Neologismos 1
Neologismos 1
1
2
SKONHOB’ AB’XUB’AL POPTI’
KUYB’AL HEJ AB’XUB’AL MAYAB’ YET XE’Q’AQ’
COMUNIDAD LINGÜÍSTICA JAKALTEKA/ALMG.
3
SKONHOB’ AB’XUB’AL POPTI’
KUYB’AL HEJ AB’XUB’AL MAYAB’ YET XE’Q’AQ’
COMUNIDAD LINGÜÍSTICA JAKALTEKA/ALMG.
1
SKONHOB’ AB’XUB’ALPOPTI’
KUYB’ALHEJAB’XUB’ALMAYAB’ YETXE’Q’AQ’
Comunidad Lingüística Popti’/Academia de Lenguas Mayas de Guatemala
HEJMUNLAWOM
PERSONAL ADMINISTRATIVO
MAKXMUNLANHENI/Consultor
MAKKAWXPICH’NITE’
2
YUCH’ANTIHOXH
TET MAKTAJ XKOLWAHIKOJ SPICH’NI HUNE’ MUNIL TI’
Jesús Felipe Cardona
Edna Patricia Delgado Rojas
María Elizabeth Silvestre
José Fidel Mateo Aguilar
María Candelaria Quiñónez Camposeco
María López Silvestre
José Hernández
3
Yichob’al
Hunun tz’ayik ch’ek’i, aynhetik’a yichikanh maka snacha hej ak’ tzetet ssat yib’anh q’inal kat
yapni sxol anma, hunun tzetet ti’ xin, tato machtotik’a ohtajb’iloj yuh heb’ya jik’al yet xtitikoj
jab’xub’al, t’inhan tato machto sb’ih makato yalb’anil yuh jet konhob’ yul jab’xub’al Popti’ yaja’
haxkami yilaltik’a yoknikoj, jichan haknhetu’ chyuh skalmokantoj ab’xub’al kat yetaxkantoj.
Yunhe mach ch’el spixan jab’xub’al xol hunujxa tzoti’alxin, kaw yilal tato ch’ok munil yinh
yichelokanh hej ak’tzoti’ ch’aq’b’ilnhen jab’xub’al yunhetik’a mach slah skalmokantoj yet
chonh tzoteli, kat skolchapax ninoj spixan ab’xub’al yinh ssat hunujxa konhob’al haxkami yinh
ti’ tzujan smay mato lanhan smahlan tet tzet chyuh sb’elwi yib’anh q’inal.
Kawxin ayxa nixhtej munil ch’iptzeloyi yunhe hej smunlanhelo ak’ tzoti’ xatik’a oknikoj maka
lanhan yichikanh yuh nhahmunil maka hunun mak ch’anikoj yinh sk’ul smunlanhen ab’xub’al,
yaja’ to nanan yekantoj, ay mach scha sb’ah aypax xin machto kaw chwini xol anma kaw xin
yilal yokpax ip yinh haxkami kaw ayxa mak ch’ek’ ab’la yinh yuh kuyum maka hunujxa
tzetetal, haktu’ xyuh yanikoj skonhob’ Ab’xub’al popti’ yinh sk’ul yok syamb’anojayoj kat
spich’loyi yunhetik’a skawxikoj b’ay yet ay yoknikoj.
Ha’ ti’ xin yelapnoj yeh hune’ munil ti’, b’ay ch’aq’b’ilnhelo munil yinh syami, spich’loyi kat
stx’olq’alo hantajxa ak’ tzoti’ icheb’ilxakanh, b’oj yichikan hantajojxa kaw yilal ninoj yehi,
yunhe yaq’ni sb’ah Skonhob’ Ab’xub’al Popt’ yinh kat hakxatu’ ninoj yoknikoj yuh anma,
haka’na heb’ya’ a’om kuyum maka hunujxa mak b’aytu’alikoj.
Chaltu’ há’ skutxb’ahikoj hune’ te hum ti’, hej ak’ tzoti’ yunhe yichi okonojkoj yulaj kuyum, yeb’
b’ay chmunlanhelo ab’xub’al sxol anma, yunhe spahlo ninoj skalmokantoj hunujxa tzoti’al xoj
jab’xub’al, yuhxin txolb’ab’il hej ak’ tzoti’ yinh stzoti’ wes kat yok tzet yalb’anil yul ab’xub’al
popti’ yunhe sub’utaj snacha hunun tzoti’ yu mak yet ay yokniloj yuh..
Kanojab’ yul sq’ab’ maktaj ch’ochen yiptze’ ab’xub’al yinh smunil maka mak ch’ochen
yiha’kanh ninoj smay spixan jik’al. Yilal ko nanikan tet anma chub’il yul sq’ab’ ayikoj kam
swatx’ikanh maka yok yip hunq’ahan munilti’, hach kachan tanhé kaw kolwaltik’ana chek’ yinh
yanma. Yuch’antiyoxh yuh antaj ninoj tzet chyuh yanikoj yet yinh.
4
A
WES POPTI’
Abandonar ---------------------------------------------------Tinhcha'
Abandono ----------------------------------------------------Tinhchab'ahil
Abejorro negro----------------------------------------------Q'ej honon
Abrazadera ---------------------------------------------------Yachb'al
Absorción ----------------------------------------------------Tz'utz'wal
Absurdo -------------------------------------------------------Sukal
Abundante ----------------------------------------------------B'itzantaj
Abundar (animales) --------------------------------------Pohchahoj
Abusador -----------------------------------------------------Ipojlom
Abusar ---------------------------------------------------------Ipoj
Academia -----------------------------------------------------Kuyb'al
Acceder -------------------------------------------------------Jehwal
Accesible -----------------------------------------------------Hehwomtaj
Acceso (entrada) ------------------------------------------Okb'al / Sti'
Accidente -----------------------------------------------------Huchan
Aceitera -------------------------------------------------------Snet b'ik'ah
Acento ---------------------------------------------------------Ahnuq'al
Acetato --------------------------------------------------------Nen-hum
Acetona -------------------------------------------------------Ha'sub'alch'en
Acobardarse -------------------------------------------------Ixtitb'ojkanh
Acordeón, concertina ------------------------------------B'iwson / hihah
Acosado(a) ---------------------------------------------------Hoynheb'il
Acosador (a ) ------------------------------------------------Hoyxom
Acoso ----------------------------------------------------------Hoyxojal
Acreditador --------------------------------------------------Tohlawom
Acreditar ------------------------------------------------------Tohla'woj
Acrobacia -----------------------------------------------------B'ejmaxil
1
Acróbata ------------------------------------------------------B'ejmaxlom
Acta de nacimiento ----------------------------------------Yumal pitzk'ab'al
Acto (de la obra) -------------------------------------------Yeb'al (etz')
Acuarela -------------------------------------------------------Taj'elaw
Acuerdo -------------------------------------------------------Lahk'ulal
Acusado -------------------------------------------------------A'mulnheb'il
Acusador -----------------------------------------------------A'mul-lom
Acusar ---------------------------------------------------------A'mulnhe'
Administrador educativo --------------------------------I'om stxolil kuywab'al
Adopción -----------------------------------------------------Meb'a'uninal
Adoptado -----------------------------------------------------Meb'a'nheb'il
Adoración (Por amor) -----------------------------------Haq'eb'ahil
Adoración (Por espiritualidad) -----------------------Haq'ewal
Adorador ------------------------------------------------------Haq'ewom
Adorar----------------------------------------------------------Haq'e'
Adrenalina ----------------------------------------------------Yahb'al chik'
Adular ----------------------------------------------------------Ayb'ahil
Adulterar (Cometer adulterio por hombres) -----Ixloj
Adulterar (Cometer adulterio por mujeres) ------Winajloj
Aeropuerto ---------------------------------------------------Chab'al ch'kch'en
Afición ---------------------------------------------------------Ochewomtaj
Aficionado ----------------------------------------------------Ochewom
Africada -------------------------------------------------------Okelnuq'al
Agente ---------------------------------------------------------Uhwom / Utewom
Ágil --------------------------------------------------------------Lemwom
Agilidad--------------------------------------------------------Lemb'ilal
Agilizar---------------------------------------------------------Lemwal / Lema'
Agrícola -------------------------------------------------------Tz'unub'b'al
Agricultor -----------------------------------------------------Tz'unub'lom
Agricultura ---------------------------------------------------Munil Tz'unub'loj
Agropecuario ------------------------------------------------Tz'unub'noq'
Agrupación ---------------------------------------------------Yamb'a'b'ahilal
2
Aguda (palabra y voz) -----------------------------------xi'
Alabanza ------------------------------------------------------Txahb'it
Alambre -------------------------------------------------------Tx'anhch'en
Alarma (señal o aviso) ----------------------------------Itz'atil
Alarma (instrumento) ------------------------------------Itz'atb'al
Alarmante -----------------------------------------------------Itz'atwom
Alarmar --------------------------------------------------------Itz'atnhe'
Alcantarilla ---------------------------------------------------Sb'eh tz'ila'
Alcoba ---------------------------------------------------------Wayb'al
Alcohol --------------------------------------------------------Tz'an q'uwil
Alcohol etílico (aguardiente) --------------------------Uk'eh anh / Uk'eh
Alcohólico (a) -----------------------------------------------Uk'umte'
Alergia ---------------------------------------------------------K'ajach
Alfabetismo --------------------------------------------------Kuytz'ib'al
Alfabetización -----------------------------------------------Kuytz'ib'wal
Alfabetizador ------------------------------------------------Kuytz'ib'wom
Alfabetizar ----------------------------------------------------Kuytz'ib'loj
Alfarero --------------------------------------------------------Tz'awom
Algebraico ----------------------------------------------------Echkuy b'istz'ib'
Alicate----------------------------------------------------------Nhak'b'alch'en
Alimentar -----------------------------------------------------Lotze'
Alimento ------------------------------------------------------Lob'eh
Allanamiento ------------------------------------------------Pohnhahil
Alma ------------------------------------------------------------Pixane
Almidón -------------------------------------------------------Koh lob'eh / Tajin lob'
Alófono --------------------------------------------------------Helnuq'al
Aluminio ------------------------------------------------------Hanhpuhaj / lab'anpuhaj
Alveolar -------------------------------------------------------Kaxhahil nuq'
Amabilidad ---------------------------------------------------K'ulk'ulal
Amable---------------------------------------------------------K'ulch'an sk'uy
Ambición ------------------------------------------------------Hamk'ulal
Ambicionar ---------------------------------------------------Hamk'ulnhe'
3
Ambicioso ----------------------------------------------------Hamk'ul
Ambiente ------------------------------------------------------Hoy ehob'al / Ehob'al
Ambulancia --------------------------------------------------Iq'omik'oj yawub'
América -------------------------------------------------------Ab'ya yala
Americano ----------------------------------------------------Ah Ab'ya yala
Ametralladora (arma) ------------------------------------Hulb'otixh
Ametralladora (fuego artificial) -----------------------Linhb'otot
Amigdalitis ---------------------------------------------------Mahilnuq'
Amigo ----------------------------------------------------------Etb'ihe
Amnesia -------------------------------------------------------K'aynab'al
Amnistía -------------------------------------------------------Tanhmulal
Amor------------------------------------------------------------Oche'b'ahil
Amortiguado -------------------------------------------------Pahipb'il
Amortiguador -----------------------------------------------Pahipb'al
Amortiguar ---------------------------------------------------Pahipwoj
Analgésico ---------------------------------------------------Paxb'al syayil
Ancestral ------------------------------------------------------Payik'al
Ancestro ------------------------------------------------------Payik'
Ancla -----------------------------------------------------------Lokch'en
Andragogía ---------------------------------------------------Kuyb'al yihla anmah
Anfetamina ---------------------------------------------------Anh kajb'ob'al
Anfibios anuros --------------------------------------------Tx'otx'ha'ilnoq' mach snheh
Anfibios ápodos --------------------------------------------Tx'otx'ha'ilnoq' manh'oj
Anfibios caudados ----------------------------------------Tx'otx'ha'ilnoq' ay snheh
Ángel -----------------------------------------------------------Chejb'en tiyoxh
Angelito -------------------------------------------------------Tz'ul chejb'en tiyoxh
Angiospermas ----------------------------------------------Hinhat satnomte'
Anguila --------------------------------------------------------Lab'akay
Angustia ------------------------------------------------------Yahaw anmahe
Animal domestico -----------------------------------------Alomnooq'
Antepasado (a) ---------------------------------------------Payik'al
Antera ----------------------------------------------------------Snet pohb'alte'
4
Antifaz ---------------------------------------------------------Majsat
Antivirus ------------------------------------------------------kajb'al yaxyab'il
Antología -----------------------------------------------------Teq'b'ab'al
Añelina---------------------------------------------------------Pojtz'ah /poj elaw
Aparato --------------------------------------------------------Q'uych'en
Apicultor ------------------------------------------------------Munlanehwom kab'
Apicultura ----------------------------------------------------Munilkab'
Apio------------------------------------------------------- B’in-hamtelaj
Aplicación ----------------------------------------------------Ok'nob'alkoj
Aplicación de la nueva información-----------------Yokb'anil ak' ab'ix
Aprender a aprender --------------------------------------Kuyu'b'ahilal
Aprendizaje --------------------------------------------------Kuyb'anile
Aprendizaje Significativo -------------------------------Kuyokb'al
Apretar ---------------------------------------------------------Lapcha'
Arar -------------------------------------------------------------Patxwal
Arbusto --------------------------------------------------------Q'uyte'
Archipiélago -------------------------------------------------T'ijkixhtaj tx'otx'a'
Arco-------------------------------------------------------------K'onhte'
Arco (de futbol) --------------------------------------------Okk'olb'al
Arco (para flecha) -----------------------------------------K'onh tz'it te'
Área Curricular ---------------------------------------------Smajb'enal txolkuyum
Área superficial ---------------------------------------------Satmajb'en
Área territorial (Jurisdicción) -------------------------Smajb'en tx'otx'al
Áreas de aprendizaje -------------------------------------Smajb'enal kuywab'al
Arena -----------------------------------------------------------K'ahch'en
Arma de fuego ----------------------------------------------Hulb'al
Armario --------------------------------------------------------K'uhanb'al tzetet
Armonía (de relación) -----------------------------------Xahanb'ahil
Armonía (de sonido o música) -----------------------Lahsatb'it
Aro --------------------------------------------------------------Petan / Setan
Arpa-------------------------------------------------------------Tzanhson
Arriesgar ------------------------------------------------------Sayo' huchan
5
Arrullo----------------------------------------------------------Xhuxhub'
Arsenal --------------------------------------------------------K'uhanb'alch'en
Arteria ----------------------------------------------------------Kajtx'anhal
Artesanía ------------------------------------------------------Halchemtz'aj
Artesano ------------------------------------------------------Halchemtz'ajwom
Articulo/partícula-------------------------------------------Sup tzoti'
Artísticamente ----------------------------------------------Helantajnheb'il
Artístico -------------------------------------------------------Helantaj
Asalto ----------------------------------------------------------How eleq'
Asediar --------------------------------------------------------Hoynhewal / Hoyb'a
Asegurar (dar por hecho) ------------------------------T'inhb'a'
Asegurar (dejar fijo algo en un lugar) --------------Kawxe'
Asepsia --------------------------------------------------------Tx'ahil
Asignatura ----------------------------------------------------Stz'aj Kuywab'al
Asilo ------------------------------------------------------------Chab'ilmak
Asimetría ------------------------------------------------------Pexanil
Asimétrico ----------------------------------------------------Pexan
Asociación civil---------------------------------------------Yamb'a'b'ahilal yet konhob'
Aspiradora ---------------------------------------------------Hiq'b'alkanh
Asqueroso ----------------------------------------------------Kistal / Yahb'etaj
Asta de bandera --------------------------------------------Yoj pelanq'ap
Asteroide -----------------------------------------------------Saltx'umel
Astro (cuerpo celeste) -----------------------------------Tzejb'es
Astro (Persona sobres aliente) -----------------------Tzejwanmak
Aumentativo -------------------------------------------------Nimejnheb'al
Auspicio -------------------------------------------------------Kolomal
Ave nacional -------------------------------------------------Ch'ik yelawb'al nimkonhob'
Ave nacional de Guatemala ----------------------------Ch'ik yelawb'al smay Xeq'a'
Avena ----------------------------------------------------------Lak' ulul
Avicultor ------------------------------------------------------Pohch'kwom
Avicultura -----------------------------------------------------Munil pohch'ik
Azafate ---------------------------------------------------------B'atxnet
6
Azahar ---------------------------------------------------------Xumak
B
Bactericida ---------------------------------------------------Potx'noq'al yab'il
Balón -----------------------------------------------------------K'olich / K'olk'ol
Baloncesto ---------------------------------------------------B’ejk’ol choh
Balsa (Canoa) ----------------------------------------------Nashukub'
Balsámico ----------------------------------------------------Q'ol'anh
Banco (de dinero o de sangre u otro) --------------K'ub'ab'al
Bandeja --------------------------------------------------------Homb’atx
Barra (Guión mayor) -------------------------------------Q'athitz'an
Barreta ---------------------------------------------------------Tx'ukch'en
Barril------------------------------------------------------------Pilchoq'
Basquetbol ---------------------------------------------------B'ejk'ol
Bilis -------------------------------------------------------------K'ah
Billetera -------------------------------------------------------Snet hummelyuh
Biografía ------------------------------------------------------Yik'ti'q'inal
Biología--------------------------------------------------------Kuyq'inale
Biólogo --------------------------------------------------------Kuyq'inalwom
Bisílaba --------------------------------------------------------Kab'ajti'
Bodega --------------------------------------------------------K'unha
Bolso o Cartera (de mujer) -----------------------------Yijb'en ix
Bombo ---------------------------------------------------------Nim tinab'
Botas -----------------------------------------------------------Choh xanhab'
Botella (medida) -------------------------------------------Ninmaltzuh
Búfalo ----------------------------------------------------------Kohwakaxh
Bufete (jurídico) -------------------------------------------Kolomb'al
7
C
Cabecear (de dormitar) ---------------------------------Nakwoj
Cabecear (golpear con la cabeza) -------------------Chak'wi'nhe'
Cabezazo -----------------------------------------------------Chak'wi'
Cable (señal) ------------------------------------------------Tx'anhech
Cacatúa --------------------------------------------------------Sajch'el
Cacto -----------------------------------------------------------Tx'itx haq'b'al
Cadejo ---------------------------------------------------------Ahlab'al
Cadena (hilación de…) -----------------------------------Xijxij
Cadena (metálica) -----------------------------------------Xijxij ch'en
Caimito --------------------------------------------------------Salmaluk
Caja de crayones-------------------------------------------Snet tz'ahte'
Caja, cajón ---------------------------------------------------Kahon
Calavera -------------------------------------------------------Swi' kamon
Calcio (metal-mineral) -----------------------------------Txohpuaj
Calcomanía --------------------------------------------------Lak'echel
Calculador ----------------------------------------------------B'iswahom
Calcular -------------------------------------------------------Okb'iswoj
Caldo (comida) ---------------------------------------------Yal ….
Cálido ----------------------------------------------------------Q'axnal
Caligrafía ------------------------------------------------------K'ultz'ib
Cáliz ------------------------------------------------------------Suphaq'b'al
Calle -----------------------------------------------------------Sb'elal xolnhah
Callejón --------------------------------------------------------B'eh
Caloría ---------------------------------------------------------Yipq'aq'al
Calumnia ------------------------------------------------------Hob'b'il Ab'ix / Hob'ab'ix
Calumniar -----------------------------------------------------Hob'o' ab'ix
Calzoncillo ---------------------------------------------------Yet yulwexe
Cama somier ------------------------------------------------xot tx'at
Camaleón -----------------------------------------------------Yalom k'uh
8
Cámara de video ------------------------------------------B'ilechb'al
Cámara digital ----------------------------------------------Ek'echelb'al
Cambiante ----------------------------------------------------Ek'omtaj
Camello --------------------------------------------------------Q'oscheh
Caminante ----------------------------------------------------B'elwom
Caminata (Deporte) ---------------------------------------Anheb'el
Caminata (marcha a paso normal) -----------------B'el
Camiseta ------------------------------------------------------Yulkamixhe
Camisola ------------------------------------------------------Skamixh sajchom
Campana ------------------------------------------------------Talxah
Campaña ------------------------------------------------------Iptzewal
Campo de aterrizaje ---------------------------------------Xewb'al ch'ikch'en
Canal (para señal) -----------------------------------------Ek'echb'al
Canal (para abrir paso a...) -----------------------------Yek'b'al
Canal (Zanja para drenar) ------------------------------Sb'elal ha'
Canales (del oído) -----------------------------------------Skutx'anil yul txikine
Canalización -------------------------------------------------Ahipwal
Cáncer (enfermedad) ------------------------------------Poh howmak'itz
Cancha---------------------------------------------------------Sajchob'al
Canción de cuna -------------------------------------------B'itmonb'al tz'ul
Cancionero ---------------------------------------------------Yumal b'it
Candela (de motor o vehículo) -----------------------Nhusb'al / Nhuskalxob'
Candelero (Candelabro) --------------------------------Stz'onhob'al haq'b'al
Cangrejo (llave o herramienta) -----------------------Chapch'en
Canicas --------------------------------------------------------K'olpech'
Canoa (para comida de animales) ------------------Hukub'
Cáñamo -------------------------------------------------------Hiptx'al
Cañón ----------------------------------------------------------Nimhulb'al
Capa ------------------------------------------------------------Hutxpix
Capacitación-------------------------------------------------Kuyb'ahil
Caparazón (de tortuga) ---------------------------------Yatut ak
Capilla----------------------------------------------------------Tz'ul Yatuttiyoxh
9
Capirucho ----------------------------------------------------Chohchoh
Capitán -------------------------------------------------------I'om B'eh
Cápsula --------------------------------------------------------Toq'anh
Captura --------------------------------------------------------Tzab'wal
Capullo --------------------------------------------------------Stx'uy haha'
Caracol de mar----------------------------------------------Mik'in
Característica -----------------------------------------------Yalb'anil
Características culturales-------------------------------Yilb'en b'eyb'ale
Caratula -------------------------------------------------------Sat yeb'al
Carbohidratos -----------------------------------------------Aq'ala'
Carbono -------------------------------------------------------Aq'al
Cardiología ---------------------------------------------------Kuy anmahe
Cardiólogo ---------------------------------------------------Kuyum anmahe
Carga eléctrica negativa ---------------------------------Manhq'aq'al
Caricatura ----------------------------------------------------Etz' echele
Caries ----------------------------------------------------------Tzol
Carné -----------------------------------------------------------Humyeb'al
Carnívoro -----------------------------------------------------K'uxum chib'eh
Carpa (Cubierta) --------------------------------------------Q'apnhah
Carpa (Pez) ---------------------------------------------------Tx'ixkay
Carpelo --------------------------------------------------------Xaj tz'umal
Carpintero ---------------------------------------------------Hosomte'
Carrera (de correr) ----------------------------------------Anheh
Carrera (de profesión) -----------------------------------Kuywab'al munil
Carreras (competencias) -------------------------------K'ol anheh
Carreras ecuestres ----------------------------------------Anhehcheh
Carreta de caballo -----------------------------------------Tarch'en
Carrete ---------------------------------------------------------Hoyb'al (tx'al-Tx'anh)
Carretón -------------------------------------------------------Nhik'toyb'el
Cartapacio ----------------------------------------------------Tatz'b'al hum
Cartel -----------------------------------------------------------Nimab'ix hum
Cartera ---------------------------------------------------------Tx'uytz'um /snet melyuh
10
Cartílago ------------------------------------------------------Muk'uk'u'
Cartón ----------------------------------------------------------Kawla hum
Cartulina ------------------------------------------------------Pim hum
Casampulga -------------------------------------------------Pitx yutz
Casar -----------------------------------------------------------Mohb'awoj
Casarse --------------------------------------------------------Mohyoj
Cascarita ------------------------------------------------------Sal sajach
Casco ----------------------------------------------------------Q'oxwi'ch'en
Casilla ----------------------------------------------------------Kanhtxukutal
Casillero -------------------------------------------------------K'uhanb'al
Casquillo ------------------------------------------------------Stz'umal sb'aq'ch'en
Catálisis -------------------------------------------------------Okel ip
Catalítico ------------------------------------------------------Okel ipnheb'il
Catalizador (instrumental) -----------------------------Okel ipb'al
Catalizador (persona) ------------------------------------Okel ipwom
Cataplasma --------------------------------------------------Q'oye anh
Catarata (de los ojos) ------------------------------------Saj
Catastro -------------------------------------------------------Smalil yecheltx'otx'
Caucho --------------------------------------------------------Kawcho
Caudillo--------------------------------------------------------Swi'al
Caza ------------------------------------------------------------Hulnoq'
Cazador -------------------------------------------------------Hulum noq'
Cazuela --------------------------------------------------------Hokhok xih
CD rom---------------------------------------------------------Maj setq'on
Cebada---------------------------------------------------------Iximuk'e
Cedula y/o DPI ----------------------------------------------Yumal q'inal
Célula animal ------------------------------------------------Smak'itzal noq'
Célula vegetal ----------------------------------------------Smak'itzal te'
Celulitis --------------------------------------------------------Mahilmak'itz
Centriolo ------------------------------------------------------Yib'otx'al mak'us/Yib'tx'al Mak'itz
Cereza----------------------------------------------------------Kajhotol
Chaparro ------------------------------------------------------Tz'ulik stel
11
Chaqueta ------------------------------------------------------Hutxpix
Chisme---------------------------------------------------------Nhak'tzoti'
Chismoso -----------------------------------------------------Nhak'omtzoti'
Chorro ---------------------------------------------------------B'ohob'
Churrasco ----------------------------------------------------Paq'txob'il chib'e
Ciencias naturales y tecnología ----------------------Ohtajil q'inal b'oj uhlemb'al
Ciencias sociales ------------------------------------------Ohtaj anmahil
Cigoto ----------------------------------------------------------Hosq'inal
Ciguanaba / Siguanaba ----------------------------------Ixcheh
Cilíndrico -----------------------------------------------------Hijpilan
Cilindro --------------------------------------------------------Hijpil
Cinta (Tira plana y alargado como de película) -----Hijpaq'
Ciprés romano ----------------------------------------------Kok'tz'isis
Círculo polar -------------------------------------------------Hoychewtx'otx'
Citoplasma ---------------------------------------------------Yalmak'itz
Ciudad ---------------------------------------------------------Q'alom Konhob'
Ciudadano ---------------------------------------------------Ah konhob'
Civil -------------------------------------------------------------Yuninal Konhob'
Claustrofobia ------------------------------------------------Xiwkilmaj
Clavel-----------------------------------------------------------Yuchxumakte'
Clima -----------------------------------------------------------Q'axchew
Clima cálido--------------------------------------------------Q'axnal (tx'otx')
Clima frío -----------------------------------------------------Chewal (tx'otx)
Clima húmedo-----------------------------------------------Suhab' q'axchew
Clima templado ---------------------------------------------Naman q'axchew
Clip --------------------------------------------------------------Nhak'um
Club -------------------------------------------------------------Yamb'ob'ahil
Coagulación (de la sangre) ----------------------------T'okchik'
Coágulo (sanguineo) ------------------------------------T'okanchik'
Cobarde -------------------------------------------------------Ixtit
Cobardía ------------------------------------------------------Ixtital
Cobija ----------------------------------------------------------Enhele
12
Cobrador (de deudas) -----------------------------------Tejom k'as
Cobrador (de impuestos) ------------------------------- Chahom tohlab'al
Cociente -------------------------------------------------------Sb'isil Ixmab'al
Codicia---------------------------------------------------------Ocheb'alkoj
Código ---------------------------------------------------------Ewan echel
Código (clave) ----------------------------------------------Stxumil ab'ix
Código civil --------------------------------------------------Schejab'il yuninal konhob'
Códigos lingüísticos --------------------------------------Stxumil st'inhq'ob'anil ab'ix
Coeficiente ---------------------------------------------------Pohel
Coeficiente numérico -------------------------------------Pohelb'is
Cohetillo ------------------------------------------------------B'ot
Coladera ------------------------------------------------------Txayeb'al
Colchón (de cama) ----------------------------------------Sxotil tx'at
Colectividad -------------------------------------------------Yamb'ab'ahilal
Colectivo ------------------------------------------------------Yaman
Cólico ----------------------------------------------------------HowYa'k'ul
Colonia --------------------------------------------------------Salwayanhb'al
Colonia (perfume) -----------------------------------------Hamxuq'
Colorear -------------------------------------------------------Tz'ahwoj
Colores fríos -------------------------------------------------Chew elaweh
Colores Primarios -----------------------------------------Sxe' elaweh / B'ab'el elaweh
Columna ------------------------------------------------------Toq'txol
Columna vertebral -----------------------------------------Sb'ajil stel
Comadrona ---------------------------------------------------Ilom yax ix
Combustible -------------------------------------------------Nhusb'ehal
Comedia -------------------------------------------------------Etz'maxil
Comediante --------------------------------------------------Etz'maxlom
Comercio -----------------------------------------------------Txonhloq'
Cometa --------------------------------------------------------Hijtahwi'
Compañía -----------------------------------------------------Yam etb'ihe
Compensación ----------------------------------------------Spajselel
Competencia (En deporte u otro proceso) -------K'ol
13
Complementario--------------------------------------------Stz'ajil
Complemento -----------------------------------------------Stz'aj
Completar ----------------------------------------------------Tz'ajb'a'
Composición ------------------------------------------------Iche'kanh
Compromiso -------------------------------------------------Tak'b'en
Comunicación y lenguaje -------------------------------Q'umlab'al b'oj tzotelb'al
Comunidad lingüística -----------------------------------Skonhob' ab'xub'al
Comunión (Com'un entre varios) --------------------Lahunb'al
Comunión (sacramento religioso) ------------------Chab'al tiyoxh
Concentración ----------------------------------------------Tuktxumal
Confiado ------------------------------------------------------Kawsk'ul / Kawxinaj sk'ul
Confianza ----------------------------------------------------Kawxik'ulal
Confiar ---------------------------------------------------------Kawxojk'ulal
Conocimiento Actitudinal -------------------------------Yipk'ulal ohtajb'ale
Conocimiento declarativo (conceptual) -----------Tih ohtajb'ale
Conocimiento Procedimental--------------------------Stxolil yok ohtajb'ale
Conocimientos Previos ----------------------------------Ohtajb'altik'a
Construcción ------------------------------------------------Watx'kanh / Kawxe'kanh
Consulta ------------------------------------------------------Lahk'ulnhe'
Consumir -----------------------------------------------------Aknojkoj
Consumo -----------------------------------------------------k'ay oknoj
Contagiado ---------------------------------------------------Bolb'ab'iltoj
Contagiar -----------------------------------------------------B'olb'a'wal
Contagio ------------------------------------------------------B'olb'a'
Contagioso ---------------------------------------------------B'olb'ataj
Contexto ------------------------------------------------------Hoyil-laj
Cooperación -------------------------------------------------Kutxual
Cooperar ------------------------------------------------------Kutxuwuj
Cooperativa --------------------------------------------------Kutxub'al
Copia (imitación) ------------------------------------------Yechel / sal
Coro ------------------------------------------------------------Yamb'it
Corriente eléctrico -----------------------------------------Ihomk'oj q'aq'ale
14
Crédito (pago o abono) ---------------------------------Tohlawal
Crucigrama---------------------------------------------------Kulus tz'ib
Cuadro (Ilustrativo) ---------------------------------------Echelb'al
Cuarta dimensión ------------------------------------------Skanhmalpak'ul
Cuchara desechable --------------------------------------Pak' b'ejb'ehal
Cuestionario -------------------------------------------------Ten q'amb'eb'al / Hoj q'amb'eb'al
Curiosidad ----------------------------------------------------Pich' ipk'ulal
Curioso --------------------------------------------------------Pich' ipk'ul
Curita -----------------------------------------------------------Pichb'al lahwilal
D
Dáctilo pintura ----------------------------------------------Tz'ahq'ab'
Danta, tapir ---------------------------------------------------Tzimin
Dardo -----------------------------------------------------------Xuhtz'up
De repente (por si acaso) ------------------------------Lemtaka / Huneltaxka
De repente (sucedido inesperadamente) ---------Ha'mataj
De una vez ----------------------------------------------------Huneknhe
Deberes de la familia -------------------------------------Yuhb'en jetchik'ilal
Debitar ---------------------------------------------------------Elk'aswoj
Débito ---------------------------------------------------------K'as
Decidido -------------------------------------------------------Hinansk'ul
Decisión -------------------------------------------------------Hink'ulal
Declamación -------------------------------------------------B'itab'ix
Declamar ------------------------------------------------------B'itab'ixloj
Dedicado ------------------------------------------------------Aykoj yinh sk'ul / Chilan sk'ul
Dedo anular --------------------------------------------------Kolq'ab'b'al q'ab'e
Dedo índice --------------------------------------------------Yehb'al yiximal q'ab'e
Dedo medio --------------------------------------------------Sxol yiximal q'ab'e
Dedo meñique-----------------------------------------------Tz'ulik yiximal q'ab'e
15
Dedo pulgar --------------------------------------------------Nimej yiximal q'ab'e
Degradar ------------------------------------------------------I'olojsmay
Dejar, abandonar -------------------------------------------Tinhcha'
Delantal --------------------------------------------------------Txupb'al
Delito -----------------------------------------------------------Mule
Demanda ------------------------------------------------------Q'anwal
Demandado (acusado) ----------------------------------Q'anb'il yinh
Demandado (solicitado) --------------------------------Q'anb'il
Demandante -------------------------------------------------Q'anwahom
Demasiado ---------------------------------------------------Tzetk'a
Democracia --------------------------------------------------Yipal konhob'
Demonio ------------------------------------------------------Machswalil
Dendritas -----------------------------------------------------Stz'utz'al snoq'alq'one
Denominador ------------------------------------------------Ixmab'al b'is
Densidad ------------------------------------------------------Statil
Departamento -----------------------------------------------Konhob'ilal
Depredación -------------------------------------------------Lahk'aywoj
Depredador --------------------------------------------------Lahk'aywom
Dermatología ------------------------------------------------Kuy tz'umale
Dermatólogo -------------------------------------------------Kuytz'umalwom
Dermis ---------------------------------------------------------Kajtz'umale
Derretir---------------------------------------------------------Ulujtuj
Desarrollo humano ----------------------------------------Yahb'alkanh anma
Desarrollo lingüística -------------------------------------Yahb'alkanh ab'xub'ale
Desayuno -----------------------------------------------------Sahk'al wa'ilal
Desborde (de rió) ------------------------------------------Ela'il
Descendencia -----------------------------------------------Ik'ale
Descifrar ------------------------------------------------------B'istihwal
Desconcentración -----------------------------------------K'aytxumb'ab'al
Descripción --------------------------------------------------TihiIlwal
Desenlace ----------------------------------------------------Stanhb'al
Desenredar ---------------------------------------------------Puhu'
16
Desenroscar -------------------------------------------------Eltx'umwuj
Deserción -----------------------------------------------------Elojkanhil
Desertar -------------------------------------------------------Elojkanh
Desertor -------------------------------------------------------Elomkanh
Desestimar ---------------------------------------------------Yahwoj
Deshidratación----------------------------------------------Tajwal
Deshidratante -----------------------------------------------Taj'b'al
Deshidratar---------------------------------------------------Tajtze'
Desierto -------------------------------------------------------Tajinh witzak'al
Desigualdad -------------------------------------------------Manhlahanilal
Desinfección-------------------------------------------------Kajyaxil
Desinfectante (persona) --------------------------------Kajyaxwom
Desinfectante (Sustancia) ------------------------------Kajb'alyaxil
Desodorante -------------------------------------------------Paham
Desorden -----------------------------------------------------Lekan
Desorientación (des ubicación) ----------------------Maq'txamil
Despedido (a) (del trabajo) ----------------------------Manhk'ob'il
Despedir (del trabajo) -----------------------------------Manhk'o'
Despegar (salir una nave) ------------------------------Eloj / Ahoj
Despegar (desprender de algo) ----------------------Elak'il / Elak'
Despertar (de un sueño o reaccionar) -------------Pitzk'ahoj
Despierto (de reacción rápida) -----------------------Itz'at
Despreciado -------------------------------------------------Hinb'il
Desprecio -----------------------------------------------------Hinb'ilal
Destace --------------------------------------------------------Polnoq'al
Destazar -------------------------------------------------------Polo'
Destemplar ---------------------------------------------------Txawq'o'
Destornillador -----------------------------------------------Tx'umlawuxhb'al
Destreza -------------------------------------------------------Helanb'al
Destripar ------------------------------------------------------Pitz'a'
Desubicación ------------------------------------------------Maq'txamil
Desubicado (a) ---------------------------------------------Maq'txam
17
Detención (capturar o privar de libertad) ---------Tzab'wal
Detener (frena o parar algo) ---------------------------Linhb'awoj
Diagnosticar -------------------------------------------------Pich'txumu'
Diagnostico --------------------------------------------------Pich'txumal
Diagonal -------------------------------------------------------Q'ehan hitz /Hitz'txalan
Diagrama ------------------------------------------------------Txukut Echele
Diagramación -----------------------------------------------T'inh Tx'olb'awal
Dialecto --------------------------------------------------------Sq'ab' ab'xub'al
Dialectología-------------------------------------------------Kuy ab'xub'al
Diámetro ------------------------------------------------------Yikset
Dibujar ---------------------------------------------------------Echelnhe'
Dicho o refrán -----------------------------------------------Alb'en
Dictado --------------------------------------------------------Altz'ib'
Dictador (que dicta un texto) --------------------------Altz'ib'lom
Dictador (Tirano) ------------------------------------------Howq'on
Dictar -----------------------------------------------------------Altz'ib'nhe'
Didáctica ------------------------------------------------------Helankub'al
Diéresis --------------------------------------------------------Ch'ujtz'ib'
Diestro ---------------------------------------------------------Watx'q'ab'
Dieta (Alimenticia) ----------------------------------------Yanhe'b'ahil
Dieta (pago) ------------------------------------------------- Saltohol
Difamación ---------------------------------------------------B'altzoti'
Difamador ----------------------------------------------------B'alomkanh tzoti'
Difamar --------------------------------------------------------B'altzoti'nhe'
Difteria ---------------------------------------------------------Yaxsyab'il unine
Difundir --------------------------------------------------------Pujb'a'
Digitalizador -------------------------------------------------Aq'omik'toj echele
Dígito -----------------------------------------------------------Hunb'is
Diligencia -----------------------------------------------------Uhlem
Diligenciado -------------------------------------------------Uhlemb'il
Diligenciar ----------------------------------------------------Uhlemwoj / Uhlema'
Diligente (calidad) -----------------------------------------Lemb'ehal
18
Diligente (persona) ---------------------------------------Uhlemwom / Lemwom
Dimensión ----------------------------------------------------Majmal
Dimensionalidad -------------------------------------------Majb'anilal
Diminutivo ----------------------------------------------------Tz'uliknheb'al
Dinámica ------------------------------------------------------Sajach munil
Dinosaurio ----------------------------------------------------Nimej pitzin
Diorama -------------------------------------------------------Kab'sat
Diplomático --------------------------------------------------Tewtil
Diptongo ------------------------------------------------------Kab'ti'alnuq'
Diputado ------------------------------------------------------Yulpopb'alwom
Dirección (lugar) -------------------------------------------Ehob'al
Dirección (puesto) ----------------------------------------Satil
Director --------------------------------------------------------Sat / Swi'al
Director de escena ----------------------------------------Yijb'alomal etz'
Dirigible -------------------------------------------------------Xub'k'olq'a'
Discapacidad ------------------------------------------------Mahlanil
Discapacitado -----------------------------------------------Mahlanaj
Disciplina -----------------------------------------------------Kuytstoholal
Disciplina académica -------------------------------------Sb'ey Kuyb'anile
Diseño ---------------------------------------------------------Echeltoj
Disfraz ---------------------------------------------------------Xilwej
Disfrazar ------------------------------------------------------Xilwejnhe'
Distancia ------------------------------------------------------Sxol
Distinguir -----------------------------------------------------Txum pohil
Distrés ---------------------------------------------------------Tib'ayk'ulal
Diurno ----------------------------------------------------------Tz'ayiklom
Diversidad cultural ----------------------------------------Nanan b'eyb'ale
Diversión ------------------------------------------------------Tihk'b'al
Dividir (Desintegrar o separar) -----------------------Tixhcha'
Dividir (repartir) --------------------------------------------Ixma'
División (de distribuir o repartir) --------------------Ixmawal
División (separación) ------------------------------------Pohb'ahil
19
Divisionismo-------------------------------------------------Tixhb'ahil
Divisor ---------------------------------------------------------Ixmawon
Divorcio -------------------------------------------------------Poho'b'ahil
Docente -------------------------------------------------------Kuywahom
Doctrina -------------------------------------------------------HichKuy
Documento ---------------------------------------------------Tz'ib'um
Doméstico (Animales u otros) ------------------------Alom
Domingo ------------------------------------------------------Xewb'altz'ayik
Drama ----------------------------------------------------------B'isk'ul'etz / Elaw'etz'
Dramatización -----------------------------------------------Es
Drenaje --------------------------------------------------------Sb'eltz'ila'
Droga -----------------------------------------------------------How'anh
Duda ------------------------------------------------------------Kab'k'ulal
Dudar -----------------------------------------------------------Kab'k'alwoj
Dudoso --------------------------------------------------------Kab'k'ultaj
E
Ebullicer / Ebullir -------------------------------------------Hujtze'
Ebullición -----------------------------------------------------Hujuwal
Eclipse --------------------------------------------------------K'ayel b'es
Eclipse lunar-------------------------------------------------K'ay x'ahaw
Eclipse solar -------------------------------------------------K'aytz'ayik
Eclíptica -------------------------------------------------------Yek'b'al tz'ayik
Economía Familiar-----------------------------------------Tzet ay etchik'ilal
Ecuación ------------------------------------------------------Lahb'awal
Ecuador -------------------------------------------------------Hoyik
Edición (versión completa) ----------------------------Pujhum
Editar -----------------------------------------------------------Pujb'a' hum
Editor -----------------------------------------------------------Pujb'ahom hum
20
Editorial (casa editora) ----------------------------------Pujhumb'al
Editorial (grupo ideológico) ---------------------------Teq'txumb'al
Educación ----------------------------------------------------Kuyb'anile
Eficiencia -----------------------------------------------------Helanil
Eje ---------------------------------------------------------------Hoyikb'al
Eje (de una rueda) ---------------------------------------- Petb'al / Kolpet
Eje (ámbito) -------------------------------------------------Hoyil
Ejecución -----------------------------------------------------Watx'ewal
Ejecutar (hacer) --------------------------------------------Watx'e'
Ejecutar instrumentos -----------------------------------Aq'o'ikoj
Ejercicio fiscal ----------------------------------------------Hunyulb'al tohlab'al
Ejercitación --------------------------------------------------Helq'o'b'ahil
Ejercitar -------------------------------------------------------Helqo' / Q'aytze'
Ejes / temáticos) -------------------------------------------Hoyil ab'ix / Hoyil tzoti'
Ejes curriculares -------------------------------------------Hoyil txolkuyb'al
El Quiche -----------------------------------------------------K'iche'
Elástico --------------------------------------------------------B'iw
Electricista ---------------------------------------------------Letz'q'a'lom
Eléctrico -------------------------------------------------------Letz'q'a'il
Electrocutado -----------------------------------------------Letz'q'a'nheb'il
Electrón -------------------------------------------------------Manhq'aq'al
Elefante --------------------------------------------------------Pachamkanh
Elementos ----------------------------------------------------Stz'ajil
Embajada -----------------------------------------------------Tewtilb'al
Embalsar -----------------------------------------------------Nas hukub'nhe'
Embarazo -----------------------------------------------------Yax ixal
Embarrar ------------------------------------------------------B'akwoj
Embrión -------------------------------------------------------Ak'itz
Emigración ---------------------------------------------------Elek'wal
Emigrante -----------------------------------------------------Elek'wom
Emigrar --------------------------------------------------------Elek'woj
Emisor ---------------------------------------------------------Halom ab'ix
21
Emoción -------------------------------------------------------Tzala´k'ulal
Emocionado -------------------------------------------------Tzala' k'ulnheb'il
Empadronamiento -----------------------------------------Biso'b'ahilal
Empresa -------------------------------------------------------Ipmunil
Empuñar ------------------------------------------------------Yuch'u'
Emulsión ------------------------------------------------------Kalke'b'ahilal
En peligro de extinción ----------------------------------Tanhb'ehal
Enamorado ---------------------------------------------------Lokan / Ochehomkoj
Enana Blanca------------------------------------------------Sajtz'ul tx'umel
Enano ----------------------------------------------------------Lapa'
Encadenado (con cadena de metal) ----------------K'alb'ilkoj
Encadenado (correlación o ilación) ----------------Xijxeb'il
Enciclopedia -------------------------------------------------Stihb'anil Tzoti'
Encomendar (enviar algo) -----------------------------Ab'ennhe'
Encomendar (recomendar) ----------------------------Taq'e'
Encuadernador ---------------------------------------------Tab'b'ahom hum
Encuadernar -------------------------------------------------Tab'b'a'
Encuentro ----------------------------------------------------Chab'ahil
Encuesta ------------------------------------------------------Txol q'amb'eb'al
Enderezar -----------------------------------------------------Toholnhe'
Endocarpio ---------------------------------------------------Snet Hinhat
Endolinfa ------------------------------------------------------Q'onb'aj
Endopsiquica------------------------------------------------Yulpixanil
Enemigo -------------------------------------------------------Kajyat
Enemistad ----------------------------------------------------Kajyatb'ahil
Energía --------------------------------------------------------Q'aq'ale
Energía cinética --------------------------------------------B'ilq'aq'al
Energía eléctrica -------------------------------------------Tx'anhq'a'
Energía potencial ------------------------------------------Xolipq'aq'al
Énfasis ---------------------------------------------------------Ahmaynheb'il
Enfermedades venéreas---------------------------------Yaxmoh yab'il / Yaxmol yab'il
Enfriador ------------------------------------------------------Chewb'ob'al
22
Enrollar --------------------------------------------------------B'aq'wal
Enroscar ------------------------------------------------------Hoytx'umwuj
Ensayo ---------------------------------------------------------Kuyu'b'ahilal
Entonación ---------------------------------------------------Lahnuq'nhewal
Entrenamiento ----------------------------------------------Q'ayb’ahil
Entrevista -----------------------------------------------------Q'amb'ewal
Entrevistador ------------------------------------------------Q'amb'ewom
Envasado -----------------------------------------------------Yultzuhch'en
Envase (de vidrio u otro material sint'etico) -----Tzuhch'en
Envidia ---------------------------------------------------------Chiwab'alk'ule / Chiwa'k'ulehal
Envidioso -----------------------------------------------------Chiwahomk'uleh
Envolver -------------------------------------------------------Pichwoj
Enzima ---------------------------------------------------------Okel ipq'inal
Epidemia ------------------------------------------------------B'olob' yab'il
Epidemiología -----------------------------------------------Kuy b'olob' yab'il
Episodio -------------------------------------------------------Stz'aj ik'ti'
Eptágono -----------------------------------------------------Hujtxukut
Equidad--------------------------------------------------------Lahb'ahil
Equidad de genero ----------------------------------------Lahb'ahil ix yeb' winaj
Equidad social ----------------------------------------------Lahb'ahil anma
Equinoccio ---------------------------------------------------Lah'q'inal
Equipo (de personas) ------------------------------------Yamq'uy
Equipo (máquinaria) -------------------------------------Q'uych'en
Equivocarse -------------------------------------------------Semk'ohoj
Era antropozoica -------------------------------------------Yichob'anil sq'inal anmah
Era arcaica ---------------------------------------------------Payq'inal
Era cámbrica ------------------------------------------------Yichob'al yib'anh q'inal
Era cenozoica -----------------------------------------------Yox q'inaltx'otx'
Era mesozoica ----------------------------------------------Skab' q'inaltx'otx'
Era paleozoica ----------------------------------------------B'ab'el q'inaltx'otx
Era precambica ---------------------------------------------Sataj yichob'anil q'anil
Erosión fluvial-----------------------------------------------Hotx'nhab'
23
Erosión Glacial ---------------------------------------------Hotx'chew
Erupción ------------------------------------------------------Linhmowal
Escalera -------------------------------------------------------Kalab'te'
Escalimetro --------------------------------------------------Oxtxikinij
Escama --------------------------------------------------------Smelyuh noq'
Escaneado ---------------------------------------------------Echelnheb'il
Escaparse (de un encierro o responsabilidad) -----Elojkanh
Escaparse de un suceso (como accidente) -----K'atzlahoj
Escena ---------------------------------------------------------Xijyeb'al etz'
Escenario -----------------------------------------------------Etz'b'al
Escenografía ------------------------------------------------Smay Etz'b'al
Esclavitud ----------------------------------------------------Hijb'ahil
Esclavo --------------------------------------------------------Hijb'il
Escopeta ------------------------------------------------------Txihulb'al
Escribir --------------------------------------------------------Tz'ib'loj
Escritorio -----------------------------------------------------Tz'ib'lob'al
Escritura ------------------------------------------------------Tz'ib'wal
Escudo---------------------------------------------------------Pahab'
Esdrújula ------------------------------------------------------Yox nuq'altz'ib'
Esfera ----------------------------------------------------------K'olan
Esférico -------------------------------------------------------K'olk'ol
Esforzarse ----------------------------------------------------Iptze'b'ahil
Esfuerzo -------------------------------------------------------Ipb'ahil
Esfumarse ----------------------------------------------------Lem'eloj
Eslabón --------------------------------------------------------Xijset
Espacial -------------------------------------------------------Sxol hamanil
Espacio --------------------------------------------------------Hamanil
Especial -------------------------------------------------------Elwan
Especialista --------------------------------------------------Tz'ut helan
Especias ------------------------------------------------------Yanhal itah
Especie --------------------------------------------------------Sb'ey
Espectacular-------------------------------------------------Matz'taj
24
Espectáculo--------------------------------------------------Matz'il
Espectador ---------------------------------------------------Matz'lom
Espejo----------------------------------------------------------llb'alb'ahil
Esperanza ---------------------------------------------------Kawxik'ulal
Esperma -------------------------------------------------------Yinhatil winaj
Espía -----------------------------------------------------------Q'atwahom
Espía -----------------------------------------------------------Q'atwahom
Espiar ----------------------------------------------------------Q'atwal
Espinilla -------------------------------------------------------Wah
Espinillera ----------------------------------------------------Skolomal tzultzaj
Espionaje -----------------------------------------------------Q'atwab'ahil
Espiral ---------------------------------------------------------Hoytx'um
Espiral ( de cuadernillo) ---------------------------------Kotx' lapum
Esponja --------------------------------------------------------Xot
Esqueleto -----------------------------------------------------B'ajile
Establecimiento --------------------------------------------Ehob'al nhah
Establecimiento Educativo -----------------------------Nhah kuywab'al
Estaca ----------------------------------------------------------Pahte'
Estación (de radio o televisión) ----------------------Yatut pujb'ab'al)
Estación (terminal de tren o bus) -------------------Linhb'ab'al ek'ob'al ch'en
Estación de policía ----------------------------------------Yatut stanhewomal konhob'
Estadio---------------------------------------------------------Nimsajchob'al
Estadística ---------------------------------------------------Echtxumb'is
Estados del agua-------------------------------------------Eha'
Estambre ------------------------------------------------------Swinajil haq'b'al / swinajil xumakte'
Estándar (variante estándar de un idioma) ------T'inhab'xub'al
Estela-----------------------------------------------------------Paych'en
Estéril (libre de microbios) ----------------------------Mach syaxil
Esterilidad ----------------------------------------------------Manhyaxil
Esterilización (de objetos) -----------------------------K'ayaxwoj /K'ayaxwal
Esterilizante--------------------------------------------------K'ayaxb'al
Estigma --------------------------------------------------------Ek'len
25
Estigma (de la flor) ---------------------------------------Chab'al ik'xumak
Estilo (del pistilo) -----------------------------------------Xuhal xumak
Estilo (propio de algo o alguien) --------------------Yetb'al
Estimulante --------------------------------------------------Kajb'ob'al
Estirar ----------------------------------------------------------B'iwtze'
Estirpe ---------------------------------------------------------Yik'al
Estola ----------------------------------------------------------Hijq'ap
Estrangulación----------------------------------------------Pitz'nuq'
Estrategia -----------------------------------------------------Kuyokb'al
Estratósfera --------------------------------------------------Yiktajkanh
Estreñimiento -----------------------------------------------Kawtz'a'il / Kawtxul
Estrés ----------------------------------------------------------Semk'ulal
Estrofa ---------------------------------------------------------Teq'b'it ab'ix
Estudios Sociales------------------------------------------Kuyanmahil
Etimología ----------------------------------------------------Yik'al tzoti'
Etnolingüística ----------------------------------------------Kuyti' konhob'
Eucariota (dominio de la naturaleza) ---------------Tz'ajmak'us
Eustrés --------------------------------------------------------Ahmayk'ulal
Eutanasia -----------------------------------------------------Kol kamikal
Evangélico ---------------------------------------------------Pujb'ahom yab'ixtiyoxh
Evitar -----------------------------------------------------------Kacha'
Excursión -----------------------------------------------------Paxhyalkuy
Exhortar -------------------------------------------------------Iptze'
Exhortativo ---------------------------------------------------Iptzeb'al
Existencia ----------------------------------------------------Ehojb'ahil
Existir ----------------------------------------------------------Ehwal
Exopsíquica--------------------------------------------------Yinhpixanil
Exósfera -------------------------------------------------------Yinhkaq'e'
Experimento -------------------------------------------------Munkuy / Kuymunil /kuy Ilweloj
Explotar (reventar) ----------------------------------------Linhmohoj
Exportación --------------------------------------------------Eltxonhal
Exportador ---------------------------------------------------Eltxonhwom
26
Exportar -------------------------------------------------------Eltxonhwoj
Expresión artística ----------------------------------------Yeb'anil Helanb'ahil
Exterminado -------------------------------------------------K'ayb'il / Tanhtzeb'il
Exterminador ------------------------------------------------K'aywom / Tanhtzehomiloj
Exterminar----------------------------------------------------K'aya' / Tanhtze'
Extranjero (forastero) ------------------------------------Hula'
Extremadamente pobre ----------------------------------Kajmeb'a'
F
Fabricante ----------------------------------------------------Watx'ewom
Factura---------------------------------------------------------Yumal txonh
Fallar -----------------------------------------------------------Mahlanoj
Falso testimonio -------------------------------------------Leq'ti'al ab'ix
Fantasía -------------------------------------------------------Salwayik
Farmacista ---------------------------------------------------Txonhom anh
Farmacología ------------------------------------------------Kuy'anh
Farmacólogo ------------------------------------------------Kuy'anhlom / Kuyum anh
Faro -------------------------------------------------------------Wab'ab'al
Farol ------------------------------------------------------------Majtzejq'a'
Farsa (comedia o drama) -------------------------------Susunal
Fastidiar, dañar ---------------------------------------------Etloj
Fastidio --------------------------------------------------------Etal
Fastidioso ----------------------------------------------------Etlom
Fatiga-----------------------------------------------------------Ahk'ulal
Fax --------------------------------------------------------------Lem hum'ab'ix
Fecha -----------------------------------------------------------B'istz'ayik
Felicitación ---------------------------------------------------Tzalalnhewoj
Felino-----------------------------------------------------------Tzanhnoq'
Fermentación------------------------------------------------Q'uwilal
27
Feroz -----------------------------------------------------------How
Ferrocarril /Tren --------------------------------------------Komesch'en
Feto -------------------------------------------------------------Q'inhla tz'ul
Fibra ------------------------------------------------------------Swa'
Fibra de vidrio-----------------------------------------------Swa' b'uych'en
Ficha------------------------------------------------------------Tz'ul hum
Fideicomiso --------------------------------------------------Taq'tzetal
Fiera ------------------------------------------------------------Howtzanhnoq'
Figura geométrica -----------------------------------------Mal echele
Figura plana -------------------------------------------------Paq'echel
Figura simétrica --------------------------------------------Lahmal echele
Figuras semejantes ---------------------------------------Lahan echele
Figuras sólidas ---------------------------------------------Kawla tzetet
Filamento (de la flor) -------------------------------------Ste'al hinhat
Filamento (hilo) --------------------------------------------Hijtx'alil
Filosofar -------------------------------------------------------Kuyitz'atwoj
Filosóficamente --------------------------------------------Kuyitz'attaj
Filtrar (información) --------------------------------------Elq'a' ab'ix
Filtrar (líquidos) --------------------------------------------Tz'anwoj
Filtro ------------------------------------------------------------Tz'anwob'al
Fin (Cierre de algo) ---------------------------------------Stanhb'al
Fin (meta o propósito) -----------------------------------Ilb'eh
Finca------------------------------------------------------------Nimtz'untx'otx'
Fines de la educación ------------------------------------Yilb'ehal kuywab'al
Finiquito -------------------------------------------------------Tanhb'alk'as
Finquero ------------------------------------------------------Ahtx'otx'lom
Firma -----------------------------------------------------------Echelb'ihe
Firmar ----------------------------------------------------------Echelb'ihwoj
Fiscal (del fisco o tesoro) ------------------------------Sk'uhan konhob'
Fiscal (investigador de hechos) ---------------------Ek'om pich'ponoj
Fiscal Auxiliar -----------------------------------------------Stz'aj ek'om pich'poni
Fiscal General -----------------------------------------------Swi'al ek'om pich'poni
28
Fiscalía --------------------------------------------------------Ek'pich'ponb'al
Fiscalización-------------------------------------------------Pich'ponoj
Fisco (de impuestos) ------------------------------------Chab'al tohlab'al
Fisco (Ente recaudador) --------------------------------Chawom tohlab'al)
Fisco (tesoro del pueblo o del estado) ------------Sq'alomal konhob'
Física (de cuerpo o materia) --------------------------Ayil
Física (Educación corporal) ---------------------------Kuyb'al nimanile
Floricultura ---------------------------------------------------Munil haq'b'al
Flujo ------------------------------------------------------------Q'il
Fobia -----------------------------------------------------------xiwkilk'ulal
Fólder ----------------------------------------------------------K'ub'ab'al hum
Folleto----------------------------------------------------------Teq'humtz'ib'
Fonación ------------------------------------------------------Q'anhhoj
Fonética -------------------------------------------------------Kuynuq'al
Fono mímica -------------------------------------------------Etz'b'it
Fonología -----------------------------------------------------Kuy nuq'al
Forense --------------------------------------------------------Kuy lahwilal
Forense (persona que ejerce) ------------------------Kuyum lahwilal
Formación ciudadana ------------------------------------Kuy Etkonhob'al
Formal ---------------------------------------------------------Stoholal
Fórmica --------------------------------------------------------Tzejtx'utx'u'
Fórmula -------------------------------------------------------Smunlanheb'anil
Formulación -------------------------------------------------Txolb'awal
Formulado ----------------------------------------------------Txolb'ab'il
Formular ------------------------------------------------------Txolb'awal
Formulario ----------------------------------------------------Tihtxolhum
Fósforo --------------------------------------------------------Tzujb'ab'al
Fósil ------------------------------------------------------------Echpayil
Fotocopia -----------------------------------------------------Yechel hum
Fotocopiar ----------------------------------------------------Echelnhe' hum
Fotosíntesis--------------------------------------------------Lowilal te'
Fracción o quebrado -------------------------------------Pohb'isb'al
29
Fragmento ----------------------------------------------------Sup
Frasco----------------------------------------------------------Pilnet
Frecuencia (de radio u otro medio) -----------------Ek'echb'al
Frecuentativo ------------------------------------------------Nahonhehal
Fricativo -------------------------------------------------------Xihnuq'al
Fricción --------------------------------------------------------Nhijnhe'b'ahil
Frivolidad -----------------------------------------------------Sajnab'il
Frívolo (a) ----------------------------------------------------Sajnab'
Fuente (de información) --------------------------------Snuq' ab'ix / Yelb'al ab'ix
Fuente (en computación) -------------------------------Nanantaj tz'ib' / Sb'ey tz'ib'
Fundación (creación o iniciación) ------------------Yicheb'anil
Fundación (Organsmo o persona jurídica) ------Nimyamb'ahilal
Fungible -------------------------------------------------------Etaxb'al
Fungicida -----------------------------------------------------K'ayb'alwayil
Futbol ----------------------------------------------------------Xanhk'ol
Futbolista -----------------------------------------------------Sajchom Xanhk'ol / Xanhk'olwom
Futuro ----------------------------------------------------------Tohq'inal
G
Galaxia ---------------------------------------------------------Mochtx'umel / Mochb'es
Galleta ---------------------------------------------------------Salpan / Ch'enpan
Galón (medida) ---------------------------------------------Nim-maltzuh
Ganadería -----------------------------------------------------B'aq'ichnheb'al noq'
Ganadero -----------------------------------------------------Ahnoq'
Gancho (para ropa) ---------------------------------------Tx'apb'alq'ap
Gancho (para colgar ropa) -----------------------------Lokb'alq'ap
Gancho (para folder) -------------------------------------Lap hum
30
Gas --------------------------------------------------------------Tisxob'
Gasa ------------------------------------------------------------Ssupq'ap
Gaseoso -------------------------------------------------------Tisxob'taj
Gastritis -------------------------------------------------------Tz'ak'ul
Gen--------------------------------------------------------------Ik'al
Género ---------------------------------------------------------Sb'ey
Género (de hombre o mujer) --------------------------Sb'ey anma
Género (Gramatical) -------------------------------------Sb'eyal tzoti'
Género literario ---------------------------------------------Sb'ey tzib' ab'ix
Generosidad -------------------------------------------------K'ulk'ulal / K'ulch'ank'ulehal
Generoso -----------------------------------------------------K'ulsk'ul / K'ulch'ansk'ul
Genética -------------------------------------------------------Kuyik'al
Geografía -----------------------------------------------------Kuytx'otx'al
Geógrafo ------------------------------------------------------Echtx'otxlom
Geología ------------------------------------------------------Kuytx'otx'al
Geólogo -------------------------------------------------------Kuytx'otx'lom
Geriatría / Gerontología ----------------------------------Kuy ichamil
Gerundio ------------------------------------------------------Uhlanhan / lanhan utewal
Gigante --------------------------------------------------------Nim'anmah
Gimnasio (Lugar) ------------------------------------------Lab'anb'al
Gimnástico ---------------------------------------------------Lab'anb'ahiltaj
Gimnospermas ---------------------------------------------Hunpohte'
Ginecología --------------------------------------------------Kuysyab'il ix
Ginecólogo ---------------------------------------------------Kuywom yab'il ix
Gladiolo (a) --------------------------------------------------Chohaq'b'al
Glándula ------------------------------------------------------Wayib'al
Glándulas endocrinas ------------------------------------Yulal Wayib'al
Glándulas exocrinas --------------------------------------Inhwayib'al
Glándulas mamarias -------------------------------------(Wayib'al) Imeh
Glándulas salivares ---------------------------------------Wayib'al tzub'
Glifo-------------------------------------------------------------Tz'ib'ech
Gol --------------------------------------------------------------Chohk'ol
31
Goleado -------------------------------------------------------Chohk'olb'il
Goleador ------------------------------------------------------Chohk'olwom
Grados ---------------------------------------------------------Kalab'
Grados centígrados ---------------------------------------Kalab' shok'altaj
Grados Fahrenheit-----------------------------------------Kalab' Parenhjey
Gr'afica --------------------------------------------------------Echeleh
Grafología ----------------------------------------------------Kuytz'ib'
Gramática -----------------------------------------------------Stxolil ab'xub'al
Gramo ----------------------------------------------------------Kok'mal
Grapa -----------------------------------------------------------K'aphum
Grasoso -------------------------------------------------------B'ik'o
Grave (estado de...gravedad) -------------------------K'ulti'
Grillete (Esposas) -----------------------------------------Moh kolch'en
Guante ---------------------------------------------------------Spichilq'ab'e
H
Hacienda ------------------------------------------------------Nimmunilb'al tx'otx'
Harina ----------------------------------------------------------Pojixim / Tanh ixixim
Hebilla----------------------------------------------------------Sch'enal tx'anhb'al
Hecho (acontecimiento) --------------------------------Uhilal
Hematología -------------------------------------------------Kuychik'ile
Hematólogo --------------------------------------------------Kuyum chik'ile / Kuychik'ilwom
Hepatitis -------------------------------------------------------Mahil sasib'
Herbicida ------------------------------------------------------Potx'b'al telaj
Hermanastra (a) de un hombre -----------------------Sal anab'e / Sal uxhtaje
Hermanastro (a) de una mujer-------------------------Sal noh
Híbrido ---------------------------------------------------------Watx'eb'il hinhat
Hidratación ---------------------------------------------------Aq'yalnhewal
Hidratante (persona) -------------------------------------Aq'yalnhewom
32
Hidratante (sustancia) -----------------------------------Aq'yalnheb'al
Hidratar --------------------------------------------------------Aq'yalnhe'
Hidrofobia ----------------------------------------------------Xiwkilha'
Hidrógeno ----------------------------------------------------Chaw xob'ha'
Hidrografía ---------------------------------------------------Echha'il
Hidrógrafo ----------------------------------------------------Echha'wom
Hidrólisis ------------------------------------------------------Tz'e'ha'
Hidrólogo -----------------------------------------------------Kuyha'wom
Hidrósfera ----------------------------------------------------Ya'il tx'otx' tx'otx'
Hierro (elemento químico) -----------------------------Hip-puhaj
Hierro (material de construcción) -------------------Tanhch'en / Hipch'en
Higiene---------------------------------------------------------Tx'ahtx'e'b'ahil
Himno ----------------------------------------------------------B'it xahanb'al
Himno Nacional---------------------------------------------Sb'ital Tx'otx' nimkonhob'
Himno Nacional de Guatemala ------------------------Sb'ital Tx'otx' nimkonhob' Xeq'a'
Hinojo---------------------------------------------------------------- Hamtelaj anh
Hipermetropía -----------------------------------------------Ilnahat
Hipertensión Arterial -------------------------------------Ahulchik'
Hipnosis -------------------------------------------------------Salwayanh
Hipnotismo ---------------------------------------------------Salwayanhil
Hipnotizado --------------------------------------------------Salwaynheb'il
Hipnotizador -------------------------------------------------Salwaynhewom
Hipnotizar -----------------------------------------------------Salwaynhewoj
Hipocresía ----------------------------------------------------Kab'satil
Hipócrita ------------------------------------------------------Kab'sat
Hipódromo ---------------------------------------------------Anheb'al cheh
Hipotensión --------------------------------------------------Mahulchik'
Hipotermia ----------------------------------------------------Sik q'aq'al
Hipótesis ------------------------------------------------------Alb'ab'oj
Hipotético -----------------------------------------------------Alb'ab'ojnheb'il
Hisopo ---------------------------------------------------------Sub'al Txikine
Historicidad --------------------------------------------------Uhilalil / Ik'ti'al
33
Homenaje -----------------------------------------------------Okmayil / Okpixanil
Homeostasis-------------------------------------------------Q'ayb'ahil
Homónimo (igual de nombre, cargo o puesto) -----Lahb'iheh
Homónimo (palabras) -----------------------------------Lahnuq' tzoti'
Honra -----------------------------------------------------------Maypixane
Honrar----------------------------------------------------------Maypixanloj / Iq''o'kanh
maypixane
Hora ------------------------------------------------------------Ora
Horizonte -----------------------------------------------------Mujitznaj
Horno-----------------------------------------------------------Pan'ika'
Hortaliza (Producto) --------------------------------------Itah tzunb'il /Tz'unb'il ith
Hortaliza (siembra) ---------------------------------------Tz'unb'al itah
Hotel ------------------------------------------------------------Nhawayb'al
Huella (rastro que deja algo al pasar) --------------Ek'len
Huerto ---------------------------------------------------------Tz'unb'al….
Hule -------------------------------------------------------------Ulah / B'iw
Humectante --------------------------------------------------Suhab'wob'al
Humildad ------------------------------------------------------Chewk'ulal / Ni'ank'ulal
Humilde -------------------------------------------------------Chewsk'ul / Nin sk'ul
Humillado -----------------------------------------------------Ni'annhneb'il
Humillar -------------------------------------------------------Ni'annhe'
Humor vitrio (del ojo) ------------------------------------Ssajil sb'aq'sate
Hurto -----------------------------------------------------------Ewan eleq'
I
Idea -------------------------------------------------------------Txumb'al
Identidad ------------------------------------------------------Elwanb'ahil
Imitación ------------------------------------------------------Etz'ewal
Imitado ---------------------------------------------------------Etzeb'il
Imitador -------------------------------------------------------Etz'ewom
34
Imprudencia -------------------------------------------------Manhk'ulal
Imprudente ---------------------------------------------------Manhk'ul
Impuesto ------------------------------------------------------Tohlab'al
Independencia ----------------------------------------------Inhb'ahil
Indiferencia --------------------------------------------------Kamtajk'ulal
Indiferente ----------------------------------------------------Kamtajk'ul
Infección ------------------------------------------------------Yaxb'ol
Infértil ----------------------------------------------------------Mach syaxil
Inmigración --------------------------------------------------Hulek'wal
Inmigrante ----------------------------------------------------Hulek'wom
Inmigrar -------------------------------------------------------Hulek'woj
Insecticida ---------------------------------------------------------------- Potx'b'al k'ahnoq'/K'ayb'al k'ahhnoq'
Intermitente --------------------------------------------------Mutz'mutz'
Internacional-------------------------------------------------Kalkonhob'
Intrafamiliar --------------------------------------------------Sxol jetchik'ilal
Inventar --------------------------------------------------------Iche'kanh
Invento ---------------------------------------------------------Icheb'ilkanh
Inventor -------------------------------------------------------Ichewomkanh/Ichehomkanh
Investigar -----------------------------------------------------Ekoj yalanhil
Inyección -----------------------------------------------------Xuhwal
Inyectado -----------------------------------------------------Xuhb'il
Inyectar --------------------------------------------------------Xuhwuj
Inyector (Herramienta o utensilio) ------------------Xuhb'al
Inyector (persona o sujeto) ----------------------------Xuhwum
J
Jabalina -------------------------------------------------------Hix /Hijhix
Juego de Encostalados ----------------------------------Sajach tx'uynheb'il
Jueves ---------------------------------------------------------Jutz'ayik / Juq'inh
35
K
L
Lactancia materna -----------------------------------------Txutxmi'e
Lámina (ilustración) --------------------------------------Yechel hum
Lámina acanalada (para techo) ----------------------Taltalch'en
Laminario -----------------------------------------------------Tatz'umb'al
Lanzamiento de disco ------------------------------------B'ejo' setch'en
Lanzamiento de jabalina --------------------------------B'ejhix / B'ejxuxul
Lápida (piedra mortuoria) ------------------------------Stz'ib'b'al kamom
Larva -----------------------------------------------------------Haha'
Lata (bote) ---------------------------------------------------K'orch'en
Lateralidad ---------------------------------------------------Spak'ulal
Latitud ---------------------------------------------------------Malxolpak'ul
Lava-------------------------------------------------------------Stza' witz
Laxante --------------------------------------------------------Tx'ahb'al yulk'ule
Lazarillo -------------------------------------------------------Xekom tz'op
Lección --------------------------------------------------------Solkuywab'al
Legibilidad ---------------------------------------------------Stxumb'etajil
Legible ---------------------------------------------------------Txumb'etaj
Legislación laboral ----------------------------------------Chej yijyewal munil
Legítimo -------------------------------------------------------T'inhan yehi
Legua-----------------------------------------------------------Nimyojmal
Lema------------------------------------------------------------Nab'al ab'ix
Lente (en general) -----------------------------------------Nen
Lentes (anteojos para ver mejor) --------------------Nensat
Lentes de contacto ----------------------------------------Tzak'nen
Lentes oscuras (para el sol) ---------------------------K'ejnen
36
Letra cursiva, letra e carta ------------------------------Laq'tz'ib' / Xekxel tz'ib'
Letra de molde ----------------------------------------------Tx'ejtz'ib'
Letrero ---------------------------------------------------------Ab'ixtz'ib'
Lexicografía--------------------------------------------------Kuytihtzoti'
Lexicología ---------------------------------------------------Kuytzoti'
Leyenda -------------------------------------------------------Saj'uhilal
Libertad -------------------------------------------------------Etb'ahil
Librera ---------------------------------------------------------K'ub'ab'al hum
Librería --------------------------------------------------------Txonhb'al hum
Libreta ---------------------------------------------------------Tz'ultab' hum
Libros de texto ----------------------------------------------Humkuyb'al
Lija --------------------------------------------------------------Ehom hum /sulseb'al te'
Linaza ----------------------------------------------------------Kab'te', q'ilte'
Línea curva ---------------------------------------------------Kutx'hitz'
Línea horizontal --------------------------------------------Q'athitz'
Línea paralela -----------------------------------------------Mohitz'
Línea perpendicular --------------------------------------Chat hitz'
Línea recta ---------------------------------------------------Toholhitz'
Línea telefónica---------------------------------------------Sb'elal awteb'al
Línea vertical ------------------------------------------------Yahitz'
Lingüística ---------------------------------------------------Kuyab'xub'al / Kuyti'
Lingüística aplicada --------------------------------------Yokb'al kuyti'
Linterna -------------------------------------------------------Tzejb'eh
Lisosoma -----------------------------------------------------Uluwom
Litro -------------------------------------------------------------Maltzuhch'en
Llaga------------------------------------------------------------K'ob'chalal
Llanta-----------------------------------------------------------Setek'
Llantera --------------------------------------------------------Setek'b'al
Llave (herramienta) ---------------------------------------Tx'uklawe
Llavero ---------------------------------------------------------Mochb'al laweh
Llavín -----------------------------------------------------------Yechel laweh
Llorona (de leyenda) -------------------------------------Oq'nitx
37
Lluvia de ideas ----------------------------------------------Tixhtxumb'aleh
Loción----------------------------------------------------------Xuq'hamb'al
Locución ------------------------------------------------------Ab'ixwal
Locutor --------------------------------------------------------Ab'ixlom
Lograr ----------------------------------------------------------Winojapnoj
Longitud ------------------------------------------------------Rinhanmal
Lotería (de suerte en general) ------------------------Sajalemtaka
Lotería de figuras ------------------------------------------Sajach echeleh
Lotería de figuras ------------------------------------------Sajach echele
Lunes-----------------------------------------------------------Lutz'ayik / Luq'inh
Lupa ------------------------------------------------------------Nench'ib'nheb'al
M
Maceración ---------------------------------------------------Maq'wal nimanile
Maceta ---------------------------------------------------------Xumakb'al
Macrocurriculum -------------------------------------------Nimtxolkuy
Madecido (Maldito) ---------------------------------------Tz'akti'nheb'il
Madrastra -----------------------------------------------------Skab' mi'e
Magistrado ---------------------------------------------------Nimsat xuwes
Magnetismo --------------------------------------------------Nhik'q'aq'al
Magnosfera --------------------------------------------------Nhik'q'aq'alkanh
Maldecir -------------------------------------------------------Tz'akti'nhe'
Maldición -----------------------------------------------------Tz'akti'
Malla ------------------------------------------------------------Tximch'en
Mamón --------------------------------------------------------Txutxb'al
Mandamiento ------------------------------------------------Chejb'anile
Manecilla ------------------------------------------------------Q'ab'b'al
Manejo de información ----------------------------------Smunlab'nheb'anil ab'ix
Manejo de tecnología -------------------------------------Smunlanheb'anil uhlemb'al
38
Manguera -----------------------------------------------------Kutx'hol
Manicomio ----------------------------------------------------Yehob'al Meltzob'il ssat
Manipulación (tocar con las manos) ---------------Tz'ab'ob'tajwal
Manipulador (que toca con las manos) -----------Tzab'ob'tajwom
Manipular (Influir o manejar decisión de alguien) --Tx'umu'
Manipular (tocar con las manos) --------------------Tzab'ob'tajnhe'
Maniquí --------------------------------------------------------Yeq'ap
Manjar ----------------------------------------------------------Xuq'la itah
Manta (como para anuncios) --------------------------Q'apab'ix
Mantel (de mesa) ------------------------------------------Yenhel mexhah
Mantequilla ---------------------------------------------------Wet'q'ilan
Mantequilla (Margarina) ---------------------------------Sal Mantekah
Manto-----------------------------------------------------------Yul sk'ultxotx'
Manto freático -----------------------------------------------Ya'il yul tx'otx'
Manuscrito (copia a mano) ----------------------------Stz'ib'q'abe
Manzana (de medida) ------------------------------------Wajlanh tx'anh
Mapa ------------------------------------------------------------Yecheltx'otx'
Mapa mental -------------------------------------------------Yechtxumb'al
Mapamundi ---------------------------------------------------Nim yecheltx'otx'
Maqueta -------------------------------------------------------Tz'aj echele 7 tz'ajech
Maracas -------------------------------------------------------Tzoh tzoh
Marchitar ------------------------------------------------------Motx'ahoj
Maremoto -----------------------------------------------------Yub'ulalha'
Marino----------------------------------------------------------Aha'lom / Ek'om xolha'
Marte -----------------------------------------------------------Mark'olpet
Martes ----------------------------------------------------------Matz'ayik / Maq'inh
Masculino (género) ---------------------------------------Winajil
Matemática y pensamiento lógico ----------------------- Kuyb'iswal b'oj st'inhanil txumb'al
Matemáticamente ------------------------------------------kuyb'isalil
Materia ---------------------------------------------------------Snimanil tzetet
Materia prima ------------------------------------------------B'ab'okb'en
Matricula ------------------------------------------------------Sb'isilb'ihe
39
Matriz -----------------------------------------------------------Smi'k'ule
Mayor de edad ----------------------------------------------Tz'ajan sq'inal
Mayúscula ----------------------------------------------------Nimtz'ib'
Mecánica ------------------------------------------------------Kuyb'il'ip
Medicamento Natural -------------------------------------Yax'anh
Medio ambiente --------------------------------------------Sat yib'anh q'inal
Medio de comunicación ---------------------------------Ab'ixb'alwom
Médula espinal ---------------------------------------------Sq'onal sb'ajil inheh
Meiosis --------------------------------------------------------Kanhpohmak'us
Membrana celular ------------------------------------------Stz'umal mak'itz
Memoria (acción del cerebro) -------------------------Kan-nab'al
Memorizar ----------------------------------------------------Nab'alnhewoj
Menopausia --------------------------------------------------TanhkajilMahkail
Menstruación ------------------------------------------------Skaj ix
Mercurio (elemento químico) -------------------------Ha'puhaj / merpuhaj
Mercurio (planeta) ----------------------------------------Merk'olpet
Mesocarpio---------------------------------------------------Schib'ehal lob'ehal
Mesocurriculum --------------------------------------------Yiktxolkuy
Mesosfera ------------------------------------------------------ Yikyaxkaq'e' / Slawob'al nimkaq'e'
Mestizo (a) ---------------------------------------------------Salwes
Meta (como el logro esperado) -----------------------Tzujchab'al
Meta (como en una competencia) -------------------Stanhb'al
Meta (fin) -----------------------------------------------------Tanhilb'eh
Meta(como aspiración) ----------------------------------Ocheb'al
Metafase ------------------------------------------------------Skab' pohmak'us
Metafísica -----------------------------------------------------Kuylab'
Metáfora -------------------------------------------------------Meltzob'il tzoti'
Metal ------------------------------------------------------------Puhaj
Meteorito ------------------------------------------------------Stza' txumel
Método de análisis ----------------------------------------Sb'elal Txumwal
Método de enseñanza ------------------------------------Sb'elal kuywab'al
Método de lectoescritura --------------------------------Sb'elal kuytz'ib'loj
40
Método de síntesis ----------------------------------------Sb'elal K'otzan kuywab'al
Mezclar --------------------------------------------------------Somwoj
Micra------------------------------------------------------------Mak'
Micra------------------------------------------------------------Namaq'
Microbio -------------------------------------------------------Mak'usnoq'
Microcurrículum --------------------------------------------Mak'txolkuy
Microorganismos ------------------------------------------Mak'usnoq'
Microscópico ------------------------------------------------Namaq'il
Microscopio--------------------------------------------------Ilnamaq'
Miércoles -----------------------------------------------------Mitz'ayik / Miq'inh
Migración -----------------------------------------------------Ek'ilal
Migrante -------------------------------------------------------Ek'ilwom-Ek'om
Migrar ----------------------------------------------------------Ek'oj
Mímica ---------------------------------------------------------Etz'ab'ix
Mina-------------------------------------------------------------Puhajb'al
Mínimo denominador común --------------------------Tz'ulixmab'al b'is
Minúscula -----------------------------------------------------Tz'ultz'ib'
Miopía ----------------------------------------------------------Hitzil
Misionero -----------------------------------------------------Chejab'lom
Misoginia -----------------------------------------------------Kajb'al ix
Misteriosamente--------------------------------------------Lab'k'ulal
Misterioso ----------------------------------------------------Lab'nheb'il
Mito -------------------------------------------------------------Suk ik'ti'
Mitocondria --------------------------------------------------Yipal mak'us
Mitosis ---------------------------------------------------------Kab'pohmak'us
Modal -----------------------------------------------------------Ehik'b'al
Modo indicativo --------------------------------------------Yuteb'anil b'ey
Modulo ---------------------------------------------------------Teq'an munil
Modulo de aprendizaje -----------------------------------Teq'ankuymunil
Molde -----------------------------------------------------------Snetechb'al
Moldear --------------------------------------------------------Echelwoj
Molécula ------------------------------------------------------Smak'usal
41
Molestar -------------------------------------------------------Sukluj / Etloj
Momentos de evaluación -------------------------------Sq'inalil ilweb'al
Momia ----------------------------------------------------------Paykamom
Moneda --------------------------------------------------------Ch'enmelyuh
Monedero -----------------------------------------------------Snet ch'enmelyuh
Monitor --------------------------------------------------------Yehom sat munil
Monja -----------------------------------------------------------Xahannheb'il ix
Monólogo -----------------------------------------------------Hunpexhtzoti'
Monomio ------------------------------------------------------Hunb'is
Monopolio ----------------------------------------------------Hunmajwal
Monopolizar --------------------------------------------------Hunmajnhe'
Montaje --------------------------------------------------------Watx'e'kanh
Monumento --------------------------------------------------Tz'ajb'alnhab'en
Moraleja -------------------------------------------------------Kuyab'ix
Morfema -------------------------------------------------------Ssup tzoti'
Morfología ----------------------------------------------------Kuyswatx'il
Morfología (en lingüística) -----------------------------Kuypohtzoti'
Morraleta ------------------------------------------------------T'unhpah
Mosaico -------------------------------------------------------Yamkal
Motivación ----------------------------------------------------Montewal
Motivante -----------------------------------------------------Ay smon
Motorista ------------------------------------------------------Tx'umum chehch'en
Motorizado ---------------------------------------------------B'ilob'alnheb'il
Mrfología -----------------------------------------------------Kuywatx'il
Multa------------------------------------------------------------Tohlab'al mule
Multicultural -------------------------------------------------Pohan b'eyb'ale
Multilingüe ---------------------------------------------------Pohan ab'xub'ale
Multiplicador-------------------------------------------------Pohb'islom
Multiplicar ----------------------------------------------------Pohb'iswoj
Múltiplo --------------------------------------------------------Pohb'isil
Mundo----------------------------------------------------------Ssat yib'anh q'inal
Municipio -----------------------------------------------------Konhob'
42
Muñeca (juguete) ------------------------------------------Etab'etz'ul
Mural -----------------------------------------------------------Echel b'itz'ab'
Museo ----------------------------------------------------------Payilb'al / Ilb'al paytzet
N
Narrador -------------------------------------------------------Tihom uhilal / Ik'ti'nhewom
Narrar ----------------------------------------------------------Ik'ti'nhe'
Nasal (sonido) ----------------------------------------------Txamnuq'al
Naturalización -----------------------------------------------Etkonhob'nheb'ahilal
Naturista (médico) ----------------------------------------Telaj'anhlom
Navaja ----------------------------------------------------------Nawax
Necio -----------------------------------------------------------Ib'otx'/etwi'
Nectario -------------------------------------------------------Snetchi'al haq'b'al
Negación ------------------------------------------------------Manhk'owal
Negrita, negrilla---------------------------------------------Howk'ejnheb'il
Neptuno (planeta) -----------------------------------------Nepk'olpet
Nervio auditivo ----------------------------------------------Stx'anhal txikine
Nervio óptico ------------------------------------------------Stx'anhal b'aq'sate
Nervios --------------------------------------------------------Hitz'tx'anhal
Nervioso (a) -------------------------------------------------Chtik'toni
Neumococo --------------------------------------------------Yaxk'ajach
Neurona -------------------------------------------------------I'om'itz'at
Nivel básico --------------------------------------------------Sxe'al kuywab'al
Nivel diversificado -----------------------------------------Pohkuy
Nivel infantil -------------------------------------------------Yichob'al kuyum
Nivel primario -----------------------------------------------B'ab'el kuywab'al
Nocturno ------------------------------------------------------Aq'b'alwom
Nuevos Conocimientos ----------------------------------Ak' ohtajb'ale
43
O
Objetivos de la educación ------------------------------Yilb'ehal kuywab'al
Obligación ----------------------------------------------------Chilan etwan
Obligar, inducir ---------------------------------------------Chilwal
Obstetra -------------------------------------------------------Yax'ixlom
Obstetricia ----------------------------------------------------Kuyyax'ix
Océano --------------------------------------------------------Nimnima' / Sq'ab'nima'
Oclusiva -------------------------------------------------------Oknuq'al
Odontología --------------------------------------------------Kuy'ehe
Oficial (de juzgado) ---------------------------------------Stz'ib'lom Xuwesb'al
Ogro ------------------------------------------------------------Tiltik
Olas -------------------------------------------------------------K'olb'ena'
Onda sonora o acústica ---------------------------------Sb'elen ab'
Onomatopéyico---------------------------------------------Etz'nuq'al
Operación (cirugía) ---------------------------------------Polanhloj
Opinión --------------------------------------------------------Altxumb'al
Óptico ----------------------------------------------------------Mujlub'al
Oración afirmativa -----------------------------------------Chi teq'txumtzoti'
Oración negativa -------------------------------------------Manhk'owal teq'txumtzoti'
Orador (que da discurso) ------------------------------Ahti'lom
Orar (discursar) --------------------------------------------Ahti'loj
Oratoria --------------------------------------------------------Ahti'al
Orbita (como de un planeta) --------------------------Hoyb'elal
Órbita (del ojo) ---------------------------------------------Shoyal b'aq' sate
Orden de captura ------------------------------------------Chejtzab'wal
Ordinal ---------------------------------------------------------Txolb'is
Ordinario ------------------------------------------------------komon
Orfanatorio ---------------------------------------------------Meb'a' uninb'al
Organelo ------------------------------------------------------Mak'itzitzb'al
Orgánico (a) -------------------------------------------------Q'a'iltaj
44
Organización ------------------------------------------------Tx'olq'a'b'ahil
Organizador Grafico --------------------------------------Tx'olech kuyb'al
Órgano (de una estructura) ----------------------------Sq'ab' yamb'ahil
Órganos (de un cuerpo) --------------------------------Itzitzb'al
Origen (descendencia) ----------------------------------Yik'al
Origen (Principio) -----------------------------------------Yich
Origen (Proveniencia) -----------------------------------Ttb'alikoj
Origen de coordenadas ----------------------------------Yich yetk'ulnhehal
Ornamento ---------------------------------------------------Elawb'al
Ortografía -----------------------------------------------------T'inhtz'ib'
Osmosis -------------------------------------------------------Yatz'mak'us
Osteoporosis ------------------------------------------------Syab'ilb'aj
Otoño-----------------------------------------------------------Yihq'inal
Ovalado -------------------------------------------------------Hijk'ol
Ovalo -----------------------------------------------------------Hijset
Ovario ---------------------------------------------------------Shosb'al ix
Ovecélula -----------------------------------------------------Xe'ix pohb'al
Ovni ------------------------------------------------------------Lab' luptzet
Óvulo -----------------------------------------------------------Shos ix
Oxigenación -------------------------------------------------Kaq'e'nhewal
Oxígeno -------------------------------------------------------Hiq'kaq'e'
Ozono ----------------------------------------------------------Pahb'al yojtz'ayik
P
Pacha-----------------------------------------------------------Tzuh txutxb'al
Pachón---------------------------------------------------------Tz'utz'b'al tzuh
Pacifista -------------------------------------------------------Aq'ank'ulalwom
Padrastro -----------------------------------------------------Skab'mame
Pagaré ---------------------------------------------------------Yumal k'as
45
Paidología ----------------------------------------------------Kuy unin
País -------------------------------------------------------------Niman konhob'
Paisaje ---------------------------------------------------------Elawmuj
Pajilla (Popote) ---------------------------------------------Tz'utz'b'al
Palacio ---------------------------------------------------------Ahawnhah
Palanca --------------------------------------------------------Tx'ukte'
Palangana ----------------------------------------------------Letxb'alha'
Paleta-----------------------------------------------------------Chuk Pak'te'
Palillos(como para manualidades) ------------------Ninsajachte'
Panadero ------------------------------------------------------Panlom / Watx'ehom pan
Pandereta -----------------------------------------------------Tixh tixh
Pantalla --------------------------------------------------------Ssatil /Ilssat
Pantalla (de televisión) ----------------------------------Ssat ilab'b'al
Pantalla Plana -----------------------------------------------Paq'ilssat / Ssatpaq'il
Pantaloneta --------------------------------------------------Kutwexe
Pantano -------------------------------------------------------Yaxtx'otx'b'al / Soktx'otx'taj
Papa (pontífice) --------------------------------------------Swi'al yatuttiyoxh
Papagayo -----------------------------------------------------Q'anyax ch'el
Papel Bond ---------------------------------------------------Sajxaj hum
Papel de china ----------------------------------------------Lijhum
Papel lustre --------------------------------------------------Tzejhum
Papel mache -------------------------------------------------Elawb'al hum
Papel manila -------------------------------------------------Chulhum
Paperas --------------------------------------------------------Smahilal tzub'b'al
Papiro ----------------------------------------------------------Payhum
Par mínimo ---------------------------------------------------Helmoh tzoti'
Parábola (función matemática) ----------------------Ch'ixtan yetk'ulal
Paradigmas --------------------------------------------------Stxumb'anil
Parafrasear ---------------------------------------------------Ixmawoj ab'ix
Paráfrasis -----------------------------------------------------Yamb'ab'al ab'ix
Paraguas ------------------------------------------------------Pahnhab'
Paralelo --------------------------------------------------------Molmon / Mohan
46
Paranoia -------------------------------------------------------Somq'anajil wi'e
Pararrayos ----------------------------------------------------Pahb'al k'uh
Parasimpático -----------------------------------------------I'om sb'ey wayik
Parentesco ---------------------------------------------------Uhb'ahil
Pariente, familiar -------------------------------------------Uhb'ah / Etb'ah
Parlamento ---------------------------------------------------Lahtib'alchejab'
Parónimos ----------------------------------------------------Sal-lahantzoti' /Etza lahan
Parranda (diversión) -------------------------------------Tihb'alk'ulal
Parranda (Tipo de baile) --------------------------------Laq'latx
Parricida ------------------------------------------------------Potx'om yetchik'il
Parricidio -----------------------------------------------------Potx' etchik'ilwoj
Participio ------------------------------------------------------X'ek'toj
Partido (de juego) -----------------------------------------LahK'olSajach
Partido (político) -------------------------------------------Yamsub'munil
Parto ------------------------------------------------------------Watx'o'b'al Ix / Uninwoj
Pasajero -------------------------------------------------------Ek'om
Pasajero (Por el momento) ----------------------------Ek'om yehi
Pasaporte -----------------------------------------------------Ek'b'alum
Pasatiempo --------------------------------------------------Yek'b'alq'inal
Pastor alemán (perro) -----------------------------------Ojtx'i'
Pastor religioso---------------------------------------------Wab'ahom yinhsk'ulal
Patológico ----------------------------------------------------Yab'ilnheb'al / Pak'yab'ilal
Patria -----------------------------------------------------------Sattx'otx'b'al
Patriótico -----------------------------------------------------Xikiltajnhehom tx'otx'
Patrulla -------------------------------------------------------Hulek' tanhewal
Patrullar -------------------------------------------------------Hulek'tanhe'
Payaso ---------------------------------------------------------Suketz'lom
Peca ------------------------------------------------------------Tzuk'echel
Pecado ---------------------------------------------------------Ahmulal
Pecador -------------------------------------------------------Ahmul
Pecar -----------------------------------------------------------Ahmul-loj
Pecuario -------------------------------------------------------Ilnoq'
47
Pecular---------------------------------------------------------Elq'a' smelyu konhob'
Pedagogía ----------------------------------------------------Kuyb'al tzeh unin
Pedernal -------------------------------------------------------Xit
Pediatra -------------------------------------------------------Anhtehom unine
Pediatría -------------------------------------------------------Anhteb'al unine
Película (de cámara) -------------------------------------Yenhel echele
Película (de cine) ------------------------------------------Echelb'il
Peligro /riesgo) ---------------------------------------------Sayo' huchan
Pelota ----------------------------------------------------------K'oltz'um / K'olxub'il
Peluca ----------------------------------------------------------Wojk'ohwi'
Peluche --------------------------------------------------------Woj etab'eh
Penicilina -----------------------------------------------------Hoptx'yab'il
Península -----------------------------------------------------Hijantx'otx' / Tz'ub'antx'otx'
Pentatlón ------------------------------------------------------Ho'sajach anheh
Penúltimo -----------------------------------------------------Skab' stanhb'al / Skab' snhehal
Perejil ----------------------------------------------------------Sal kulantro / Sal hamtelaj
Perfume -------------------------------------------------------Xuq'amb'al / Xuq'b'ub'al sham
Periódico ------------------------------------------------------Pujab'ix hum
Periódico (prensa) ----------------------------------------Pujb'ab'al uhilal
Periodista -----------------------------------------------------Pujb'ahom uhilal
Período (de clases) ---------------------------------------Ninq'inal
Periodo de tiempo ------------------------------------------- Yulb'al hunq'inalil
Perito -----------------------------------------------------------Helan
Perjurio --------------------------------------------------------Etal
Perla ------------------------------------------------------------Tonh
Permiso -------------------------------------------------------Ta'web'al
Permitir --------------------------------------------------------Tak'weloj
Permitir, aceptar--------------------------------------------Jehwoj / Hehwal
Perno -----------------------------------------------------------Tx'umlawuxh
Perol ------------------------------------------------------------Kab'hukub' / Txikb'alkab'
Perpendicular -----------------------------------------------Tz'ut / Tz'uthitz' / Hitz'txukul
Perro de agua -----------------------------------------------Ayuj
48
Perseverancia -----------------------------------------------Chilanil
Perseverante ------------------------------------------------Chilanwom
Perseverar ----------------------------------------------------Chilanwoj
Persona gramatical ---------------------------------------Anmahil
Personaje (obra de teatro) -----------------------------Etz'ewom
Personificación ---------------------------------------------Etz' anmaloj /Etz'ewoj
Pesa ------------------------------------------------------------B'anhmal
Pesticida ------------------------------------------------------How anhpotx'b'al
Pétalo ----------------------------------------------------------Sxaj xumak
Pide vía --------------------------------------------------------Q'anb'al b'eh / Q'anek'b'al
Piedrín ---------------------------------------------------------Huyaxch'en
Pintura ---------------------------------------------------------Elawb'al
Pirámide (figura geométrica) --------------------------Pak'tz'ub' (mal)
Pirámide cuadrada ----------------------------------------kanhtxuktz'ub' / Tz'ub'kanhtxukut
Pirámide triangular ----------------------------------------Oxpak'tz'ub'
Piropo ----------------------------------------------------------Maxilmay / Maymaxil
Pistilo ----------------------------------------------------------Yixal xumakte'
Pito --------------------------------------------------------------Xub'ch'en
Placas tectónicas ------------------------------------------Statz'taz'il yultx'otx'
Placenta -------------------------------------------------------Ha'tx'uy
Plan -------------------------------------------------------------T'inh uhwal
Planchado (a) (ropa) -------------------------------------Nhelb'il
Planchadora -------------------------------------------------Nhelwom
Planchar -------------------------------------------------------Nhelwoj
Planeamiento educativo ---------------------------------St'inhb'ab'anil kuywab'al
Planear (de un aviador) ---------------------------------Ilay lupch'enwoj
Planificación didáctica -----------------------------------St'inhtxolil kuyum
Planificar ------------------------------------------------------Tínhtxolb'awoj
Plaquetas del organismo--------------------------------Paq'b'uj
Plasticidad ---------------------------------------------------Lab'anil
Plasticina / Plastilina -------------------------------------Salixkab'
Plástico --------------------------------------------------------Lab'kaw
49
Plátano---------------------------------------------------------Nimkenyah
Plato desechable -------------------------------------------Pulato b'ejb'ehal
Platos (instrumento musical) -------------------------Sek'son
Playa------------------------------------------------------------Sti'laj nima'
Playera ---------------------------------------------------------Yulkamixhe / salkamixhe
Plomo ----------------------------------------------------------Plomo /Alk'ejpuhaj
Pluricelular ---------------------------------------------------Txihmak'us / B'ulmak'us
Plutón (planeta) --------------------------------------------Pluk'olpet
Poder -----------------------------------------------------------Kanhil
Poder Ejecutivo---------------------------------------------Yip swi'al uhwab'al
Poder Judicial -----------------------------------------------Yip xuwesb'al
Poder Legislativo ------------------------------------------Yip chejab'b'al
Poder local ---------------------------------------------------Yip sxolkonhob'
Poderoso -----------------------------------------------------Kaw Kanhtaj / Kaw kanh yeyi
Poema generador ------------------------------------------Phob'ittzoti'
Poemario ------------------------------------------------------B'it tzoti'b'al
Poesía ----------------------------------------------------------K'ulb'ittzoti'
Poeta / Poetiza ----------------------------------------------B'it tzoti'wom
Polen -----------------------------------------------------------Shinhatil xumak
Polígono (de tiro o militar) -----------------------------Kuyhulb'al
Polígono (figura Geométrica) -------------------------Pohtxukut / B'ultxukut
Polinización --------------------------------------------------Txihyinhatil ichxumak
Polinomio -----------------------------------------------------B'ulb'is
Poliomielitis--------------------------------------------------Chewkan
Polisílaba -----------------------------------------------------B'ulhajti'
Política lingüística -----------------------------------------Kuyb'ey Kuyti'al
Polo -------------------------------------------------------------Swi'lajil tx'otx'
Polo Norte ----------------------------------------------------Ahil swi'lajil tx'otx'
Polo Sur -------------------------------------------------------Ayil swi'laj tx'otx'
Polos opuestos ---------------------------------------------Kajb'ahil
Pólvora --------------------------------------------------------Tanhq'ej
Por ciento -----------------------------------------------------Yet hok'altaj
50
Porno -----------------------------------------------------------Manmhpixan
Pornografía --------------------------------------------------Echmanhpixanil
Poros -----------------------------------------------------------Shaq'ob'al nimanile
Posesivo ------------------------------------------------------Etnhehomtaj
Positivo --------------------------------------------------------Tohol k'ulal
Poste -----------------------------------------------------------Oyte'
Potencia (fuerza) ------------------------------------------Ipal
Potencia (operación matemática) -------------------Ipohchawal
Potencial ------------------------------------------------------Ip'uhtajwal
Potenciar ------------------------------------------------------Ip'uhwal
Potente --------------------------------------------------------Hipom
Pragmática ---------------------------------------------------Kuyokb'ahilal
Pragmatismo ------------------------------------------------Yel uhilalil
Precipitación pluvial --------------------------------------Yaynhab'il
Predicado -----------------------------------------------------Sq'umal mak
Predicador ----------------------------------------------------Alom b'ab'oj / Alb'ab'ojwom
Predicativo ---------------------------------------------------Uhwalnaj
Predicción ----------------------------------------------------B'ab'txumal
Premio ---------------------------------------------------------Sajmatan / I'matan
Preparación --------------------------------------------------Kawxe'b'ahilal
Preparado ----------------------------------------------------Kawxeb'ilsb'ah
Preparador ---------------------------------------------------Kawxewom
Preparar -------------------------------------------------------Kawxe'
Preprimaria---------------------------------------------------Sxe' b'ab'el kuywab'al
Presa -----------------------------------------------------------Tzab'b'en
Presentimiento----------------------------------------------Echeb'al
Presentimiento (Señal, presagio) -------------------Echeb'al
Presidente ----------------------------------------------------Swi'al konhob'
Presión arterial ---------------------------------------------Tenip chik'
Presión arterial diastolita -------------------------------Xuhkaq'e'
Presión arterial sistólica --------------------------------Hiq'kaq'e'
Presión atmosférica --------------------------------------Yipal xob'ilal
51
Préstamo ------------------------------------------------------K'am
Prestar ---------------------------------------------------------K'amewoj, k'amloj
Presunción ---------------------------------------------------Kaq'e'ahmul-loj
Presupuesto -------------------------------------------------Smelyuhal
Prevención del desastre ---------------------------------Manhk'ob'alilal
Primates -------------------------------------------------------Maxnoq'
Primavera -----------------------------------------------------Elaw qinale
Primer ciclo --------------------------------------------------B'ab'el hab'ilal
Primera unidad ---------------------------------------------B'ab'el majan
Primero --------------------------------------------------------B'ab'el
Primo -----------------------------------------------------------Skab' uxhtaje
Princesa -------------------------------------------------------Skutz'in ahaw
Príncipe -------------------------------------------------------Sk'ahol ahaw
Principios -----------------------------------------------------Ichb'anilal
Prisión ---------------------------------------------------------Majcheb'al
Prisionero ----------------------------------------------------Majcheb'il / Majan
Prisma rectangular ----------------------------------------Hijkanhtxuk tz'ub'txuk
Prisma Triangular ------------------------------------------Oxtxuktz'ub'
Probar, degustar -------------------------------------------Ab'lewoj
Problema (de investigación) --------------------------Q'amb'eb'al Saypaj
Problema (dificultad) ------------------------------------Sya'tajil
Problema matemático ------------------------------------Txumk'ul b'isb'al
Problemas de aprendizaje ------------------------------Sya'tajik kuywab'al
Procariota ----------------------------------------------------Manhtz'ajmak'us
Procesador ---------------------------------------------------Tx'anhb'alwom
Proceso -------------------------------------------------------B'eyb'anile
Proceso educativo-----------------------------------------Sb'eyb'anil kuywab'al
Procuraduría General de la Nación ------------------Yilomal konhob'
Prodigio -------------------------------------------------------K'ayb'al k'ule
Productividad -----------------------------------------------Satnob'ahilal
Productividad y desarrollo -----------------------------Satnohb'ahilal b'oj ch'ib'b'alkanh
Profase --------------------------------------------------------B'ab'el pohmak'us
52
Profecía -------------------------------------------------------Halb'en
Profesión -----------------------------------------------------Munil
Profesional ---------------------------------------------------Kuywinaj (helan yinh smunil)
Profesionalidad ---------------------------------------------Kuywinajilal
Programa -----------------------------------------------------Pujb'awal ab'ix
Programa (radiofónico) ---------------------------------Pujb'awal ab'ix
Programa (televisivo) ------------------------------------Txoletz'
Programador (de computadora) ---------------------T'inhb'awom munil
Progresar -----------------------------------------------------Ahkanhwoj
Progreso ------------------------------------------------------Ahb'al, ch'ib'b'al
Propaganda --------------------------------------------------Ab'ixyayb'alwi'
Propósito de aprendizaje -------------------------------Yilb'ehal Kuyb'anileh
Prórroga -------------------------------------------------------Itzwojtoj
Prosa -----------------------------------------------------------Komon tz'ib'
Prostitución --------------------------------------------------Tx'ojyeswi'al
Prostituta (o) ------------------------------------------------Tx'ojyeswi'
Protagonista -------------------------------------------------Sat uhum
Protagonización --------------------------------------------Uhwal
Protagonizada-----------------------------------------------Uhnheb'il
Protagonizar -------------------------------------------------Uhoj
Proteína -------------------------------------------------------Sk'unal mak'us
Provecho ------------------------------------------------------I'b'al k'ulal
Proyecto perfilado -----------------------------------------Txummunil
Psicológicamente -----------------------------------------Kuy'puxanilal
Publicidad ----------------------------------------------------Pujhalteb'al
Publicista -----------------------------------------------------Pujhaltewom
Publicitario ---------------------------------------------------Pujhalteb'al / Pujhalb'al
Pueblos indígenas -----------------------------------------Payik' konhob'
Puerto ----------------------------------------------------------Panhb'ab'al ch'en
Puerto marítimo --------------------------------------------Chab'al hukub'ch'en
Pugilato (boxeo) -------------------------------------------K'ol puch'pe'b'ahil
Pulmonía ------------------------------------------------------Mahilal woswos
53
Pulpo -----------------------------------------------------------Wojnoq'a'
Pupila (del ojo) ---------------------------------------------Stiyoxhal sb'aq' sate
Q
Quirófano -----------------------------------------------------Polb'al anma
R
Rabia -----------------------------------------------------------How
Radiación -----------------------------------------------------Q'aq'alwal
Radiactividad ------------------------------------------------Q'aq'alb'alil
Radiactivo ----------------------------------------------------Yip q'a'tzetet
Radiador ------------------------------------------------------Q'aq'alwom
Radioactividad ----------------------------------------------Q'aq'alb'alil
Radiografía ---------------------------------------------------Echelk'uh
Radiotransmisor -------------------------------------------Pujab'ixlom
Rastreado-----------------------------------------------------Pohsayb'il
Rastreador ---------------------------------------------------Pohsaywom
Rastrear -------------------------------------------------------Pohsaywal
Rastreo --------------------------------------------------------Pohsay
Rastro (para destazar) -----------------------------------Polb'alnoq'
Rastro (pista o huella) -----------------------------------Echek'len /Yek'len
Rayos infrarrojos ------------------------------------------Kajletzq'aq'
Reacción ------------------------------------------------------Hulk'ulal
Recado---------------------------------------------------------Haxb'il
Receptor ------------------------------------------------------Chahom ab'ix
Recibo ---------------------------------------------------------Yumal chab'melyuh
54
Recic lador ---------------------------------------------------Kab'oknheb'wom
Reciclado -----------------------------------------------------Kab'oknheb'il
Reciclaje ------------------------------------------------------Kab'okb'al
Reciclar --------------------------------------------------------Kab'okwoj
Recitación /declamación --------------------------------B'ittzoti'wal
Recomendación --------------------------------------------Taq'ewal
Recta numérica ---------------------------------------------Q'titz' b'is
Recursos ------------------------------------------------------Okb'en
Reflejo (de iluminación) --------------------------------Tzej
Reflejo (Reacción física) --------------------------------Itz'lem
Rehidratación -----------------------------------------------Paxyalnhewal
Rehidratante (Persona) ---------------------------------Paxyalnhewom
Rehidratante (Sustancia) -------------------------------Paxyalnheb'al
Rehidratar ----------------------------------------------------Paxyalnhe'
Reproducción -----------------------------------------------Pohcha'b'ahil
Reproducido -------------------------------------------------Pohchab'il
Reproducir, abundar --------------------------------------Pohchawoj
Reproductor -------------------------------------------------Pohchab'al
Reptiles escamosos --------------------------------------Petxal hasnoq'
Residuo -------------------------------------------------------Hoskixh /Stz'aj
Resistencia (Aguante) -----------------------------------Hipal
Resistencia (de electricidad) --------------------------Hipq'aq'al
Resistente ---------------------------------------------------Hip
Resurrección -------------------------------------------------- Kayek' pitzk'ab'al
Retazo, residuo, sobrante ------------------------------Kanlen
Retroproyector----------------------------------------------Pujmujb'al
Revivir/reaccionar -----------------------------------------Hulk'ulnhewal
Ribosoma -----------------------------------------------------Pahb'al ip
Riesgo ---------------------------------------------------------Sayhuchan
Riesgoso ------------------------------------------------------Sayb'en huchan
Robot -----------------------------------------------------------Itz'at q'uych'en
Robusto -------------------------------------------------------Chhaloni
55
Rodillos--------------------------------------------------------Pilpil'oj
Rojo púrpura ------------------------------------------------Kreyah
Rombo ---------------------------------------------------------Q'ehkanhtxukut
Romboide -----------------------------------------------------Nhewkanhtxukut
Rosa de jamaica --------------------------------------------Pah xumak
Rosca (para tuerca) --------------------------------------Hoytx'um
Rostizadora --------------------------------------------------Q'antzeb'al chib'e
Rotación ------------------------------------------------------Hoyb'ahil
Rotonda ------------------------------------------------------Hoyo'b'al
Rueda de Chicago -----------------------------------------Hoyolkanh
Rugoso --------------------------------------------------------Tx'ixtx'taj
Ruina -----------------------------------------------------------Nhab'en
Rural ------------------------------------------------------------Wayanhb'al
S
Sábado---------------------------------------------------------Satz'ayik / Alampat
Sabana ---------------------------------------------------------Chaq'anh
Sabia -----------------------------------------------------------Schik'ilte'
Sabio -----------------------------------------------------------Tz'ajan sk'ul
Sacerdote maya --------------------------------------------Txahlom Mayab'
Sagrado -------------------------------------------------------Xahan
Salto alto ------------------------------------------------------Yokwalkanh
Salto de longitud -------------------------------------------Tx'ejwoj
Salto largo ----------------------------------------------------T'ujxalab'
Salto triple ----------------------------------------------------Oxt'ujxalab'
Sanción --------------------------------------------------------Tanhtzewalmule
Santuario -----------------------------------------------------Xahanlob'al
Saquear, robar ----------------------------------------------Eleq' howal
Sarampión ----------------------------------------------------Q'a' tx'ak
56
Sarna, jiote ---------------------------------------------------Sal
Satélite ---------------------------------------------------------Yuk'lew k'olpet
Saturno --------------------------------------------------------Satk'olpet
Sauco ----------------------------------------------------------B'ajmam
Saxofón -------------------------------------------------------Ch'ensu'
Sección --------------------------------------------------------Teq'an
Sección de aprendizaje ----------------------------------Xijanil kuywab'al
Secta ---------------------------------------------------------------- How kuytiyoxh / Sb'eykuytiyoxh
Seda ------------------------------------------------------------K'untx'al
Segunda lengua --------------------------------------------Skab' ab'xub'al
Segundo ciclo -----------------------------------------------Skab' hoyanil
Segundo grado ---------------------------------------------Skab' kalab' kuyum
Seguridad -----------------------------------------------------Tanheb'ahil
Seguridad social -------------------------------------------Tanheb'anil anma
Sellar (poner un sello) -----------------------------------Echelnhewoj
Sello (estampar figuras) --------------------------------Yechel
Semana --------------------------------------------------------Hujtz'ayik / Hujq'inh
Semántica ----------------------------------------------------Stxumb'alil
Semejanza ----------------------------------------------------Lahanb'alil
Semen----------------------------------------------------------Sajtitz'
Semicírculo --------------------------------------------------Q'axepset
Semilla dicotiledónea ------------------------------------Mohhinhat
Semilla monocotiledónea -------------------------------Hun-hinhat
Semillero ------------------------------------------------------Muyenb'al
Sentencia -----------------------------------------------------Mul chejab'
Sentido de humor ------------------------------------------Ab' sajtze'
Sentido de pertenencia ----------------------------------Ab'etnhewal
Sentimientos ------------------------------------------------Ab'enb'ah
Señal -----------------------------------------------------------Yechel
Señal (de radio o televisión) --------------------------Ek'ech
Señal, presentimiento ------------------------------------Echeb'al
Señalización -------------------------------------------------Echelnhewal
57
Sépalo----------------------------------------------------------Xajyinhxumak
Sépalos --------------------------------------------------------Xajsup
Serenata -------------------------------------------------------Paxhyalb'it
Seres vivos ---------------------------------------------------Tzetetal itzitz
Servilleta ------------------------------------------------------Pichq'ap / Pichb'al
Servir (de usar) --------------------------------------------Oknoj
Sexto grado --------------------------------------------------Swaj hab'ilal kuywab'al
Shampoo ------------------------------------------------------Tx'ahab'al wi'e
Siamés ---------------------------------------------------------Lak'tiyoxh unin
Significado ---------------------------------------------------Yelapnohal
Signo -----------------------------------------------------------Yechel
Signo de admiración -------------------------------------Yechel mayk'ulal
Signo de admiración, exclamación ------------------Yechel k'ayk'ulal
Signo de división ------------------------------------------Yechel itxq'ab'al
Signo de puntuación -------------------------------------Yechel tz'ib'wal
Signo más ----------------------------------------------------Yechel yaq'b'il
Signo menos ------------------------------------------------Yechel yelb'al
Signo por -----------------------------------------------------Yechel pohchawal
Sílaba abierta ------------------------------------------------Hajan hajti'
Sílaba cerrada -----------------------------------------------Pehan hajti'
Silabario -------------------------------------------------------Hajti'b'al
Silbar, chiflar ------------------------------------------------Xub'luj
Silbato ---------------------------------------------------------Xub'ch'en
Silbido, chiflido ---------------------------------------------Xub'
Silencioso (el ambiente) --------------------------------Tz'inan
Silla de montar ----------------------------------------------Sxhilah cheh
Silla de ruedas ----------------------------------------------B'ilchen
Silueta----------------------------------------------------------Yenhelal
Simbolismo --------------------------------------------------Yechelb'alil
Símbolo--------------------------------------------------------Echelal
Símbolo de libertad ---------------------------------------Yechel inhb'ahil
Símbolo patrio ----------------------------------------------Yechel yipal konhob'
58
Símbolos ------------------------------------------------------Echelb'al
Simetría -------------------------------------------------------Lahanilal
Símil ------------------------------------------------------------Lahan
Simpático -----------------------------------------------------Sal i'omsb'ey nimanile
Simulacro -----------------------------------------------------Etz' uhilal
Sinalefa --------------------------------------------------------K'aytz'ib'moh
Sindicar -------------------------------------------------------A'mulnhe'
Singular -------------------------------------------------------Hune'al
Sínico ----------------------------------------------------------Susun
Sintaxis --------------------------------------------------------Txoltzoti'lob'al
Sintonizar -----------------------------------------------------Lahk'ulnhewoj
Sismo ----------------------------------------------------------Yuktx'otx'
Sismología ---------------------------------------------------Kuyyuktx'otx'
Sismólogo ----------------------------------------------------Yuktx'otx'lom
Sistema digestivo ------------------------------------------Skok'tzewb'al lob'e
Sistema endocrino ----------------------------------------Stx'olil yip chik'ile
Sistema hematológico -----------------------------------Stx'olil yixmab'anil chik'ile
Sistema nervioso ------------------------------------------Stx'anhal nimanile
Sistema nervioso autónomo ---------------------------I'om sb'ey nimanile
Sistema nervioso central ------------------------------------- Yanma stx'umb'eyalil nimanile
Sistema operador ------------------------------------------Txolilb'al munil
Sistema solar ------------------------------------------------Yamkanh tz'ayik
Sobre -----------------------------------------------------------Tx'uy hum
Sobre funda --------------------------------------------------Spichil sq'anwi'eh
Sobresaliente------------------------------------------------Elwannaj
Sobrina de hombre (hija de hermana) -------------Skutz'in uxhtaje
Sobrino (a) de mujer --------------------------------------Yunin nohe
Sobrino de hombre (hijo de hermano) -------------Sk'ahol uxhtaje
Sociedad civil -----------------------------------------------Anma yet konhob'
Socio lingüista ----------------------------------------------Kuyti' konhob'lom
Sociolingüística --------------------------------------------Kuyti'konhob'
Sociolingüística --------------------------------------------Kuyti'komhob'
59
Soga ------------------------------------------------------------Lek'b'al
Solidaridad ---------------------------------------------------Kolke'b'ahilal
Sólido ----------------------------------------------------------Kaw
Solsticio -------------------------------------------------------Ch'ib'mahq'inal
Solvente -------------------------------------------------------Kalb'al
Sombrerón (el duende) ---------------------------------Xib'telom nimb'oq'wi'
Sonaja, chinchín -------------------------------------------Tzohtzoh
Sonoro (calidad fonológico) --------------------------Nuq'txam
Soñar -----------------------------------------------------------Waykeloj
Sopa de letras -----------------------------------------------K'alab' tz'ib'
Sorbo de agua ----------------------------------------------Tz'ub'
Sordo (calidad fonológica) ----------------------------Suknuq'
Spray -----------------------------------------------------------Tisb'al
Suave, blando -----------------------------------------------Piq'inh, lab'an
Suavizarse ----------------------------------------------------Lab'anb'oj
Subconjunto -------------------------------------------------Yalmajan
Subconsciente ---------------------------------------------Sukkank'ulal
Súbdito -------------------------------------------------------Ayomb’ahil
Sube y baja ---------------------------------------------------B'anhb'anh
Subjuntivo (modo) ----------------------------------------Kawxob'al k'ulal
Submarino ----------------------------------------------------Kayche'en
Subrogación -------------------------------------------------Helo'b'ahilal
Subsuelo ------------------------------------------------------Sk'utuhaltx'otx'
Subtítulo ------------------------------------------------------Kab'b'ihal
Suegra ---------------------------------------------------------Alib'mi'
Suegro ---------------------------------------------------------Alib'mam
Suero -----------------------------------------------------------Aha'
Suero (de sangre) -----------------------------------------H'achik'
Suero oral ----------------------------------------------------Aha' uk'b'ehal
Suerte ----------------------------------------------------------K'ulb'an / Echtam
Sufrido ---------------------------------------------------------Ek'omya'
Sufrimiento ---------------------------------------------------Ek'ojya'il
60
Sufrir -----------------------------------------------------------Ek'ojya'
Sujeto ----------------------------------------------------------Uhwom / Utewom
Sulfato ferroso ----------------------------------------------Yatz'am ch'en
Súper héroe --------------------------------------------------Q'a'b'inab'lom
Supersónico -------------------------------------------------Q'aq'anh
Supositorio ---------------------------------------------------Yayb'altijq'a'
Sustantivización--------------------------------------------B'ihenhewal
Sustantivizador ---------------------------------------------B'ihenhewom
Sustantivo propio ------------------------------------------Kaw b'ihe / Etb'ihe
Susurrar -------------------------------------------------------Sahsonwoj
T
Tabla (de multiplicación, o elementos químicos) ---Yechel stxolil b'isb'al
Tabla de contenidos --------------------------------------Yechel stxolil kuywab'al
Tablero de clavijas ----------------------------------------Lawuxh aq'in
Tacaño ---------------------------------------------------------Tz'anb'ab'il
Tachuela ------------------------------------------------------Lawuxhwi'
Talabartero ---------------------------------------------------Hosom tz'um
Taller -----------------------------------------------------------Kuyu'b'ahilal kuyum
Tallos herbáceos -------------------------------------------Lab'ante'
Tallos leñosos ----------------------------------------------Kawte'
Tambo de gas -----------------------------------------------Snet xob'samq'a'
Tambor pequeño -------------------------------------------Tixh tixh
Tapar, privar -------------------------------------------------Majche'
Tapial -----------------------------------------------------------Sal b'itz'ab'
Tapita-----------------------------------------------------------Smajil limetah
Taquigrafía ---------------------------------------------------Saltz'ib'
Tarántula (araña grande) -------------------------------Nimej xekab'
Tarima----------------------------------------------------------B'atxte'
61
Tarjeta----------------------------------------------------------Ab'ix suphum
Tarjetero ------------------------------------------------------K'ub'ab'al ab'ix suphum
Tartamudear -------------------------------------------------Wa'wonloj / I'onwoj
Tartamudez --------------------------------------------------Wa'wonb'al / I'onwal
Tartamudo ----------------------------------------------------Wa'wonwom / I'onwom
Té de limón ---------------------------------------------------Telaj lemnixh
Teatral----------------------------------------------------------Yehetz'nheb'il
Teatro (Edificio) --------------------------------------------Yatutal etz'
Teatro (obra) ------------------------------------------------Etz'
Teclado (Instrumento musical) -----------------------Pitz'b'it
Técnica --------------------------------------------------------T'inhelan / Helant'inh
Tecnología de punta --------------------------------------Ak' uhlemb'al
Tejido (del organismo) ----------------------------------K'almak'us
Tejido adiposo ----------------------------------------------Yamb'ab'ahil mantekah
Tejido nervioso ---------------------------------------------Yamb'ab'ahil ib'otx'al
Tejido óseo ---------------------------------------------------Sk'almak'usal b'aj
Tejidos ---------------------------------------------------------Lek'mak'itz
Teléfono inalámbrico -------------------------------------Awteb'al manhtx'anhal
Teléfono monedero ---------------------------------------Awteb'al melyuh
Teléfono tarjetero ------------------------------------------Awteb'al yinh suphum
Telégrafo ------------------------------------------------------K'ark'arab'ix
Telegrama ----------------------------------------------------Kok'ab'ix hum
Teleología educativa --------------------------------------Yuteb'anil kuywal
Telescopio ----------------------------------------------------IIib'alkanh
Telofase -------------------------------------------------------Skanh pohmak'us
Tema------------------------------------------------------------Eltzoti'
Tema (tema de entrevista) -----------------------------Tzoti'wal
Témpera -------------------------------------------------------T'oktz'ah / T'ok elaw
Témpera (pintura) -----------------------------------------Elaw ha'
Temperatura -------------------------------------------------Q'aq'alil
Tenaza ---------------------------------------------------------Tx'ab'alch'en
Teoría ----------------------------------------------------------Txolchejab'
62
Terapia ---------------------------------------------------------Kuy'anh
Tercera Dimensión ----------------------------------------Oxmajpak'ulall
Terrateniente ------------------------------------------------Ahtx'0tx'
Testamento --------------------------------------------------Taq'b'al hum
Tétanos --------------------------------------------------------Q'a' lahwilal
Tetraciclina---------------------------------------------------Kanhpotx'yab'il
Texto -----------------------------------------------------------Tz'ib'txolhum
Tienda de campaña ---------------------------------------Salnhah
Tierra (planeta) ---------------------------------------------Tx'otx'k'olpet
Tierra fértil ----------------------------------------------------Yaxtx'otx'
Timbre ---------------------------------------------------------Lak'echel
Timbre (de teléfono) -------------------------------------Pitz'awteb'al
Timbre (de voz) --------------------------------------------Ipnuq'al
Timbre fiscal -------------------------------------------------Tohlab'al lak'echel
Tímpano ------------------------------------------------------Pahom yul txikine
Tinta (de imprenta) ---------------------------------------Yaltz'ib'
Tinta de impresora ----------------------------------------Yanhil chemtz'ib'al
Típico (a) -----------------------------------------------------Etwanb'al
Tira còmica---------------------------------------------------Xijkixhmaxil
Tiro al blanco ------------------------------------------------Sal hulwal
Tiroides --------------------------------------------------------Waych'ib'b'al
Títere -----------------------------------------------------------Saltetx'i'
Título -----------------------------------------------------------B'ihalil
Tolerancia ----------------------------------------------------Chewk'ulwoj
Tonalidad (color) ------------------------------------------Nanelaw
Tonalidad (sonido) ----------------------------------------Nanan snuq'al
Tonel -----------------------------------------------------------Tz'ahab'ch'en
Tonelada ------------------------------------------------------Almal hunk'al
Tonelada ------------------------------------------------------Hunhk'al nimtx'uy
Tontera (tontería) ------------------------------------------Sukal
Torbellino -----------------------------------------------------Kajxuchkumala'
Tornillo --------------------------------------------------------Tx'umlawuxh
63
Tos ferina -----------------------------------------------------Hiq'ob'
Tostador (Instrumental) ---------------------------------Ch'ilnheb'al / Q'antzeb'al
Tostador (Persona) ---------------------------------------Ch'ilnhewom /Q'antzewom
Toxico ----------------------------------------------------------Howla anh
Trabajo en equipo -----------------------------------------Kutxulmunil
Trabajo y productividad ---------------------------------Munil b'oj satnob'alil
Tradicional (como danza tradicional) --------------Pay uhil
Tragedia -------------------------------------------------------Huchan etz'
Transacción--------------------------------------------------Lahk'ulal txonh
Transferencia------------------------------------------------Yek'b'altoj
Transformación curricular ------------------------------Hel txolkuywab'al
Transmisión -------------------------------------------------Pujab'ixwal
Transmisor ---------------------------------------------------I'om ab'ix, pujb'awon
Transmitir -----------------------------------------------------pujab'ixwoj
Transparente ------------------------------------------------Ilq'ax
Trasbordador (espacial) --------------------------------Lupch'enkanh
Traslación ---------------------------------------------------Petponwal
Triángulo congruente ------------------------------------Oxtxukut lahan stxukul
Triángulo congruente ------------------------------------Lahoxtxukut
Tricocéfalo (lombriz de látigo -------------------------Tz'um lujum
Trifoliar --------------------------------------------------------Oxpajhum
Trigonometría -----------------------------------------------Mal oxtxukut
Trinomio ------------------------------------------------------Oxb'is
Triptongo -----------------------------------------------------Oxti'al
Trique (para cambiar llantas) -------------------------K'anhb'alch'en
Trisílaba -------------------------------------------------------Oxajti'
Triturar ---------------------------------------------------------B'uxhcha'
Trompa de Eustaquio ------------------------------------Lahkaq'eb'al
Trompa de Falopio ----------------------------------------Snuq' mi'k'ule
Trompeta ------------------------------------------------------Hijtuturut
Trompetista --------------------------------------------------Tuturutlom
Trópico de cáncer -----------------------------------------Swi'tx'otx'al
64
Trópico de capricornio -----------------------------------Syutztx'otxa'l
Tubo ------------------------------------------------------------Toq'ol / Hijhol
Tuerca----------------------------------------------------------Majtx'umlawuxh
Turista --------------------------------------------------------- Paxhyalmatz'lom
Tutela-----------------------------------------------------------Tanhewal
U
Ultrasonido---------------------------------------------------Pich'b'al yulnimanile
Ungüento -----------------------------------------------------T'ok anh / Yol'anh
Uniforme (ropa) --------------------------------------------Hunelaw q'ap
Universal ------------------------------------------------------Hunkanhtaj
Universo ------------------------------------------------------Hunkanh
Urbano ---------------------------------------------------------Konhob'b'al
Urea -------------------------------------------------------------Atz'amha'
Urna electoral -----------------------------------------------Chasik'leb'al
Urología -------------------------------------------------------Kuynethatxul
Usucapión ----------------------------------------------------Payetetnheb'il
Usurpación ---------------------------------------------------Eleq'
Usurpación de funciones -------------------------------Eleq' munil
Útero------------------------------------------------------------Yoj smi' k'ule
V
Vacuna ---------------------------------------------------------Pahb'al yaxyab'il
Vacuola --------------------------------------------------------Tx'anhkantza' mak'us
Vagar -----------------------------------------------------------Isahloj
Vago ------------------------------------------------------------Manhmunil
65
Vale -------------------------------------------------------------Humpaxb'altzet
Validación ----------------------------------------------------T'inhb'a'k'ulal
Valla ------------------------------------------------------------Kachb'en / Pahb'en
Valores culturales -----------------------------------------Samay b'eyb'ale
Valores ecológicos ----------------------------------------Smay b'eyb'ale
Valores éticos -----------------------------------------------Smay t'inhalilal
Valores personales ----------------------------------------Smay spixan anma
Valores sociales --------------------------------------------Smay spixan konhob'
Variable --------------------------------------------------------Helb'is
Variable (de una hipótesis) ----------------------------Sq'ab' txumal
Variable (en sus ideas) ----------------------------------Kalowi'
Varice ----------------------------------------------------------Worwotx
Vaso de medida --------------------------------------------Malsek'
Vegetal --------------------------------------------------------Te' te' te'
Velar (sonido) ----------------------------------------------Welnuq'al
Veleta-----------------------------------------------------------Yilb'ekaq'e'
Velo (paladar suave) -------------------------------------Sq'inhq'ohal xe'aq'e
Veneno---------------------------------------------------------Anhpotx'b'al
Ventanal -------------------------------------------------------Wentanb'al
Venus ----------------------------------------------------------Saj b'es, Wenk'olpet
Verano ---------------------------------------------------------Waresma / Tajinq'inal
Verificación de aprendizaje ----------------------------Yilb'anil Kuywab'al
Verso -----------------------------------------------------------Txolb'aittzoti'
Vertebrado ---------------------------------------------------B'ajilnoq'
Vértice ---------------------------------------------------------Stxikin
Vesícula biliar -----------------------------------------------Snetk'ah
Vestíbulo del oído -----------------------------------------Yoq'anil txikine
Vestido---------------------------------------------------------Hitxb'ile
Veto (vetar) --------------------------------------------------Maq'wal tanhoj / manhk'owal
Vía ---------------------------------------------------------------Ek'ob'al
Vía láctea -----------------------------------------------------B'elen chew
Viático----------------------------------------------------------Helk'ay / Helk'ay ulek'
66
Viceministro administrativo ----------------------------Skab' sattx'olb'awom
Viceministro administrativo de educación -------Skab' sattx'olb'awom kuywab'al
Viceministro técnico --------------------------------------Skab' sathelannhewom
Viceministro técnico de educación -------------------- Skab' sathelannhewom Kuywab'al
Vida ciudadana ---------------------------------------------Sq'inal ah konhob'
Vida familiar -------------------------------------------------Sq'inal jetchik'ilal
Videocasete --------------------------------------------------Kuhum b'ilechele
Vidrio -----------------------------------------------------------B'uych'en / B'uynen
Viernes---------------------------------------------------------Witz'ayik / Wiq'inh
Vigía ------------------------------------------------------------Tanhehomha'
Vinagre --------------------------------------------------------Pah noq' / Paha'
Vinculación --------------------------------------------------Lak'okb'ahil
Violación ------------------------------------------------------Etawal
Violador -------------------------------------------------------Etawom
Violar -----------------------------------------------------------Eta'
Violinista ------------------------------------------------------Nhitz'itz'lom
Virus ------------------------------------------------------------K'unyab'
Visitante -------------------------------------------------------Hula'
Vitalicio (a) --------------------------------------------------Yip smay q'inal
Vitamina -------------------------------------------------------Ipalnimanil
Vitamina -------------------------------------------------------Yipq'inale
Viuda -----------------------------------------------------------Hun'ix
Viudez ----------------------------------------------------------Hun'ixal / Hunwinajil
Viudo -----------------------------------------------------------Hunwinaj
Vocal corta ---------------------------------------------------K'otzan ti'al
Vocal larga ---------------------------------------------------Hijan ti'al
Vocal relajada -----------------------------------------------Kawjasjo ti'al
Vocal tensa---------------------------------------------------Tohol ti'al
Vocalización -------------------------------------------------Ti'alwal
Vocalizar ------------------------------------------------------Ti'alwoj
Volante---------------------------------------------------------Yumal ab'ix
Volcánico -----------------------------------------------------Q'a'witzal
67
Voleibol --------------------------------------------------------Pahpatx K'ol
Voto -------------------------------------------------------------Chasik' A'inh
Voz activa -----------------------------------------------------Ahoj yulnuq'e
Voz pasiva ----------------------------------------------------Aq'an yulnuq'e
Vulcanología-------------------------------------------------Kuyq'aq'witz
Vulcanólogo -------------------------------------------------Kuy q'a' witzlom
Yugo ------------------------------------------------------------Q'u'b'al
W
X
Y
Z
Zona ------------------------------------------------------------Majyixmab'
Zona tórrida --------------------------------------------------Q'axnal tx'otx'al
Zoofobia -------------------------------------------------------Xiwkil noq'
Zoología -------------------------------------------------------Kuynoq'
Zoológico -----------------------------------------------------Matz'eb'al noq'
Zoólogo--------------------------------------------------------Kuynoq'lom
Zootecnia -----------------------------------------------------Helan ilnoq'al
Zootecnista --------------------------------------------------Helan ilnoq'lom
Zoquete --------------------------------------------------------Stx'apil
68
SKONHOB’ AB’XUB’AL POPTI’
KUYB’AL HEJ AB’XUB’AL MAYAB’ YET XE’Q’AQ’
COMUNIDAD LINGÜÍSTICA JAKALTEKA/ALMG.
69
SKONHOB’ AB’XUB’ALPOPTI’
KUYB’ALHEJAB’XUB’ALMAYAB’ YETXE’Q’AQ’
ComunidadLingüísticaPopti’/AcademiadeLenguasMayasdeGuatemala
SsatIjb’alom: JuliánLópezCamposeco
Tz’ib’lom: MaríaSaloméSánchezFelipe
K’ub’ahomMelyuh: JoséCaralampioDíazEsteban
B’ab’elChejab’lom: MaríaCandelariaQuiñónezCamposeco
YoxChejab’lom: LorenzoMarioRamírezCardona
HEJMUNLAWOM
PERSONAL ADMINISTRATIVO
Lic.SantiagoDomingoMontejo
Ijb’alomyinhmunil/CoordinadordeSubprogramas
Licda. RamonaMargaritaDomingoDíaz
Aq’omik’tojab’ixyulhunxaab’xub’al/TécnicoTraductora
MAKXMUNLANHENI/Consultor
MAKKAWXPICH’NITE’
70
YUCH’ANTIHOXH
TET MAKTAJ XKOLWAHIKOJ SPICH’NI HUNE’ MUNIL TI’
71
Yichob’al
Hunun tz’ayik ch’ek’i, aynhetik’a yichikanh maka snacha hej ak’ tzetet ssat yib’anh
q’inal kat yapni sxol anma, hunun tzetet ti’ xin, tato machtotik’a ohtajb’iloj yuh
heb’ya jik’al yet xtitikoj jab’xub’al, t’inhan tato machto sb’ih makato yalb’anil yuh jet
konhob’ yul jab’xub’al Popti’ yaja’ haxkami yilaltik’a yoknikoj, jichan haknhetu’
chyuh skalmokantoj ab’xub’al kat yetaxkantoj.
Yunhe mach ch’el spixan jab’xub’al xol hunujxa tzoti’alxin, kaw yilal tato ch’ok
munil yinh yichelokanh hej ak’tzoti’ ch’aq’b’ilnhen jab’xub’al yunhetik’a mach slah
skalmokantoj yet chonh tzoteli, kat skolchapax ninoj spixan ab’xub’al yinh ssat
hunujxa konhob’al haxkami yinh ti’ tzujan smay mato lanhan samhlan tet tzet
chyuh sb’elwi yib’anh q’inal.
Kawxin ayxa nixhtej munil ch’iptzeloyi yunhe hej smunlanhelo ak’ tzoti’ xatik’a
oknikoj maka lanhan yichikanh yuh nhahmunil maka hunun mak ch’anikoj yinh
sk’ul smunlanhen ab’xub’al, yaja’ to nanan yekantoj, ay mach scha sb’ah aypax xin
machto kaw chwini xol anma kaw xin yilal yokpax ip yinh haxkami kaw ayxa mak
ch’ek’ ab’la yinh yuh kuyum maka hunujxa tzetetal, haktu’ xyuh yanikoj skonhob’
Ab’xub’al popti’ yinh sk’ul yok syamb’anojayoj kat spich’loyi yunhetik’a skawxikoj
b’ay yet ay yoknikoj.
Ha’ ti’ xin yelapnoj yeh hune’ munil ti’, b’ay ch’ichi syami, chpich’loyi kat stx’olq’alo
hantajxa ak’ tzoti’ icheb’ilxakanh, b’oj yichikan hantajojxa kaw yilal ninoj yehi,
yunhe yaq’ni sb’ah Skonhob’ Ab’xub’al Popt’ yinh yunhe hakxatu’ ninoj yoknikoj
b’ay yat ay yok yuh anma haka’na heb’ya’ a’om kuyum maka hunujxa mak
b’aytu’alikoj.
Chaltu’ há’ skutxb’ahikoj hune’ te hum ti’, hej ak’ tzoti’ yunhe yichi okonojkoj yulaj
kuyum, yeb’ b’ay chmunlanhelo ab’xub’al sxol anma, yunhe spahlo ninoj
skalmokantoj hunujxa tzoti’al xoj jab’xub’al, yuhxin txolb’ab’il hej ak’ tzoti’ yinh
stzoti’ wes kat yok tzet yalb’anil yul ab’xub’al popti’ yunhe sub’utaj snacha hunun
tzoti’ yu mak yet ay yokniloj yuh..
Kanojab’ yul sq’ab’ maktaj ch’ochen yiptze’ ab’xub’al yinh smunil maka mak
ch’ochen yiha’kanh ninoj smay spixan jik’al. Yilal ko nanikan tet anma chub’il yul
sq’ab’ ayikoj kam swatx’ikanh maka yok yip hunq’ahan munilti’, hach kachan tanhé
kaw kolwaltik’ana chek’ yinh yanma Yuch’antiyoxh yuh antaj ninoj tzet chyuh
yanikoj yet yinh.
72
A
POPTI’ WES
1
Alarma ................................................... Nab'al
Alfabeto ................................................ Txoltz'ib' Tz’ib’ab’ / stz’isb’al
Álgebra .................................................. Kuyb'istz'ib'
Almohadilla(para ratón de computadora) ...... Sulb'altx'ow
Almohadilla (Para borrar pizarras) ......... Sub’al tz’ib’b’al
Alternar .................................................. Helehob’tajnhe'
Altoparlante/bocina ................................ Ahyipnuq’
Ambientes acuáticos ............................. Ehob'al xola'laj
Ambigüedad .......................................... kab'txumb'al
Anaconda ............................................. Nimlab'ah
Anaranjado ............................................ Kajay (kaj lijloh – propuesta curricular)
Anatomía ............................................... Kuynimanile
Anexo ................................................... Stz'ajmunil
Anfibios ................................................. Ula'ilnoq'
Ánfora (cantimplora) .............................. Ijb'ala'
Ángulo ................................................... Txukul
Ángulo agudo ........................................ Mok'txukul
Ángulo obtuso ....................................... Hajtxukul
Ángulo recto .......................................... Toholtxukul
Animales silvestres ................................ Alnheb'ilnoq'
Antecedentes ........................................ Syalanhtohal
Antena (de insecto) ............................... Uk’a’noq’
Antena (de señal) .................................. Nhik’itxech
Anteojos ................................................ Nen / Mohnen
Antibiótico .............................................. Potx'q'inal / Potx'noq'al
Antiguo .................................................. Payat
Antónimo (opuesto de una palabra) ...... Kajb'al
Antónimos (palabras opuestas) ............. Skaj sb’ah
1
Antorcha ................................................ Tzejq’a’
Antropología .......................................... Kuyik'b'eyb'aleh
Antropólogo ........................................... Kuyik'b'eyb'alewom
Anular (dedo)......................................... ‘Ahkolq'ab'
Anular (acción) ...................................... Maq’tanhoj
Anuncio ................................................. Ab’ix
Aparato de sonido ................................. Ipalson
Ápice (de la lengua) .............................. Swi’ aq’e
Ápice (en general) ................................. Tz’ub'wi'
Arado ..................................................... Patxb’al / Nhik’patxb’al
Archivo (físico)....................................... K'ub'ab'alum
Archivo electrónico ................................ K'ub'ab'alab'ix
Área ....................................................... Majb'en
Aritmética .............................................. Kuyb'isb'al
Arnés .................................................... Loksut’ ch’en
Aromatizante ......................................... Xuq'b'al ham
Arqueología ........................................... Kuypayik'al
Arqueólogo ............................................ Kuypayik'alwom
Arquitecto .............................................. Kuyechnhahwom
Arquitectura ........................................... Kuyechnhah
Arte ........................................................ Helanb'ahil
Arteria ................................................... Stx'anhal nimanile
Artes plásticas ...................................... Helan echtz'ahb'al
Articulación ........................................... Spajil / sxijil
Artículo (de ley u obra) .......................... Yixmab'anil chejab'
Artículo (de prensa o escrito) ................ Tz'ib'txumb'al / Tz'ib'nab'al
Artículo (gramatical) .............................. Hunteq'
Aserrín .................................................. Kok'sq'alte'
2
Asfalto ................................................... K'ejq'ol Q’olb’eh
Asterisco ............................................... K’apuxtz'ib'
Astrología .............................................. Kuyssatkanh
Astrólogo ............................................... Kuysatkanhwom
Astronauta ............................................. Ek'pich' satkanh
Astronomía ............................................ Kuysatkanh
Astrónomo ............................................. Matz'kanhlom
Atletismo................................................ Lab'an K'olsajach
Atmósfera ............................................. Kaq'eq'
Audífonos .............................................. Tz'inab'
Audiovisual ........................................... Ilab'
Aula ....................................................... Kuywob'al / Yulkuyum
Avestruz ................................................ Nimtunuk
Avión ..................................................... Ch’ikch’en
Azadón .................................................. Patxb’al / Hotxb'al
Azul ....................................................... Ttz'ikin
B
Bagre .................................................... Tx'iw
Balcón ................................................... Kolwentanah
Balde ..................................................... T'unhb'al
Baldío ................................................... Xewantx'otx'
Ballena ................................................. Nimtxutxkay
Balsa ..................................................... B'ahoma'
Bandera ................................................. Pelanq'ap / q’apil – himno nacional
Baño (ducha) ......................................... Axhnob’al
Barco .................................................... Nimhukub'chen
3
Barro .................................................... Tz’ajb’al tx’otx’
Base (inicio o cimiento) ......................... Yich
Batidora ................................................. Maq'chukb'al
Berenjena .............................................. K'ejixpix
Berro ..................................................... b’ej yet ha’ há’ (Lek'ha'itah)
Bicicleta ................................................. Salcheh ch’en / k’ak’amuxhch’en -. Propuesta
curricular
Billete (dinero) ....................................... Hummelyuh
Bisabuela ............................................. Smi’ mi’ ixname
Bisabuelo .............................................. Smam mam ichame
Block ..................................................... Lok'ch'en
Bomba (de eyección) ............................ Tz'utz'b'al ha'
Bomba (explosiva) ................................. Linhpoh
Bomba (Fumigar) .................................. Tisb’al’anh
Bombero ................................................ Ilhuchanwom
Bombilla ................................................ Tzejch’en
Borrador (almohadilla) ........................... Sub'al
Bosque .................................................. Te'laj
Botánica ................................................ Kuyte'al
Botiquín ................................................ K'ub'ab'alanh
Bugambilia............................................. Kajmay
Branquias .............................................. Haq'okay
Brecha ................................................... Pohb'ilb'eh
Brócoli ................................................... Yaxwotxkulixh
Bronquios .............................................. Sq'ab' woswos
Brújula ................................................... Iltxukut
Bufanda ................................................. Q'axnuq’ / b’ok’nuq’
Bufete ................................................... Kolomb'al
Buitre ..................................................... Nimusmij
4
Buque .................................................... Nimijhukub'ch'en
Bus ........................................................ B'elmak
Buzón .................................................... Snet ab’ix
C
Cabina (de carro) .................................. Majtx'umb'al
Cable (eléctrico) .................................... Tx’anhq’aq’
Café (Fruto de cafeto o bebida) ............ Kapeh mach neologismo hoj
Cafés (Color) ......................................... Kajhuyuh
Calculadora ........................................... B’islem
Calendario ............................................ Txolq'inal
Calentador (en la ducha) ....................... Kajtxiha’
Cámara (de gas u otra energía) ........... Majq'aq'al
Cámara Fotográfica............................... Tzejechele
Camarógrafo (fotógrafo) ........................ Echelwom
Camión ................................................. B'eltzet
Camioneta ............................................ B’elmak
Canal ..................................................... B'eyek'b'al
Candado ................................................ K'atzlaweh
Canela ................................................... Hamte'
Canguro ................................................ Tx'ejkut
Cañonera............................................... Jopb'altojecheleh
Capítulo ................................................. Majan
Carburante ........................................... Kalxob'a'
Carburar ............................................... Kalxob'woj
Carburizado ........................................... Kalxob'b'il
Cargador (de celular, aparatos)............. Tzutza'ipb'al
Carreta .................................................. Nhik'b'el
5
Carretera asfaltada................................ Q'olb'eh
Carretilla (Diablito) ................................. Toyb’el
Carro (Pequeño de 4 ruedas) ................ Kanhset
Carrocería / Palangana ......................... Shomalkanhset
Carta ..................................................... Ab'ix hum
Carta (tamaño de papel) ....................... Txanxaj hum
Cartabón (juego de geometría) ............. Munlab'al maltxukut
Cartero .................................................. Itxq'awom ab'ix hum
Cartucho (para recargar) ....................... Snetokch'en
Cassette Audio ...................................... Tx'anhq'on
Cavidad nasal........................................ Sb’elalhaq’oh
Cavidad oral .......................................... Sholanilti’e
Cebolla .................................................. Nimtuxib’
Cebra ................................................... Tz’ilib’ Cheh
Celeste .................................................. Yaxtz'ikin
Célula .................................................... Mak'itz
Celular ................................................... Ijtzotelb'al / tzotelb’al
Cementerio ............................................ Mujb’al
Cemento ............................................... Pojlak'ch'en
Centro de Salud ................................... Nhah Anhteb'al
Centro turístico ..................................... Paxhyalb'al
Cenzontle ............................................. Txojtxoj
Cepillo (dental) ...................................... Sub’al ehe
Cepillo (para madera) ............................ Hosb’alte’
Cereal ................................................... Hinhatlob'eh
Cero ..................................................... Tz'in
Cetáceo ................................................. Txutxkay
Chalina, Chal (prenda) .......................... Xotpixe
6
Charco(a) .............................................. Salpam
Cheque .................................................. Helmelyuh
Chile dulce............................................. Nimsal’ich
Chivo ..................................................... Tz'ulkaplaxh
Chofer ................................................... Tx'umum ek'ob'al
Churrasquera ........................................ Txob'al chib'eh
Ciclo (de la vida).................................... Hoyq'inal
Ciencia .................................................. Lahkuy
Científico (calidad)................................. Lahkuyb'il
Científico(a) (persona) ........................... Lahkuylom / Lahkuywom
Cigüeña ................................................ Nimhoman
Cinturón ................................................. Sut'paxahe /Sut’iktaje
Circular (Documento administrativo) ..... Ek'ojab'ix
Circular (Forma) .................................... Setan
Círculo ................................................... Setsel
Circunferencia ....................................... Hoyb'en
Ciruela ................................................... Kajtulisnah
Cirujano ................................................. Polomiloj yab'il
Clasificador............................................ Teq’b’awom
Clorofila ................................................. Syaxil te'
Cloroplasto ............................................ Syaxb'alte'
Cochera (Garage) ................................. Kanhsetb'al
Cochinilla ............................................... Ib’os
Coco ..................................................... Nimmap
Cocodrilo ............................................... Nimintamila'
Coliflor ................................................... Sajwotxkulixh
Coloquial .............................................. Komontzoti'
Coma ..................................................... Kotxhitz'
7
Combinado (Mezclado) ......................... Kalb'il
Combinar (Armonizar colores)............... Chayelawloj
Combinar (Mezclar) ............................... Kalwal
Combinar (Pasar la bola de uno a otro) .... Aq’o’k’oj
Comedor................................................ Wa’b’al
Comentario ............................................ Altxumb'al
Comillas................................................. Mohkotxitz' / elwanb’al cuaderno promocional
Comisión .............................................. Chejab'munil
Comité ................................................... Yamipmunil
Competencia (Capacidad según CNB) ..... Helanb'ahil / Kanhilb’ah
Completivo ............................................ Uhnaj
Computadora......................................... Q’onch’en
Comunicación ....................................... Q’umla’b'ahil
Comunicador ........................................ Ab'ixlom
Comunicar ............................................ Ab'ixloj
Comunidad Lingüística Popti' ................ Skonhob' Ab'xub'al Popti'
Concierto ............................................... Q'inh b'itnob’al
Condimento ........................................... Xuq’b’ub’al itah
Cóndor .................................................. Maykuh
Conducir (Guiar en general) .................. B’eytzewoj
Conducir (un programa) ........................ Iq’b’al txol
Conducir (vehículo) ............................... Tx’umwal
Conductor (de un programa) ................. Iq’om txol
Conductor (de vehículo) ........................ Tx’umwahom
Conductor (guía) ................................... B’eytzewom)
Confesión ............................................. Kompixhal
Confuso ................................................. K'ayk'ulb'al
Congreso .............................................. Yulpopb’al
8
Conjunto ............................................... Yam
Conjunto finito ...................................... Yamb'is
Conjunto infinito .................................... Yam mach sb’ischab’al
Conjunto unitario .................................. Yamchukil
Considerando (en leyes) ....................... Haxkami
Consonante .......................................... Q'anhtz'ib' – nuq’tz’ib’
Consonantes compuestas .................... Mohq'anhtz'ib' – mohnuq’tz’ib’
Consonantes compuestas glotalizadas . Mohq’anh hiq’tz’ib’
Consonantes simples glotalizadas ........ Tx’ixq’anh hiq’tz’ib’
Constitución política de la República .... Xe’al Chejb’anile yet Xe’q’aq’
Contador................................................ B'iswom
Contrato ................................................ Chil-lahk'ulal
Control remoto ...................................... Nahatpitz'il
Cooperativismo .................................... Kutxub'ahilal
Correo (correspondencia física) ............ Ab'ix hum
Correo electrónico ................................ Lemq’aq’ Ab'ix
Cortina ................................................... Majsajil
Crayón (de madera) .............................. Tz’ahob’al te’
Crédito (del verbo creer) ....................... Aq'yulk'ulal
Crédito (Préstamo) ................................ K'am
Crucero ................................................. Nimukub’nhah
Cuadrado............................................... Kanhtxukut
Cuadrado (Inflexible) ............................. Etwi'
Cuadrángulo .......................................... Kanhtxuk’ul
Cuadrilátero .......................................... Kanhtxikín
Cuantificador ........................................ Alb'iswom
Cubrecama ............................................ Spichiltx'at
Cuchara ................................................. Pak'
9
Cucharón ............................................... Nimpak'
Cuchillo ................................................. Seq'b'al
Cuerdas vocales.................................... Yulnuq’e
Cueva .................................................... Nhahch'en
Culantro/cilantro .................................... Hamtelaj
Cultura .................................................. B'eyb’ale
Cuñado/cuñada ..................................... B’ax
Curandero ............................................. Anhlom
Currículo ................................................ Txolkuyb'aleh
D
Datos personales (información personal) .... Yalb'anilmak
Decágono .............................................. Lahunhtxukut
Declaración (ante un juez) .................... Aletwal
Declaración (de amor) ........................... Alb'ahil
Decreto .................................................. Chilchej
Decreto (ley) .......................................... Chilchejb'anile - chejab’ munil Leyes traducidas
Delfín ..................................................... Txutxyolotz'kay
Demostrativo ......................................... Yewom
Derecho (decisión) ................................ Etwan
Derechos Humanos............................... Yetwan anmah
Desarrollo .............................................. Ahb'alkanh
Desarrollo Económico ......................... Yahb’alkanh yek’b’al yuh anmah
Desarrollo Político .......................... Yahb’alkanh ilb’eyanma
Desarrollo Social .......................... Yahb’alkanh anmah
Desechable ........................................... B'ejb'ehal
Desplazamiento (de un lugar a otro) ..... B'eytze’b'ahil
10
Desplazamiento (Quitar de un puesto) .. Tenwal
Deuda .................................................... K'as - machmi ak’ tzoti’oj
Dialogo ................................................. Q'umla'b'ahil
Diamante .............................................. Tzejtxukut ch'en
Diccionario............................................. Tihtzoti'
Diésel .................................................... Salkaja’
Disco (CD) ............................................. Setq'on
División .................................................. Itxb'is
Doctor (médico) ..................................... Kuyanhlom
Doctor (Nivel académico) ...................... Kankuylom
Dominio (capacidad) ............................. Helanil
Dominó .................................................. Xekab'ix sajach
Dormitorio .............................................. Wayb’al
Dorso ..................................................... Yinhtaj
Dorso (de la lengua) .............................. Ssat aq’e
Dos puntos ........................................... Kab'tzuk'an
Ducha / Calentador ............................... Kajtxiha'
E
Ecología ................................................ Kuy ehob'al
Ecológico (calidad) ................................ Yanhehob'al
Ecosistema ............................................ Tx’ol’ehob'al
Educación física .................................... Kuyb'alnimanile
Educación Informal................................ Komon kuywab'al
Ejemplo ................................................ Yewal
Ejercicio ................................................ Helq'ob'al
Ejes ...................................................... Hoynab'al
11
Elasticidad ............................................. Lab'anb'ahil
Electricidad ........................................... Letz'q'aq'
Electricidad negativa ............................ Manhq'aq'ale
Electricidad positiva .............................. Yaxq'aq'ale
Enfermero ............................................. Ilom yawub' / yaub’lom
Engrapadora.......................................... K'apch'en
Entomología .......................................... Kuyk'ahnoq'al
Equilátero .............................................. Lahpak'ul
Equilibrado (Ajustado) ........................... Lahb'ab'il
Equilibrio ............................................... Stoholal
Equilibrio (Igualdad) .............................. Lahanb'ahil
Equilibrio (mental, emocional) ............... Toholnab’alil
Equilibrio (Balanza) ............................... Stoholal
Equilibrio (Justicia) ................................ Lahb'ahil
Escaleno................................................ Hetxompak'ul
Escáner ................................................. Ek’ech
Escuadra (Ángulo recto) ........................ Toholtxukut
Escuadra (arma).................................... Tz’ul hulb’al
Escuadra (para geometría).................... Kanhtxukutmal / Ahtxukut
Escudo nacional .................................... Elwanb'al konhob' / pahab’ himno nacional
Espada .................................................. Tz’itmachit
Espiga ................................................... Nhik’q’aq’
Espiráculo.............................................. Hiq'puch'a'
Estado ................................................... Stx'olmunil tx'otx'ale
Estantería .............................................. Latz'b'ab'altzet
Este ...................................................... Elilb'ah
Estética ................................................. K'ulch'anb'al
Estructura .............................................. Txolb'ab'anil
12
Estudiante ............................................. Kuyum hum
Estudio universitario .............................. Nimkuyb'anile
Estufa .................................................... Txiklem / Paylem
Ética ...................................................... Toholuhwal
Etnia ..................................................... Konhob'al
Etnicidad ............................................... Konhob'alil
Eucalipto................................................ Sulte'
Exclamación/Admiración ....................... Elwanb’al
Exclusivo ............................................... Elxoloj
F
Fábrica ................................................. Nimmunilb'al
Fábula ................................................... Kuyik’ti’
Factores ................................................ Pohb'isb'al
Farmacia ............................................... Txonhb’al anh
Fauna ................................................... Noq' noq'
Ferretería............................................... Txonh munlab'alch'en
Fértil ...................................................... Yax
Fertilidad................................................ Yaxil
Fertilizante ............................................. Yaxb'obal
Fertilizar................................................. Yaxanhwoj
Filosofía ................................................. B'istxumk'ulal
Filósofo .................................................. B'istxumk'ulwom
Física (Ciencia) ..................................... Kuyek'q’inal
Físico (cuerpo) ...................................... Nimanile
Físico/a (estudioso de la física) ............. Kuyumek'qinal
Flamenco (flamingo) .............................. Kajhoman
13
Flauta .................................................... Su' ch'en
Flecha .................................................. Tz’itte’
Flexibilidad (elasticidad) ........................ Lab'anb'ahil
Flexibilidad (postura o actitud)............... Suhab'il
Flexible (con elasticidad corporal) ......... Lab’an
Flexible (en su postura) ......................... Suhab’
Flor de pascua....................................... Kajhul
Flora ..................................................... Te' te'
Fluido .................................................... Tz'ana' / Latz'ha'
Foco –Linterna ...................................... Tz’ejb’eh ch'en
Fonema ................................................ Nuq'tz'ib'
Formación .......................................... Kuywab’al / Kuyb’anile
Fosas nasales ....................................... Sholanil txame
Fotocopiadora ....................................... Echelnheb'al hum
Fotografía (foto)..................................... Echele
Fracción................................................. Ixmab'al
Frase (gramatical) ................................. Tz'ul ab'ix
Frase (o dicho célebre) ......................... Kuyti’b'al
Frase idiomática .................................... Hek’tzoti'
Frenos ................................................... Linhb’ab’al
Fresa ..................................................... Kajlob’altx’ix
Furgón ................................................... Ijmaj
G
Ganso .................................................... Hohpech
Garza .................................................... Homan
Gas propano.......................................... Paykaq'e'
14
Gasolina ................................................ Kajtisa'
Gentilicio................................................ Elnajb’al
Geometría ............................................. Kuyhitz'mal
Germen ................................................. Nawib'al
Gestión ................................................. Say’uhb'anil
Gimnasia ............................................... Lab’sajach
Gimnasia rítmica ................................... Hunlab’sajach
Girasol ................................................... k'ayal
Glóbulo .................................................. K'olkixh
Glóbulos Blancos .................................. Sajk'olkixh
Glóbulos rojos ....................................... Kajk'olkixh
Glotis ..................................................... Mansane
Gorra ..................................................... Wonet
Gota (agua) ........................................... T'uhan
Gota (enfermedad) ................................ Kanxijil
Grabadora ............................................. Ahnuq’al
Grafema ................................................ Echtz’ib’
Gráfica ................................................... Echeltzet
Grasa .................................................... Piq’ob’al
Gris ........................................................ Tanhtaj / Yaxuk’
Guacamayo ........................................... Kajch'el
Guion (de una obra) .............................. Stxolal etz'
Guion (signo) ......................................... Hitz'
Guion mayor ......................................... Nimhitz'
Guion menor ......................................... Ni'anhitz' /tz’ulitz’
15
H
Hamburguesa ........................................ Mohpanchib'eh
Helado (para chupar, lamer o comer).... Leq’chew
Hélice .................................................... Hijpet
Helicóptero ............................................ Mulisch’en
Hemoglobina ......................................... Skajilchik'
Heptágono ............................................ Hujtxukut
Héroe ................................................... Kanhanma
Hexágono ............................................. Wajtxukut
Hidrología .............................................. Kuya’il
Hipopótamo .......................................... Kajtzimin
Historia .................................................. Ik'ti'
Historiador ............................................. Pich'ik'ti'wom
Horizontal .............................................. Q'atan
Hortaliza ................................................ Tz'un’itah
Hospital ................................................. Nim anhteb’al
I
Idiolecto ................................................. Ti’b’ale
Idioma, lengua ....................................... Ab’xub’ale
Imán ..................................................... Nhik'ch'enb'al
Imperativo ............................................. Chejwab'al / Chilchejwab'al
Implemento............................................ Stz'ajtzetyet
Impresora .............................................. Humtz'ib'lomch'en
Inclusivo ................................................ Okxoloj
Índice (de contenidos) ........................... Tihtxol
16
Índice (dedo) ......................................... Yeq'ab'
Información confidencial ........................ Ab’ix xikiltaj
Información reservada ........................... K'uhanab'ix
Información, (datos) .............................. Ab’ix
Ingeniero ............................................... Nimhelan
Iniciativa ................................................ Yicheb’alkanh
Iniciativa de ley ...................................... Yicheb’alkanh chejb’anile
Insecto ................................................... K'ahnoq'
Instrucciones ........................................ Yub'anil
Instrumento .......................................... Munlab'al
Interjección ............................................ Elawtaj
Internacionalizar ................................... Kalkonhob'nhewal
Internacionalmente ............................... Kalkonhob'taj
Internet .................................................. Lek’ab’ix / tx’imab’ix
Interrogación ........................................ Q'anb'eb'al
Intersección de conjuntos ...................... Xekxelyam
Introducción .......................................... Yichob'al Yokb’altoj – propuesta curricular
Investigación ........................................ Ek'yalanhil
Investigador .......................................... Ek'om yalanhiloj
Isósceles ............................................... Mohinpak'ul
J
Jade ...................................................... Yaxlum
Jaguar .................................................. Tzuk'b'alam
Jamaica ................................................. Kajpah
Jamón ................................................... Paq'chib'eh
Jardín ............................................ Haq’b’al-laj
17
Jaula ...................................................... K'ok'om
Jirafa ..................................................... Tx'anhnuq'
Jocón ..................................................... Yaxhaxb'il
Juego ................................................... Sajach
Juego de memoria ................................ Sajach nab'al
Juego de roles ...................................... Etz'munil
Juego intelectual .................................. Sajach itz’atil
Juego rítmico ......................................... Lahb'eysajach
Juicio crítico .......................................... Txumab’ix
K
Kakik ..................................................... Kajich tunuk
Karate ................................................... Kolb’ahil
Kiosco ................................................... Ch'oknhah
Kiwi ........................................................ Kiwte'
L
Laberinto .............................................. K'ayb'eh
Laboratorio (de trabajo o para elaborar algo) Uhb'altzet
Laboratorio (para experimentos) ........... Kuyb'altzet
Ladrillo ................................................... Nhusb'illok' / Kajlok'
Lagarto .................................................. Ayin
Lago ...................................................... Nimpam
Laguna .................................................. Pam
Lamina (de la lengua) ............................ Ssataq’e
Lámina (forma plana) ............................ Paq'an
18
Lámpara ................................................ Tzejq’aq’
Lancha ................................................. Hukub'ch'en
Lanza .................................................... Xi'chukb'al
Lanzamiento (De proyecto o iniciativa) . Ichewal
Lanzamiento (Objeto apuntando a algo) K'ojwal
Lanzamiento (Tirarlo como basura) ....... B’ejwal
Lapicero ................................................ Tz’ib’lob’al
Lápiz ...................................................... Tz’ib’lob’al te’
Lavadero (en una pila de agua)............. Tx'ahb'al
Lavandería ............................................ Tx’ahb’al q’ap
Lengua .................................................. Ab’xub’ale ayxakoj yinh idioma
Ley ....................................................... Chejb’anile
Libra ...................................................... B’anhmal
Libro ..................................................... Tab’humtz’ib’
Licencia ................................................. Chah’uhwal
Licenciado (grado académico) .............. Uh kuylom
Licenciatura ........................................... Uhkuyb'al
Licha (Rambután) .................................. Wojlob'
Licuadora............................................... Ulch’en kok’b’al/kok’tzeb’al?
Limpia brisa ........................................... Sumusnen
Línea ..................................................... Hitz'an
Lira ....................................................... Sonch'en
Llanta .................................................... Setb’el
Lógica .................................................... Txumk'ulal
Lotería .................................................. Sajachyalb'anil / echele
19
M
Madera ................................................. Polb’ilte’/Hoste'
Maestría (nivel académico) ................... Ahkuyb'al
Magíster / Maestro (grado académico) .. Ahkuylom
Mago .................................................... Eslom
Mamífero ............................................... Txutxnoq'
Mandarina dulce .................................... Sal lahanxhexh
Mandarina limón .................................... Sal lemnixh
Mandolina .............................................. K'uykitalah
Manzanilla (planta medicinal) ................ Suntelajanh
Manzanilla (fruta)................................... Kok'manzan
Máquina ................................................ Q'uych'en
Máquina de escribir ............................... Tzak'tz'ib'ch'en
Máquina de coser .................................. Tz’isq’ap’
Maquinaria............................................. Yamq'uych'en
Mar ........................................................ Nimk'achi' ha’
Maracuyá............................................... Chulub' kalanat / Marakuyah
Marcador ............................................... Nimtz’ib’lob’al
Marcador fluorescente ........................... Tzejtz’ib’lob’al
Marcadores de persona ........................ Almak
Marinero ................................................ Ek'omsxolnima'
Marioneta ............................................. Nhik'tetxi' / Salte'tx'i'
Martillo ................................................... Chak'b'al
Masajista (aparato eléctrico) ................. Wetz’b’alch’en
Masajista (Persona) .............................. Wetz'wahom
Mastozoología ....................................... Kuytxutxnoq'al
Matemática (ciencia) ............................. Kuyb'is
20
Matemático (a) (persona) ...................... Kuyb'islom
Mayanizado ........................................... Mayab’nheb’il
Medicina (ciencia) ................................. Kuy’anh
Medicinal ............................................... Anhb'al
Médico .................................................. Kuy’anhlom ayxakoj yinh Doctor pag. 12
Medida .................................................. Mal
Medida de capacidad ............................ Netmal
Medida de longitud ................................ Telmal
Medida de peso (masa) ......................... Almal
Medida de tiempo .................................. Malq'inal
Medio (dedo) ......................................... Xolq'ab'
Melón .................................................... Chi' q'anq'o' - Q’anq’o’
Memoria USB ........................................ Ijq’on
Memorístico .......................................... Nab'en
Meñique (Adj. Coloquial de muy pequeño) .... Snamaq'il
Meñique (dedo) ..................................... Tz'ulq'ab'
Metabolismo ......................................... Tz'utz'lob'al
Metamorfosis ......................................... Helo'b'ahil
Método .................................................. Sb'elal munil / Stxolil munil
Metodología .......................................... Kuyb’elal / Kuytxolil
Metro .................................................... Hok'aletx'
Microbús ................................................ Tz'ulb'elmak
Micrófono............................................... Chanuq’
Microondas ............................................ Kajlem
Miltomate ............................................... Poq' ixpix
Mineral ................................................. Yax
Ministerio de Educación ....................... Swi'al munil kuywab’al
Misión .................................................... Chejmunil
21
Misterio ................................................. Lab'
Mochila ................................................. Ijq'uy
Monja Blanca......................................... Sajch'eyaj
Montaña ................................................ Witztelaj
Monte común ........................................ Komon telaj
Montepío .............................................. Kutxmelyuh
Morado .................................................. Q’ejtx’umtx’u
Mostrador (en tiendas) .......................... Yeb'altxonh
Moto ...................................................... Chehch’en
Motoneta ............................................... Txanchehch'en
Motor ..................................................... Yanmach’en
Moto taxi ................................................ Oxset ek'lemb'al
Motricidad .............................................. B'ile'b'ahilal
Multiplicación ......................................... Pohb'isb'al
N
Nabo ...................................................... Sajk'ol xe'kulixh
Nacionalidad ......................................... Alkonhob'al
Narración .............................................. Tihik'ti'wal
Naturaleza ............................................ Ssat yib'anh q'inal
Necedad ............................................... Wi’ehal / Etwi'al
Neologismo ........................................... Ak'tzoti'
Nieve .................................................... Kok’chew
Nintendo ................................................ Sajechil
Níspero (míspero) ................................. Ha'pate' / inum
Norte .................................................... Ahilb'ah
Noticia ................................................... Kaj ab’ix
22
Nuez ...................................................... K’uxk’uxhte’ / K’olk’ux
Número ................................................. B'is
Número Cardinal ................................... B’isb’al
Número Ordinal ..................................... Txolb'isb'al
Nutria .................................................... Ayuj
O
Objetivo, propósito ................................ Ilb’eh
Octágono .............................................. Waxajtxukut
Oeste .................................................... Okilb'ah
Oficio (profesión) ................................... Uhmunil
Oficio (tamaño de hoja de papel) .......... Nimxajum
Oftalmología .......................................... Kuyb’aq'sate
Oftalmólogo (oculista) ........................... Anhtewom b'aq'sate
Olla de presión ...................................... Majtxik / Txikmaj
Onomatopeya ....................................... Snuq'al
Optometrista .......................................... Malehom mujlub'al
Oración ................................................. Teq'txumtzoti'
Organismo judicial ................................. Yamxuwes
Ornitología ............................................. Kuyoslomnoq'al
Oro ....................................................... Q'anpu'aj
Ovíparos ................................................ Hoslomnoq'
Óxido ..................................................... Chik'puaj
P
Pala ....................................................... Letxb'altx'otx'
Paladar/reborde alveolar ....................... Shomanilti’e
23
Palma ................................................... Xanh
Panela ................................................... K'ejkab'te'
Pantera ................................................. Nimq'ejb'itx'otx'
Pantomima (Farsa o comedia fingida) ... Etz’susun
Pantomima (gestos sin palabras) .......... Etz'yewal
Papausa ................................................ Ch'iw
Papaya .................................................. Q’ank’umte’
Parabrisas ............................................. Pahmusnen
Paréntesis ............................................. Majtihb'al
Parque ................................................... Xewpaxhyalb'al
Parque arqueológico ............................. Ilb'al yek'len payik'al
Parqueo ................................................. A’ek'ob'al / Linhek'ob'al
Párrafo .................................................. Teq’ab’ix
Parrilla de camioneta ............................. Ijtzet / snet ijatz
Partícula (de objetos o cosas) ............... Sq'al
Partícula (de palabra) ............................ Namaq’ti’
Partícula afirmativa ................................ Yal t'inhb'ab'al
Partícula de coordinación ..................... Xijb'al ab'ix
Partícula diminutiva .............................. Tz'uliknheb'al
Partícula dubitativa ............................... Yalkab'k'ulal
Partícula existencial ............................. Ayab'
Partícula interrogativa .......................... Yalq'anb'eb'al
Partícula negativa ................................. Yalmanhk'ob'al
Pastel .................................................... Chi'xot pan
Patología ............................................... Kuyxe'yab'il
Pavo real .............................................. Saltunuk / yaxtunuk
Paz ........................................................ Aq’ank’ulal
Pecera ................................................... Sk'ok'omkay
24
Pedales ................................................. Xanhtenb'al
Pedúnculo ............................................. Sup
Pegamento (tape, resistol) .................... Lak'b'al
Pentágono ............................................ Ho'txukut
Pepián ................................................... Kajhaxb'il
Pepino ................................................... Hijk’um (Hijsalk’um)
Pera ....................................................... Tzuhmansan
Perito Contador ..................................... Helanb'iswom
Petróleo ................................................ Q'eja'
Pez espada ........................................... Tz'iti'kay
Piano, organeta, teclado ....................... Pitz’sonch'en
Pichel (Jarra) ......................................... Sal xhaluh
Pick up .................................................. Homkanhset
Pigmento ............................................... Elawnheb'al
Pila ........................................................ Kutxb’ab’al ha’
Pila (Almacenamiento de energía) ........ Snetq'aq'aleh
Pinza ..................................................... Nhak’b’alch’en
Piocha ................................................... K'ajb'al / T'okb'al
Pirámide ............................................... Toch’z'ub'
Pirata .................................................... Howelq'om
Pizarrón ................................................ Tz'ib'b'al
Placas ................................................... Yechelch’en
Plancha (pararopa)................................ Nhelb’al
Plancha de cocina ................................. Yojechsam
Planeta ................................................. K'olpetb'es
Plantas medicinales .............................. Te’anh
Plantas ornamentales ........................... Elawb'al te'
Plantas Silvestre.................................... Alnheb'il te'
25
Plata ...................................................... Sajpuhaj
Platicar (Intercambiar palabas comúnmente) . Tzoteloj
Platicar (sin fines de acuerdos informal) ......... Paxhti'loj
Platicar, Dialogar (para buscar acuerdos) ... Q'umla'b'ahil
Plenaria ................................................ Pujlahk'ul
Pliego ................................................... Nimxajum
Plural ..................................................... Tx’ihal
Pluralizador ........................................... Tx'ihalnhewom
Poema ................................................... B'ittzoti'
Poliedro ................................................. Tenpak'ul
Polígono ............................................... Tentxukut
Política .................................................. Kuyb’ey anma
Pomarrosa ............................................. Sajch'i' muk
Porcentaje ............................................. Yet hok'altaj
Poseedores .......................................... Etnhewom
Posicional .............................................. Ehb’alil
Prefijo .................................................... Yichsxe'
Pregunta ............................................... Q'anb'eb'al
Preposición............................................ Yalanhto
Préstamo lingüístico .............................. K'amtzoti'
Producto (de producir) ........................... Satnob'al
Producto (Resultado de la multiplicación) . Yampoh
Profesor(a) ............................................ Aq'omkuyum / Kuywahom
Progresivo ............................................. Lanhan
Pronombre............................................. Helb’ihe
Proveedor .............................................. Txonhom
Prueba .................................................. Ilweb'al
Psicología .............................................. Kuypixan
26
Psicólogo ............................................... Kuypixanlom
Puesto de salud..................................... Tz'ul anhteb'al
Pulgar (dedo)......................................... Nimyiximalq'ab'e
Pulman .................................................. Nimb'elmak
Punto ..................................................... Tzuk'an
Punto y coma ........................................ Tzuk' kotx'hitz'
Puntos suspensivos .............................. Hojtzuk'an / Oxtzuk’an
Q
Queso .................................................... Q'oyalim
Quetzal (ave hembra) ............................ Q'uq'
Quetzal (ave mach) ............................... K'uk'ul / Q’uq’ul
Quetzal (dinero)..................................... Q'uq'melyuh
R
Rábano .................................................. Kajxe' lawanixh
Radio ..................................................... Pujab’ (Pujb’ab’alab’ix)
Radio (de una circunferencia) ............... Hoyiktaj
Radioemisora ...................................... Pujab' (pujnab’al ab’ix)
Radiorreceptor....................................... Ab'ab'
Raíz cuadrada ....................................... Sxe' kapohb'is
Raíz/radical ........................................... Sxe’
Rastrillo ................................................. Tx'ixotb'al / Txihotb'al
Ratón de computadora (Mousse) .......... Tx'owch'en
Reboso .................................................. Pixq'ap
Reciclable ............................................. Kayek'okb'ehal
27
Rectángulo ............................................ Hijkanhtxukut
Recursos naturales .............................. Oktzet ay yib'anhq'inal
Red telefónica ....................................... Lek'awteb'al
Red Virtual .......................................... Lek’lemnab’
Reforma ............................................... Ak’nheb’anil
Refrigerador. ......................................... Chewnheb’al
Refugio (escondite) ............................... Ewanb'al
Regadera .............................................. Txiha’
Regla ..................................................... Toholmal
Regla (de medida) ................................. Hijmal
Regla (de trazo)..................................... Hijtohol
Regla (madera para casa) ..................... Te’ swi’ nhah
Regla de juego o de trabajo .................. Chilyuhb'anil
Reglamento .......................................... Tihchejab’
Regleta (para energía eléctrica) ............ Pujq'aq'
Relámpago ........................................... Kayompah
Religión ................................................. Nab'altiyoxh
Reloj ...................................................... Ilq’in (propuesta curricular) / Ilq'inal
Remolacha ............................................ Kajk’ol kulixh
Renglón presupuestario ........................ Yixmab’anil k’ayb'almelyuh
Renovable ............................................ Ak'b'entaj
Repetir .................................................. Kayek'nhewal
Reportera (artefacto o grabadora) ......... Kutxab’
Reportero (a) (Persona) ........................ Kutxab'ixlom
Reptil ..................................................... Hatxnoq'
Repuestos ............................................. Helb'altzetaj
Resta ..................................................... Elb'is
Resumen .............................................. Syilalilmunil
28
Retahíla ................................................ Xekxel tzoti’
Retrovisor .............................................. Ilinhtaj/ Ilb'alinhtajeh
Revista ................................................. Kapujb'alum
Rima ..................................................... Lahnuq'al
Rodada .................................................. Ek'setb'al
Roedores ............................................... K'atzk’atznoq’
Rompecabezas .................................... Pohq'on
Ronda (Juego)....................................... Hoysajach sajach hoyolich
Ronda (para quema de rosas ................ Hoypatan
Ronda (Vuelta de participación u otro) . Hoyb'ehal
Ropero .................................................. K’ub’ab’al xilq’apeh
Rosa ...................................................... Tx'ixaq'b'al
Rosado .................................................. Kajlilo
Rótulo .................................................... Ab'ixtz'ib'
Ruda ...................................................... Xiwkil'anhte' - xiwkil’anh
Rústico .................................................. Komon
S
Sábana .................................................. Sq'aptx'at
Sábila .................................................... Lijoh
Saca basura .......................................... Letxb'alkanh q'alem
Sacapuntas ........................................... Hosb’alwi'
Sacristán .............................................. Kolom paleh
Sala ....................................................... Xewechmab’al / Xewnhah
Saldo (Celular) ...................................... Yul tzotelb'al
Saldo (de deuda) ................................... Pexk'as / Pexk'am
Salón ..................................................... Nimyulnha
29
Salsa (comestible) ................................. Kohnajixpix
Saltillo ................................................... Hiq'
Saludo .................................................. Tihoxhb'al
Sandía ................................................... Kajchi’q’o’ - kajq’o’
Sándwich ............................................... Mohpan’itah
Sanitario ................................................ Yinhab’al
Selva ..................................................... Q'eb'taj
Semáforo ............................................... Tzejek'b’eh
Sentido (cinco sentidos) ........................ ab’ab'
Señal de teléfono .................................. Yechab’
Señal de tránsito .................................. Yechelb'eh
Serrucho (filo) ........................................ Talk'up
Serrucho (herramienta) ......................... Talk'upb'al
Signo de admiración ............................. Yechel k'ayb'alk'ule
Signo de interrogación ......................... Yechel q'anb'eb'al
Sílaba ................................................... Hajti'
Silla mecedora....................................... B'anhchem
Sillón (reclinable o reclinado) ................ Aq'anchem
Sinónimo (s) .......................................... Ay yuhsb’ah
Sistematización .................................... Tx'olq'a'munil
Sobre para cartas ................................. Tx'uyhum
Sobrino/sobrina ..................................... Yuninal uxhtaje/anab’e
Sociedad ............................................... Yamanmah
Sociolecto .............................................. Lahti’b’ale
Sociología.............................................. Kuy yamanmah
Sofá ....................................................... Xotchem
Soldado ................................................. Ahowal / Howal-lom tz’ib’inh
Soledad ................................................ K'ejchukil
30
Solera .................................................... Pahb'alha'
Solfeo .................................................... Saynuq'al
Solicitud ................................................. Q'anb'al
Soneto .................................................. Kanhteq'b'ittzoti'
Sonido .................................................. Snuq'al
Sopa de palabras ................................. Kaltzoti'
Soplador ............................................... Welnheb’al
Sostenibilidad ....................................... Kawxob'alil
Subsidio ................................................ Kolmelyuhal
Suéter .................................................... Xotkamixhe
Sufijo ..................................................... Lahxe'
Sujeto activo .......................................... Q'anwahom
Sujeto obligado...................................... Yetwanyaq’ni
Suma (operación matemática) .............. Hunb'is
Suma, Sumatoria o Total ..................... Yambisb’al / Hunb’isb’al
Sur ........................................................ Ayilb'ah
Sustantivo.............................................. B’ihe
Sustantivo común ................................. Komon b'ihe
Sustantivo simple ................................. Hunb'ihe
Sustantivos compuestos ....................... Yamb'ihe
T
Tarjetas ................................................. Supum
Tatarabuelo ........................................... Smam icham mamichame
Taxi ....................................................... Ek'lemb'al
Tecla (de máquina o computadora) ....... Tzak’tz’ib’
Teclado (de computadora) .................... Pitz'ib'
31
Técnico (perito o experto) ..................... Helankuy
Tecnología............................................. Uhlemb'al
Teléfono (en general) ............................ Tzotelb'al
Teléfono celular .................................... Ijtzotelb'al kayek’nheb’il yinh página 7
Teléfono de planta o línea ..................... Eh tzotelb'al
Televisión ............................................. Puj’ilab’
Televisor ................................................ Ilab’b’al
Telón ..................................................... Yenhel etz’b’al
Tenedor ................................................. Xappak'
Termo .................................................... Q'axna'b'al
Termómetro ........................................... Malq’aq’al / Malq'aq'
Terrestre ................................................ Ahtx'otx'
Tetrasílaba ........................................... Kanhajti'
Tía de un hombre .................................. Anab’mi’e
Tía de una mujer ................................... Nohmi’e
Tiempo .................................................. Q'inale
Tigre de bengala ................................... Hitz' b’alam
Tilde ...................................................... Hitz'ip
Timbre de casa...................................... Awmak
Timón .................................................... Tx’umb’al
Tío de un hombre .................................. Uxhtajmame
Tío de una mujer ................................... Nohmame
Título (en apartados de un texto) .......... Majb'ihe
Título (en leyes)..................................... Majb'en chejab’
Título profesional ................................... Mayb'ihe
Toldo ..................................................... Stz'ajhomch'en
Tomacorriente ....................................... Chab'alq'aq'ale
Tomate Extranjero ................................. Pahixpix
32
Toponimia ............................................. Sb'ih ehob'al
Toro ....................................................... Ichwakax
Toronja .................................................. Nimlemnixh
Torre ...................................................... Kalab’nhik’
Trabalenguas ........................................ Lektab'al'aq'
Tradición .............................................. Payb’eyb’ale
Tráiler .................................................... Nimb'eltzet
Trampa ................................................. Latzab'
Transportador ........................................ Maltxukul (t)
Trapeador ............................................. Q'apsub'al
Trapecio (de circo) ................................ T'unhkul es
Tren ....................................................... Komesch'en / Hojch'en
Triángulo ............................................... Oxtxukut.
Triciclo ................................................... Oxset
Trípode .................................................. Oxyojb'al
Trompeta ............................................... Ch'eppuxson
Tuba ...................................................... Puxson
U
Unidad .................................................. Majan
Unión de conjuntos................................ Hunba'yam
Universidad ........................................... Nimkuyb'al
Urraca .................................................. Alkaweta
Uva ........................................................ Q’ejkokom
Úvula ..................................................... Chune
33
V
Variante dialectal ................................... Shelb'eyab'xub'ale
Vehículo (en general) ............................ Ek'ob'al
Ventanilla............................................... Holpak’ul
Ventilador .............................................. Welnheb’al
Verbo .................................................... Uhwal
Verbo Intransitivo .................................. Uhjinh
Verbo Transitivo .................................... Uhyinh
Verbos compuestos .............................. Uhyam
Verbos derivados .................................. Uhway
Verbos radicales ................................... Uhxe'
Verde ..................................................... Yax
Verde limón ........................................... Yaxtzuh
Verdura ................................................ Lob'ela itah
Vertical .................................................. Linhan
Vestuario ............................................... Sxilq’ape
Vida Silvestre ........................................ Alnheb'il q'inal
Video (película) ..................................... Tx’anh ilab'
Villano ................................................... K'ej yanma
Violín ..................................................... Tz'ulhik'son
Violón .................................................... Nimhik'son
Viruta ..................................................... Wojq'alte'
Visión .................................................... Ilab'toj
Vocabulario .......................................... Tzoti'b'al
Vocal (letra) ........................................... Hamtz'ib / Ti'tz'ib'al
Volcán ................................................... Q'aq'witz
34
Y
Yerno ..................................................... Ni’e
Z
Zanahoria .............................................. Kajsal’is
Zarigüeya ............................................. Salutxum
Zoología ................................................ Kuynoq'al
35