CUADERNILLO
CUADERNILLO
NOMENCLATURA
INORGÁNICA
- Como norma general se puede decir que se escribe a la izquierda en una fórmula el
elemento que se encuentra más a la izquierda en el sistema periódico. Si aparecen
dos elementos del mismo grupo en la fórmula, se sitúa en primer lugar el elemento
que se encuentre más abajo en el grupo.
- La posición del hidrógeno varía en función del elemento con el que se combine: se
sitúa a la derecha cuando se combina con los metales y con los no metales B, Si, C,
Sb, As, P o N, y a la izquierda cuando se combina con Te, Se, S, At, I, Br, Cl, O o F.
➢ SUBÍNDICES
- Para formular los compuestos binarios se ponen los símbolos de los elementos que
los constituyan en el orden que corresponda (el más electronegativo se sitúa a la
derecha) y se ponen como subíndices las valencias intercambiadas.
- El subíndice 1 no se escribe.
- Siempre que todos los subíndices de un compuesto sean divisibles por el mismo
número deben simplificarse (excepto en los peróxidos).
1
➢ PREFIJOS Y SUFIJOS
- En la nomenclatura tradicional se emplean prefijos y sufijos para distinguir la
valencia con la que está actuando un elemento. El empleo de éstos se hace según el
siguiente criterio:
........ICO (mayor)
........OSO
........ICO (mayor)
........OSO
........ICO
PER........ICO (mayor)
➢ NOMENCLATURA DE STOCK
- En la nomenclatura de Stock, la valencia se indica con un número romano entre
paréntesis. Si un elemento actúa con su única valencia se prescinde de poner este
número.
2
➢ RAÍCES IRREGULARES
- El nombre de los compuestos que forman algunos elementos se obtiene a partir de la
raíz latina del nombre de dicho elemento en vez de hacerse con la raíz castellana. A
continuación, se citan esos casos irregulares:
SÍMBOLOS Y VALENCIAS
3
➢ NÚMEROS DE OXIDACIÓN PRINCIPALES
- Los números de oxidación de la mayoría de los elementos se pueden deducir
teniendo en cuenta el número del grupo en el que están de la siguiente manera:
- Los elementos que están en un grupo impar tienen todos los números de oxidación
impares desde el 1 hasta el número del grupo.
- Los elementos que están en un grupo par tienen todos los números de oxidación
pares desde el 2 hasta el número del grupo.
- Corresponde al número de electrones que puede captar (-) o ceder (+) el elemento al
combinarse con otro elemento. El número de oxidación principal de cada elemento se
corresponde con el número de electrones que le faltan (-) o le sobran (+) para que su
última quede completa, adquiriendo la configuración de un gas noble (regla del
octete). Por ejemplo, un elemento del grupo V tiene 5 electrones en su última capa y,
por tanto, le faltan tres electrones para completar los 8, por lo que su número de
oxidación principal es -3.
4
Elementos de transición
5
1. SUSTANCIAS SIMPLES
Las sustancias simples son moléculas formadas por átomos de un mismo elemento.
Otros elementos pueden formar agrupaciones constituidas por más de dos átomos.
Las más conocidas son las de azufre, que se representan por Sx (poliazufre), y el P4
fósforo blanco o tetrafósforo.
Por último, muchos elementos forman mallas de gran número de átomos. Es el caso
de los metales y otras sustancias simples como el grafito y el diamante (dos formas
del carbono). En este caso, se representan simplemente por el símbolo del elemento.
6
2. IONES
Los iones son átomos cargados eléctricamente. Los metales suelen perder electrones
formando iones con carga positiva denominados cationes. Los no metales, en cambio,
suelen captar electrones formando iones negativos conocidos como aniones.
➢ CATIONES
Cationes monoatómicos
Son átomos que han perdido uno o más electrones. Se nombran anteponiendo la
palabra catión (o simplemente ión) al nombre del elemento. Si puede presentar más
de un estado de oxidación, se indica mediante el sistema Stock (indicando el número
de oxidación con números romanos entre paréntesis) o el tradicional (utilizando las
terminaciones -oso e -ico). El catión hidrógeno H+ recibe también las denominaciones
antiguas protón o hidrogenión.
Cationes poliatómicos
Los más conocidos son un grupo de sustancias que se pueden considerar provenientes
de la adición de un protón a una molécula neutra. Se nombran añadiendo la
terminación -onio (H3O+ ión hidronio, derivado del agua; NH4+ ión amonio,
derivado del amoniaco; PH4+ ión fosfonio, derivado de la fosfina).
➢ ANIONES
Aniones monoatómicos
Son átomos que han ganado uno o más electrones. Se nombran añadiendo la
terminación -uro al nombre del elemento (Cl- anión cloruro, S2- anión sulfuro).
Aniones poliatómicos
7
3. ÓXIDOS X2On
Son combinaciones binarias del oxígeno, con número de oxidación -2, y otro
elemento, donde n es la valencia del elemento X.
(4) Los números de la derecha indican el número de valencias diferentes con las que
pueda actuar X y los prefijos y sufijos que se utilizarán en cada caso de menor
(arriba) a mayor (abajo) valencia.
a) Nomenclatura tradicional
b) Nomenclatura Stock
c) Nomenclatura sistemática
Se anteponen prefijos numéricos (mono-, di-, tri-, tetra-, penta-, hexa-, hepta-, …) a
los nombres de los elementos.
8
FÓRMULA N. TRADICIONAL N. STOCK N. SISTEMÁTICA
Ca O Óxido cálcico Óxido de calcio Monóxido de calcio
Fe O Óxido ferroso Óxido de hierro (II) Monóxido de hierro
Fe2O3 Óxido férrico Óxido de hierro (III) Trióxido de dihierro
Cl2O Óxido hipocloroso Óxido de cloro (I) Monóxido de dicloro
Cl2O3 Óxido cloroso Óxido de cloro (III) Trióxido de dicloro
Cl2O5 Óxido clórico Óxido de cloro (V) Pentaóxido de dicloro
Cl2O7 Óxido perclórico Óxido de cloro (VII) Heptaóxido de dicloro
4. PERÓXIDOS Me2(O2)n
Son combinaciones binarias del oxígeno con ciertos metales. Son derivados de los
óxidos que contienen el agrupamiento -O–O- (peroxo). Como los dos oxígenos
comparten una pareja de electrones, el número de oxidación del oxígeno es -1, pero se
presenta siempre en forma de dímero: O2, donde n es la valencia del metal Me
(2) El paréntesis se ha puesto en la fórmula general para separar los dos subíndices.
Si n es 1 el paréntesis es innecesario y si es 2, estará simplificado con el subíndice 2
del Me y tampoco será necesario.
a) Nomenclatura tradicional
b) Nomenclatura Stock
c) Nomenclatura sistemática
9
5. HIDRUROS METÁLICOS Me Hn
Combinaciones binarias del hidrógeno, que actúa con número de oxidación -1,
y un metal.
a) Nomenclatura tradicional
b) Nomenclatura Stock
c) Nomenclatura sistemática
6. HIDRÁCIDOS HnNm
Donde n es la valencia del no metal Nm (1). Son combinaciones binarias del
hidrógeno con los elementos F, Cl, Br, I, S, Se y Te. En disolución acuosa se
comportan como ácidos.
a) Nomenclatura sistemática
A la raíz del nombre del no metal se le pone la terminación -uro y se añade “de
hidrógeno”.
10
b) Nomenclatura en disolución (nomenclatura tradicional)
que se emplea la palabra “Ácido” seguida de la raíz del nombre del no metal con la
terminación -hídrico.
(1) Los no metales actúan con una única valencia cuando se combinan con el
hidrógeno.
(2) Puesto que se usa una nomenclatura diferente, cuando están en disolución
acuosa esto se indica mediante (aq).
a) Nomenclatura tradicional
➢ NH3 → Amoniaco
➢ P H3 → Fosfina
➢ AsH3 → Arsina
➢ Sb H3 → Estibina
➢ CH4 → Metano
➢ SiH4 → Silano
➢ B H3 → Borano
b) Nomenclatura sistemática
Se nombran igual que los hidruros de los metales, utilizando los prefijos numéricos.
11
(1) Los no metales actúan con una única valencia cuando se combinan con el
hidrógeno.
(1) El no metal actúa con valencia fija, la misma con la que actúa frente al
hidrógeno.
(2) Los no metales son siempre más electronegativos que los metales y, por lo tanto,
irán siempre a la derecha y serán los que den nombre al compuesto.
(1) A la derecha se coloca el elemento que esté más a la derecha en la siguiente lista
(el más electronegativo): B, Si, C, Sb, As, P, N, (H), Te, Se, S, I, Br, Cl, (O), F
12
(2) El no metal Y actúa con valencia fija, la misma que frente al hidrógeno. X puede
actuar con cualquiera de sus números de oxidación positivos.
Obedecen a la fórmula:
HaXbOc
13
Dado que el oxígeno actúa con -2, y el hidrógeno, con +1, X actúa siempre con un
número de oxidación positivo, tal que se confirme la electroneutralidad de la
molécula.
Por ejemplo, para obtener el número de oxidación del azufre en el H2SO4, observamos
que la molécula es eléctricamente neutra:
x = 2c-(a/b) = 2·4-(2/1) = 6.
a) Nomenclatura tradicional.
La palabra ácido va seguida de un término formado por los prefijos y sufijos de los
cuadros adjuntos dependiendo de cuantos números de oxidación tiene el no metal y
la raíz del no metal.
Cuando él no metal actúa con 2 estados de oxidación, se utiliza el sufijo –oso para
indicar el estado de oxidación más pequeño, y el sufijo –ico para el mayor.
b) Nomenclatura sistemática.
Se utilizan los prefijos para indicar el número de átomos de oxígeno, que viene
representado por el término –oxo, seguido del nombre del no metal (o metal de
transición) X terminado en -ato. Con números romanos entre paréntesis se indica la
valencia con la que actúa el no metal. El nombre sistemático termina añadiendo la
expresión de hidrógeno.
c) Nomenclatura Stock.
d) Formulación.
➢ 1º Método.
14
➢ 2º Método. (Rápido)
Primero ponemos el no metal y le añadimos los oxígenos suficientes para que haya
más cargas negativas que positivas, finalmente añadimos hidrógenos hasta
completar la electroneutralidad.
Como ejemplos típicos podemos señalar los ácidos derivados del fósforo, arsénico,
antimonio y boro. Los ácidos orto-, en estos compuestos, se consideran como los
correspondientes ácidos normales, así, cuando hablamos del ácido fosfórico, nos
referimos al ácido ortofosfórico, aunque no se indique explícitamente.
Una excepción que nos podemos encontrar es el ácido ortosilicico, cuyo ácido se
obtiene añadiendo dos moléculas de agua al óxido correspondiente (H4SiO4).
El prefijo di- o piro- se utiliza para referirse al ácido formado por la unión de dos
moléculas de ácido, con eliminación de una molécula de agua. Primero ponemos el no
metal con subíndice 2 y le añadimos los oxígenos suficientes para que haya más
cargas negativas que positivas, finalmente añadimos hidrógenos hasta completar la
electroneutralidad.
15
[Link] Ma(XbOc)d
Son compuestos ternarios que proceden de la sustitución de los hidrógenos móviles de
los ácidos por cationes.
➢ Nomenclatura.
a) Sistemática. Se escribe el nombre que tendría el ácido correspondiente, pero
sustituyendo la palabra hidrógeno por la del nombre del metal y su valencia
en caso de poseer más de una.
b) Tradicional. Se nombra igual que el ácido eliminado la palabra ácido e
intercambiando los sufijos –oso e –ico por –ito y –ato respectivamente, seguido
de la preposición “de” y del nombre del metal y su valencia en caso de poseer
más de una.
c) Stock. La única diferencia de esta nomenclatura con la tradicional es que el
estado de oxidación del catión se indica con números romanos entre
paréntesis en lugar de mediante sufijos. Nombre del no metal + ito/ato + de
+ nombre del no metal + n° de oxidación del metal.
➢ Formulación.
Primero ponemos el no metal y le añadimos los oxígenos suficientes para que haya
más cargas negativas que positivas, finalmente añadimos los átomos metálicos
necesarios hasta completar la electroneutralidad (En caso de que el elemento posea
una valencia superior a 1, tendremos que usar los paréntesis para ajustar cargas).
16
13. COMPUESTOS CUATERNARIOS. SALES
ÁCIDAS. Ma(HbXcOd)e
Provienen de una sustitución parcial de los hidrógenos de un ácido que tenga varios
➢ Nomenclatura.
a) Sistemática. Igual que la sal neutra pero anteponiendo la palabra hidrógeno,
indicando con los prefijos el nº de átomos del mismo.
b) Tradicional. Igual que la sal neutra pero anteponiendo la palabra hidrógeno,
indicando con los prefijos el nº de átomos del mismo.
➢ Formulación.
Se escribe primero el nombre del catión y, a continuación, el nombre del anión que
contiene algún hidrogeno, intercambiándose como subíndices los números que
indican su carga.
2º Método. (Rápido)
Primero ponemos el no metal y le añadimos los oxígenos suficientes para que haya
más cargas negativas que positivas, añadimos los hidrógenos indicados y
finalmente añadimos los átomos metálicos necesarios hasta completar la
electroneutralidad (En caso de que el elemento posea una valencia superior a 1,
tendremos que usar los paréntesis para ajustar cargas).
17
EJERCICIOS
18
EJERCICIOS: ÓXIDOS Y PERÓXIDOS
FÓRMULA TRADICIONAL STOCK SISTEMÁTICA
Na2O
Be O
Mn2O3
Cu O
Pt O2
S O3
N2O5
I2O
C O2
Br2O7
K2O2
ZnO2
Anhídrido hiposelenioso
Anhídrido silícico
Anhídrido brómico
Óxido mercuroso
Óxido lítico
Óxido niquélico
Peróxido argéntico
Peróxido magnésico
Óxido de cobalto (II)
Óxido de yodo (V)
Óxido de aluminio
Óxido de estaño (IV)
Óxido de hierro (III)
Óxido de cromo (II)
Óxido de arsénico (III)
Peróxido de platino (II)
Monóxido de teluro
Monóxido de níquel
Pentaóxido de difósforo
Heptaóxido de dicloro
Monóxido de dinitrógeno
Monóxido de magnesio
Monóxido de dirrubidio
Monoperóxido de dipotasio
Triperóxido de diMn
EJERCICIOS: COMBINACIONES BINARIAS DEL HIDRÓGENO
FÓRMULA TRADICIONAL STOCK SISTEMÁTICA
Na H
Be H2
Co H2
Cu H
Pb H4
H2S
N H3
HI
C H4
H Br
Fr H
H2Se
Cs H
Ba H2
Mn H2
Mn H3
Ag H
Ácido fluorhídrico
Hidruro niqueloso
Arsina
Estibina
Hidruro lítico
Hidruro mercúrico
Ácido telurhídrico
Hidruro platinoso
Hidruro magnésico
Hidruro rubídico
Trihidruro de níquel
Telururo de hidrógeno
Trihidruro de fósforo
Tetrahidruro de silicio
Dihidruro de estaño
Sulfuro de hidrógeno
Seleniuro de hidrógeno
Hidruro de potasio
Dihidruro de cobre
Tetrahiduro de platino
EJERCICIOS: SALES BINARIAS Y VOLÁTILES
Cr H2
Mg O
Hg2O
Pt O
Cs F
Au F3
Na Cl
Br2O3
Se O
P2O3
Na H
Zn H2
Mn H3
Rb2O
Zn O
Mn2O3
H2S(aq)
Zn F2
Mn F3
Ra Cl2
I2O
As2O3
KH
Au H3
Cs2O
H Cl
Rb F
Cd F2
Fe F3
I2O7
Sb2O5
Li2O2
Fe H3
EJERCICIOS: COMBINACIONES BINARIAS 2
Óxido selénico
Óxido perclórico
Pentaóxido de diarsénico
Trihidruro de cobalto
Óxido bárico
Trióxido de dioro
Ácido telurhídrico
Fluoruro crómico
Trisulfuro de dialuminio
Triperóxido de dioro
Monóxido de carbono
Hidruro estánnico
Trióxido de dialuminio
Óxido estánnico
Ácido fluorhídrico
Fluoruro bórico
Dicloruro de estroncio
Seleniuro de níquel (III)
Dióxido de selenio
Óxido carbónico
Amoniaco
Metano
Difluoruro de bario
Hidruro argéntico
Monóxido de dicobre
Bromuro zínquico
EJERCICIOS: HIDRÓXIDOS
Ca(OH)2
Cu(OH)2
Co(OH)2
Pb(OH)4
Fr OH
Be(OH )2
Ag OH
Zn(OH)2
Hidróxido cádmico
Hidróxido ferroso
Hidróxido mercúrico
Hidróxido cuproso
Hidróxido de aluminio
Dihidróxido de platino
Trihidróxido de cobalto
Tetrahidróxido de estaño
Hidróxido de potasio
EJERCICIOS: OXOÁCIDOS
H Cl O3
H Mn O4
H2Se O2
H2Te O3
H2S2O7
HIO
H3B O3
H4Si O4
H3P O2
H B O2
Ácido hipocloroso
Ácido bromoso
Ácido crómico
Ácido peryódico
Ácido hiposulfuroso
Ácido nitroso
Ácido dicrómico
Ácido hipofosforoso
Ácido arsénico
Ácido carbónico
Ácido hipoteluroso
Ácido metasilícico
Oxoyodato (I) de hidrógeno
Decaoxotrifosfato (V) de H
Tetraoxomanganato (VI) de H
Dioxotelurato (II) de H
Trioxosulfato (IV) de H
Heptaoxoditelurato (VI) de H
Oxonitrato (I) de hidrógeno
Tetraoxoclorato (VII) de H
Dioxoborato (III) de hidrógeno
EJERCICIOS: OXISALES
Na BrO4
Mg SO4
Pb (CO3)2
Al B O3
Fosfato magnésico
Sulfito ferroso
Yodato áurico
Li OH
Ra (OH)2
Mg (OH)2
Na OH
Co (OH)2
Fe (OH)3
Ag OH
Al (OH)3
Sn (OH)4
H Cl O
H2S O4
H Br O2
H3P O4
H2Cr2O7
H Cl O4
H N O3
H2Si O3
H Cl O2
H2Cr O4
H2Mn O3
H I O3
K Cl O
Rb Cl O2
Li2 Te O3
Na2S O4
Ca C O3
Li2S O3
Fe P O4
Na3P O4
Al (N O3)3
Ni (Cl O4)3
Cr (I O3)2
K Mn O4
EJERCICIOS: COMBINACIONES TERNARIAS 2
Hidróxido zínquico
Hidróxido de plomo (II)
Hidróxido de estaño (IV)
Hidróxido de cadmio
Hidróxido de platino (II)
Monohidróxido de mercurio
Trihidróxido de cobalto
Trihidróxido de oro
Tetrahidróxido de platino
Ácido bromoso
Ácido metafosforoso
Ácido sulfuroso
Ácido permangánico
Ácido perbrómico
Ácido carbónico
Tetraoxoyodato (VII) de H
Tetraoxomanganato (IV) de H
Heptaoxodicromato (VI) de H
Trioxonitrato (V) de hidrógeno
Dicromato potásico
Sulfito sódico
Hiposulfito alumínico
Manganato lítico
Carbonato cálcico
Nitrato argéntico