Quechua 6
Camaini = k’illy geologico
Luis alverto sanches = decía hay que será de ello nuestra kechua esta desapareciendo
Arena: aqo,
Oro cobre
Colqe plata
Cobre anta
roca precioso Umiña
Ladera, pendiente del terreno: qhata,
Pajonal, campo donde crece la paja: ichhu ichhu,
Aluvión: lloqlla,
Río: mayu,
Morro, colina, lomada: moqo,
cascada: phaqcha,
Torrente, catarata: phawchi,
Laguna, lago, represa de agua: qocha,
Valle o quebrada interandina: wayq’o,
Lluvia: para, Neblina: pacha phuyu,
Nube negra: yana phuyu,
Llovizna fina, garúa: siphsi,
Relámpago: illapa,
Granizo muy menudo: chimallaku,
Nieve, estado sólido del agua: rit’i,
Arco iris: k’uychi,
Helada: qasa/khutu,
Frío: chiri,
Eclipse del sol: inti onqoy,
Eclipse de la luna: killa onqoy,
Huracán, remolino: t’uyur wayra,
Estrella ch’aska,
Paja de las punas: ichu,
Volcán: areq,
Cueva: mach’ay,
Rivera del río: mayu pata,
Cerro, monte, montaña: orqo
Manante,manantial: pukyu,
Peñón, peñasco, roquería: qaqa,
Selva cálido, valle tropical: yunka,
Vapor, evaporación: waksi,
Nube: phuyu,
Garúa, llovizna menuda: iphu,
Trueno: q’aqya,
Granizo: chikchi,
Nevada tenue, nevisca: rit’i,
Llovizna en pleno brillo del sol: ch’irapa,
Viento: wayra,
Hielo, carámbano: qasa, khutu,
Eclipse total del sol: inti wañuy,
Sismo: pacha kuyu,
Tierra o mundo: alpa, teqsi muyu,
Resplandecencia, luminosidad, luz: qoyllu,
Rocío: chhulla, sulla
Símbolos patrio
Escarapela =Muyo
Bandera= laphara unancha
Hino nacional= peru suyupa hatun takin
Escudo=Wallkanka, pullkanka
Para ayllu =comunidad
Saya =distrito
Provincia =huamani
Suyo= departamento
Quechua 6
Sopta t’aka runa sini
Kallari
Kay sokta t’aka runa yachayka ancha allinmi , kurac suntu yachaymi san Antonio abad
nokanchista wajariwanchis allinta chaninta qeswa simi otaq runa simi yachayta chay rayku
ninchis hoq rimay simikunawan sut’inchakuspa qopsqo simi denominación del idioma del
cusco
Qapaq simi denominacion del rico hacermo cultural
Inca simi denominacion la palabra del inka hijo del sol
runa simi denominación del idioma del habla humano
Misk’i simi denominación de la lengua dulce
Ichaqa chaypin rimarin lingüista italiano (onorio mosico )
Nirkan yachay kuskiyninpi runa simika mama pachanchismanta llokserikmi miskin
rimanakunapaq hinan kausay simin sumakmi tecse muyupin okpas rimanykunamantaka
nokanchiska ninanchismi runa simi yachanapajka yuyarisunchis…
Allinta uyarina
Allinta kelkanapaq
Allinta toqnechinapaq
Allinta ñawinchanapaq
Allinta sut’inchakunapaq
Allinta mast’arinapaq
Allinta sut’inchakunapaq
Mana p’enkakuspa rimarinapaq
Chay raykun nirkan wamink’a juan Velasco Alvarado chanin rimaymi qeswa simi o nuna simi
rimayqa, apu kamachiywantaq numero 21156 tukun yachaywasikunapi yachichikunanpaq
Inicial
Primaria
Secundaria
Universidades
Institutos
Kunanka kay rimaykunatan pisi `pisi manta chaypaqmi kan chay sopta t’akapi yachay mast’ariy
huntanapaq…
ACONSAYSUNCHIS CHAY K’ELLO AJATA
HHUQNINCHAS YUPAYKUNA NUMERO POR UNIDADES
2022 =2UNIDAD UQNI KAQ 2 DESENA CHUNKA KAQ 0 CENTENA PACHAK KAQ 2 UNIDAD DE
MILAR WARANQA
(pacha tupuy) indicador de tiempo
Pacha= tiempo
Tupuy=espacio
cosmovicion andina
Uju pacha= todo infierno
Kay pacha= nuestra viviencia
Janaq pacha= donde esta el sol la luna las estrella
Chaupi tuta=media noche
Intiwatana= reloj
Imapacha kashan( que hora tienes)
K’apa= hora exacta
Tuy =minuto
Kanchis tuta= 7 de la noche
Tawa pacha pacha pakariy
Pisqa sukha piskayoc tuy=
Ch’isi anocher
Ch’imituy =segundos
Clases de dinero( kolqe yupaykuna)
huq ral = Un céntimo
Iskayral= Dos centimos
kinsaral =Trenta centimos
tustun =Cuarenta centimos
pisqa ral= Sincuenta centimos
soqta ral= sesenta sentimos
kanchis ral= setenta sentimos
wuarku = Ochenta centimos
wuaku huq realnin = Noventa centimos
Solis= un sol
Vocabulario
ancosaysunchis allin causaypaq =Brindemos para una buena salud
niyoq= veneno
sutinchay= atento
CLASES 12 DE JUNIO
PACHAYAPUY TAPUKUYKUNANT
KUNAN PACHA = AHORA MISMO PRECENTE MI Y SUS DERIVADOS
RIPUQ PACHA= TIEMPO PASADO RANI Y SUS DERIVADOS
JAMUQ PACHA FUTURO SAQ Y SUS DERIVADOS SE PUEDE MANEJAR CON EL PROGRESIVO
SAG
UYWANI= CRIO
UYWARANI =CRIAVA = UYWASHARANI ESTUVE CRIANDO
UYWASAQ= VOYA CRIAR =UYWASHASHAQ ESTARE CRIANDO
UTIY UTIYRAQ= CREIDO SOVERVIO
HAMUT’AY= PENSAR
RAYMICHAKUY= ANIVERSARIO
KUCHURICUY= FESTEJAR
SIMICHAQ PUGLLACHIYKUNA (T’IQRAPAYNIKUNA)
QUE ES VERVO= es parte de la gramatica que cumple accion pacion completa
COMO SE HACE la conjugación VERVO EN QUECHUA?
Los verbos en quechua se realizan utilizando los infinitivos terminales
Ay ey iy oy uy
Ay= llankay trabajar ayquey espar takiy cantar orqoy sacar tusuy valilar
Por lo tanto hay 5 vervos en quechua
Los sufijos de la conjugación mas el uso de los prononbre personales = llank’akun sutuq
Las raíces verbales rd
Trabajar+y= trabajar
Ayke+y=escapar
Taki+y= cantar
Para conjugar el vervo en cual tiempo
Llankay
Noka llank’ani
Kan llank’anki
Pay llank’an
Nokanchis llank’anchis
Nokayku llank’ayku
Kankuna llank’ankichis
Paykuna llank’anku
Ejercicios con números
60 niños se diven entre 5 sicoju
Juan iscay chunka wacaymi kashan quinsantin wawayman ymaynatan raquipuyman?
Anacha kanchis tuta kinsa chuna tuyniyon kallarin
Ejemplos en
pretérito perfecto
inperfecto
pasado
preterito pluscuanperfecto
pasado
noka = kascani yo abia sido
Qan= kaskanki= tu habias sido
Pay kasqa= el o ella había sido
Nokanchis kaskanchis=nosotros habíamos sido
Nokayku kaskayku= nosotros habíamos sido excluyente
Qankuna qaskankichis= ustedes habían sido
Paykuna qaskanku= ellos habían sido
presente
noqa carani= yo fui
kan caranki= tu fuiste
pay caran= el fue
Nokanchis carcanchis= nosotros fuimos
Nokayku karayku=
kankuna carcankichis = ustedes fueron
Paycuna caranku= ellos fueron
futuro
Noka kanan
Kan kanayki
Pay kanan
Nokanchis kananchis
Kankuna kanaykichis
Paykuna kananku
Noqa
Qan
Pay
Nokanchis
Nokayku
kankuna
Paykuna
Preterito imperfecto
futuro
Noqa kayman
Qan qawaq
Pay kanman
Nokanchis kashuman
Nokayku kaykuman
Kankuna kawaqchis
Paykuna kankuman
Preterito(pasado) pluscuanperfecto modo su sudjuntivo
Preterito perfecto
pasado
Noqa kaymanraq carkan= yo aya sido
Qan kawaqraq qarkan= tu ayas sido
Pay= kanmanraq qarkan= tu ayas sidos
Nokanchis kasunmanraq qan
Nokayku
Qankuna kawaqchiqraq karkan= ustedes ubieran sido
Paykuna kankumanraq karkan
presente
Noqa kanan kanma o casapa= yo fuese o ubiere sido
Qan kanayki kaman o kaspa= tu fueras o ubiera sido
Pay kanan kaman o kaspa = el ubiera sido
Nokanchis kananchis kanma kaspa= nosotros ubieramos sido
Nokayku kanayku kanman o kaspa= nosotros ubieramos sido
Kankuna kanaykichis kanmano kaspa
Paykuna kananku kanma o kaspa= ellos fueron o ubieran sido
Modo imperativo
Kay qan= se tu
Kachun pay= sea el o ella
Kanchis kankuna = sed vosotros
Kachunku paykuna = sed ellos
Kay = infinitivo
Kay = ser
Participio activo= Kay qaq = el que es fue esta, estuvo,
Gerundio kaspa = habiendo siendo estando
Participio del futuro= kanan kanka= ser estar
Trabajo de dedicación a tu carrera
Hantun K’illi llamk'aspa runawanchswan purinki
Llapan peru suyunkunpi
hatun ñankunata hatun wasikuna ruwaspa kanki
Kay llank’aynikiwan kausayta sumaqta mirarinchinki
K’illikuna kuskalla sumaqta huqharisun llaqtanchiskunata
Gan ingeniero tu caminas con nuestra gente trabajando
En todo el peru y sus departamentos. Obrando grandes caminos
grandes edificios
Con tu trabajo traes grandes progresos
Ingenieros juntos levantemos nuestros pueblos
Hamayt’a armando besera chay p’unchaypy noka anchayta añaychakuyki chay sumac runasimi
yachachiwasqa kikumanta
Ñaypaqllaman hamut’a armando ama q’epaman kutirillaspa
yachaychiwayku chay sumaq simita
Hinallataq panpachaywayku
NOMBRE OLIVER PHUYO HUILLCA
SIGLO 6ª
REDACCIÓN A CONTINUACIÓN SERÁ: "PAUCARTAMBO RAYMINKUNA
Chay Raymi Paucartambo llatamanta ruwakun sapa watan kallarin chunka piskayoc anta situwa
killamanta chunka esqonniyoc anta situwa killakama chaypi rayminchakun mamacha virgen del
Carmen nisqankuta, paymi llapan paucartanbinoq maman, paykuna llapan sonqonkuwan
raymichanku sumaqta munay k’anchariq p’achankuwan chaypin imaymana tusuyta tusurinku
mamachapaq ñaypaqmantapacha
Chaymi kallarin siglo (XVll) chunka qanchisniyoc chay altiplano llaqtamanta runakuna
chayamuskanku Paucartambo llaqtaman askha llamankunawan, chaymi llamankuta qoqtinqo
imankutapas qoqko llaqtamanta, chayta ruwantikus huq kuty chay runakuna hamuqtinku huq
munay huyachata rikusqaku huq p’uyñupi t’urumanta ruwaskapi, chay p’unchaymanta
pachas riki ruwaskaku chay mamachata hinallataq chay yupaychana wasinta ima.
Chaysi sapa watan mamachaq uyachanta qhawarinku chay nin riki imayna wata qanqa, puka
uyachayoc kaqtinsi sumaq wata qanka , mana qhayna kaqtinsi millay wata qanka nispan ninku.
IMATAN RUWAKUN LLAPAN RAYMITA.
Chunka piskayoq anta situwa killa ( 15 de julio)
Chay p’unchaymi kallarin Raymi huq munay nina pujllanakunawan campanakunaq
waqaychallanwa, chaymi haykun huq tusuq chaymi kallarin huq niña sansawan chaymanta huq
runakuna haykunku, paykuna ruwanku imaynatan chay purgatorio niskankuman rinchis
hinallataq phhawaqkuna , p’itaqkuna, salka ruwaymanta ima, chayta ruwakun,
chaymantataqmi chunka tuta huqniyo tuyta haykumun chay hatun tuqajkuna banda nisqanku
paykuna tukayunku pakarinkama.
Chunka soqtayoq anta situwa killa (16 de julio)
Chay p’unchaymi p’unchaynin qallarinmi piska k’apa tutamanatanta huq misa de aurora
niskankuwan chaymantataqni chunha k’apa tutamntanta huq misa raymi nisqanku kan
chaypin taykinku qollakunaq tankinta, qapac negroqta takinta, runakuna paucartambomanta
Chaymu p’unchaynistin lapan takiqkuna llapan tusuqkuna llapan ayllupi raymichanku mamacha del
carmenta.
Chunka kanchisniyoq anta situwa killa (17 de julio)
Chay p’unchaymi mamachata orqonqo wasinmanta llapan llaqtantinta purichinku takiyuspa
tusuyuspa yapan runa qawanku altusninkumanta chay punchaymi mamacha vendicionta qon
llapan llataman chaymantataqmi huq coparsa saqra niskanku suyan mamachata chaymanta
rinku samana wasita mamachan rin llapan wanoq wawankunata napaykuq,
Chunka kanchisniyoq anta situwa killa (18 de julio)
Chay p’unchaymi mamachata wasinman apapunku chaypi wawakuna waynakuna suyakunku
bendicioninta chay mi sutin “ oqarikuy” chaymantataqmi tawa k’apa chaupy p’unchay
pasaqta tukukun bendición niskanku.
Chunka esqonniyoq anta situwa killa (killa)
Chay p’unchaymi raymiq tukukuynin p’unchay chunka huqniyoq k’apa tutamantanmanta
tiyananman haykupun chay qallarin mamachaq musuq p’achawan p’achachiy chaymi llaqta
runapaq chaypi kanku mamachamnta mañakunku llapan allin kanankupaq allin kausanakupaq.
Chaymy mamacha Carmen raymi
Chay peru suyoq Raymi llatamanta ruwakun sapa watan iskay chunka pusaqniyoq anta situwa
killamanta chaypi rayminchakun fiestas patrias niskanku, chaypin llapan perusuyuntin
llanctantinkuna rayminchanku, paykuna llapan sonqonkuwan raymichanku sumaqta munay
desfili niskankuwan p’achankuwan allin p’achankuwan chay poliacianchiskuna
ñaypaqmantapacha
Vocabulario
Teqsemusuta= globo terraki
Khepananchis=
Tapuy preguntar
Iscayaspanku
Virgen=
chinkarishanna= se esta perdiendo
Chiskanapanma= asta que se pierda
Khatink’illu avenida
K’iqllo= calle
K’ite lugar sitio
Hatun llaqta= ciudad
Pata ayllu= comunidad
Saya= distrito
Wamani= provincia
Vocabulario
Much’ashañi = estoy besando
Taytacha janaq pachamanta kanmy yachanky chay suyumanta kaskayta
Chay sumaq suyuypin kan llapan imaymana
Hatun inca runakunac kausayninta apani
Nokan kay p’unchaynikipi llapan sonkoywan napaykamunyki
causachun peru suyo
sufijos
manta = de desde
awichaymi antamanta jamushan
mi abuelo esta esta de anta
paq= para
alqoypaq mijunata apasaq
para mi perro llevare comida
pi= en
waykey limapi llank’an
mi hermano trabaja en lima
Kunami hatun pacha mama chay punchaypi huq sumaq napaykuyta aparimuyqu
Kanmi yachanki maypi puriskayta may purinayta maypi wañunay
Makillakipi noka churaykuni noqaq kausaniyta
causachun pacha tierra mama.