo. Ri k’uul qoch’oqoj asustador. Utzilaaj ajxib’inik re tz’ii.
uwach. Asustar, espantar. Xib’inik. El
Aruñar . Rakanik. La espina me coyote asusta en el campo. Ri
aruña. Karakanik ri k’iix. utiiw kaxib’in cha juyub’.
Asado. B’oloom. La carne solo está Atardecer. Xulanq’iij. Nos juntamos
asado. Xa b’oloom ri ti’iij. en el atardecer. Xulanq’iij kaqamol
Asamblea. Nimapuuq. La asamblea qiib’.
del pueblo. Ri nimapuuq re ri Atestiguar. Chinimanik. Yo iré
tinamit. contigo atestiguar. Ri’ in kin’eek
Asar. B’olik. Se está calentando awuk’ chi uchinimaxiik.
tortillas en el fuego. Ri b’oj wa Atol (blanco). Jooch’. Don Fermín
chwa aaq’. está tomando atol blanco en el
Asegurar. Kujikib’a’, jikib’aaxik. guacal. Kutij jooch’ ri achi Min pa
Con su raíz se basa el pueblo. Ri tzima.
tinamit kujikib’a’ riib’ ruk’ Atraer. K’amanik . El municipio de
ratz’iyaaq. Cubulco atrae muchoe. Wa
K’ub’uul lik ka k’amanik.
Asesinar, matar. Kamisanik. Los
hombres que pasaron aquí fueron Aumentar (de peso). Alob’ik. La
a asesinar. Ri achijaab’ xeb’ik’ow carga aumentó de peso. X’alob’ ri
wara xeb’eek pa kamisanik. eqa’n.
Asesino. Kamisaneel. Se murió un Aun lado. Chutzal. A un lado del la
asesino. Juun kamisaneel casa. Chutzal ri jaa.
xkamiik. Avesde corral. Ak’. Las aves de corral
Así es. Jela’, je ile. Así es lo que de doña Catalina. Ri ak’ re ixoq
quería decirte. Jela’, je ile ri Li’n.
kanb’i’ij ko chawe. Avispa. Aqaaj, jocho’y. Las avispas
Así mismo. Jek’ula’ ri’. Así mismo pican mucho. Lik ketyoon ri aqaaj.
se creó defensoría. Jek’ula’ ri’ Axilas. Miske’l. Debajo de los
xkoji’ to’b’al. hombros están las axilas. Ri miske’l 5
"
Así pues. Jek’uri’. Así pues se e ri k’o chuxee’ ri qateleeb’.

109
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 109 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Ayer. Iwiir. Ayer llegué con mi mamá. Ayudar. To’nik, to’oob’. La ases jría
Xinopon ruk’ nuchuu iwiir. Jurídica es servicio social. Komoon
Ayote blanco. Sakiil. En tierras to’onik ri yab’al na’ooj q’atb’al
calientes se da el ayote blanco. Lik tziij.
ku’an ri sakiil chi meq’in juyub’. Azuela. Ajab’al. La azuela es de mi
Ayote. K’uum. El ayote es dulce. Lik papá. Ri ajab’al re ri nuqaaw.
kii’ri k’uum. Azul canche. Ru’s. El ladino es azul
Ayudante. To’neel. El albañil tiene canche. Lik ru’s ri kalamu’s.
un ayudante. K’o jun to’ol re ri
ajtz’aq.

5
#

110
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 110 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
B
Bailador. Ajxajooj. Don Félix es Bastón. Ch’ami’y. El bastón del
bailador en el baile del venado. Ri anciano. Ri uch’ami’y ri nima
achi Pelis kaxajaw pa keej. winaq.
Bailarines. Xajooj. Hay bailarines Batido. Tukuum. Está bien batido el
en el pueblo. Pa ri tinamit e k’o atol. Ri jo’ch’ tukum chi utz.
xajoj. Batir. Tukunik. La señora bate el
Bajada. Xulanik. El camino es muy chilate. Ku’an tukunik ri ixoq che
bajada. Lik xulan ri b’ee. ri jooch’.
Bajar. Qajik, xulik. La carga lo Bebé. Nee’nooch’. Está sano el bebé.
podemos bajar. Qaqasaaj ri eqa’n. Ri nee’ utz uwach.
Bajo. Ch’uti’n raqan. El hombre es Beber. Qumik. El marrano está
bajo. Xa ch’uti’n raqan rachi. bebiendo el agua. Ri aaq kuqum ri
ya’.
Bañar. Atinik. El pájaro se está
bañando. Katin ri tz’ikin. Bejuco picante. Ikaku’m. Hay bejuco
picante en el cerro. Chwach ri
Banco. Teem. El banco es para juyub’ k’o ikaku’m.
sentarse. Ri teem re tz’ulib’al.
Bejuco. Ku’m. Hay muchos bejucos
Banda. Paas. Mi banda es roja. en la milpa. Lik k’o pa taq ri ab’iix.
Kaaq ri nupaas. Belleza (físico). Ub’eyomaliil. La
Baño, piscina. Atinib’al. En el baño rica fisonomía plural de Guatemala.
no hay agua. Na jinta yaa’ chupa Ri ub’eyomaliil uwach ri paxil.
ri tanib’al. Bello. Choom. Está bella la flor. Lik
Barbechado. Josoom. La tierra ya choom ri kotz’iij.
está barbechada. Josoom chi Besar. Tz’ubunik. El muchacho besa
uwach ri uleew. a la muchacha Ri alaa kutzúb jun
Basta. Ku’an la’. Basta, ya no llevas alii.
más tomate. Ku’an la’ ri pix Beso. Tz’uub’. Ala madre naturaleza 5
$
kak’am b’i. le damos el beso. Kaqatz’uub’

Vocabulario Achi 2016.pmd 111 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
uwach qachu qanaan juyuub’ Boca, labios, orilla. Chii’. Mi boca
taq’aj. está muy reseca. Ri nuchii’ lik
Bien molido. Ko’k’. El café está bien chaqi’j.
molido. Lik ko’k’ ri cape jok’oom. Boca. Chi’aaj. La boca es para
Bien, muy bien. Juu . Muy bien que hablar. Ri chi’aaj re ch’awib’al.
le vaya bien doña Romana. Juu Bochbol. B’och’b’o’l. El bochbol es
chanib’eej ko laa ixoq Man. para comer. Ri b’och’b’o’l re
Bienes. B’eyomaliil. El hombre tiene katijik.
tantos bienes. Sa’chik rub’eyomaliil Bonito. Chomaal. Que bonita son
rachi. las flores. Lik k’o uchomaal taq ri
Bigotes. Ismachii’. El hombre lleva kotz’iij.
bigotes. Ri achi ruk’am ismachii’. Borracho. Q’ab’areel. El borracho
Bisnieto. Xikin umaam. Mi abuelo ya no siente. Na kuna’tachik ri
tiene bisnieto . Ri numaam k’o q’ab’areel.
uxikin umaam. Bravo, delicado. K’a’n. El muchacho
Blanco. Saq. La nube es blanca. Lik que está vendiendo es muy bravo.
saaq ri su’tz’. Ri alaa kak’ayinik lik k’a’n.
Blancura. Saqiil. Que blancura de Bravura. Aquul. Mi tío es muy
nube. Janipa rusaqiil ri su’tz’. bravo. Lik aaq ri wikaan.
Blando. Ch’uch’uj. El trapo es bien Brillar. Wolwotik. Para brillar hay
blando. Ri k’uul lik ch’uch’uj uwach. que usar material de brillo.
Blanquinegro. Xe’p. Blanquinegra Kachapab’ex wolob’al re ka
es la vaca. Ri b’aka xe’p upa riij. wolwotik.
Blanquísimo. Saqtz’initz'oj. Brincar. Xakinik. Al caminar se da
Blanquísima está la nube. Ri su’tz’ brincos. Kuxakiij rib’ echiri’
lik saqtz’initz’oj. kab’inik.
Block. Maxk’ulatz’aq. Hay Brocha. Tulub’al. La brocha es muy
suficiente block. Ri maxk’ulatz’aq necesaria. Lik chi rajawaxiik ri
lik uk’iyal. tulub’al.
Blusa. Kamixaa’. La blusa de la Brotar, retoñar. B’ob’inik. El brote
señora es muy bonita. Ri del quequeste es muy tierno. Lik
ukamixaa’ ri ixoq lik choom. k’amaja’ ri ub’oob’ ri tuup.
5 Boca arriba. Pak’alik. Está Brote, retoño. B’oob’. El retoño de
% durmiendo boca arriba. Pak’alik la flor es muy bonito. Lik choom ri
kawarik. ub’oob’ ri kotz’i’j.
112
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 112 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Brujo. Aj’iitz. El brujo gano dinero. Bueyes. B’oyexaab’. Los bueyes
Ri aj’itz ku’an umeyoo. están trabajando. Kechakun ri
Buche. B’uuch. Es bastante el buche b’oyexaab’.
para atol. K’i ri b’uuch re jooch’. Burla, despreciar. Ch’aminik. La
Buenísimo. Utzilaj. El almuerzo señora se burla de las tortillas
buenísimo. Ri utzilaj wa’iim. grandes. Ri ixoq lik kach’amin che
ri wa lik nima’q.
Bueno. Utz. Está muy bueno. Lik
utz u’anoom. Buscar. Tararik. En el cerro lo
vamos a buscar. Kaqatarareej
Buenos días. Utz tzilaj aniim. chwa ri juyuub’.
Buenos días mamá. Utzilaj aniim
naan.

5
&

113
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 113 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
C
Caballo. Kawayu’. El caballo es kuma konoje ri tikawex ri b’aqiil
blanco. Saaq riij ri kawayu’. winaq.
Cabello blanco. B’u’k. Un hombre Calcañal. Ixtuxiil. Me duele mucho
de cabello blanco. Jun achi b’u’k. el calcañal. Lik k’ax ri wixtuxiil.
Cabello. Wi’aaj, wi’. El cabello es Calcetín . Meryax. Los calcetines
negro. Ri wiaj lik eeq’. ya están rotos. Ri meryax lik k’o
Cabeza. Jolomaaj, joloom. En la chi teel che.
cabeza está nuestra sabiduría. Ri Calentura. Aaq’. Mi hermano menor
jolomaaj re qana’ooj. tiene calentura. K’o aaq’ chirij ri
Cacao. Kako. El cacao es bueno para nuchaaq’.
el atol. Utz re jooch’ ri kako.. Caliente. K’atan, miq’in. El agua
Cacaxtle. Ko’k. Mi cacaxtle ya está está caliente. Lik k’atan ri yaa’.
muy viejo. Lik q’e’l chi ri nuko’k. Calmar. Kub’anik. Calmar los
Café. Kape. Tomamos café todas las dolores. Kukub’a’ ri k’ax.
mañanas. Ronoje aniim kaqatij Calor. B’uuk. Hoy está haciendo
kape. calor. Lik k’o b’uuk waq’iij.
Cafés. Q’ako’j. El güipil es cafés. Calor. B’uuk, tij’iij. Hoy hay mucho
Q’ako’j ri po’t. calor. Lik k’o b’uuk waq’’ij.
Caído, desplomado. Jeb’elik. Ya está Calsontes (para casas). Kuuch. Los
desplomado la gran casona. Ri calsontes para mi casa. Taq ri
nimalaaj jaa jeb’el chuloq. kuuch re ri wochoo.
Caite. Xajab’. El caite es para poner. Calzar(segunda limpia). Kamuul. La
Ri xajab’ re kaqakojo. milpa ya necesita calzar. Karaaj
Cal. Chuun. La cal sirve para sacar chik kamuul ri ab’iix.
nixtamal. Ri chuun re esab’al tzi. Cama. Ch’aat warab’al. La cama es
5 Calavera. B’aqiil winaq. La calavera para dormir. Ri ch’aat re warab’al.
/
si vio por toda la gente. Xiltaj Cambiado. Jaloom. Está cambiado

Vocabulario Achi 2016.pmd 114 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
el precio. Ri rajiil jaloom chik. Cansado. Kosinaaq. Está cansado
Cambiar. Jalatajik, jalik. La casa por su trabajo. Kosinaaq che ri
se va a cambiar. Kajalatajik ri jaa. uchaak.
Caminar. B’inik. El hombre camina. Cansar, fatigar. Kosik. Los animales
Ri achi kab’inik. se cansaron. Xkosik ri chikop pa
ri chaak .
Camino. B’ee. Muy largo es el
camino. Ri b’ee lik naaj raqan. Cantante. Ajb’iix. Hay cantante en la
comunidad. Chupa ri komoon k’o
Camote. Iis. Sobre el suelo está ajb’iix.
tendido el camote. Ri iis uripipem
rib’ chwa rulew. Cantar, tunanik. B’ixonik. El canto
del rezo. Ri b’iix re ch’ab’al.
Canal. B’eya’. Hay agua dentro del
canal. Ri b’ee yaa’ k’o yaa’ chupa. Cara, rostro. Palaj. La cara del
perro. Ri upalaj ri tz’i’.
Canario en general. Ch’it. El canario
es de color amarillo. Ri ralko Caracol. T’oot’. El caracol es del
tz’ikin ch’it q’an riij. agua. Ri t’oot’ re upa ya’.
Canas. Saqwi’aj. En el pelo ya tengo Carbón. Aq’a’l. El carbón es para
caaso. K’o chi saq wi’aj chupa ri dar fuego. Ri aq’a’l re kuya’ aaq’.
nuwii’. Cardosanto. Saqk’ix. El cardosanto
Canastilla. Kune’n, kub’aan. El sirve para medicina. Utz re
canastillo sirve para ir a comprar. kunab’al ri saqk’ix.
Ri kune’n, kub’aan re kak’am b’i Carga. Eqa’n. La carga es muy
pa loq’owik. pesada. Ri eqa’n lik aal.
Canasto. Chakach. El canasto es Cargador. Eqaneel. El caballo es
muy bonito. Ri chakach lik choom. cargador. Ri kawayu’ eqa’neel.
Canción, canto. B’iix. El señor le Cargar. Eqa’nik. Cargar al nene .
gusta mucho la canción de don Ri eqa’n ak’aa.
Vicente. Ri achi lik karaaj ri b’iix Carne. Ti’iij. La carne de marrano es
re achi Se’n. sabroao. Lik quus ri ti’ij re aaq.
Cangrejo. Tap. En el río hay Carretilla. Erenib’al. La carretilla
cangrejo. K’o tap chupa ri para acarrear cargas. Ri erenb’al
raqanaa’. re taq ri eqa’n.
Cansado, fatigado. Kosib’al. El Casa. Jaa. La casa es para vivir. Ri
camino de allá arriba es muy jaa re k’olib’al.
cansado de subir. Lik kosib’al ri 5
(
b’ee re ajsik. Cascabel. Sachoj. El cascabel suena

115
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 115 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
su chinchín. Kuch’awisaj Cerrado con llave. Laweyiij. La casa
rutzojtzoj ri sachoj. dejó cerrado con llave. Xulaweyiij
Cáscara. Riij. La cáscara del huevo kanoq.
es blanco. Saq ri riij saqmolob’. Cerrar. Tz’apalik. Está cerrado la
Caulote. Xuyuy. El caulote está casa. Tz’apaal ri jaa.
tierno. Lik k’amaja’ri xuyuy. Cerro. Juyub’. Hasta aquí se mira
Cedro. Chakalte’. La aldea se llama muy bonito el cerro. Lik choom ri
el cedro. Chakalte’ rub’i ri juyub’ kilitaj k’a wara.
komoon. Chenco. Jetz’. La vaca se hizo
Ceiba. Inuup. Debajo de la ceiba es chenca. Xu’an jetz’ ri b’aka.
fresco. Ri inuup lik joror uxee’. Chicharra. Chikiriin. Hay
Celar. Achixomanik, ab’anik . Doña chicharras sobre las flores. Chwi
Juana está celando a su esposo. taq ri ko’tz’iij e k’o chikiriin.
Kachixomanik ri ixoq Wa’n che ri Chichicaste. La. En el monte hay
rachijiil. mucho chichicaste. Sa’chik ri la
Celoso. Achixoom. Don Simón es muy pa taq ri aq’ees.
celoso. Ri achi Mon lik achixoom. Chicle. Kaach’. El chicle es para
Ceniza. Chaaj. La ceniza de leña. Ri masticar. Ri kaach’ re
chaaj re sii’. kakach’uxik.
Cerca de. Chunaqaj. Cerca del cerro. Chicote. Ch’ayab’al, jich’b’al. El
Chunaqaj ri juyub’. chicote de los niños. Ri ch’ayab’al
ke ri k’o’maab’.
Cerca. Naqaaj. Cerca de la piedra
está la leña. Chunaqaaj ra ab’aj Chicoteado. Jich’oom. La habían
k’o wi sii’. chicoteado a la muchacha.
Jich’oom kan upaa ri alii.
Cercado. Qeej. Hay plantas en el
cercado. Chupa ri qeejoj k’o tiko’n. Chicoteador. Jich’oneel. El hombre
chicoteador de los animales. Ri
Cerdo. Aaq. El cerdo es para comer. achi jich’oneel ke chikop.
Ri aaq re katijik.
Chicotear. Jich’onik. Te voy a
Cerebro. Tzatzaq’or. Al enfermo le chicotear ahora por no venir luego.
dio derrame cerebral. Ri yawaa’e Kinjich’ upaa wa’ora ma na
xtiix rutzatzaq’or. xatk’un tan taj.
Ceremonia. Kotz’i’janik. Se va a Chile. Iik. El chile pica. Ri iik jam.
5 celebrar una ceremonia maya en el
) cerro. Chwach ri juyuub’ ka’ anii’ Chimaltenango. B’okob’. Se habla
jun kotz’i’janik mayab’. Kakchikel en Chimaltenango. Che

116
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 116 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
ri b’okob’ kach’atib’ex ri Cinco en cinco. Wo’taq. De cinco en
Kakchikel. cinc estan o los dedo de la manos.
Chimenea. Eleb’al sib’. La chimenea Pa wo’taq o’nom ri uwi q’ab’aj y
está en la cocina. Ri eleb’al sib’ aqanaj.
k’o pa kusino. Cinco. Wo’oob’. Hay cinco perros.
Chinche. Chuut. Las chinches pican E k’o wo’oob’ tz’i’.
mucho y no se ven. Lik ketyo’n ri Cincuenta. Lajuuj roxwinaq. Ponen
chuut yey na kilitaj ta kiwach. cincuenta gallinas. Lajuuj
Chipilin. Ukuy. El árbol de roxwinaq aak’ kekojonik.
guachipilin es duro. Lik ko ri ukuuy Ciprés. K’isiis. El ciprés tiene
chee’. muchsa ramsa. Sa’chiik ruq’ab’ ri
Chipilín. Muuch’. El chipilín es k’iisis.
bueno para comida. Lik utz ri Clavado. Ch’ikoom. El palo está
mu’ch’ re b’iq’b’al waa. clavado encima del otro. Ri chee’
Chivo. Meeq’. La vaca tiene suchivo. ch’ikoom puwi’ ri junchik chee’.
Ri b’aka k’o umeeq’. Clavar. Ch’ikonik. Se puede clavar
Cholense. Aj Ch’ol. La muchacha e en el árbol grande. Utz kach’ik che
cholensel. Aj pa ch’ol wa alii. ri nima upa chee’.
Chompipa. Ati’no’s. La chompita se Clueca. T’uq. Está echada la clueca
está bañando. Katin ri ati’ no’s. sobre los huevos. Ri t’uq jupulik
chwi ri saqmoloob’.
Choreque (flor comestible).
Ch’ureeq. La flor del choreque es Cobanero. Aj kob’aan. El maestro
para comer. Ri kotz’i’j ch’ureeq re es cobanero. Ri tijoneel Samyeel
katijik. Kob’aan.
Chuchito. Sub’. El chuchito es Cocer. Tzako’nik. Un día de
sabroso. Lik quus ri suub’. molienda de caña es un cocimiento.
Cielo, arriba, altura. Chikaaj. Las Juun tzako’n kel che ri juun q’iij
naranjas están arriba. Likk chikaaj ke’em re ajiij.
k’o wi ri aranxex. Cochemonte. Juyub’al aaq. No está
Cielo, universo. Kaaj. El cielo se aquí el cochemonte. Ri juyub’al
mira muy bonito. Lik choom ri uwa aaq jinta wara.
kaaj. Cocido. Tzakoom. Está cocido el
Ciempies (gusano). Kunes. Me elote. Ri aj tzakoom chik.
asusté mucho por ciempies. Lik Codo. Ch’u’k. Mi codo es grande. 6
=
xinxi’ij wiib’ ri’ in che ri kunes. Lik niim ri nuch’u’k.

117
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 117 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Codorniz. Kokox. La codorniz saca Cometa. Ch’ab’ iq’ aq’. Paso el
la semilla de maíz. Ri kokox kuresaj cometa. Ri ch’ab’ iq’ aq’ xik’owik.
ri ija’ ixiim. Comida. B’iq’ib’al. Es bastante la
Cofre. Kaxaa. En el cofre hay comida. Ri b’iq’ib’al lik k’ii.
papeles. K’o wuuj chupa ri kaxaa. Compañero. Achb’i’iil, achi’il. Mi
Cola. Jee’. La cola del animal. Ri compañerose fue a la escuela. X’eek
ujee’ ri chikop. ri wachb’i’iil pa ri jaa re tijob’al.
Colgador. Tzayb’al. En la casa hay Completado. Tz’aqat molaj. Para el
colgador de bolsa. K’o tzayb’al trabajo está completado el material.
teeb’ che ri jaa. Tz’aqatmolaj ri chapab’al re
Colibrí. Tz’unun. El colibrí chupa el chaak.
néctar de las flores. Ri tz’unun Completar. Tz’aqatisaxik. El dinero
kutij ri ki’ pa ri kotz’i’j. hay que completar. Karaj
Col. Kulix. La col es para comer. Ri utz’aqatisaxik ri pwaaq.
kulix re katijik. Comportamiento. B’inik silab’ik. No
Colocho. Ch’il. El gallo es muy hay buen comportamiento. Na jinta
colocho. Lik ch’il riij ri tereen. chomilaj b’inik silab’ik.
Color barrosa. Ch’uul. Tz’il. De Compra. Loq’onik. Se hizo la
color barrosa es la yegua. Ri yewax compra. Ri loq’onik’ x’an loq.
ch’uul, tz’il riij. Comprado. Loq’oom. Lo comprado
Colorado. Kaq. Está colorado el está guardado. K’oloom ri loq’oom
ocote de encender. Ri chaj re kanoq.
katzijik lik kaq.
Comprador. Loq’oneel. Está
Comadreja. Kux. La comadreja come comprando el comprador. Ri
pollitos. Kutiij raltaq ko ak’ ri kux. loq’oneel kaloq’owik.
Comer (para animal). B’iq’onik. El Comprando. Loq’ooj. El hombre está
león come. Kab’iq’on ri koj. comprando. Ri achi katajin pa
Comer. Wa’ik. Vamos a comer. loq’ooj.
Kaqa’an qawa’im. Comprometedor. Jikib’aneel. El
Comerciante, vendedor. Ajk’aay. La muchacho es el comprometedor del
señora es vendedora de tomate. Ri trabajo. Ri alaa e jikib’aneel re ri
ixoq ajk’aay pix. chaak.
Comerciante. Ulaa’. Bonita venta Comprometer, asegurar. Jikib’anik.
6 Comprometió su trabajo. Xujikib’a’
1 hay con el comerciante. Ruk’ ri ula’
k’o choom laj k’ayiij. ri uchaak.

118
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 118 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Comprometido. Jikib’aam. Yo ya le dinero. Ri ajilaneel meyo.
había comprometido. Ri’ in Contar (número o dinero). Ajilanik.
nujikib’aamchi kan uwach che’ laa. Los números en el idioma achi. Ri
Comunidad. Komoon. Nuestra ajilanik pa qach’ab’al achi.
comunidad. Ri qakomoon. Contigo. Awuk’, awuu’. Contigo me
Con ellos. Kuuk’. Se vino con ellos. voy a ir. Kin ek awuuk’, awuu’.
Kuk’ rike xpewi. Contra, dirección de. Chusuuk’. El
Con quién. Naruuk’. Con quién se árbol está en dirección de la casa.
va la mujer. Ri xoq naruk’keek wi. Ri chee’ k’o chusuuk’ ri jaa.
Con ustedes. Iwuuk’. Con ustedes Corazón. Anima’. Mi corazón está
no hay tierra. Jinta uleew iwuuk’ triste. Kab’ison ri wanima’.
ri’ ix. Corona. K’alwach. La corona es muy
Conacaste. Piit. El conacaste son blanca. Lik saaq ri k’alwach.
árboles grandes Nimaq che’ ri piit. Coronilla. Suut. La muchacha tiene
Concluir. Tani’ik. Mañana se va a coronilla. Ri ali ukojom suut.
concluir el trabajo. Katani’ik ri Corrector líquido. Ya’sub’ib’al. En
chaak chweeq. la escritura siempre hay que tener
Confundir. Sachik. Aquí se hizo una corrector líquido. Xaq chi
confusión. Xqa’an juun sachik rajawaxik ri ya’ sub’ib’al che
wara. ritz’ib’anik.
Conocedor. Eta’maneel. ¿Quién es Correr. K’alalik, kototik. El perro
el conocedor de aquí. Yey china ri quiere correr. Lik karaj k’alalik ri tz’
eta’maneel re wara. ii’.
Conocer, aprender. Eta’maxik. Corta. Yum. La pita es corta. Xa
Aprender a leer y escribir. yum ri k’a’am.
Eta’maxik re ri tz’iib’.
Cortado. Ch’upiim, ch’upuun,
Conocer. Eta’maniik. El camino lo chetoon,. El trapo está cortado.
vamos conociendo. Ke qana’loq Ch’upim raqan ri k’uul.
juun eta’maniik che ri b’ee.
Cortador. Wuxuneel. Corta algodón
Construir. Nuk’ub’anik. En la el cortador. Ri wuxuneel kuwux ri
comunidad se va a construir casas. miit.
K’o nuk’ub’anik jaa pa ri komoon.
Cortar. Ch’upunik, ch’etonik,
Contado. Ajilaam. Las tortillas son q’atanik. El fríjol sazón ya se
contadas. Xa ajilaam taq ri wa’. puede cortar. Utz chik ka’an 6
2
Contador. Ajilaneel. El contador del ch’upunik che ri kinaq’ ri’j.

119
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 119 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Cortar. Wuxunik, tamanik. Juan está Coyote. Utiiw. El coyote come
cortando. Ri a Wan katajin pollos. Kutij ak’ ri utiiw.
kawuxunik. Creación. Winaqirib’al. Desde la
Corte. Uuq. Las mujeres mayas usan creación viene nuestras raices. Ri
corte. Kakichapab’ej uuq ri quatz’i yaqil petinaq k’a cheri
ixoqib’ mayab’. winaqirib’al.
Corto (de largo). Kutukik. Mi paja Creador. B’i’tool. El creador de cielo
es muy corta. Xa kutukik ko raqan y tierra. Ri b’i’tool re kaaj ulew.
ri nupaxaa ri’ in. Crear animales. Awajanik. Si puede
Corto plazo. Najta uwaach. De corto crear animales la señora. Rixoq
plazo es el trabajo. Ri chak na kuriq u’anik ri awajanik.
najta uwaach. Crear. No’jij. Vamos a crear un
Corto, corta. Chit. Es muy corto el trabajo. Kaqano’jij juun chaak.
corte de la niña. Lik chit ri ruuq ri Crecimiento. K’iyb’al. El niño tiene
ralko alii. buen crecimiento. Lik choom
Corto, manco. Ku’t. Son cortas las ruk’iyb’al ri k’o’m.
mangas de tu camisa. Ku’t uq’ab’ Credo, creer. Kojb’al. La oración
ri akotoon. del credo. Ri cojb’al re ri ch’ab’al.
Cortos (as). Kutukaq. Mis leñas son
Creencia. Kojoneel. Tenemos nuestra
tan cortas. Xa kutukaq taq ko ri
creencia. Lik k’o ri qakojneel.
nusii’.
Coser. T’isonik. Con hilo hay que Creer, poner. Kojonik. Creo en Dios
coser. Ka’an t’isonik ruk’ chiij. Creador del Mundo. Kinkoj ri
qaqaaw Tz’aqool b’itool.
Cosido, maduro. Chaq’. Está cosido
el tomate. Lik chaq’ ri piix. Criadora. Alaneel. La vaca es
criadora. Ri chikop alaneel.
Cosquilla. Choqon. El marrano tiene
cosquilla. K’o uchoqon ri aaq. Criar, mantener. K’iyisanik.
Todavía estoy manteniendo a mis
Cosquillar. Choqonik. El bebé se hijos. Ri’ in k’a in k’o pa
ríe al cosquillar. Echiri’ ka’an k’isyisanik kuk’ ri waal.
choqonik che ri nee’ katze’nik.
Criollo, originario. Alaxeel. El
Costilla. K’alk’a’x. Mi costilla. Ri animal criollo. Ri alaxeel chikop.
nuk’alk’a’x.
Criticado. Ch’a’tib’eem. Este
Costurera. T’isoneel. La costurera hombre es criticado por su trabajo.
6 tiene mucho trabajo. Lik k’i ri E wa achi ch’a’tib’eem ruma ri
3
uchaak ri t’isoneel. uchaak.

120
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 120 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Criticar, chismosear. Ch’atib’enik. ch’iich’.
La señora le gusta mucho criticar. Cucaracha. Taltapach. Las
E wa ixoq lik karaaj ri cucarachas están en la casa. Ri
kach’a’teb’enik. taltapach e k’o pa jaa.
Crudo, verde. Rax. Está crudo el Cuchara o servidora. Lokoch. La
elote. Ri aj k’a rax. servidora es usada en la comida. Ri
Cuál. Pachike. ¿Cuál de los lokoch re tijb’al wa.
patojos?Pachike chike ri Cucharón. Pak’a’ch. Con el
ak’alaab’. cucharón se saca el atol. Ruk’ ri
Cuándo. Echiri’ . ¿Cuando pasó el pak’a’ch kesax lo ri jo’ch’.
aire se llevó la lámina. Echiri’ Cuchubal. Tunuliik. Se ha hecho
xik’ow ri teew xuk’am b’i ri siembra en cuchubal. K’o tiko’n
ch’iich’. tunuliik anoom.
Cuándo. Jampa ¿Cuándo nos
Cuello. Qulaaj, quul. El cuello está
vamos? Jampa koj eek.
inflamado. Ri qulaj walijinak.
Cuándo. Jampala ¿Cuándo viene?
Kak’un jampala’. Cuero. Tz’u’uum. El cuero está
suave. Loko’k ri tz’u’uum.
Cuánto. Jani’pala ¿Cuánto es el
precio . La rajiil jani’pala. Cuerpo infeccioso. Iich’. Mi mano
es muy infecciosa. Lik iich’ ri
Cuarenta. Kawinaq. Están nuq’ab’.
escribiendo cuarenta niños. E
kawinaq ri ak’alaab’ keb’etz’anik. Cuerpo. Ch’akuul. Mi cuerpo duele
mucho. Lik k’ax ri nuch’akuul.
Cuarto creciente. K’iyb’al ik’. En
el cuarto creciente de la luna llueve. Cuervo. Joj. Está cantando el cuervo.
K’ o jaab’ re ri k’iyb’al ik’. Ri joj kab’ixonik.
Cuarto. Ukajiil. El cuarto no llegará. Cuidar, velar. Chajinik. Angelina
Na kopon ta ri ukajiil. tienes que cuidar bien al nene. Ali
Lin lik chachajij ri ak’aa.
Cuatro. Kajib’. Están escribiendo
cuatro patojos. Kajib’ ak’alaab’ Culebra. Kumatz. Hay una culebra
ketz’ib’anik. debajo de la piedra. Chuxee’ ri
ab’aaj k’o jun kumatz.
Cuatros veces. Kajlaaj. Yo vine
cuatro veces en ésta casa. Xink’un Cuna. Wartisab’al. El bebé tiene
kajlaaj wara che wajun jaa. cuna. K’o uwartisab’al ri nee’.
Cubulero. Aj K’ub’uul. La camioneta Cuña. Ch’apa’p. La piedra de moler 6
4
es de Cubulco. Aj k’ub’uul ri tiene cuña. K’o u ch’utuul ri kaa’.

121
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 121 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Cuñado. B’aluk. Mi cuñado es muy Curandero. Ajk’ochooj. Hay un
amable Ri nub’aluk lik utz uk’ux. curandero de humanos. K’o jun
Cuñado. B’aluk. Juan tiene cuñados. ajk’ochooj ke tikawex.
Ri achi Wan e k’o ub’aluk. Curandero. Ajkuun. El curandero
Cuñado. (de mujer a hombre, está en el pueblo. K’o chi jaa ri
viceversa). Echaam. Mi cuñado se ajkuun.
fue a hacer leña en el cerro. Ri Cuxil. Chaluum. El árbol de cuxil
wechaam xu’ana sii’ chwa juyub’. tiene frutas. Ri chee’ chaluum k’o
Curado. Kunaam. Yo he curado bien uwach.
a mi niño. Ri’ in lik nukunaam ri
k’o’m.

6
5

122
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 122 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
D
Da vida. K’asb’al. El maíz da vida. De usted. E laa. El palo que está en
Re k’asb’al ri ixiim. el camino es de usted. E laa ri
Dar algo gratis. Sipanik. Puede dar chee’ k’o pa b’ee.
algo gratis el hombre. Ri achi laj Debajo. Chuxe’. Debajo de la tierra.
ku’an sipanik. Chuxe’ ri ulew.
Dar gracias. Tyoxinik. Agradecemos Debajo. Xee’. Debajo de la piedra
al creador. Koj tyoxin che ri ajaw está. K’o chuxee’ ri ab’aaj.
tz’oqol. Decilo, dígalo. Chab’i’ij. Decilo que
Dar. Ya’ik. Hay que dar a saber. te vas a ir. Chab’i’ij ri at che kat-
Kaya’ik chi reta’maxik. eek.
Darse cuenta. Kanab’exik. Está bien Decir. B’i’xiik. El trabajo hay que
darse cuenta. We kanab’exik utz. decir. Kab’i’xiik ri chak.
De dos en dos. Kakab’. La pita está Declaración. Q’alajisab’al.
de dos en dos. Kakab’ uwach ri Proyecto de Declaración de los
k’a’am. Derechos. Q’alajisab’al chaak re
De la. Che ri. Sale de la comunidad ri ke.
Che ri komoon keel wi. Defecar. Pamanik. No se puede
De prisa, apúrate. Chawilij, defecar en el río. Chuchii’ ri
choq’otaan. Muchacha, apúrate a qaqanaa’ ma utz taj ka’an pamanik.
poner las tortillas. Choq’otaan ali, Delgada redonda. Leej. La tortilla es
chakoj la’ ri wa. delgada y redonda. Lik leej ri waa.
De quién. Naree. El papel de quién Delgado. B’irib’ik. La madera es
es. Naree ri wuuj. delgada. Xa b’irib’ik ri chee’.
De repente. K’ate’t. De repe vine.te. Delgado. Xaax. La hoja de papel está
Xaq k’ate’t xk’unik. delgado Lik xaax ruxaq ri wuuk.
De tres en tres. Ox’ox. Se da tres en Delito. Maak. En delito que no 6
tres. Pa ox’ox kaya’ik. caigamos. Mooj tzaaqchupa ri maak. 6

Vocabulario Achi 2016.pmd 123 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Demanda ser tratado. Ch’o’ji’j. La desdichado no sirve. Na utz taj ri
comunidad demanda ser tratado. k’oli’em pa k’axk’ool.
Kakich’o’ji’j tziij ri komoon. Desgastar. Jarik. La muchacha
Demasiado abierto. Rech’erik. La desgastó su corte. Ri alii
boca de la red es demasiado abierto. xujarisaaj ri u’uuq.
Lik Rec.’erik ruchii’ ri k’at. Desgranable. B’ichi’l. La mazorca es
Dentro. Chupaa, chupaam. Dentro muy desgranable. Lik b’ichi’l ri jal.
del agua. Chupaa, chupaam ri ya’. Desgranador. B’iqoneel. La máquina
Derecho. Wikiq’ab´. Estamos para desgranar mazorcas. Ri
caminando por la derecha. Pa ch’iich’ re b’iqb’al jal.
wikiq’ab’ kojb’in wi. Desgranar. B’iqonik. Hay que
Derramador. Ja’risaneel. El fuego desgranar hoy. Wa’q’iij ka’an
derrama la candela. Ri aaq’ b’iqonik.
kuja’risaaj ri utza’m aaq’. Desmenuzado. Wech’oom. La carne
Derramar. Tixik, ja’risanik. No se está desmenuzado. Wech’oom ri
puede derramar la sangre del ti’ij.
cuerpo. Ri kik’ re qulewal na utz Desnivelado. Jech’elik. Está
taj katixiik. desnivelado el cimiento de la casa.
Derrumbar. Wuluwub’ik. Se puede Ri paraqanib’al jaa jech’elik.
derrumbarse la casa. Ri jaa we Desnudo. Ch’analik. El niño está
xwulub’ loq. desnudo. Ri k’o’m ch’analik.
Derrumbe. Uul. Hubo derrumbe Desocupar. Pakanik. El camino de
por la mucha lluvia. Ruma sa’chik agua hay que desocupar. K’o
ri jaab’ xpe ri uul. pakanik che rub’ee ri yaa’.
Desarraigada. Animajeel. Por la Desordenado. Kichilik. La mazorca
guerra hay pueblo desarraigad. E está desordenada. Kichil ri jal.
k’o tinamit animajeel ruma ri
ch’a’oj. Desordenar. Soq’oq’ik. El camino
está desordenado. Ri b’ee
Desatar. Kirik. Lo amarrado hay que kasoq’oq’ik.
desatar. Kakirik ri ximtaliik.
Despacio, lento. Kok’iil. Llévese el
Descansar. Uxlaniik. Despues de nene despacio. Xa kok’iil kak’am
trabajar cae bien descanzar. Ri b’i laa ri ak’aa.
uxlaniik lik utz echiri’ xoj
chakunik. Despegar. Lochixiik. No se puede
6 despegar la hoja de papel. Ruxaq
7
Desdichado. K’ax k’ool. Estar ri wuuj ma utz taj kaluch’ixiik.

124
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 124 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Despenicar. Xilonik. La yerba hay Desyerbar con bueyes. B’ilooj. Voy
despenicar. Kaxiloj ri ichaaj. a desyerbar mañana. Chweeq kan
Despertador. K’osob’al. Hay an b’ilooj.
despertador. K’o k’osob’al. Detrás. Chikiij. Yo fui detrás de los
niños. Ri’ in xin’eek chikiiy ri
Despertador. K’osoneel. Mi gallo es ak’alaab’.
un buen despertador. Ri nutereen
lik k’osoneel. Deuda. K’aas. Hay una deuda en la
tienda. K’o juun k’aas pa ri ch’ut
Despertar. K’osoxik. Hay que k’ayij.
despertar al señor. Ri achi karaj
uk’osoxik. Deudor. K’asoneel. Don Marcelino
es el deudor conmigo. E k’asoneel
Despertarse, resucitar. K’astajiik. ri achi Lin wuuk’.
Yo me desperté temprano. Ri in
animtan xink’astajik. Devolver. Uk’uxeel.. devuelvo lo
que he prestado. Kanya uk’axel ri
Despierto. K’aslik. Está despierto nujalo’m.
el nene. Ri ak’a k’aslik.
Día, sol. Q’iij. Ese día como lo sentí.
Después. K’ate . Viene después. Lik xinna’ri juun q’iij.
K’ate k’uri’ kak’unik.
Diablo. Itzeel. El diablo nos gana.
Despuntado. K’umoom. Despuntado Kab’ochi’in ri itzeel.
hizo el pájaro a la planta. Ri tz’ikin
xuk’umumej rutza’m tiko’n. Dibujar. K’exwanik. La cas ovamos a
dibujar. Kaqa’an uk’exwanik ri jaa.
Despuntado. K’umumej. Despuntado
hizo el pájaro a la planta. Ri tz’ikin Dicha. Wa. Dicha actitud es buena.
xuk’umumej rutza’m tiko’n. Lik utz wa ano’n.
Dicho. B’i’iim . El trabajo para
Despuntar. K’umik, choyonik. El pasado mañana ya está dicho.
árbol se despunta. Kak’um uwi’ ri B’i’iim chi ri chaak re kab’iij.
chee’.
Diecinueve. B’elej lajuuj. La libra
Destripar. Pitz’ik. El limón se puede tiene diecinueve tomates. K’o
destripar. Utz kapitz’ikk ri b’elej lajuuj pix che ri pajb’al.
alimonix.
Diecinueve. B’elejlajuj. Ya solo
Destruido. Yojoom. La señal está tengo diecinueve quetzales. Xa
destruido. Yojoom kanoq ri etalil. b’elejlajuj chi ri numeryo.
Desvelar. K’ask’atik. En la noche Diente, dentadura. E’, e’yaaj. Mis
yo me desvelo mucho. Lik dientes siempre me duelen. Ri wee’ 6
kink’ask’at ri’ in ri chaq’ab’. 8
xaqi k’ax chik.

125
Achi - Español

Vocabulario Achi 2016.pmd 125 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Diez y ocho. Wajxaqlajuuj. Ponen comunidad hay mucha
diez y ocho gallinas. Kekojon discriminación. Lik k’o
wajxaqlajuuj aak’. paqchi’inik chupa ri nukomoon.
Diez y seis. Waqlajuuj. Hechan diez Discurso. Chilooj. El discurso lo
y seis tortillas. Waqlajuuj waa hace el hombre. Ri juun achi ku’an
kakojiik. juun ucholoj.
Diez y siete. Wuqlajuuj. Venden diez Disponible. Jamalik. Algún día que
y siete marranos. Kek’ayix usted esté disponible puede ir
wuqlajuuj aaq. conmigo. Axtaj k’o juna q’iij jamal
Diez. Lajuuj. Están escribiendo diez wach laa ke’ek laa wuuk’.
patojos. E lajuuj ri ak’alab’ Distancia. Najtiil. La distancia es
ketz’ib’anik. larga. Lik naj raqan runajtiil.
Diferente. Jalajuj. Son diferentes Distribuido. Jachoom. Se les
las costumbres. Ra ano’n jalajuj distribuyó a ellos el chile. Jachoom
taq uwach. lo chike ri iik.
Diferente. Junwi. Las casas son
diferentes. Junwi taq ri jaa. Divertido. Chalaan. La señora es
muy divertida con todos. Ri ixoq
Difícil, costoso. K’ayeew. Es difícil lik chalaan kuk’ konoje.
hacer el dibujo del venado en el
güipil. Lik k’ayeew kab’an Dividir. Jachal. Salió a dividir las
uk’exwaach ri keej chwa ri po’t. mazorcas. Xel b’i ri jachal upa
jaal.
Dilatar, tardar. Kowinik. ¿Cuánto
dilata? Jani’pa ka kowinik. Doblado. B’usuum. El papel está
doblado. B’usuum ri wuuj.
Dinero. Meyo. El dinero es para
comprar. Ri meyo re loq’owik. Doblado. Tunuum. La servilleta está
Dinero. Pwaq. El dinero de plata. Ri doblado. Tunuum uwach ri su’t.
saqiil pwaq. Doblar. B’usuuj. La milpa ya está
Directamente. Jusuk’likil. para doblar. Utz chik re b’usuuj ri
Directamente las palabras. Kab’iix ab’iix.
ri ch’a’teem jusuk’likil. Doce. Kab’lajuj. Tengo doce
Director, guía. K’amal wach. El gallinas. E k’o kalajuj ati’taab’
director de la escuela es el profesor waak’.
Clemente. Ri tijoneel Me’n e Doctor, curandero. Kunaneel. El
6 k’amal uwach che ri tijob’al. doctor se fue a su pueblo. Ri
9
Discriminación. Paqchi’inik. En mi kunaneel xe’eek pa utinamiit.

126
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 126 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Dolor (padecimiento). K’axk’ool. Mi Dormir. Warik. Está bien dormido.
mamá sintió el dolor de la Qus uwaraam.
enfermedad. Ri nuchuu xuna’ Dormitorio. Warab’al. Tiene
uk’axk’ool ri yab’iil. dormitorio mi casa. Ri wochoo k’o
Dolor causado por infección. warab’al che.
Jaleeb’. A don Juan tiene dolor Dos días. Ka’ib’qiij. Estuvo
causado por la infección de los lloviendo los dos días. Ka’ib’ q’iij
granos. Ri achi Wan k’o ujaleeb’ xub’an ja’b’.
ri ch’a’k che.
Dos. Ka’iib’. Ponen dos gallinas.
Dolor, amargura. K’ax. Yo tengo Ka’iib’ ri aak’ kekojonik.
mucho dolor de cabeza. Ri’ in lik
k’ax ri nujoloom. Dueño. Ajaaw. Llegó el dueño del
terreno. Ri rajaaw uleew xoponik.
Donde se hinca. Xukulib’al. Uno
tiene que hincarse donde esta el Durazno. Tura’s. Hay durazno en mi
lugar. Kee’xukula juun k’a pa uwi casa. Chwa wocho k’o tura’s.
ri xukulib’al. Duro. Ko. La tierra es dura. Lik ko
Dónde. Pachawi. El marrano dónde rulew.
está. Pachawi k’owi ri aaq.
Dormilón (na). Ajwaraam. Muy
dormilón es el gato. Ri me’s lik
ajwaraam.

6
0

127
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 127 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
E
Edad, año. Junaab’. Mi hija tiene Embrocado. Jupulik. Esta embrocado
cinco años. Wo’ob’junaab’k’o che la olla. Ri xuun jupulik.
ri waliit. Empujar. Minonik. No se puede
Ejecución. U’anikiil. Y la ejecución empujar. Ri minonik na utz taj.
de los programas y proyectos. Ri En adelante. Chwachpanoq. Hayque
u’anikiil taq ri chaak. pensar lo que se hace en adelante.
Ejecutar música. Q’ojomanik. El Chwach panoq kach’oob’ik ri
joven puede ejecutar música. Kuriq ka’aniik.
q’ojomanik ri ala. En el mundo. Chwuchulew. En el
Ejote. Raxkinaq’. El ejote es mundo hay personas y animales.
bastante. Lik k’ii ri rax kinaq’. E k’o tikawex yey awaj
El que reúne. Moloneel. El que chwachulew.
reúne a la gente es dirigente. Ri En medio. Punik’ajal. En medio del
moloneel kumol kichi’ winaq trabajo. Ri chaak k’o punik’ajal.
ajk’amal b’ee. En vez de cambio de. K’uxeel. Doyel
Elena, magdalena. Len. Elena está cambio de maíz. Kanya uk’uxeel
tortillando. Ri i Len kukoj wa. ixim.
Elote. Aj. La milpa tiene grandes En. Pa. En el pueblo. Pa ri tinamit.
elotes. Lik nimaaq ri aj che ri ab’iix. Encabezar, presidir. K’amoj uwach.
Embarazada. Raxuwi’. Mi esposa No encontraron al que puede
está embarazada. Raxuwi’ ri encabezar los cantos. Na xkiriq ta
wixoqil. ri kak’aman uwach taq ri b’iix.
Emborrachar. Q’ab’arik. DonMateo Encalar. Chunanik. Se va a encalar
está borracho. Kaq’ab’ar ri achi la casa. Ri jaa ka’an chunanik che.
Tey. Encaminar. B’inisanik. Vamo ,
6 Embrocado. Jupiim. La olla está encaminemos. Jo’, xa kaqab’inisaaj
! embrocada. Jupiim ri jun xun. b’i pa b’ee.

Vocabulario Achi 2016.pmd 128 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Encargar. Chileb’enik. La señora Enfriador. Jorob’isaneel. Enfríatucafé
encaró su güipil. Ri ixoq porque está muy caliente.
xuchileb’eej ri upo’t. Chajorob’isaaj ri kape ma lik k’atan.
Encender. Tzijiik. Se puede Enfriar. Jorob’isanik. Dejauú agua
encender luz. Utz katzijiik ri ahí para que se enfríe. Chaya’a
tzijb’al. kan ri ayaa’ chiri’ cha’ kajorob’ik.
Encender. Tzijtalik. La bombilla está Engañar. Sokotajik. Fue engañado
encendido dentro de la casa. el hombre. Ri achi sokotaj b’ii.
Tzijtalik ri won aaq’ chupa ri jaa.
Enganchar. Kayb’al . El enganchador
Encima de ellos. Pakiwi’. Encima de quedó bien. Ri kayb’al kanaj utz.
ell soe cayo el árbol. Ri chee’
xtzaqlo pakiwi’. Engrandecedor. Nimarisaneel. Un
engrandecedor se necesita.
Encima del pueblo. Chwitinamit. El Chirajawaxik un nimarisaneel.
camino pasa encima del pueblo. Ri
b’ee kik’ow chwi ri tinamit. Engrandecer. Kanimarisaxik. Se va
a engrandecer la casa. Ri jaa
Encima. Puwi’. Encima del palo. kanimarisaxik.
Puwi ri chee’.
Enloquecer. Ch’u’jerik. El perro
Encomienda. Oqxa’n. Tráigame una tiene rabia. Xch’u’jer ri tz’i’.
encomienda. K’amalo la juun
oqxaa’n chwe. Enredar. Ximiixik. El bejuco está
enredado. Lik ximiixik ti kuu’m.
Encuclillar. Ch’okolik. El niño está
encuclillado. Ri k’o’m ch’okolik. Enriquecimiento. Kub’eyomarisaaj.
El enriquecimiento se hace con
Endurecer. Kowirisab’al. El señor intercambio. Ri julajuuj na’ooj k’o
se endurece físicamente. Ri achi kub’eyomarisaaj.
kukowirisaj riib’.
Enrollar. B’otonik. El enrollado de
Enfermo. Yawaa’, iwaa’. Los niños pita. Ri b’otoj k’aam.
están muy enfermos. Lik e yawaa’
ri k’o’maab’. Enseñanza. Eta’mab’al, etamb’al.
Hay enseñanza en la escuela. Ri
Enfrente, delante de. Chwach. El tijob’al k’o eta’mab’al, etamb’al
señor pasó enfrente de la casa pero chupa.
no habló. Xik’ow ri achi chwa jaa
na xch’aw taj. Enseñar. Tijonik. Estoy enseñando.
In k’o pa tijo’nik.
Enfriado. Jorob’isaam. El atol lo
dejaron enfriado. Ri jooch’ Entendido. Ajna’ooj. Da ayuda el 6
entendido. Ri ajna’oj ka tob’iik. "
jorob’isaam kanoq.
129
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 129 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Enterrador. Muquneel. El enterrador Erizo. Ch’i’x. La señora se erizó su
se arruinó. Xyojtajik ri muquneel. cabello. Xu’an ch’i’x ri uwi’ ri ixoq.
Enterrar. Muqulik. Está enterrando Es de aquí. Ajwaraa. El hombre es
las raíces de la planta. Ri ratz’iyaq de aquí y se fue alla. La’chi ajwara
ri tiko’n muqulik. yey xeek’ jela’.
Entrada. Okib’al. Hay que entrar por Es del mismo. Rik’il. Es del mismo
la entrada. Chupa ri okib’al ka’an material. Rik’il chapab’al.
okeem.
Es fundamental. Chirajawaxiik. El
Entrar. Oki k. En la carretera hay que se recordó es fundamental. Lik
acceso. K’o okik che ri nima b’ee. chirajawaxiik ri xkuxtaxiik.
Entre ellos o ellas. Chikiwach. Es su día. Q’iijul. Hoy es su día de
Estos son los señores que estaban descanso. Uq’iijul ri ruxlaneem.
hablando entre ellos. E achijaab’
wa’ kech’a’t chikiwach. Es, eso, esa. Ela’. Eso siempre
permanece ahí arriba. Ela’ k’o
Entre. Chikixo’l. Entre ellos vamos chiri’ chikaaj.
a estar. Kojk’oji’ chikixo’l.
Escalofrío. Tew. Mi hermano mayor
Entristecer. B’isonik. Mi mamá tiene escalofrío K’o tew chirij ri
estaba muy triste cuande murió mi watz.
papá. Ri nuchuu lik kab’isonik
echiri’ xkam ri nuqaaw. Escaparse, huir. Animajeem. No se
puede escapar. Ri animajeem na
Entro. Xoklooq. Aquí en la casa utz taj.
entro. Xoklooq wara pa jaa.
Enviado. Taqoom. Aél lo enviaron. Escarbar. B’echonik. La gallina está
I’re taqoom loq. escarbando. Kab’echon ri ati’ ak’.
Envidias. Etzelal k’u’x. Los Escarbar. K’otonik. El perro escarba.
envidiosos no son buenos. Ri Ri tz’i’ kak’otonik.
etzelal k’u’x na utztaj. Escobilla. Chachal b’ee. Hay mucha
Envoltorio. Pisb’al. Tiene envoltorio escobilla en la casa. Ri chachal
el regalo. K’o pisb’al re sipanik. b’ee lik k’o chwa jaa.
Envolver. Pisonik. Para envolver se Escoger. Cha’ik. La señora está
usa la vena de guineo. Ri q’anruq escogiendo tomate. Ri ixoq catajin
utz re pisonik. chucha’iik ri pix.
Erizado. Watzawik. El niño tiene el Esconder. Ewanik. Lo bueno no se
6
# pelo erizado. Watzawik ri uwii’ ri puede esconder. Na utz taj ka’an
k’o’m. ewanik che ri utzilal.
130
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 130 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Escondido. Ewaam. Usted ha poy chupa ri ab’iix.
escondido mi niño. Ri nuk’o’m Espanto. Xib’ineel. En el camino hay
ewaam laa. espanto. K’o xib’ineel pa ri b’ee.
Escribir. Tz’ib’anik. Puedo escribir. Esperado. Tanalik. Tengo un debe
Kanriq ri tz’ib’anik. con usted. Uk’ la k’o juun
Escrito. Tz’ib’ital. En el código nutanalik.
penal está escrito. Tz’ib’ital chupa Esperar. Oy’enik. Mañana esperar
ri Etalil k’askool. el trabajo. K’o oyb’enik chaak
Escritor. Ajtz’iib’. Escritor es mi chwee.
abuelo. Ri un maan rire ajtz’iib’. Espeso. Tzatz. La sangre está espesa.
Escritor. Tz’ib’aneel. El escritor del Tzatz uwach ri kik’.
libro. Ri tz’ib’aneel re ri te’x wuuk. Espiar. Xoo’ch’inik. Hasta haya está
Escudilla. Laq. Escudilla es para la espiando. Kaxoo’ch’i k’a chila’.
comida. Ri laq re wa’b’al. Espina. K’iix. Don Vicente tiene
Escuela. Tijob’al. En las muchas espinas en su camino. Ri
comunidades hay escuela. K’o achi Se’n lik k’o k’iix pa ub’ee.
tijob’al chupa taq ri komoon.
Espíritu. Uxlab’ixel. El espíritu de
Escultor. Ajch’ajal uwach. El Dios nos hace mover. Kojusilb’asaj
escultor trabaja Kachkun ri ri uxlab’ixel.
ajch’ajal uwah. Esposa. Ixoqiil. Estaré llevando a mi
Escupido. Chub’aam. Tu mamá te ha esposa hasta allá. Kink’am b’i ri
escupido. At uchab’aam ri achuu. wixoqiil k’a chila’.
Escupir. Chub’anik. Un patojo me Esposo. Achijiil. El esposo de doña
escupió. Xinuchub’aaj ri jun Fermina está bailando. Kaxajaw ri
k’o’m. rachijiil ri ixoq Min.
Eso, esa, es. Are’, are ile. Eso es el Espuma. Puluw. Tiene espuma el
comentario de ellos. Are’ k’u ri agua. Ri ya’ k’o upuluw.
kitziij pixaab’.
Está bien. Utz b’ala’. Está bi puesen.
Eso. La’. Aquellos son los que Juu utzb’ala’.
trabajaron hoy. Lá e xechakun
waq’iij. Está cuidado. Chajiim. El banco está
cuidado. Ri jaa re k’olib’al pwaq
Espalda. Iij. Mi espalda me duele chajiim.
mucho. Lik k’ax ri wiij.
Está suspendido. Chaqalik. La
Espantapájaros. Pooy. En la milpa carretera está suspendida. Ri nima 6
$
hay un espantapájaros. K’o juun b’ee chaqalik.
131
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 131 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Este. Ewa’. Este e el s caite que tú Excavado. K’otoom. Don Daniel ha
quieres. Ewa’ ri xajab’ kawaaj. excavada la tierra. Ri achi Kel
Estómago. Pamaaj. Un dolor de uk’otoom ri uleew.
estómago le comenzó. Xujeq Excavador. K’otoneel. El machete
ty’onik pamaaj che. sirve para excavar el agujero. Ri
Estorbar. Latz’anik. No vayas a ch’iich’ re k’otb’al ri jul.
estorbar el trabajo. Ma’an Explicar. Q’alajisanik. El maestro
latz’anik che ri chaak. explica Ri tijoneel kuq’alajisaj.
Estornudo. Jat’ix, t’ixnab’. Estoy Explico. Q’alajisaxik. Se explicó
estornudando mucho. Lik k’o jat’ix como esta. Kaq’alajisaxik sa’ ri
chwe. o’noon.
Estrella. Ch’umiil. La estrella Extender. Lik’ib’anik. Está
alumbra desde el cielo. Ri ch’umiil extendido el café en el patio.
katzu’n lo chikaaj. Xkilik’ib’a ri cape chwach
Estudiante. Tijoxeel. El estudiante ruk’olib’al.
se prepara. Kuyijib’a rib’ ri tijoxel. Extranjero. Aj ch’qaya’. Con el
Exacto. Tz’aqat. Todo lo que se dijo extranjero viene el hierro. Ri
es exacto. Tz’aqat janipa ri xb’ixik. ch’ich’ kape ruk’ri aj ch’qa yaa’.

6
%

132
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 132 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
F
Fabricante de dulce. Ajkaab’. Don pelearon nuestros abuelitos. Ri
Francisco es fabricante de dulce. ch’aab’ xech’o’jin ri qati’ qamaam
Ri achi Paran ajkaab’. ruk’.
Fácil, no costoso. K’ayew taj. Hacer Flojo. Koro’r. Mi diente está flojo.
tortillas es fácil. Ri wa na k’ayew Koro’r chik ri wee’.
ta ka’anik. Flor de ayote. Atz’u’m. La flor de
Familiar. Ajpajaa. Salió el familiar. ayote es muy bonita. Ri atz’um lik
Ri aj pa jaa xeel b’i. choom.
Fantasma, ganador. Ch’akaneel. El Flor de muerto. Parutz’. La flor de
fantasma se huyó. Ri ch’akaneel muerto es muy. Lik choom ri
xanimajik. parutz’.
Favorecer. Anooj utzil. Ami hermano Flor. Kotz’i’j. Que bonita flor. Ri
y hermana es bueno favorecer. Utz kotz’i’j choom.
ri anooj utzil che ri watz nuchaaq’.
Florecer. Si’janik. Las plantas de
Feo. Tzelkatzu’nik. Se ve feo todo café empiezan a florecer. Ela’kujeq
enlodado. Tzelkatzu’nik chupa ri kasi’jan ri tiko’n kape.
xoq’ool.
Formador. Tz’aqol. Del cielo y tierra
Fila, orden . Lemaa’j. Los hombres hay un formador. K’o jun tz’aqol
están formados. Juun le maa’j re kaaj uleew.
ki’anom ri achijab’.
Formador. Winaqirisanel. La
Firmado. Juch’uum. El papel ya está humanidad tienen formador. K’o
firmado. Ri wuuj juch’uum chi kan winaqirisanel ke tikawex.
uwach.
Fortalecer. Ukowirisaxiik. El
Firmar. Juch’uj. Hay que firmar el aprendizaje quiere fortalecer. Karaj
papel. Kaqa juch’uj uwach ri wuuj. ukowirisaxiik ri majib’al.
Flauta. Xuul. Tiene sonido la flauta. Fortaleza. Kowilal. La fortaleza es
Lik chini’n ri xuul. 6
necesaria. Chirajawaxik ri &
Flecha. Ch’aab’. Con la flecha kowilal.

Vocabulario Achi 2016.pmd 133 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Foto. K’exwaach. La casa tiene una Frutas. Jiq’ob’al, echaa’. A mí me
foto. K’o juun uk’exwach ri jaa. gustan las frutas. Lik kwaaj ri’ in
Fracción. Jub’i’q’. Los números se ri jiq’ob’al, echaa’.
trabajan en fracciones. Ri ajilanik Fruto. Wachinik. El árbol de nance
ka’an jub’i’q’ che. da fruto. Kawachinik ri tapa’l
Frágil. Wotz’ootz’. El huevo es chee’.
frágil. Lik wotz’otz’ ri saqmoloob’. Fue educado. Tijoxik. Sobre la
Fragoso. Estorbo. Laatz’. No se cultura fue educado. Puwi ri ano’n
puede pasar por lo fragoso. Ruma k’o tijoxik.
ri laatz’ na utz ta ri ik’oweem. Fuente de agua. Ak’al. Hay una
Frijol blanco. Saq kinaq’.El frijol fuente de agua en mi terreno. K’o
blanco es comestible. Re katijik ri jun ak’al pa ri wuleew.
saq kinaq’. Fuerza, energía. Chuq’aab’. La
Frijol colorado. Kaqkinaq’. Se señora tiene mucha fuerza para
puede comer el frijol colorado. Ri hacer su trabajo. Lik k’o
kaq kinaq’ utz re katijik. uchuq’aab’ wa ixoq che ri uchaak.
Frijol. Kinaq’. Se han sembrado los Fumador. Ajsiik’. Mi papá es
frijoles en el cerro. Taq ri kinaq’ fumador. Lik ajsiik’ ri nuqaaw.
tikoom chwa juyub’.

6
/

134
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 134 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
G
Galgo. Jiq’oneel. Los niños de doña Kutij kar ri joman pa ya’.
Angelina son galgos. Lik e jiiq’ ri Gata. Ati’ me’s. La gata tiene cría.
k’o’maab’ re ixoq Lin. K’o raal ri ati’ me’s.
Galguear. Jiq’onik, ajsaak’. Mi gato Gatear. Chakanik. Empieza a gatear
es muy galgo a los ratones. Ri el niño. Ri k’o’om kujeeq
nume’s lik kajiq’on che ri ch’oo. kachakanik.
Gallina ciega. Ixpak’pa’n. La gallina Gato de monte. Yaak. El gato de
ciega está entre la tierra. Pa uleew monte come gallinas. Ri yaak kutiij
k’o wi ixpak’pa’n. ak’.
Gallina ponedora. Ajsaqmolob’. La Gavilán. Xiik. El gabilán se llevó al
gallina ponedora canta. Kab’ixon pollito. Ri xiik xuk’am b’i ri ralko
ri ak’ ajsaqmolob’. wii’ch.
Gallina. Ati’ ak’. La gallina es para Gigante. Ji’jik. Es un gigante el
comer. Ri ati’ ak’ re katijik. dueño de la casa. Ri rajaw ri jaa
Ganado (de ganar). Ch’akoom. Yo lik ji’jik.
he ganado mi terreno. Nuch’akoom Golpear. Ch’ayanik. El perro fue
ri’ in ri wuleew. golpeado. Ri tz’i’ xch’ayik.
Ganar. Ch’akanik. Con el trabajo se Gorda. Ti’ooj. La mujer gorda. Lik
puede ganar. Ka’an ch’akanik ti’ooj rixoq.
ruk’ ri chaak.
Gordote. Jinijik. La vaca es muy
Garganta. Ja’j. En la garganta tiene gordota. Ri ati’ chikop lik jinijik.
el dolor el niño. Ri k’o’m k’ax
ruja’j. Gorrión. Tz’unuun. Está cantando
el gorrión. Ri tz’unuun kab’ixonik.
Garrapata. Siip. En el monte hay
mucha garrapata. Lik e k’o siip Gracias a usted. K’axeel ko che’ laa.
chupa ri aq’ees. Gracias a usted comadre. K’axeel
ko che’ laa kumale. 6
Garza. Joman. La garza está (
comiendo pescados en el agua. Gracias, fortuna. Kooch, loq’oxiik.

Vocabulario Achi 2016.pmd 135 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
La fortuna la mandó su nieto. Ri Gritas. Ye’b’al. Los hombres
kooch loq’oxik xutaq lo ri maam gritaron. Ri achijaab’ xkitzaq
laa. ye’b’al.
Gradas. Ch’oplinib’al. Las grandes Grueso. Piim. La olla está muy
gradas. Ri ch’oplinib’al nima’q. grueso. Lik piim ri xuun.
Gramal. K’ox. La muchacha está Grupo, sociedad. Mutza’j. El grupo
recogiendo gramal en su terreno. Ri de personas de la comunidad. Ri
alii kumol k’ox pa ri ruleew. mutza’j tikaweex re pa komoon.
Granadilla. Karnatilo. La granadilla Grupo. Le’a’j. Hay un grupo
está muy dulce. Ri karnatilo lik organizado. K’o jun le’a’j re ri
ki’. yijb’aam.
Grande. Nim. El río es grande. Lik Guacal sin pintar. Ti’b’al. Este es
niim ri raqanaa’. guacal de machacar tomate. Wa’
riri uti’b’al re pix.
Granizo. Saqb’ach. Durante la lluvia
cayeron granizos granese. Xtzaaq Guacal. Tzima. El guacal sirve para
nima’q saqb’ach chupa ri jaab’. tomar agua. Ri tzima re tijb’al ya’.
Grano. Ch’a’k. Pa me e duele mucho Guacalito. K’o’x. El guacalito de los
el grano. Ri ch’a’k lik k’ax tat. niños. Ri k’o’x ke ri raltaq ko
ak’alaab’.
Gratuita. Sipaam. La medicina es
gratuita. Xa sipam ri kunab’al. Guanaba. Aluxib’. La guanaba es un
desparasitante. Ri alux karesaj ri
Grave. Lab’awik. El enfermo está rumuris pa qapa.
grave. Kalab’awik ri yawaa’.
Guapinol. Paqay. El árbol de
Grillo. Xii’l. El grillo canta de noche. guapinol. Ri chee’ paqay.
Cha’q’ab’ ri xii’l kab’ixonik.
Guardar. K’olonik. La mazorca se a
Gris. Cha’j. De color gris es la casa. guarda. Kak’ol ri jaal.
Ri jaa cha’j rij.
Guardado. K’oloom. Dejé guaddaomi
Grisáceo. Chajchoj. La piedra es muy comida. Nuk’oloom kan ri b’iq’b’al
grisácea. Lik chajchoj ri ab’aj. nuwaa.
Gritando. Wech’eech’. Las hoj se Guardia. Chajal. En los pueblos hay
romp muchoen. Kawech’ech ri guardia. Ri chajal k’o pataq ri
uxaaq chee’. tinamit.
Gritar. Sik’inik. En el cerro grita el Guardián. Chajineel. Hay un
6 coyote. Kasik’in ri utiw chwi ri guardián en la casa. Che ri jaa k’o
)
juyuub’. juun chajineel.

136
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 136 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Guayaba. Kaq’. La guayaba esa b’ee chi ke ri eb’aj b’iix.
medicinal. Ri kaq’ re kunab’al. Güicoy. Mukun. El güicoy es grande.
Guerra, pelea. Ch’a’ooj. El gallo es Lik nim ri mukun.
peleador. Ri tereen ajch’a’ooj. Guineo. Saq’u. El guineo es para
Guerra. Ch’aoj. La guerra trae comer. Ri saq’u re katijik.
muerte. Ruk’aam kamik ri ch’aoj. Güisquil. Ch’imaa’. El bejuco del
Guerrero. Ajch’a’ooj. El guerrero güisquilar tiene muchos frutos. Ri
está en el pueblo. Ri ajch’a’ooj k’o ku’m re ch’ima’ lik k’o kuwach.
chupa ri tinamit. Gusano. Amolo, amol. La siembra de
Guiador, dirigente. K’amal b’ee. tomate tiene gusano. K’o amolo,
Don Ambrocio es el guiador de los amol che ri tiko’n pix.
cantantes. Ri achi Moros e k’amal

7
=

137
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 137 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
H
Ha afectado. Uyojoom. La población Hacer. Tajinik, anik, anooj. Se está
Guatemalteca la guerra le ha haciendo el trabajo. Ri chaak
afectado. Ri ch’a’oj uyojoom ri katajiniik.
tinamit paxil. Hacha. Ikaj. El hacha sirve para rajar
Hablador. Ajch’ateel. Hay un leña. Ri ikaj re paq’ib’al sii’.
hablador de la reunión. Che ri
Hamaca. Q’aab’. La hamaca es de
molob’al iib’ k’o juun ch’ateel.
pita. Ri q’aab’ k’a’am.
Hablador. Ch’a’teel. Don Vicente es
muy hablador en el grupo. Ri achi Haragán. Q’or, xepu. El haragán no
Se’n lik ch’a’teel pa mutza’j. quiere trabajar. Na karaj ta
kachakun ri q’oor.
Hablar. Ch’a’tik, ch’olonik, tzijonik.
Habla con don Alejandro dónde Hasta allá . K’achilaa’. Se fue a
está el trabajo. Chat-ch’a’ta ruk’ vivir hasta allá. K’a chilaa’ xee’
ri achi Lejan pa k’o wi ri chaak. jeqela wi.
Hace dos años. Kab’iir. Hace dos Hasta, todavía. K’a. En el otro mes.
añosvinomi mamáconmigopuesella K’a che la juun iik’.
vive muy lejos. Kab’iir xk’un ri Hay, haber. K’olik. El señor tiene
nuchuu wuuk’ ma rire lik naj k’o casa de tabla. Ri achi k’o rochoo
wi. tz’alam jaa.
Hace poco. K’ateri’. Hace poco de Heces fecales. Achaq, kiis. Las
venir. K’ateri’xink’unik. heces del niño. Ri rachaq, kiis ri
Hace tres días. Oxijiir. Vinieron hace k’o’m.
tres días. Oxijiir xe k’unik. Hechicero. Itz, b’alineel. El
Hace un rato. Meytaan. Hace un rato hechicero hace hechizo. Kub’an
vinieron. Xek’un meytaan. itzelal ri aj’itz.
Hacedor. Winaqirisanel. El hacedor Helado. Joron. La cumbre está bien
7 del cielo y tierra. Winaqirisanel re helado. Lik joron ri utza’m
1 juyub’.
kaaj ulew.

Vocabulario Achi 2016.pmd 138 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Herencia. Loq’oxik. Papá me dio Hijastro (dicho por el hombre).
herencia Ri nuloq’oxik xuya Mi’alb’al. El señor tiene hijastro.
nuqaw. K’o umi’alb’al ri achi.
Hermano. Chaaq’. Mi hermano llora Hijastro (dicho por la mujer).
mucho. Lik koq’ ri nuchaaq’. Alab’ib’al. El hijastro de doña
Hervido. Ch’oqowisaam. El frijol lo Bonifacia se fue a hacer leña. Ri
han hervido. Ch’oqowisaam ri ralab’ib’al ri ixoq Pa’s xe’eek pa
kinaq’. anoj sii’.
Hervir. Ch’oqowik. El agua en el Hijastro.(dicho por el hombre).
fuego está hirviendo. Lik K’ajolib’al. El señor tiene hijastro.
kach’oqow ri ya’ chwi aaq’. K’o uk’ajolib’al ri achi.
Hierba. Ichaaj. La hierba es para Hijo (dicho por el hombre). K’ajool.
comer. Re katij ri ichaaj. Mi hijo ya tiene su casa. Ri
nuk’ajool k’o chi rochoo.
Hierbabuena. Arweno. La
hierbabuena se usa a la persona Hijo. Alaab’. El hijo de doña
arroja sangre. Ri arweno utz che ri Gregoria. Ri ralaab’ri ixoq Ko’r.
tikawex kuxab’ej kik’. Hilador. Ajb’atz’. El hilador arregla el
Hierro, metal, machete. Ch’iich’. La hilo. Ri chiij ku yijib’a ri ajb’atz’.
puerta de metal se arruinó. Ri Hilo. Chiij. El hilo es para coser. Ri
ch’iich’ tz’apiib’ xyojtajik. chiij re t’iis. Re t’iis ri chij.
Hígado. Saseeb’. Se pudre el hígado. Hincar. Xuki’ik. Ante el padre nos
Ri saseeb’ kaq’ayik. vamos a hincar. Kojxuki’ik chwach
Higiene, aseo. Josq’iil. La señora qaqaw.
no tiene aseo. Ri ixoq jinta Hipo. Ixtuk’, toxok’, tok’ox. Yo tengo
ujosq’iil. mucho hipo. Ri’ in lik k’o tok’ox
Higuerío. Asete, asyete. El higuerío chwe.
es medicina para el dolor de oído. Historia. Utzijoxiik. Hay que saber
Ri asete, asyete kunab’al re hacer historia. Kariqitaj u’aniik
xikinaaj. utzijoxiik.
Hija. Mi’al. Sólo una hija tengo. Xa Historiador. Tzijoneel. Hay un
juun ri numi’al. historiador en la comunidad.
Hijastra (dicho por la mujer). Chupa ri komoon k’o juun
Alitib’al. La hijastra de doña tzijoneel.
Fermina está lavando. Ri ralitib’al Hoja. Uxaaqchee’. La hoja del árbol. 7
2
ri ixoq Min ku’an ch’ajo’n. Ri uxaaq chee’.

139
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 139 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Hojas verdes para adorno. K’ontii’. Hormiguear. Siksotik. Empieza a
En mi terreno hay muchas hojas hormiguear mi cuerpo. Ri wulewal
verdes para adorno. Ri’ in lik k’o kujeq kasiksotik.
k’ontii’ pa wuleew. Horno. Porob’al. El horno tiene
Hollín. Xaaq. El comal tiene hollín. fuego. K’o aaq’ chupa ri porob’al.
K’o xaaq che ri xot kojb’al waa. Hoy. Waq’iij. Está lloviendo mucho.
Hombre. Achi. Don Vicente está Waq’iij lik k’o jaab’.
trabajando en su terreno. Hoyo, agujero. Jul. El señor está
Kachakun ri achi Se’n pa ri haciendo agujeros para los postes
ruleew. del corral. Ri achi ku’an jul re
Hombres. Achijaab’, achi’aab’. Los koraal.
hombres están escribiendo. Ri Hueso. B’aaq. s muy blanco el l
achijaab’ ketz’ib’anik. hueso de la gallino. Lik saq ri
Hombro. Teleb’. El hombre puede b’aaq re ri ak.
cargar. Keqanik ri qateleb’. Huir. Animajik. Yo tuve que huir ante
Honda. K’aqb’al. El niño tira con su el perro. Ri’ in xinanimaj chwa ri
honda. Kak’aqan ruk’ ruk’aqb’al tz’i’.
ri k’o’m. Humildad. Kumi’lal. Los trabajso lo
Hondo. Choo. El río está muy hondo. estamos haciendo con humildad.
Lik choo upa ri raqana’. Rukumi’lal kojtajin u’anik ri
Horcón. Aqanib’al. Tiene horcón la chaak.
casa. Ri jaa k’o aqanib’al che. Humo. Sib’. El humo es de ocote. Ri
sib’ re chaj.

7
3

140
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 140 25/08/2016, 14:24

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
I
Ida, salida. B’enaam. Hoy hay que ir Infierno. Xib’alb’a. El infierno es
a trabajar. K’o b’enaam pa chaak un lugar subterráneo. Ri xib’alb’a
waq’iij. ojertan e ri upa ulew.
Idea, inteligencia. Na’ooj. La idea Inflamación. Walijinaq. La mano
se acepta. Kak’amiik taq ri na’oj. está inflamada. Walijinaq ri
Idéntico. K’e’x. Hay un idéntico al q’ab’aj.
hombre. K’o uk’ex ri achi. Inflar (de estómago). B’ososik. Mi
Identidad y derecho. Jumajwach. estómago se está inflando. Lik
Nosotros los pueblos tenemos kab’osos ri nupaa.
identidad y derecho. K’o qa jumaj Iniciado. Jeqoom . La señora ya
wach ri oj tinamit. había iniciado el tejido. Ri ixoq
Idioma, oración . Ch’ab’al. En ujeqoom kan ri keem.
nuestro idioma hablamos. La Inicio, principio. Jeqb’al. En el
oración se hace hoy. Kooj ch’aat inicio venimos nosotros. Echiri’ pa
paqa ch’ab’al. Ri Ch’ab’al ka’an jeqb’al lo re xojk’un ri’ oj.
wa’q’iij. Inicio. Jeqeleem. En el inicio del
Iglesia. Tyox jaa. En la iglesia hay trabajo. Pa jeqeleem loq re ri
gente. Ri tyox jaa ek’o winaq chaak.
chupa. Instructor. Tijoneel. El instructor
Igual, juntos. Junaam. Mi terreno enseña bien. Lik kuk’ut chi utz ri
es igual al de mi hermano. Xaqi tijonel.
junaam ri wuleew ruk’ ri re ri watz. Inteligente, sabedor. Ajna’ooj. Don
Igualado. Junimaam. El palo es de Guadalupe es inteligente. Lik
igual medida con el otro. Junimaam ajna’ooj ri achi Lu’p.
raqan ri chee’ ruk’ ri junchik. Intercultural. Jalib’en ano’n. La
Igualar, nivelar. Junimaxik. Mi casa educación bilingüe intercultural es
está nivelada con la otra. Ri importante. Ri ka’iib’ch’a’teemruk’ 7
wochoo junimaam ruk’ ri junchik. ri jalab’en ano’n chirajawaxiik. 4

Vocabulario Achi 2016.pmd 141 25/08/2016, 14:25

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Intestino. Ixkoloob’. Tu intestino es Invocar. Sik’iij. Hay que invocar al
muy largo. Ri awixkoloob’ lik nim los abuelos. Ke qasik’iij ri qati’
raqan. qamaan.
Investigar. K’otchi’inik.. Se fueron Ixcanal. Suuj. En el cerrohay ixcanal.
a investigar. Xe’b’ek pa K’o suuj chwa ri juyub’.
k’otchi’inik. Izquierdo. Mox. Estoy escribiendo
Invierno. Q’alaj. El invierno es muy en el lado izquierdo. Pa mox
bonito. Lik choom ri q’alaj. kintz’ib’an wi.

7
5

142
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 142 25/08/2016, 14:25

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
J
Jabón. Xab’oon. El jabón para lavar. Juez. Ajq’atal tziij. El bien hace el
Ri xab’oon re ch’ajo’n. juez. Ri ajq’atoy tziij ku an ri utz.
Jacaranda. Winaar. La jacaranda Jugador. Etz’aneel. La señora es
combate las amebas y dolor de jugadora. Lik etz’aneel ri ixoq.
estómago. Ri winaar re tyonik Jugar. Etz’aniik. Van a jugar los
pamaj jay ch’ajab’al. niños Ri ak’alab’ ke etz’aniik.
Jalado. Jek’oom. La pita está bien Juguete. Etz’ab’a’l, etz’b’al. El
jalada para medir. Lik chi utz ri juguete es para el nene. Ri
k’a’aam re pajb’al. etz’ab’a’l, etz’b’al re ri ak’aa.
Jalar. Jek’onik, jek’ooj. Juan jala el Juilin. Mu’y. El juilin es grande. Lik
palo. Ri achi Wan kujek’ri chee. niim ri mu’y.
Jarro. Xaro. El jarro es para café. Ri Juntado. Nuk’uum. Ya está juntado
xaro re kape. las puntas. Taq rutza’m nuk’um
Jícara. Ak’ob’al, mulul. La jícara chik.
para el atol blanco. Ri ak’ob’al, Juntar. Nuk’unik. Se junta la leña.
mulul re jooch’. Ri sii’ kanuk’ik.
Jilote. Ooch’. La milpa está en jilote. Juntos, Laq’anik. Vino material
E la’ och’ ri ab’iix. junto. Laq’anik ri chapb’al
Jocote. Q’enum. El jocote sirve para xk’unik.
comer. Ri q’enum re katijik. Jute. Pur. En el río hay jutes. E k’o
Jueces. Pajal tziij. A los jueces se pur chupa ri raqana’.
les da capacitación. Kaya tijob’al
iib’chike ri pajal tziij.

7
6

Vocabulario Achi 2016.pmd 143 25/08/2016, 14:25

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
L
Ladeada. Tzalatzik. El depósito de Las partes. Kab’ichaal. Que se
agua está ladeado. Tzalatzik ri comuniquen las partes.
uk’olib’al yaa’. Kikab’ichaal che ch’a’t
Ladear. Xotob’axik. La olla hay que chikiwach.
ladear. Kaxotob’axik ri xuun. Lástima de perder algo repentino.
Ladino. Moso. El ladino es puro Alee. Lástima se murió mi caballo.
castellano. Ri moso lik kaxlan upa. Alee xkam ri nukawayuu’.
Ladrón. Eleq’oom, ili’oom. El señor Lastimar. Ch’itik. No se puede
Andrés es ladrón. Eleq’oom, lastimar el cortado en la mano. Ri
ili’oom ri achi Rix. q’atom cheri q’ab’aj ma utz taj
ch’itik.
Lagartija roedora. Ixpa’ch. En las
casas sobre árboles hay lagartija Lavadero. Ch’ajanib’ál. El lavadero
roedora. E k’o ixpa’ch chwi taq ri está allí. K’o chiri’ ri ch’ajanib’al.
chee’ yey ri jaa. Lavado de una llaga. Ch’ajasab'al.
Lagartija. Patiix. La lagartija está A la llaga se le hace lavado. Ri
sobre el árbol. Ri patiix k’o chwi ch’a’k k’o ch’ajab’al re.
ri chee’. Lavandera. Ch’ajaneel. La señora
Lagarto. Ayiin . El lagarto come lavandera. Ri ixoq kuch’aj ri k’uul.
gente. Ri ayiin katijow winaq.
Lavar. Ch’ajanik. Los niños van a
Lamiendo. Riq’onik. El perro está lavar. Keb’eek pa ch’ajanik ri
lamiendo. Kariq’onik ri tz’ii’. ak’alaab’.
Lanceta, espina. Ch’ut. La lanceta es Lazo de cuero. Kolob’. Tráelo el lazo
para el tejido. Ri keem karaj ch’ut. de cuero para pegar el perro.
Laringe. Chorot. Tiene granos la Jak’ama lo chwe ri kolob’ re
laringe. Ri Chorot k’o ch’a’k che. ch’ayab’al tz’i’.
Las cosas. B’itaq sa’ch. Usted puede Lechuza. Xoo’ch’. En la noche silba
7
7 dejar sus cosas aquí. Ri lal utz la lechuza. Ri xoo’ch’ kaxub’an
kaya kan ri b’itaq sa’ch laa wara. chaq’ab’.

Vocabulario Achi 2016.pmd 144 25/08/2016, 14:25

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Lejano. Naaj. Lejano éstá lejano. Liso. Sulusik. El palo está muy liso.
Ri tinamit lik naaj. Ri chee’ lik sulusuj.
Leña. Sii’. La leña es para quemar. Listo. K’oos. El niño está creciendo
Ri sii’ re kaporoxik. muy listo. Ri k’o’m lik k’oos
Leñador. Ajsii’. Don Matilde es kak’iyik.
leñador. Ajsii’ri achi Ti’l. Llano. Taq’aaj. El llano es grande.
Lengua afuera. Leslotik. El perro Lik nim ri taq’aaj.
está con la lengua afuera. Lik Llave. Jaqab’al. La llave del
kaleslot ri tz’ii’. candado. Ri jaqb’al pixpi’y.
Lengua. Aq’. Mi lengua tiene Llegaré. Wakami. Llegaré entonces.
granos. K’o ch’a’k che ri waaq’. Ke’ek wakami.
Lento. B’aya’y. Magdalena es muy Llenar. Nojisaaj. Se va a llenar los
lenta para barrer. Ri Len lik hoyos en el camino. Ri jul pa ri
b’aya’y che ri mees. b’ee kaqanojisaaj.
León. Koj. El león come gente. Ri Lleno. Nojinaaq. La olla está llena.
koj kutij winaq. Nojinaaq ri xun.
Levantar. Yakanik. Mañana hay que Llevadero. K’ameel. El llevadero
levantar piedra. K’o yakoj ab’aj sirve para llevar. Kukámb’i
chweeq. ruchaak ri k’ameel.
Limón. Alimonix. El limón sirve para Llévalo. Ma’b’ii. Tus cosas llévalo.
catarro. Ri alimonix re ojoob’. Chama’b’i ri b’itaq awe.
Limosna. Qasa’n. Vamos a dar una Llevar. K’amik. Doña María se llevó
limosna. Ri qasa’n kaqaya’o. los duraznos. Ri ixoq Mariy
Limpiado. Josq’iim. Yo he limpiado xuk’am b’i taq ri tura’s.
bien el patio de mi casa. Lik Llorar. Oq’enik. Sobre el muerto no
nujosq’iim ri’ in ri uwa wochoo. hay necesidad de llorar.
Limpiador. Josq’ineel, sub’al. El Chirajawaxik ta ri oq’enik puwi ri
jabón es limpiador. Ri xab’oon lik kaminaq.
josq’ineel. Llover. Jab’inik. Cuando empezó
Limpieza. Josq’iniik. Quiere a llover estaba en el camino.
limpieza el depósito de agua. Ri Echiri’ xujeq kajab’inik in k’o pa
uk’olib’al ri yaa’ karaj josq’iniik. b’ee.
Limpio. Saq, saqsoj. Mi milpa está Lluvia. Jab’. La lluvia es muy fuerte. 7
Ri jaab’ lik sa’chik. 8
limpia. Lik saq upa ri wab’iix.

145
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 145 25/08/2016, 14:25

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Lo creado. B’i’tom tz’aqom. Lo Los cuatro, las cuatro. Kajichaal. Se
creado es belleza. Lik choom ri fueron mis cuatro cerdos. Ri waaq
tz’aqom b’i’tom. kikajichaal xeb’eek.
Lo siento mucho. Lik k’ax kanna''o. Los dos. Kab’ichal. Se fueron los
Sientomucho a mi mamá. Ri nuchuu dos. Kikab’chal xeb’ek.
lik k’ax kanna’o. Los tres. Oxichal. Ustedes los tres.
Local, lugar. K’olib’al. Aquí ya Oxichal alaq.
tiene lugar el curandero. K’o chi Lucha. Ch’ojineem. La lucha se
uk’olib’al ri ajkuun wara. sigue en la comunidad. Ri komoon
Loco (rabia de perro). Ch’u’j. Don katajin che ri ch’o’ojineem.
Juan está loco. Ch’u’j ri achi Wan. Lugar (de acomodación). Kub’i’b’al.
Locura. Ch’u’jilaal. Con locura El lugar no tiene ampliación. Ri
tortillé. Xa pa ch’u’jilal xin’an ri kub’ib’al jinta utz’ab’eel.
wa. Luna. Iik’. De noche alumbra la luna.
Lorenzo. Re’n. Lorenzo está Ri iik’ katzu’n cha’q’aab’.
trabajando. Ri achi Re’n
kachakunik.
Los (las) tres. Koxichaal. Los llevó
a trabajar los tres hijos del señor.
Koxichaal ri raal wa achi
xeb’uk’am b’i pa chaak.

7
9

146
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 146 25/08/2016, 14:25

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
M
Machete. Choyb’al. El machte ese Maicillo. Kaxlaan. Mis pollos comen
para cortar nuestra leña. Ri mucho maicillo. Ri waak’ ri’ in lik
choyb’al re ri qasii’. kakitij kaxlaan.
Machetón. Tz’a’l. El machetón es Maíz. Ixiim. El maíz es para hacer
grande. Ri tz’a’l lik nima’q. tortillas. Ri ixiim re ka’an wa che.
Macizo. K’oxo’x. La fruta está Mal de ojo. Yawojwach. Los niños
maciza. Ri jiq’ob’al lik k’oxo’x. tiene mal de ojo. K’o yawojwach
Macuy. Imu’t. El macuy es buen chike ri ak’alab’.
alimento. Ri imu’t utzilaj ti’o’n. Mal sabor. Xe’xoj . El atol de elote
Madrastra. Ka’m chuu. Tengo tiene mal sabor. Ri q’oor’aj xu’an
madrastra. K’o uka’m nuchuu. xe’xoj upaa.
Madre cacao. Reti’kako. La madre Maltratar o regañar. Yoq’onik. Solo
cacao tiene hojas verdes. Rax él me maltrata. Xewire kinuyoq’o.
ruxaq ri rati’kako. Malva. Ch’ojob’. La malva es para
Madre tierra. Qachuu ulew. Nos los palos de la casa. Ri ch’ojob’ re
quiere nuestra madre tierra. Lik koj ximb’al chee’ ri jaa.
raj ri qachuu ulew. Mamá. Nan. Tengo hambre mamá.
Madre. Chuu. Mi madre está Kinnumik nan.
agonizando. Ri nuchuu Mamar. Tz’umanik. El bebécomienza
kajek’owik. a mamar al nacer. Kujeq katz’umanik
Maestro. Ajtij. Que amable es el ri nee’ echiri’ kalaxik.
maestro. Ri ajtij lik utz uk’ux. Mañana. Chwe’q. Mamá mañana nos
Maestros. Ajtijo’n. Hay maestros en vamos. Chwe’q koj-eek nan.
las escuelas. Chupa taq ri tijob’al Manchar. Tz’akalik. Está untado de
e k’o ajtijo’n. lodo. Tz’akal xoq’ol che.
Maguey. Sajki’. El maguey sirve para Mancuerna. K’ulaj. Una mancuerna 7
hacer pita. Ri sajki’ re k’a’aam. de cerdo. Juk’ulaj aaq. 0

Vocabulario Achi 2016.pmd 147 25/08/2016, 14:25

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Mandador. Taqaneel. El es quien Martín pescador. Ch’ech’aam.
manda. Ri taqaneel i’re. Martín pescador es muy alto. Lik
Mandar . Taqanik . Yo mando a mis nim raqan ri ch’ech’am.
hijos. Ri in kintaq ri waal . Masa. Q’oor. La masa sirve para
Mandato. Pixaab’. El mandato se hacer tortilla. Re waa ri q’oor.
cumplió. X’anitajiik ri pixaab’. Máscara. K’ooj. El grupo de
Maní. Mani’y. El maní da energía a hombres tienen máscara. K’o
los animales domésticos. Ri kik’ooj ri juun mutza’j achijab’.
mani'y kuya uchuq’ab’ ri kulewal Masticar. Kach’unik. El chicle sirve
ri awaj. para masticar. Re kach’unik ri
Mano. Q’ab’aaj. Los dedos de la ka’ch’.
mano. Ri uwi taq q’ab’aaj. Matate. Chiim. El matate es para la
Manojo de flores. B’ora’j kotz’i’j. tapisca. Ri chiim re jach’.
Quiero un manojo de flores. Kwaj Matatillo. Teb’. Que llevas en tu
jub’ora’j nukotz’i’j. matatillo. Chupa ri ralko a teb’
Manojo. B’ora’j. El manojode hierba. sa’ri awuk’a’am.
Ri b’ora’j ichaaj. Materia. Puj. El grano le sale
materia. Keel puuj chwac ri
Manojo. Chaqa’j. Que manojo de ch’aak.
flores. Chi chaqa’j ri kotz’iij.
Manzanía. Ixiim mansa’n. La Matilisguate. Mukulsiwaan. El
manzanía se come en tiempo de matilisguate es árbol grande.
navidad. Ri ixiim mansa’n re Nimalaj che’ ri mukul siwaan.
alaxib’al. Mayas. Maya’iib’. Los pueblos
Mar. Palow. Hay patos de agua sobre mayas. Maya’iib’ taq chi tinamit.
el mar. Chiw ri palow e k’o xpuun Mayor de edad. Atzixeel. Don Juan
re yaa’. es el mayor. Ri achi Wan e atzixeel
Maravillar. Jorob’ik. A mi abuelito rire.
se maravilló cuando le preguntaron. Mayordomía. Qajawxel. Hay un
Ri numaam xjorob’ che echiri’ mayordomo que manda. K’o jun
xtz’onox che. taqanel qajawxel.
Mariposa. Tz’irituut. La mariposa Mazorca. Jal. La mazorca es para
vuela. Karupup ri tz’irituut. hacer tortillas. Ri jal re wa.
Martillo. Paq’b’al. El martillo para Mecapal. Patan. El mecapal sirve
7 clavar los clavos al palo. Ri para cargar. Ruchaak ri patan re
! paq’b’al kalawux che ri chee’. eqa’n.

148
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 148 25/08/2016, 14:25

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Mediados. Ch’emeb’anik. A mi metro. Ri nupajmuul k’o wo’ob’
mediados de un mes. Che ri chi pajmuulab’ che.
ch’emeb’anik ri ri juun ik’. Mico. K’ooy. El mico juega en las
Mediano. Ko’lik. Los aguacates que ramas del árbol. Chwi taq ruq’ab’
están aquí son medianos. Xa e ko’l ri chee’ ketz’an ri k’ooy.
taq ri ooj e k’o wara. Miedo. Xi’ij riib’. Al perro le tiene
Medicina. Kunab’al. La medicina miedo. Kuxi’ij riib’ che ri tz’ii’.
sirve para el dolor de estómago. Ri
Milpa. Ab’iix. La milpa es de don
kunab’al re k’ax pamaaj.
Anastacio. Ri ab’iix e re achi Ata’s.
Medida. Pajb’al. La medida de maíz.
Re ri ixiim ri pajb’al. Milpita, tú vestuario. Aweex. Las
milpitas comieron los gusanos. Ri
Medidor. Pajaneel. Hoy vino el aweex xkitij ri amolo.
medidor de terreno. Xk’un ri pajal
ulew waq’iij. Míralo. Chawila’. Que cuides a mi
hijo. Chawila’ ri nuk’ajool.
Medio cocido. Jub’aak. Esta hierba
está media cocida. Wa ichaaj xa Mis hijos. Walk’o’al. Están pequeños
jub’aak xki’an che. mis hijos. Ri walk’o’al k’ae ch’uti’q.
Medio día. Meyoq’iij, retaal. Nos Miserable. Xu’y. Aquel hombre es
vamos hasta medio día. K’a pa muy miserable. Lik xuu’y ri juun
meyoq’iij koj ek. achi.
Medio sucio, manchado. Ch’uluch’oj. Mitad. Nik’aaj. La construcción de
iMi ropa está medio sucia. la casa está en al mitad. Kik’aj
Ch’uluch’oj ri un’uuq’. k’owi ri yakoj jaa.
Medir. Pajanik. El maíz se va a Moco. Tza’maaj. Hay que limpi el
medir. Ka’an pajanik che ri ixiim. moco.r. Kasuu’ri tza’maaj.
Meditar. Etab’al. El vendedor tiene Mohoso. Pus. La tabla verde quedo
medidor. K’o u etab’al ri ajk’ay. mohosa. Xu’an pus ri rax tz’alaam.
Menión de hueso. Jak’ ka’nik. Don Mojado. Tz’umulik, ch’anan. Por la
Marcelo se cayó y se le meneó el lluvia está mojado. Tz’umalik ruma
hueso de su mano. Ri achi Se’l ri jaab’.
xtzaqik jay xjak’ ka’n ri uq’ab. Mojar. Ch’aqb’anik. El agua está
Mercado. K’ayb’al, k’eb’al . En el mojando mucho. Ri ya’ lik
mercado hay ventas. K’o taq kach’aqb’anik.
k’ayiij chupa ri k’ayb’al, k’eb’al. Molde. Tz’aqb’all. H moldede para 7
"
Metro. Pajmuul. Tiene cinco metro la teja. Ri xoot k’o tz’aqb’al re.

149
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 149 25/08/2016, 14:25

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Moledor. Jok’ineel. El moledor de Mosca. Us. Mucha mosca. Ri us
maíz. Ri jok’ineel re ixiim. sa’chik.
Molendera. Aq’een. La molenderaestá Mosquito. Jejen. El piquete de los
enlacasa paralapiedra de moler. K’o mosquitos duele mucho. Ri jejen
pa jaa ri aq’een re ri kaa’ re ke’eem. lik k’ax ri ketyonik.
Moler. Ke’nik. Mi mamá está Mozo. Mokoom. Don Juan es el
moliendo. Ri nuchuu kake’nik. mozo. E mokoom ri achi Wan.
Molestar, fastidiar. Ch’ich’o’nik. Mucha gente. Motzmotik. En la casa
La muchacha es muy molestona. hay mucha gente. Lik qemotzmot
Lik kach’ich’o’n ri alii. chwach ri jaa.
Molestón, juguetón. Ch’ich’o’neel. Muchacha. Alii. La muchacha se fue
Usted es un señor muy juguetón. con su hermana. Ri alii xb’eek
E lal jun achi lik ch’ich’o’neel. ruuk’ ratz.
Molido. Jok’oom. Dejaron molidolos Muchacho. Alaa. El muchacho se fue
tomates. Taq ri pix jok’oom kanoq. a jugar. Xe’eek pa etz’aneem ri
Mollera. Yaa’. El bebé todavía tiene alaa.
mollera. K’a k’o uya’ ri nee’. Muchachos. Alab’oo, alab’oom.
Mono, nombre de un día del Muchachos hoy nos vamos a
calendario maya. B’atz’. En la trabajar. Kojb’eek pa chaak
montaña hay monos. E k’o b’atz’ waq’iij alab’oo, alab’oom.
chupa ri k’ache’laj. Muchas gracias. Maltyox. Muchas
Montaña, selva, bosque. K’ache’laaj. gracias a ustedes. Maltyox che
Don Eugenio llegó hasta la alaq.
montaña. K’a chila’ xopon wi ri Mucho, bastante. K’i. Tengo muchas
achi Jen pa k’ache’laaj. clases de hilo. Lik k’i uwach ri
Montaña. K’ache’laj. La montaña nuchiij.
como verdea. Lik raxun uwi’i ri Mudar. Jolonik. Mi sobrino se está
k’ache’laj. mudando. Ri wikaaq’ kujol ri
Mora. Tukaan. La mora es espinado. u’uuq’.
Ri tukaan k’o uk’ixool. Mudarse. Jolonik. Nos mudamos de
Morder. Kach’anik. El perro puede ropa sucia. Kaqajol ri qaq’uuq’
morder. Kuriq kach’anik ri tz’ii’. ch’uul.
Morir. Kamik. La planta no hay que Mudo. Me’t, meem. El señor que está
7 dejar de morir. Na kaya’ ta che en el camino es mudo. Me’ wa achi
#
kamiik ri tiko’n. k’o pa b’ee.

150
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 150 25/08/2016, 14:25

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Muerto. Kaminaq. Vamos a ver el Muñeco (ca). Ala’s . La muñeca se
muerto a la orilla del camino. Jo’ ve muy bonita. Ri Ala’s choom
jeqila’ pe ri kaminaaq chi’ b’ee. kilitajik.
Mugre. Tz’il. El maestro etás Municipalidad. Kab’ilto. Estoy en
mugriento. Lik tz’il ri ajk’utunel. la municipaliady. In k’o pa
Mujer. Ixoq. ¿Señora, de dónde kab’ilto.
viene? Ixoq pa kape wi laa. Murciélago. Sootz’. Chupa sangre
Mujeres. Ixoqiib' . ¿Señoras, a la murciélago. Ri sootz’ kutij kiik’.
dónde van? Ixoqiib’, pa ke’ek wi Músico. Ajq’ojoom. El músico baila.
alaq. Kaxajaw ri ajq’ojoom.
Muñeca de la mano. Qulq’ab. La
muñeca de la mano está cansado.
Xkosik ri qulq’ab’.

7
$

151
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 151 25/08/2016, 14:25

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
N
Nacer. Alaxik. Nació el niño. Ri jela’ pacha’ ri uxaq saq’u.
ak’aa xalaxik. No es. Etaj. Yo compré lo que no es.
Nacido. Awaas. El niño tiene un Ri’ in xinloq’ ri na etaj.
nacido en el hombro. K’o juun
No está dicho. B’i’im taj. No está
awaas che ruteleb’ ri k’oom.
dicho en donde se va a colocar la
Nacimiento. Alaxib’al. Nombre de cama. Ri ch’aat na b’i’iim taj pa
nacimiento. Re alaxib’al b’i’aaj. kaya’ wi.
Nadar. Muxanik. El joven sabe No hay. Jintaj. Mamá yo quiero
nadar. Kuriq muxanik ri juun alaa. tortillas y no hay. Nan ri’ in kwaaj
Nahual del agua. Imox. El agua se nuwaa jay jintaj.
pide al nahual del agua. Chwach ri No pesa. Yotzo’tz. La carga no pesa.
imox katz’onox ri yaa’. Xa yotzo’tz ri eqaa’n.
Nariz. Tza’m. Mi nariz está tapado. No. Ja’i. Don Hermenegildo no se
Tz’apil ri nutza’m. va. Ri achi Ji’l ja’i na ke’ek taj.
Nativo. Ajchiqawach. El nativo de No. Ji’i’. No se fue. Ji’i’na xe’taj.
un pueblo. Ri ajchiqawach re ri
jun tinamit. Noche, obscuro. Equ’m. El camino
está muy obscuro. Lik equ’m ri b’ee.
Negro. Eq. La vaca esa negra. Eq rij
ri chikop. Noche. Chaq’ab’. En la noche todos
dormimos. Ri chaq’ab’ qonoje
Negros (as). Eqaab’. Las personas kojwarik.
negras. Ri eqaab’ winaq.
Nombre. B’i’. Doña Petronila y don
Nene. Ak’aa. La nena se quedó en
Andrés le pusieron nombre a su
casa. K’o kan chwa jaa ri ak’aa.
hijo. Ri ixoq Ni’l jay ri achi Rix
Nido. Sook. El nido de la ardilla es xkikoj ub’i’ ri kaal.
grande. Ri usook ri kuuk nim.
Nopal. Ch’uuj. El nopal abunda
7 Nijagua. Tz’okon. Parecido a la hoja mucho en los cerros. Ri ch’uuj lik
% de guineo es la nijagua. Ri tz’okon kuya chwa taq juyub’.

Vocabulario Achi 2016.pmd 152 25/08/2016, 14:25

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Nube. Suutz’. La nube se levanta en Nuestras cosas. B’itaq qe. Tenemos
los bosques. Chupa taq ri chee’ muchas cosas aquí mamá. Lik k’o
kayakataj wi ri sutz’. b’itaq qe wara nan.
Nublado. Eqmuuj. Hoy muynublado. Nueve. B’elejeb’. Trabajan nueve
Lik eqmuuj waq’iij. hombres. E b’elejeb’ ri achijaab’
Nuestra hermana. Qanaab’. Nuestra kechakunik.
hermana está enferma. Yawaa’ ri Nuevo. K’aak’. Son nuevos mis
qanaab’. caites. K’ak’ ri nuxajab’.

7
&

153
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 153 25/08/2016, 14:25

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
O
Obediente. Nimaneel. Un Ofrecer. B’i’tisinik, sujunik. El
engrandecedor se necesita. ofrecimiento de nuestro padre. Ri
Chirajawaxik juun nimarisaneel. b’i’tisinik re ri qaqaaw.
Obligatorio. Ka’anik. El pago es Ofrecido. B’i’tisiim, sujuun. e mi
obligatoriedad. Chirajawaxik cerdo me lo han ofrecido. E wa
ka’aniik ri tojonik. ralko waaq xa b’i’tisiim, sujuun
chwe.
Obscuridad. Equ’maal. Se fue en la
obscuridad lo que hicimos. Xe’ek Oído externo. Chirij xkinaaj.
chi equ’maal tziij ri xqa’ano. Medicina del oído externo. Re
chirij xkinaj ri kunab’al.
Observador. Iloneel. Es observadora
de las mujeres embarazadas. Oído. Tanib’al. Todos tenemos
Iloneel tzu’neel ke ri ixoqiib’ rax oído. Qonoje k’o qatanib’al.
kiwi´. Oír. Ta’ik. Primero hay que oír.
Ochenta. Kajwinaq. La señora Qata’ naa nab’e.
Catalina pide ochenta quetzales por Oler. Siqonik. La medicina se
su güipil usada. Ri ixoq Lin puede oler. Utz re siqik ri
kutz’onoj kajwinaq umeyo che ri kunab’al.
upo’t jalib’al.
Olfato. Siqb’al. Tiene olfato el
Ocho. Wajxaqiib’. Trabajan ocho perro. Ri tz’i’ k’o usiqib’al.
hombres. E wajxaqiib’ ri achijaab’ Oloroso. Sib’ib’. La flor está bien
kechakunik. oloroso. Lik kasib’ib’ ri kotz’iij.
Ocupado. Chapachoj. Don Tomás Olote. Pi’q. Son grandes los olotes.
está muy ocupado. Ri achi Max lik Ri pi’q lik nimaa’q.
chapachoj.
Ombligo. Xmut. Se sanó el ombligo.
Ocupar. Ch’uqeej. Ayer llegó el Xk’ochoj ri xmut.
hombre a ocupar su cargo.
7 Xuch’uqeej rupataan ri achi Once. Julajuuj. Ladran once perros.
/ iwiir. Julajuuj tz’i’ ketyonik.

Vocabulario Achi 2016.pmd 154 25/08/2016, 14:25

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Oportunidad. Xalooq’. Cuando hay Originario de lugar lejano. Aj naj.
trabajo es oportunidad. Ri chaak Doña Magdalena viene de lejos. Ri
lik xa loq’ wa echiri’ k’olik. ixoq Len aj naj.
Oportunidades y garantía. Orina. Chuluuj. El perro se orinó en
Kaq’alajin juna loq’oxik. Nos donde estabas sentado. Xu’an kan
vamos si hay oportunidades y uchuul ri tz’i’ pa xat-tz’uyi’ wi.
garantía de trabajo. Echiri’ Oro. Q’ana pwaaq. El arte t es de or
kaq’alajin juna loq’oxik re chaak . Ri sansilo re q’anapwaaq.
koj ek.
Oscuro. Q’equu’m, eq-oj. La noche
Orden. Chola’j. En orden están las está oscura. Q’equu’m ri aq’ab’.
casas del pueblo. Taq ri jaa re ri
tinamit chi chola’j o’nom. Otra vez. Jumul chik. Estábamos
ordenando otra vez. Jumul chik
Ordenar. Unuk’ik. Un gran trabajo kojtajin chi unuk’iik.
se va a ordenar. Kajeqer unuk’ik’
jun nimalaj chaak. Ovalado. Jutz’ujiik. La tabla es de
punta ovalada. Xa jutz’ujiik
Ordeñar. Yitz’onik . El home se va a rutza’m ri tz’alaam.
ordeñe. Rachi ke’ek pa yitz’onik.
Oveja. B’exex. El pelo de la oveja es
Oreja. Xikin, xikinaaj. El perro tiene para hacer chamarras. Ri rismaal
oreja. K’o uxikin ri tz’ii’. ri b’exex re mankax.

7
(

155
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 155 25/08/2016, 14:25

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
P
Padre. Qaaw. Padre nuestro del cielo Ri ixpumuuy lik choom ri uqul che
y de la tierra. Qaqaaw chila’ ri b’iix.
chikaaj chwachuleew. Paloma. Palomax. La paloma canta.
Pagado. Tojoom. Ya está pagado el Kab’ixon ri palomax.
trabajo. Ri chaak tojoom chi Paludismo. Raxteew. El zancudo
kanoq. provoca paludismo. Kaki’an
Pago. Ajil. El trabajo tiene pago. K’o raxtew ri xaan.
ajiil che ri chak. Pantalón. Wexaaj. Los hombres se
Paja. K’im. La paja sirve para quemar ponen el pantalón. Wexaj e ri
jarros. Ri k’im re porob’al xaro. kakikoj ri achijab’.
Pájaro carpintero. Ch’ejeb’. El Papagayo. Kaqix. El papagayo
pájaro carpintero hace agujero en aprendió a hablar. Ri tz’ikin kaqix
el árbol. Ri ch’ejeb’ kuwor upa xumaj kach’awik.
chee’. Papel. Wuuj. El papel es blanco.
Pájaro. Tz’ikin. El pájaro está Saaq ri wuuj.
volando. Kaxik’ik’ ri tz’ikin. Par. Mola’j. Un par de canastos.
Palabra, hablar. Ch’a’teem. Hay Juun mola’j ri chakach.
muchas palabras que no las Para. Cha’, re. Para que aprende
decimos. Lik k’o ch’a’teem na tiene dedicarse. Cha’ kumajo
kaqach’a’teb’eej taj. kutijoj na riib’.
Palmera. Tut chee’. Hay palmera en Parado. Chakal. La mesa está
las orillas del mar. Chuchii’ri plow parado. Chakal ri mexa.
k’o ri tut chee’.
Parar. Tak’alik.. A los niños les
Palo jiote. Maliche’. Hay palojiote enseñan como pararse. Ri
en tierra caliente. Chi meq’in ak’alaab’ kakik’ut ri choom
juyub’ k’o maliche’. tak’aleem, .
7 Paloma cantora. Ixpumuuy. La
) Parentesco. Chuux. Qué es de ti la
paloma cantora canta muy bonito. muchacha. Sa’ chuux chawe ri alii.

Vocabulario Achi 2016.pmd 156 25/08/2016, 14:25

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Párpados. Rij wachaaj. Los párpados che ri uwa k’u’xaj.
del niño. Ri rij wachaaj re ri k’o’m. Pedazo, mitad. Ch’aqaap. Quieres
Parte. Peroom. Partieron la tierra. un pedazo de corte. Kawaaj
Xper upa ri ulew. ch’aqapa awuuq.
Partir. Peronik. Don Julio está Pegadizo. Tz’akatz’oj, k’eek’. Está
partiendo la leña. Ri achi j’ul pegadizo el lodo. Ri xoq’ol lik
kuper upa ri sii’. tz’akatz’oj.
Pasado mañana. Kab’iij. Viene Pegado, golpeado. Ch’ayoom. Le han
pasado mañana. Kab’iij kak’unik. pegada a la señora está muy
Pasajero, de paso. Ik’oweel.. Él está lastimada. Ch’ayoom ri ixoq lik
de paso en el pueblo. Rire xa k’ax u’anoom.
ik’oweel pa tinamit. Pegado. Nak’oom, tzakakik. Está
Pasar. Ik’owik, q’axik. Yo pasaré pegado el papel en la puerta. Che
por la casa. Ri’ in xa kinik’ow ri uchii’ jaa nak’oom wi ri wuuj.
chwa jaa. Pegajoso. Lak’an. La brea es
Pasear. Malakateem, malakatik. pegajoao. Lak’an ri q’ool.
Mañana nos vamos al paseo. Pegar. Ch’ayanik. A ti te gusta
Chweeq koj ek pa malkateem. pegar. Ri’ at lik kawaaj ri
Paterna. Saan. Es de paterna. Re si katch’ayanik.
saan. Peine. Xiyab’. El peine es para
Pato. Xpun. El pato es para comer. peinar el cabello. Ri xiyab’ re
Ri xpun utz re katijik. xiyib’al wi’aaj.
Patojos, niños (as). K’o’maab’. Los Pelado. Ch’oloom. Antes de coser
niños de doña Francisca son el pollo hay que desplumarlo.
pequeños todavía. Lik k’a e Kach’ol riij ri ak’ nab’ee echiri’
ch’uti’q ri k’o’maab’ re ixoq katzakik.
Paran. Pelar. Ch’olonik. Yo voy a pelar el
Paz. Utziil. La paz está entre güisquil. Ri’ in kinch’ol riij ri
nosotros. K’o ri utziil chiqaxo’l. ch’imaa’.
Pecador. Ajmak. Yo soy pecador. Ri’ Pelar. Solonik. Se puede quitar la
in in ajmaak. cáscara del güisquil. Ri ch’ima’
Pecho. K’u’xaj. Dolor de pecho. k’ix utz kasol riij.
K’ax ruwa k’u’xaj. Peleador. Ch’ayaneel. El niño es
muy peleador. Lik ch’ayaneel ri 8
Pecho. Uwa k’u’xaj, k’u’xaj. En el =
pecho hay un dolor. K’o juun k’ax k’o’m.

157
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 157 25/08/2016, 14:25

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Pelear. Ch’a’ojinik. Los hombres Perico. K’el. El perico come maíz.
están peleando. Ri achijaab’ Kutij ixiim ri k’el.
kech’o’jinik. Perro. Tz’ii’. Perro nombre de un
Pellizcar, rasguñar. K’etonik. El día del calendario maya. Tz’ii’ b’iaj
gato está pellizcando a los niños. re juun q’ii re ri cholq’iij mayab’.
Ri me’s keb’uk’et ri ak’alaab’. Persona. Winaq. Persona adulta.
Pelo. Is, ismaal. Es muy blanco éste Winaaq achi chik.
pelo. E wa is lik saq chik. Pesado. Aal. La carga es pesada. Lik
Pena, tristeza. B’iis. No tengo pena aal ri eqa’n.
de eso. Laa’ jinta b’iis che. Pescado. Kar. Entre el agua está el
Penitencia. Xukuleem. Q’iij re pescado. Ri kaar re upa yaa’.
xukuleem chwach qaqaw. Pescador. Ajkar. La red es del
Pensado. Ch’ob’oom. Yo he pensado pescador. Ri k’aat re ajkar.
ya qué iré a hacer mañana. Pestaña. Ismaal wach. Mis pestañas
Nuch’ob’oom chi ri’ in sa’ ri son grandes. Lik nimaq ri rismal
kan’an chwe’q. nuwach.
Pensador, analizador. Ch’ob’oneel.
El hombre todo lo piensa. Lik Petate. Poop. El petate es nuevo. Ri
ch’ob’oneel ri achi re ronoje. pooq lik k’asaq.
Pensativo. Ch’ob’onik. Esta en Petatero. Ajpoop. Don Manuel es
pensativo aquel hombre. La juun petatero. Ajpoop ri achi Wel.
achi k’o pa ch’ob’onik. Petronila. Ni’l. Petronila está
Pequeño. Ch’uti’n. Pich’. Es pequeño jugando. Ri i Ni’l ketz’anik.
el guacal. Ri tzima xa ch’uti’n. Pica, picante. Jam, poqoo. El chile
Perdedor. Jamaneel. El niño es que está en el canasto no pica. Ri
perdedor. Ri ralko alaa jamineel. iik k’o pa chakach na jam, poqoon
taj.
Perdido. Jamoom. Don Cecilio
perdió su siembra. Ri achi Sil Picante. Poqon. La cal es picante.
xujam ri utiko’n. Lik poqoon ri chuun.
Perdido. Sachinaaq. El pollo está Picazón, comezón. K’aqat. La
perdido. Sachinaaq ri ak’. picazón que causa el grano. Lik
Pereza, haraganería. K’ayooj. Doña k’aqat uwach ri ch’a’k.
Catalina tiene mucha pereza por la Picazón. Tzak’ak’k. El mosote da
8 enfermedad. Ri ixoq Lin lik picazón Ri tzakam aq’ees lik
1
kuk’ayo ruma ri yab’iil. katzak’ak’ik.

158
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 158 25/08/2016, 14:25

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Pie, horcón de madera. Aqan. El para escarbar tierra es nueva. Ri
horcón de la casa es muy grueso. k’otb’al uleew k’asaq.
Lik nim upaa ri raqan jaa. Piojo. Uk’. En el cabello hay piojo.
Piedra de moler. Kaa’. La piedra es K’o uk’ pa ri wi’aj.
para moler el nixtamal. Ri kaa’ re Pisar, machucar. Yiq’iyonik. Toda
chaqb’al tzi. la milpa lo machucaron. Ri ab’iix
Piedra. Ab’aj. La piedra está en la xki yii’ya’ ronoje.
tierra. Ri ab’aj k’o pa uleew. Pita de telar. K’alab’. Para tejer sirve
Piel. Tz’umaal. De la piel de marrano la pita telar. Ri k’alab’ kajawaxik
se hace chicharrón. Ka’an cok’ok re kemanik.
che ri utz’umaal aaq. Pleito. Oyowaal. Dentro de ello hay
Pierna. Aa’. Me duele mucho la pleito. K’o oyowaal chikixo’l rike.
pierna Lik k’ax ri waa. Poco. Tz’iit. Hay solo un poco de
Pijuy. Ch’iku’y. El pijuy es de color agua. Xa jutz’iit yaa’ k’olik.
negro. Ri ch’iku’y eq riij. Podar. Ch’upix. El árbol se le puede
Piña. Matzati’. La piña tiene podar la punta. Kach’upiix rutza’m
bastante jugo. Ri matzati’ lik k’o ri chee’.
uwa’a. Pollito. Wi’ch’. Nuestro pollito. Ri
qawich’.
Pinabete. Saqchaj. El pinabete no
es muy duro. Lik na kotaj ri Poner. Kojik. Ponga cuatro matas
saqchaj. de café ahí. Chakojo kajib’ raqan
kape chiri’.
Pino. Chaj. El pino es para casa. Ri
chaj re jaa. Por aquí. Jewa’. Por aquí se fue el
coyote. Jewa’ x’eek wi ri utiiw.
Pinol. K’aj. Para caféy comida sirveel
pinol. Ri k’aj utz rekapeyeyb’iq’b’al. Por eso. Uma ri’. Por eso hay que
hablar. Uma ri’che k’o chaweem.
Piñón. Sikilte’. El piñón es bueno
para medicina. Utz re kunab’al ri Por favor. Ana utziil. Que se venga
sikilte’. por favor mañana. Ana utziil peta
chweq.
Pintar. Tzu’nib’al. La ca lo vamos a
pintar. Kaa koj tzu’nib’alil che ri Por la mañana. Aniim, wee’taan.
jaa. Trabajamos por la mañana.
Kojchakun aniim.
Pinto. Xepxoj. El frijol es pinto. Por qué. Cha’taj, b’iche. ¿Por qué te
Xepxoj upa ri kinaq’. 8
fuiste al puebl?. Cha’taj xat-ek pa 2
Piocha. K’otb’al uleew. La piocha tinamit.

159
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 159 25/08/2016, 14:25

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Por qué, cómo. Su’b’ee. Por qué se achi xub’iy puleew.
murió. Su’b’ee xkamik. Préstamo, polilla. Chaq’i’m. El palo
Por su parte. Jek’ula’. Su actitud grande tiene polilla. K’o chaq’i’m
comienza por su parte. Jek’ula’ che ri nimalaj chee’.
kujeq ru’ano’n. Prestar. Chiq’imanik. Hágame favor
Por ti. Awuma, awumal. Por ti me de prestarme su morral. Ma’an ko
fui. Awuma, awumaal ri’ at laa ri’ kinchiq’imaaj wa teb’ laa.
xinb’eek. Primera limpia con azadón. Aq’eer.
Por. Ruma. Se hizo por él. Ruma Los mozos están haciendo la
rire xutzirik. primera limpia. Ketajin pa aq’eer
Pozo. K’owa’. En la orilla del río hay ri mokoom.
un pozo. K’o juun k’oowa’ Primero. Nab’ee. El hombre es
chuchii’ ri raqana’. primero Nab’ee ri achi.
Precio. Rajil. El precio de nuestro Principiante. Jeqoneel. La
güipil. Ri rajil ri qapo’t. muchacha es la principiante del
Predicador. Ajtziij. El predicador de trabajo. Ri alii e jeqoneel re ri
la palabra. Ri ajtziij che ri chaak.
ch’a’teem. Promover. Usilib’isaxiik. Los
Pregonero. Ajsik’. Está caminando trabajos quiere promover. Karaj
el pregonero. Ri ajsik’ kab’inik. usilib’isaxiik taq ri chaak.
Preguntar. Tz’onob’enik. Los niños Pronto. Taan. Don Juan ven pronto.
preguntan. Ri ak’alaab’ kaki’an Achi Wan taan.
tz’onob’enik. Puente. Ik’owib’al. El puente sobre
Prensador de hilo. Kemab’. Mi el río es grande. Lik niim ri
prensador ed hilo es muy liso. Ri ik’owib’l chwi ri yaa’.
nukemab’ lik suluy. Puerco espín. K’ixawuuch’. En la
Preocupar. K’atatik, k’acherik. montaña se encontró un pueco
Mucha preocupación por nosotros. espín. Xriqitaj juun k’ixawuuch’
Xaqi kak’atat alaq chiqe. chupa ri k’achee’laj.
Presionado. B’iyoom. El árbol está Puesto. Kojoom. Ya solo he puesto
presionado por la piedra. Ri chee’ mis dientes. Ri’ in xa nukojoom chi
b’iyital ruma ri ab’aj. ri wee’.
Presionar. B’iyonik. El palo que cayó Pulga. K’aq. La pulga chupa la
8 sobre el hombre lo presionó hasta sangre. Ri k’aq kutz’ub’ ri kik’.
3
al suelo. Ri chee’ xtzaq lo chwi Puñado. Mooq’. Un puñado de

160
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 160 25/08/2016, 14:25

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
frijoles se dio. Xya’ jumooq’ Purulense. Aj Purula’. Mi mamá es
kinaq’. purulense. Ri nuchuu aj Purula’.
Puntiagudo. Jisi’s, jisijik. El árbol Puyar. Toq’onik. El palo me puyó el
de pino es muy puntiagudo. Lik ojo. Ri chee’ xutooq’ ri nuwach.
jisi’s utza’m ri richaj.

8
4

161
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 161 25/08/2016, 14:25

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Q
Qué cosas. B’ichisa’ch. Esta es la Pacha’ na jinta jilowiik ruk’ ri
cosa que entró en mi pie. E wa’ ri ya’b’iil qak’u’ qib’.
b’ichisa’ch xok pa waqan. Quemado. K’atinaq. El cerro está
Que el presente. Ek’uwa’. Que el quemado. K’atinaq uwach ri
presente es quién lo va a arreglar. juyuub’.
Ek’u wa’ wa kayijb’an re. Quemador. K’ataneel. Aquella
Que se habla. Kach’ateb’exiik. medicina quemó mi cara. Ri jun
Todos los idiomas que se habla en kunab’al xuk’at ri nupalaj.
Guatemala. Ronoje ri ch’a’teem Quemar. Poronik, kiq’onik. Los
kach’a’tib’exiik pa ri Paxil. hombresestánquemandotejas. Ketajin
Que viene. Petenaq . Los idiomas ri achijaab’ chi uporoxiik ri xoot.
que provienen de los antiguos. Quequeste. Tuup. Las hojas del
Ch’a’teem petenaq lo ojeer. quequeste es sabroso con pepita de
Qué. Sa’, sa’ch. Qué es lo que dices. ayote. Ri uxaaq tuup ruuk’ ub’aq’
Sa’ ri’ kab’iij. k’uum lik qus.
Quebrantado. Purupu’nik. El maíz Querer, amar. Ajawanik. Yo te
solo está quebrantado. Xa quiero con todo mi corazón. Ri’ in
purupu’m uwi ri ixiim. katwaaj ruuk’ ronoje nuk’u’x.
Quebrantar. Waqoom. El buche es Quién es. China la’. Quién es la
solo para quebrantar. Xa waqoom señora. China la’ li’xoq.
uwi ri b’uch. Quién. Chinoq. Quién será este
Quebrar. Paxinik, q’eptajik. La olla hombre. China wa achi.
lo quebró. Xupaxiij ri xuun. Quiero. Kwaaj. Yo quiero una
Quedar. Kanajik. Aquí te vas a tortilla. Ri’ in kwaaj jun nuwaa’.
quedar con tu mamá. Ri’ at Quijada. Kakatee’. La quijada es el
katkanaj wara ruk’ ri achuu. lugar donde están puestos los
8 Quejarse. Jilowiik. Cuidémonos dientes. Ri kakatee’ uk’olib’al ri
5
para no quejarse de la enfermedad. b’aaq re ri qee’.

Vocabulario Achi 2016.pmd 162 25/08/2016, 14:25

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Quince. Kajlajuuj. Están trabajando Quítate. Loq. De mi camino quítate.
quince patojos. Kechakun Loq chupa ri nub’ee.
wo’lajuuj ak’alaab’. Quitatiempo. B’ayb’onik. Es muy
Quinto. Uro’iil. Hasta el quinto día quitatiempo el niño. Ri k’o’m lik
se va. Ke’ek k’apa uro’iil q’iij. kab’ayb’onik.
Quirambo. Oqoob’. Grandes árboles
es el quirambo. Ri oqob’ lik
nimaaq chee’.

8
6

163
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 163 25/08/2016, 14:25

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
R
Racimo. Chuya’j. El tomate está por rebalsando. Kapulputik ri yaa’.
racimo. Chi chuya’j o’onoom ri Recibido. K’amoom. A mí me han
pix. recibido bie el i trabajo. Ri’ in
Racimo. Juchuyaaj, juchuuy, kik’amoom chi utz ri nuchaak.
jukub’aaj. Aquí hay un racimo de Recibir. K’amik. Voy a recibir lo que
guineo. K’o jukub’aaj saq’u wara. es de mi abuelo. Kink’am b’i ri re
Radio. Ch’iich’ tayb’al. La radio es ri numaam.
para las noticias. Ri ch’iich’ Reclamar. Ch’o’jinik. Lo bueno que
tayb’al re eta’manik. se está haciendo se puede reclamar.
Raíz. Etz’eyaaq, raa’. La raíz del Ka’an ch’o’jinik che ri utz
árbol es muy dura. Ri etz’eyaaq ri katajinik.
chee’ lik ko.
Recomendación. Pixab’anik. Se
Rama. Uq’ab’. Las ramas de los hizo una recomendación. K’o juun
árboles son grandes. Ri uq’ab’ taq pixib’anik x’anik.
ri chee’ lik nima’q.
Recomendar. Oqxanik. Voy a
Rana. Tuutz’. La rana es del río. Ri recomendar mi carga. Kin oqxa’nij
tuutz’ re pa raqana’. kan la weqa’n.
Rascar. Rakrotik. El perro está Recordado. Kuxtaam. A mi no me
rascando. Karakrotik ri tz’ii’. recordaron llevar dinero. Na
Raspar. Josonik. La tierra para el xkuxtax chwe ri’ in na xik’am ta
tomate lo vamos a raspar. Kaqa’an ub’i ri numeryo.
josonik che ri rulewa ri piix. Recordador. Kuxtaneel. Doña
Ratón. Ch’oo. El maíz lo come el Sebastiana recuerda bien a sus
ratón. Ri ch’oo kutij rixiim. padres. Ri ixoq b’ox lik kuxtaneel
Rayador. Juch’uneel. Tú vas a rayar chi ke ri uchuu uqaaw.
el papel. Ri’ at kajuch’ uwach ri Recordar, acordar. Kuxtanik.
8 wuuj. Ustedes le recordarán a su padre
7
Rebalsar. Pulputik. El agua está para se lleve la leña. Ri’ ix

Vocabulario Achi 2016.pmd 164 25/08/2016, 14:25

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
kikuxtaaj che ri uqaaw kuk’am b’i Regalar. Kochi’inik. Mi padre me
ri sii’. regalo ropa. Ri nuq’uu laa’
Recordar. Kuxtab’al . De lo antiguo kochi’inik re nuqaaw.
hay memoria histórica. K’o kan jun Regañar. K’ana’n, yajanik,. Le
kuxtab’al tziij re ojeer. gusta regañar. Lik xaqi k’ana’n.
Recordar. Kuxtaxik. En la reunión Regaño. Yaaj. Algunas veces se hace
hay que recordarlo. Karaj regaño. Ri yaaj xa jutaqlaj
ukuxtaxik pa ri molob’al ib’. ka’anik.
Recto. Jusuuk’. El camino es recto. Regar (cosas). Kichonik. Los niños
Jusuuk’ ri b’ee. regaron los frijoles en el suelo. Ri
ak’alaab’ xkikichij b’i kinaq pa
Recuperar. Na kasach taj. Para uleew.
recuperar los idiomas. Ri ch’a’teem
na kasach taj. Regar. Ja’nik, joperok. El patojo
riega la flor. Ri k’oom kaja’nik.
Red. K’aat. La red es para las
mazorcas. Ri k’aat re jal. Regresar. Tzelejik. Yo voy a
regresar. Ri in kintzelej loq.
Redondeadas. B’olob’aq. Los hierros
redondeados. B’olob’aq taq upa Reír. Tze’nik. Mi mamá se ríe.
ri ch’ich’. Katze’n ri nuchuu.
Relámpago. Yok’liniik. Hay mucho
Redondo. Sirisik, ketekik. La panela
relámpago. Lik kayok’liniik.
de dulce es redonda. Ka’an sirisik
che ri pera’j kab’. Relumbra. Yok’yotik. El cielo como
relumbra. Kayok’oyotik ri kaaj.
Refacción. Koleeb’. Todos los días
hay refacción. K’o koleeb’ ronoje Remendado. K’ojoom. Ya solo tengo
q’iij. remendada mi escudilla. Xa
nuk’ojoom chi ri nulaaq.
Refuerzo. Kowiil. La casa tiene
refuerzo. Kojoom ukowiil ri jaa. Remendador. K’ojoneel. Doña
Genara está remendando tu blusa.
Regadío, vega. K’ama’. Tengo un Ri ixoq Na’y katajin chi uk’ojoxiik
poco de regadío para sembrar milpa. ri akamixaa’.
K’o jub’i’q’ nuk’amaa’ re ab’iix.
Remendar. K’ojonik. Yo remiendo
Regado. Ja’aam, kichoom. La mi ropa. Kank’ojoj ri uq.
siembra fue regada ayer. Iwiir ja’am
la tiko’n. Remiendo (pedazo de tela).
K’ojob’al. Tu mamá buscó un
Regador. Kichoneel. El regador de remiendo para tu ropa. Ri achuu 8
8
maíz. Ri kichoneel re ixiim. xutzukuj k’ojob’al che ri a’uuq’.

165
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 165 25/08/2016, 14:25

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Remolino. Kaqsikitun, kaqsuut. El Retorcer, retorcijón de estómago).
remolino lo levantó y se llevó un K’etetik. A mí me retuerce mucho
güipil. Xk’un jun kaqsikitun el estómago. Ri’ in lik kak’etet ri
xuk’am b’i ri jun po’t. nupaa.
Repartidor. Jachaneel. Don Julio Retorno. Tzelejeem. Que tenga un
repartió. Ri achi Ju’l xjachan. buen retorno. K’ola juun
Reposado. Chemeelik. El agua está utzelejeem chi utzil.
reposando en donde se aguarda. Rey, reina. Ajawaal. El rey está
Chupa ruk’olb’al chemeel wi ri sonriendo. Ri ajawaal ketze’nik.
yaa’. Rico. B’eyoom. Don Guadalupe es
Reproducir. Alanik. La perra rico. Lik b’eyoom ri achi Lu’p.
reproduce. Ri tz’i’ kalanik. Rimero. Juchaqaaj. Un rimero de
Resbalar. Jilijob’ik. Mi papá se tortilla. Ri waa xa juchaqaaj.
resbaló. Xjilijob’ri nuqaaw. Riqueza. B’eyomaal. Muchas
Resbaloso. Jolojoj, piliin. El camino riquezas tiene la tierra. Ri juyub’
está muy resbaloso. Lik jolojoj ri taq’aaj lik k’o ub’eyomaal.
b’ee. Robado. Eleq’aam. El niño le han
Resembrar. Awab’enik, awab’al. robado de su mamá. Ri k’o’m
Hay que resembrar el frijol. eleq’aam lo che ri uchuu.
Kawab’ex upaa ri kinaq’. Robar. Eleq’anik. Las personas les
Respete. Loq’nimaxiik. El respeto gusta robar. Ri winaq lik kakaaj
todos debemos de tener. Qonoje keb’eleq’anik.
utz k’o qa loq’nimaxiik. Robusto. Mach’amoj. El joven es
Respiración. Uxlaab’. Mi bien robusto. Lik mach’amoj ri jun
respiración es caliente. Ri ala.
wuxlaab’ k’atan. Rodando. Walqo’t. El trozo se vino
Respiración. Uxlab’. No se rodando. Kawolqo’t ri chee’ nim
suspende la respiración. Ri uxlab’ upa.
nakatani’ taj. Rodando. Wolqo’tik . El trozo se vino
Retoño. Utux. El retoño de la naranja rodando. Kawolqo’t ri chee’ nim
está bonito. Choom ri utuux ri upa.
aranxex. Rodear. Sotolik. La señora rodea
Retoños. Tuux. Ya le salieron la canasta para gallina clueca Ri
8 retoños al tronco. Ri kuta’m k’o ixoq kusot uchii’ ri chakach re
9 utuux. ri t’uq.

166
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 166 25/08/2016, 14:25

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Rodilla. Ch’eek. Me duele la rodilla. Romper. Rich’rob’ik. La tela se
Ri nuch’eek k’ax. rompió. Ri k’uul xrich’rob’ik.
Rojizo. Kaqkoj. Mi güipil se mira Ronco. Jaas. La señora esta muy
muy rojizo. Ri nupo’t lik kaqkoj ronca. Ri juun ixoq lik jaas luu’
katzu’nik. ja’j.
Rollizo. B’olob’ik. Las varas que hay Ronrón. Ixmoliin. El ronrón de
son rollizos. B’olob’ik taq ri b’ara invierno. Ri ixmoliin re q’alaj.
k’olik. Rosado. Lu’x. El hilo rosado. Lik
Romper (tierra) pelar (pepita). lu’x ri chiij.
Poch’onik. Seestárompiendolatierra. Rueda. Kete’t. La rueda grande está
Esá pelando pepita la señora. Ri en el patio. Ri nimalaj kete’t k’o
uleew ka’an poch’onik Ri ixoq chwa jaa.
kupoch’ ub’aq’ k’uum.
Romper. Rich’inik. Se rompió el
trapo. Xrich’rob’ ri k’uul.

8
0

167
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 167 25/08/2016, 14:25

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
S
Sabor desagradable. Xeex. El monte Salida. Eleb’al. Tiene salida el que
verde tiene un sabor desagradable. circulado. Ri sutuum uchii’ k’o
Lik xeex ri rax aq’es. eleb’al.
Sabroso. Qus. Está sabroso el pinol. Salir. Elik. Yo quiero salir. Ri’ in
Ri k’aj lik quus. kwaaj kinel b’i.
Sacado, quitado. Esaam. La tortilla Saliva. K’axaj. La saliva es mucho.
es sacada del maíz. Ri wa esaam Lik k’i ri k’axaj.
che ri ixiim. Salta monte. Saak’. De color verde
Sacar. Esanik. Aquí hay uno que es el saltamonte. Raj riij ri saak’.
saca muela. K’o jun esaneel e’yaaj Saltador. Ch’ok-lisaneel. El sapo es
wara. saltador. Ch’ok-lisaneel ri ukuk.
Sacerdote maya. Ajq’iij. El sacerdote Saltar, brincar. Ch’ok-linik. El
maya tiene idea. Ri ajq’iij k’o caballo salta en el camino.
uch’ob’enik. Kach’ok-lin ri keej pa ri b’ee.
Sacudir. Jab’ij, pu’unik. La mujer Saludar. Ch’ab’enik. Los abuelos
sacude su poncho. Ri ixoq se les va a saludar. Ka’an
kujab’iij ruma mankax. ch’ab’enik chike ri qati’
Sagradas. Loq’olaaj. Las piedras qamaam.
sagradas. Ri loq’olaaj taq San miguelense. Aj Samyeel
ab’aaj. Chikaaj. Soy de San Miguel. Ri’
Sal. Atz’aam. La sal es para comer. in in aj Samyeel Chikaaj.
Ri atz’aam re katijik. Sanar, curar. Kunanik. Aquella
Salado. Tzatzoj. Está salado la medicina para el dolor de cabeza es
comi da . Ri b’ i q ’ b’ al l i k muy buena. Lik kunan ri jun
tzatzoj. kunab’al re kax jolomaaj.
Salamateco. Aj tz’alama’. Doña Sangre. Kik’. Mi papá le salió en su
8 Juana es de Salamá. Ri ixoq Wa’n mano. Xel kik’ che ri uq’ab’ ri
!
aj Tz’alama’. nuqaaw.

Vocabulario Achi 2016.pmd 168 25/08/2016, 14:25

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Sapillo. Ixpeq. El sapillo vive en el Hay que sembrar buena semilla.
agua. Ri ixpeq re upaa ya’. Chomilaj ijaa’ katikik.
Sapo. Ukuk, xpeq. El sapo está en el Semilla. Ija' . La semilla de ayote
agua. Ri ukuk k’o pa ya’. es bueno sembrar. Ri ija’k’uum utz
Sartén. Xaltiin. Tú sartén es para katikik.
los frijoles molidos. Ri axaltiin re Señal, lunar, cicatriz. Etaliil, etaal.
kinaq’ kok’iim. El lunar que tengo en la cara. Ri
Sastre. Ajt’iis. El sastre hace la ropa. etaliil k’o che ri nupalaj.
Ri qaq’uu ku’an ri ajt’iis. Señal. Retalil. Tiene una señal
Sauce. Soq’oos. Lo encontré en el cuando llega. Echiri’ koponik k’o
sauce. Chwa soq’oos xink’ul wi. jun retalil.
Sazón. Ri’j. Ya está sazón la fruta. Sentar. Tz’ulik. En el sentadero está
Ri jiq’ob’al lik ri’ij chi. el abuelo. Ri qamaam tz’ul chwi
rutz’ulib’al.
Se fue. Xe’ek. Hoy se fue al pueblo.
Xe’ek pa tinamit waq’iij. Sentido. Na’tab’al. El trabajo se
hace con un sentido. K’o jujun
Secador. Chaqisaneel. Seca la parte na’tab’al re ri chaak x’anik.
infectada. Kuchaqisaj ri k’ax.
Sentir. Na’ik. Yo siento el dolor. Ri
Secar. Chaqijik. El árbol empezó a in kanna’ ri k’ax.
secarse. Ri chee’ xok lo
uchaqijiik. Séptimo. Uwuqiil. Trabajo hasta el
séptimo día. K’apa uwuqiil q’iij
Seco. Chaqij.. La lleña está bien seca xchakunik.
esta. Ri sii’ lik chaqi’j.
Sepultura. Mukan. La sepultura se
Secretario. Ajtz’iib’. Don Anastacio terminó de excavar. Xk’is uk’otik
es el secretario del grupo. Ri ri mukan.
ajtz’iib’ re mutza’j are achi Ta’s.
Será. Nawii. Quién será ese hombre.
Sed. Chaqi’j chii’. Yo tengo mucha La’ la juun achi china nawii’.
sed. Ri’ in lik k’o chaqi’j chwe.
Servidor. Ch’uquneel. El servidor de
Seis. Waq’iib’. Trabajan seis mis cosas. Ri ch’uquneel re b’i taq
hombres. Kechakun waqiib’ we.
achijaab’.
Servilleta. Su’t. La servilleta es para
Sembrador. Mulul, awanel. El tortilla. Ri su’t re waa.
sembrador sirve para la semilla. Ri
mulul re agawaniknik. Servir, tapar, tener. Ch’uqunik. Yo
trabajé para tapar hoyos. Ri’ in pa 8
Sembrar. Tikonik, tijoneem, awanik. "
ch’uqunik re jul xinchakun wi.

169
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 169 25/08/2016, 14:25

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Servir. Taqo’nik. El señor está de montar es nueva. K’asaq ri
sirviendo en la fiesta. Ku’an ch’okib’al.
taqo’nik ri aachi pa ri nimaq’iij. Sin brillo. Poropoj. Está sin brillo el
Sesenta. Roxwinaq. Trabajan zapato. Poropoj rij ri zapatux.
sesenta hombres. Kechakun Sin sombrero, sin velo, calvo. Ch’o’x.
roxwinaq achijaab’. El hombre está sin sombrero. Ri
Sexto. Uwaqiil. El sexto hombre. Ri achi lik ch’o’x ri ujoloom, jinta
achi uwaqiil. uwi’.
Shuco, ácido (comidadescompuesta). Sobado. Jikoom. Mi abuelita lo sobó
Ch’am. Mis tortillas se con medicina. Ri wati’ ujikoom pa
descompusieron. Lik xu’an ch’am kunab’al.
ri nuwaa.
Sobador. Jikoneel. Doña Martina
Si pues. Ena’uri’, ek’uri’. Si pues soba a las enfermas. Ri ixoq Tin
viene mañana. Ena’uri’ kak’un keb’ujik yawa’iib.
chwaq.
Sobar. Jikonik. El cuerpo que bien
Si. Jee. Si el vino. Jee ire’ xk’unik. se siente al sobar. Lik utz echiri’
Siempre. Xaq eri’. Siempre viene. ka’an jikonik che ri ulewal.
Xaq eri’ kak’unik. Sobrino. Ikaaq’, ikaa’. Mi sobrino
Sierra. Kuxb’al ch’ich’. Es grande está en el camino descansando. Ri
la sierra. Ri kuxb’al ch’ich’ lik wikaaq’, wikaa’ k’o pa b’ee
niim. kuxlanik.
Siete cabrillos. Mo’tz. Los siete Sofocarse. Jiq’ik. Se puede
cabrillos sólo en la noche se vre. sofocarse en la subida. We xjiq’ik
Ri mo’tz xew q’ala chaq’ab’. pa ri paqalik.
Siete. Wuquub’. Hay siete gallinas. Sollozando. Jiq’ijootik. El niño
E wuquub’ ri aak’. pequeño está sollozando. Lik
Siguamonte. Ixb’u’q. Hay un kajiq’ijootin ri ralko k’oo’m.
siguamonte en el barranco y es muy Solo. Yonoolik. Sólo él se ha
grande. K’o jun nimalaj ixb’u’q pa quedado. Xewire yonool kanoq.
siwaam lik nim. Sólos. Tukeel. Ustedes solos se
Silbar. Xub’anik. El niño está fueron. Xekalaq tukeel alaq.
silbando. Ri k’o’m kaxub’anik. Soltar . Tzoqopitajik. El niño soltó
Silbido. Xub’. Un silbido se pego. el hierro. Xutzoqopiij ri ch’iich’
8 Xutzaq lo jun xub’. ri k’o’m.
#
Silla de montar. Ch’okib’al. La silla Somatar. Pach’inik. En la piedra lo

170
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 170 25/08/2016, 14:25

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
somató. Xupach’ij chwach ri Subida. Paqalik. Es grande la
ab’aaj. subida. Ri paqalik lik niim.
Somato. Pach’ij. En la piedra lo Subió. Paqab’a. Lo subi al cerro.
somato. Xupach’iij chwach ri Xupaqab’a chwa ri juyuub’.
ab’aaj. Subir, montar. Aq’anik. El niño está
Sombra. Muu’j. El gran árbol tiene subiendo en el árbol. Kaq’an ri
sombra Ri nimalaaj chee’ k’o k’o’m puwi’ ri chee’.
umuu’j. Subir. Jochonik. La ardía sube en el
Somos. Oj. Nosotros somos iguales. pino. Kajochoon ri kuuk.
Xaqi oj junaam ri oj. Suceder. K’ulumajik. Le puede
Sonido. Tzini’n. Buen sonido tiene suceder algo. Xaqi k’ate’t
la herramienta. Ri ch’ich’ lik kuk’ulmaj juna k’ax.
tzini’n. Sucio. Ch’ul. La taza está sucio. Lik
Sonreír. Katze’tzotik. La señora ch’ul ri laq.
Josefa sonríe. Ri ixooq Se’p Suelto. Tzoqpitajinaq. El cerdo está
katze’tzotik. suelto. Tzoqopiim ri aaq.
Soplar. Xutzu’nik. El aire sopla. Ri Suscrito. Tz’ib’am. Está suscrito el
teew kaxutz’unik. acuerdo. Ri xyijib’axik tz’ib’am
Sordo. T’o’k. Está sordo por el dolor kanoq.
de oído. Ruma ri toq’ta xikin t’o’k. Suspender, terminar. Jolojob’ik,
Sostener, apoyado. Chapayoom . El mayinik. El señor suspendió su
idioma sostiene una cultura. Ri trabajo. Ri achi xujolijxumayij ri
ch’a’teem e chapayoom re ri ano’n. uchaak.
Su nieto. Umaam. Su nieto se lo Suspender. Q’atalik. Vino el
llevó. Xuk’amb’i ri umaam. suspendedor de trabajo. Ri q’atol
Suave. B’uyu’y. La tortilla está suave. chaak xk’unik.
Lik b’uyu’y ri waa. Sustantivo. B'i'aj. El sustantivo
Suave. Loko’k. La tortilla está bien propio. Wi’in ri b'i'aj.
suave. Lik loko’k ri waa.

8
$

171
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 171 25/08/2016, 14:25

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
T
Tabla. Tz’alam. La tabla está ancha. Tapanco. Lajb’al. La casa tien
Niim uwach ri tz’alam. tTapanco. K’o lajb’al che ri jaa.
Tactiquense. Aj Taktik. El es de Tapar. Ch’uq uwii. Se va ha tapar el
Tactíc. Rire aj Taktik. zanjón. Ri nimalaj jul ka ch’uq
Talves. Laj. El talves se va. Rire laj uwii’.
ke’ek. Tapisca. Jach’. La tapisca de milpa.
Tallador. Ajk’oot. El tallador está Ri jach’ re ab’iix.
trabajando. Kachakunik ri ajk’ot. Tapiscador. Tz’irab’. El tapiscador
Talón. Rixtuxil. Todos tenemos talón es para tapiscar. Ri tz’irab’ re
de pie. Qonoje k’o rixtuxil qaqan. ja’ch’.
Talpetate. Xaq. Hay talpetate debajo Tardanza. Mayinik. La tardanza es
de la tierra. Xe lo rulew k’o xaq. mucho. Lik ka mayinik.
Taltuza. B’a. La milpa es comiao por Tardarse. Mayineem. No hay que
la taltuza. Ri b’a kutij ri ab’iix. tardarse. Na jinta mayineem.
Tamal. Katamal. Que bueno está el Techo. Uwi’jaa. La teja es para techo
tamal. Ri katamal lik utz. de casa. Re uwi’ jaa ri xot.
Tamalito de frijol. Xeep. Frijoles Tecolote. Tukur. El tecolote de
enteros tiene el tamalito de frijol. repente canta en la noche. Ri tukur
Ri xeep e ri sub’ k’o kinaaq’ xaqi k’ate’t kech’aw chaq’ab’.
t’ost’aq chupa. Tecomate. Tzu. El tecomate es para
Tambor. Q’ojoom. El tambor es agua. Ri tzu re ya’.
grande. Lik niim ri q’ojoom. Teja. Xoot. La teja sirve de techo de
Tapadera. Tz’apib’al. La olla tiene la casa. Ri xoot re uwi’ jaa.
tapadera. K’o tz’apib’al uwi ri xuun. Tejedor. Kamaneel, ajkeem. Yo lo
Tapado. Ch’uquum. Yo le he tapado he tejido mi güipil. Ri’ in xa
8 bien el niño. Ri’ in lik nuch’uquum nukemoom ri nupo’t.
%
ri k’o’m. Tejedora. Ajkeem. Está tejiendo la

Vocabulario Achi 2016.pmd 172 25/08/2016, 14:25

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
mujer tejedora. Ri ixoq ajkeem job’ojik ri wuleew.
kakemonik. Testigo. Ch’awel winaq, chinimaxel.
Tejer. Kemonik. Las mujeres tejen Hay testigos de lo que se hizo. Che
Ri ixoqiib’ ke kemonik. ri x’aniik k’o ch’awel winaq.
Tejido. Kemoom. Ella ha tejido su Teta. Tz’uum. La teta está llena.
güipil. Rire xa kukem ri upo’t. Nojinaq upa ri tz’uum.
Telar. Kemab’al. Para el telar se usa Tierra blanca. Poqlaaj. En los
espada. Ri kemab’ re kemab’al. terrenos hay tierra blanca. K’o
Temascal. Tuuj. El baño de temascal poqlaaj chupa lu’lew.
es medicina. Ri tuj e atineem Tierra productiva. Aloom. Nuestra
kunab’al. Madre Tierra produce bien el frijol.
Temblar. B’irb’otik, chuychutik. Ri qachuu aloom lik kuya ri
Este perrito está temblando de frío. kinaq’.
Wa ralko tz’i’ lik kab’irb’ot pa Tierra. Uleew. La tierra es para la
teew. milpa. Ri uleew re ab’iix.
Tendones. Rib’och’iil. Los tendones Jawar. B’alam. Nombre de un día
de cuerpo. Ri rib’och’iil qulewal. del calendario maya. B’i’aj re juun
q’iij che ri cholq’iij mayab’.
Tepezcuintle. Ixpataq’. El
tepezcuintle come elotes. Kutij aj ri Tigrillos. Ch’utb’alam. Los tigrillos
ixpataq’. danmiedo. Kexib’iin ri ch’tub’alam.
Tepocate. Ixmatuq’ixch’aan. Los Tijera. Seterix. La tijera es para
tepocates hay gente que lo comen. cortar tela. Ri seterix re q’atib’al
Ri ixmatuq, ixch’aan k’o tikaweex k’uul.
katijow re. Tímido. Ch’uti’n uk’u’x. El niño
Terminado, acabado. K’isoom. Los tímido. Ri k’oom xa ch’uti’n
bueyes terminaron los frijoles uk’uux.
sembrados. Ri b’oyexaab’ ri Tiña. Saal chi’p. En la cabeza hay
xkik’is ri kinaq’ tikitalik. tiña. K’o saal chi’p che ri jolomaj.
Terminar. K’isik. El pollo ya no Tinaja. K’amb’a’. La tinaja es para
tiene agua. Xk’is ri uyaa’ ri ak’. agua. Ri k’amb’a’ re ya’.
Terremoto, temblor. Kab’raqan. Las Tío. Ikaan. Mi tío está en el patio de
casas se movieron por el terremoto. la casa. Ri wikaan k’o chwa jaa.
Ri kab’raqan xuyikiyaa’ taq ri jaa.
Tirador. K’aqaneel. El tirador tiro a
Terreno desparejo. Job’ojik. Mi un conejo. Juun imul xuk’aq ri 8
&
terreno es muy desparejo. Lik k’aqaneel.
173
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 173 25/08/2016, 14:25

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Tirar. K’aqanik. El hombre tira la Tortilla gruesa. Pixtuun. Quiero
piedra. Ri achi kuk’aq ri ab’aaj. comer tortilla gruesa. Pixtuun upa
Tizón. Utza’m sii’. El tizón de fuego. ri waa kuaj kantijo.
Ri utza’m sii’ re aaq’. Tortolita. Ixmukur. La tórtola sólo
Tobillo. Mapil aqan. Se raspo el se mantiene en el camino. Ri
tobillo. Xqoltaj ri mapil aqan. ixmukur xaqi k’o pa b’ee.
Tocar, sonar. Ch’awisanik. Empezó Tortuga. Kok. La tortuga está en el
a sonar el tamborón. Xujeq agua. Ri kok k’o pa ri ya’.
kach’aw ri q’ojoom. Tos. Ojob’. Es fuerte la tos. E ri
Tocar, tentar. Chapab’enik. Don ojob’ lik sa’chik.
Mateo sabe tocar bien el tambor. Ri Tostado. Chok’ok’. La tortilla está
achi Tey lik kuriq uchapacho’xiik tostado. Lik chok’ok’ri waa.
ri q’ojoom. Tostar. K’ilixik. Se puede tostar el
Todavía no. K’amaja’. Nosotros café. Ri cape utz kak’ilixik.
todavía no nos vamos a nuestro Trabajado. Chakuum. La tierra ya
trabajo. K’amaja’ kojeek ri’ oj pa está trabajada, lista para sembrar.
qachaak. Ri uleew chakun chik xa re chi
Todavía no. Majaa’. Todavía no hay katikik.
día exacto. K’amajaa’ k’o uq’ijol. Trabajador. Ajchaak. El trabajador
Tomate. Pix. El tomate es trabaja bien. Saqiil kachakun ri
refrescante, contiene vitaminas. Ri ajchaak.
piix re jorob’isaneel, kowirib’al. Trabajador. Chakuneel. Mi papá es
Torcedor. Jech’ineel. Martillo muy trabajador. Lik chakuneel ri
torcedor. Jech’ineel paq’b’al. nuqaaw.
Torcer. Jech’ik. Está torcida la carga Trabajar. Chakunik. Allá donde
del caballo. Jeech’ ri reqa’n ri fuimos a trabajar. Chila’ pa
kawayu’. xojechakuna wi.
Torcido. Kotokik, b’ak’ab’ik. El Trabajo. Chaak. El señor se va a
cuaderno tiene línea curva. Ri wuuj trabajar. Ri achi ke’ek pa chaak.
k’o kotokik juch’ chee. Tragar. B’iq’b’i. Tragar no puede el
Tortilla camagua. Ak’e’l. La tortilla hombre. Mautz taj kub’iq’ b’i ri achi.
de camagua. Ri ak’e’l re aj. Transformación. Jalk’atisaaj. El
Tortilla de elote (taxcal). Ak’eel. Se que está escrito en el papel quiere
8 hace tortilla de elote cuando hay transformación. Kajalk’atisaaj
/
elote. Echiri’ k’o ajka’an ak’eel. uwach ri tz’ib’ital chwa ri wuuj.

174
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 174 25/08/2016, 14:25

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Transportar. K’amaneel. El llegópara Trueno. Jininik. El cerro qué trueno
transportar. Re k’amoneel xopon rire. lo que hace. Lik kajinin ri juyub’.
Trece. Oxlajuuj. Trece días tiene el Tu busto (pecho). Atz’uum. El nene
mes de nuestros abuelos. Oxlajuuj quiere mamar. Karaaj utz’uum ri
q’iij k’o che ri iik’ re ri qati’ ak’aa.
qamaan. Tu mano o noche. Aq’ab’. Tu mano
Treinta. Lajuuj ukawinaq. El mes tiene tierra. K’o uleew che raq’ab’.
tiene treinta días. Ri juun iik’ k’o Tu pecado, culpa. Amaak. Por tuculpa
lajuuj ukawinaq che. no llegué. Amaak ri’ at xinopon
Trenzar. Pach’unik. Puede trenzar taj.
mi abuelo. Ri numaam kuriq Tu pie. Awaqan. Tu pie es muy
pach’unik. grande. Lik nim ri awaqan.
Tres. Oxib', Tres marranos comen. Tú solo. Atukeel. Te irás tú solo.
E oxib’ ri aaq kewa’iik. Kate’ek atukeel.
Tristeza. B’isab’al, b’is. Con tristeza Tullido. Siik. La Cecilia está tullido.
se quedo. Xkanaj kan ruk’ Siik ri i Si’l.
b’isab’al.
Tupidas, juntas. Chib’ichik,
Tronar (hueso). K’oronik.. Cuando mutzumik. Allí hay muchas milpa
me jaló el señor tronaron mis tupidas. K’o nik’aj ab’iix lik
huesso. Xuk’orij riib’ ri nub’aqiil chib’ichik chiri’.
echiri’ xujek’ ri achi.
Turista, paseador. Malakateel. Aquí
Tronco. Kuta’m. El tronco de aquel hay muchos turistas. E k’i ri
árbol está retoñando otra vez. Ri malkatel e k’o wara.
kuta’m re ri jun chee’ katux
tanchik. Tusa. Jo’q. La mazorca tiene bonita
tusa. Choom ri jo’q k’o che ri jal.
Tronquito. Kup. Tiene tronquito el
aguacate. Ri ooj k’o u kuup.

8
(

175
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 175 25/08/2016, 14:25

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
U
Ultimo hijo. Ch’i’p. El último hijo es Unamudada. Jumolaaj. Yo tengouna
muy delgado. Ri k’o’m ch’iip lik mudada de ropa muy bonita. Ri’ in
b’aaq. k’o jumolaaj u’uuq’ lik choom.
Ultimo, finalización. K’isb’al. Doña Una tanda, pieza. Juch’aay. Don
Jacinta ya de último preguntó cómo Marcelino pidió una pieza de música
va el enfermo. Pa k’isb’al ri ixoq con marimba. Ri achi Lin xutz’onoj
Si’n xutz’onoj sa’ ri u’anoom ri xuch’aay usoon ruk’ b’arimb’a’.
yawaa’. Una unidad, una parte. Julee’. Ya
Un manojo. Jub’oraaj. El manojo de solo una unidad lo que necesita. Xa
hierba comestible ahí está. Ri julee’ chi ri kajawaxik.
jub’oraaj ichaaj k’o chiri’. Una vez. Julaaj. Se fueron de una
Un manojo. Juk’alaaj. Allá hay un vez. Xa julaaj xe’ek.
manojo de leña. K’o juk’alaaj sii’ Uña. Ixk’aq. La uña está muy grande.
jela’. Lik nima’q ri xk’aq.
Un montón. Jut’ub’aaj. Ya he sacado Universo. Kajuleew. El creador y
un montón de leña. Jut’ub’aaj chi formador creó el universo. Ri kaj
ri sii’ nuwesaam. uleew e x’anaw re Tz’aqol b’i’tol.
Un par. Juk’ulaaj. Un par de Uno. Juun. Como una tortilla. Juun
marranos. E juk’ulaaj ri aaq. ri waa kantijo.
Un poquito. Jutz’iit. Mi mamá medió Urdidor. Q’inob’al. El urdidor sirve
un poquito de comida. Xa jub’i’q’ cuandose comienza el tejido. Echiri’
ko ri b’iqb’al nuwaa xuya ri nuchuu. kajeq ri keem kalem chirij q’inob’al.
Un trago. Juquum. Un trago de café Usted. Laal. ¿Qué trabajo tiene
se tomó el hombre. Ri juun achi usted? Ri laal saa’ ri chak la.
xutiij juquum ukape. Ustedes (a personas menores). Ix, yix.
Una fila. Juchelaaj. Solo una fila Ustedes niños son muy pequeños
8 hicieron los trabajadores. Ri todavía y no aguantan. Ak’alaab’
)
ajchaak xki’an juchelaaj. lik k’a ix ch’uti’q jey na kich’ijtaj.

176
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 176 25/08/2016, 14:25

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
V
Vaca. B’aka. La vaca es bonita. Vender. K’ayinik. La señora vendió.
Choom ri b’aka. Xk’ayin ri ixoq.
Vamos. Jo’. Vamos a allá. Jo’chila’. Venga acá. Peta wara. Si quiere
Vapor. B’ukb’utik. Tiene mucho descansar venga acá. Peta wara
vapor el agua caliente. Ri k’atan we karaj kuxlanik.
yaa lik kab’ukb’utik. Venida. K’uneem. Mañana se hace
Varejón. Xik’a’y. La caña está en la venida. Echiri’ ka’an
varejón. Lik xik’a’y upa ri ajiij. k’uneem chweq.
Vaya con cuidado. B’ina kok’iil. Esta Venida. Peteem. La venida es rápido.
fragoso el camino vaya con Lik iliim ri peteem.
cuidado. Lik laatz’ ri b’ee b’ina Venir. Petik. El niño vino. Xpe ri
kok’iil. k’o’m.
Váyanse. Jix. En el trabajo váyanse Venta. K’ayiij. Está de venta la vaca.
ustedes. Jix ri’ix pa ri chaak. Re k’ayiij ri ati’ chikop.
Vega. Raxulew. Gregorio tiene vega.
Ver, mirar, vista. Tzu’nik, solinik.
Ri achi Ko’r k’o rax ulew ruk’.
Nuestra vista mira desde lejos. Ri
Veinte. Juwinaq. En el trapo hay qatzu’nib’al karil pan k’anaj.
veinte pulgas. E k’o juwinaq
k’aak’ pa ri k’uul. Ver, mirar. Ilonik. ¡Miren los pollos
en la casa!. ¡Chiwila’ ri ak’ pa jaa!.
Vena, arteria. Ib’och’. Tengo
muchas venas en la mano. Lik k’o Verano. Saq’iij. Hay sembrados en
ib’och’ che ri nuq’ab’. el verano. Pa saq’iij k’o taq tiko’n.
Venado. Keej. Dentro de los montes Verdolaga. Paxlaq. La verdolaga
está el venado. Ri keej k’o pataq crece en tierra caliente. Kak’asi’ ri
ri aq’ees. paxlaq chi meq’iin.
Vendedor. K’ayineel. El tendero Verduzco. Raxroj. La montaña está
tiene ventas surtidas. Ri k’ayineel verduzca. Lik raxroj uwach ri 9
=
k’i uwach ri uk’aay. k’ache’laj.

177
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 177 25/08/2016, 14:25

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Vergüenza. K’iixb’al, k’ix. La que Visitante, caminante. B’ineel. Don
hizo es una vergüenza. Lik Juan solo vino a visitar a su hija.
k’iixb’al ri xo’no. Ri chi Wan xa b’ineel ruuk’ ri
Vía. Eb’eyaal. Es la vía que llega a umi’aal.
la comunidad. Eb’eyaal re kopon Visto. Iloom. ¿Has visto qué hay en
pa ri komoon. la casa? ¿Awiloom ri’ at sa’ ri k’o
Víbora voladora. Raxk’eel.. La pa jaa?.
víbora voladra r es laraa. Ri Viudo. Malka’n. Se queda viudo mi
raxk’eel niim raqan. tío. Ri wikan xkanaj malka’n.
Vida, gozo. K’asleem, k’aslemaal. Vivir, lugar. Jeqelik. El hombre vive
Hay buena vida si trabajamos. Lik allá. Jeqel ri achi chila’.
k’o qak’asleem we kojchakunik. Volar. Rupupik. El zanate vuela. Ri
Vidrio. Cha. Hay pedazos de vidrio ch’ok karupupik.
en el camino. K’o uk’aaj cha’ pa Voltear. Solkopinik. La mujer puede
b’ee. voltear tortilla. Kuriq kusolkopij
Viento, huracán. Kaqiiq’. Aquí pasó waa rixoq.
el huracán donde estamos. Xik’ow Vómito. Xa’ooj. El niño tiene
ri kaqiiq’ wara pa ojk’o wi. vómitos. K’o xa’oj che ri k’o’m.
Viento. Iq’tew. Los árboles soplado Vuelta. Sutinik. Dar vuelta detrás
por el viento. Ri iq’tew kuxut’uj de la casa. Ri jaa kaqasut riij.
taq ri chee’.
Voz, sonido. Quliil. Es bella la
Visitador. Ch’ab’eneel. Los música de la marimba Lik choom ri
ancianos fueron a visitar al enfermo. uquliil ri b’arimb’a.
Ri nimaq winaq xekich’ab’eej ri
yawaa’.

9
1

178
Español - Achi

Vocabulario Achi 2016.pmd 178 25/08/2016, 14:25

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Y
Y. Jay, jey, yey. Y dónde está el Yerno. Ji’axel, jii’. El yerno es don
patojo. Yey pa k’o wi ri k’o’m. Juan. Ri ji’axel e achi Wan.
Yegua. Yewax. La yegua es blanca. Yuca. Tz’iin. La yuca ya está cocida.
Saq rij ri yewax. Chaaq’ chik ri tz’iin.

9
2

Vocabulario Achi 2016.pmd 179 25/08/2016, 14:25

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version
Z
Zábila. Tzelej. La sábila sirve para Zompopo. Ch’eken. Las flores lo
gastrítis. Ri tzelej re katijik. cortan los zompopos. Ri ch’eken
Zanate. Ch’ok. El zanate escarba la kakiq’at ri kotz’iij.
milpa. Ri ch’ok kakik’ot ri ab’iix. Zopilote. Kusnet. El zopilote es un
Zancudo. Xa’n. El zancudo chupa ave como el buitre. Ri kusnet e jun
sangre. Ri xa’n kuje’k’ kik’. tz’ikin pacha’ ri k’uch.
Zapatero. Ajxajab’. El zapatero está Zorrillo. Paar. El zorrillo es del
en el pueblo. Pa tinamit k’o wi ri monte. Ri para re upaa aq’ees.
axajab’. Zunsa. Moxpi’y. La zunsa un
Zapote. Tulul. Es bueno para nutritivo en azucares. Ri moxpi’y
medicina la semilla del zapote. Ri kuya uchuq’aab’ ri qulewal.
urijuul ri tulul utz re kunab’al.
Zapotillo. Raxatulul. Donde viene
mi tío se llama Zapotillo. Raxatulul
ub’i ri kape wi ri wikan.

9
3

Vocabulario Achi 2016.pmd 180 25/08/2016, 14:25

PDF Creator: PDF4U Pro DEMO Version. If you want to remove this line, please purchase the full version

También podría gustarte