Guía metodológica para
INTERMEDIO I
Qichwa Simi Yachaykunata
Ch’uwanchaykusunchik
Puno - 2022
1
DIRECTORIO DEL CENTRO DE ESTUDIOS DE LENGUAS
EXTRAJERAS Y NATIVAS
DIRECTOR DE CELEN: M.Sc. Héctor Escarza Maica.
ADMINISTRADOR DE CELEN: Mg. Rosario Maquera.
COORDINADOR ACADÉMICO: Ing. Néstor Huanca Arias.
AUTOR.
Guillermo Valeriano Anahui.
DOCENTES QUE VALIDAN EL MÓDULO.
Guillermo Valeriano Anahui.
Eulalia Antonia Pino Apaza.
César Genaro de la Cruz López.
Teodoro Julio Coronel Quispe.
Alex Cesar Davila Quispe.
Miguel Zapana Vilcazán.
2
Huk kutinpi llamk’anapaq
Rimaykunakuywan qallariykusunchik
Imaynalla kachkanki
turachay! Allinllapuni panachay! –
Qamrí?
Ñuqapas allinllataqmi.
Kamachinaykipaq
Iman sumaq Omar Vladimir.
grasiyanchik?
Qampatari?
Ñuqaptaqa
Chaqay Carabaya
Nancy
hap’iymanta.
Matiasa.
Maymanta
Qamri?
kakunchik?
Ñuqapas Allinpuni. – chhikaqa
kaqllataq. llaqtamasintinchá
kachkanchik.
Kunan kay tapukuykunata kutiykuchisun
Pikunam chaypi rimachkanku. ……………………………………………………………………….
Imamantam rimachkanku. ……………………………………………………………………………
Maypin tarikuchkanku. ……………………………………………………………………………….
Mayqin kaqmi ñawpaqta rimaykun. ………………………………………………………………….
Imaninanta nin; imataq sumaq grasiyayki nispa. ……..…………………………………………..
Qam imaynata sutinta tapuwaq. ……………………………………………………………………..
Maymantataq paykuna kasqaku. ………………………………………………..
Kunantaq iskaymanta iskay sumaq siminchikwan riqsinaykukusunchik
3
Kay takiychata takiykusunchik
Riqsinakusun Yachanakusun
Riqsinakusun yachanakusun paras
Pis kasqanchikta yachanakusun paras;
Sutinchikta willanakusun paras.
Ñuqap sutiyqa sumaq urpicha paras
Qampa kaqtari iman sutiyki paras;
Sut’ichallanta willaykuriway paras.
Willasqaykichu maymantas kani chayta,
Apu Allinqhapap chakichanmantas kani,
Macusani llaqtap sunquchammantas kani.
Qamri turachay maymantas kawaq paras
Ichachus kawaq llaqtamasiypas paras,
Ichachus kawaq wasimasiypas paras.
Tapukuykunata kutiykuchisunchik
Imamantam chay takiy rimachkan. …………………………………………………………………..
Imapaqmi riqsinakunqaku. ……………………………………………………………………………
Imaynata riqsinakunqanku. …………………………………………………………………………..
Imataq chay “sut’i willakuy” …………………………………………………………………………..
Qam, may llaqtapitaq kay pachaman paqarimusqanki. …………………………………………..
Imataq llaqtaykip apunpa sutin. ……………………………………………………………………..
Español simipi imataq chay llaqtamasi, wasimasi. ………………………………………………..
Imanaqtin llaqtamasintin kankuman. …………………………………………………………………
Imayna p’achayuqmi chay runa sayachkan; qillqaykuy. ………………………………………….
……………………………………………………………………………………………………………
4
Kunan riqsiykuchikusunchik
Ancha munasqa taytamamakuna, wawqipanakuna, imaynalla kachkankichik – Allinllachu.
Chaskiykuwaychik kay sumaq rimaykuyniyta, llapallaykichik napaykusqa kankichik.
Kamachinaykichikpaq, ñuqam kani Guillermo
Valeriano Anahui, chaqay Apu Allinqhapap
chakichanmanta kani, Macusani llaqtap
sunqunpin kay pachaman paqarimusqani.
Taytayqa kasqa chaqay Ururillo Ayaviri
hap’iymanta, mamaytaq kasqa kikin
Macusani llaqtamanta. Paykunaqa karqanku,
allin runa, ñuqatapas allin yuyayniyuqta,
yachayniyuqta, uywawarqanku. Irqillaraq
kaspa, warmallaraq kaspa kikin Macusani llaqtapi yachaywasiman purirqani, chaymantataq,
kay UNA Puno hatun yachaywasipi, yachachiq kanaypaq, yachaqayniyta tukuykapuni,
kunantaq warmachakuna, wayna sipaskuna yachachiq kani. Rimayniypas huch’uyniymanta
pacha qichwa simipunim. Chayllata rimarqusaq. Aswanpas, ima pantayniykunamantapas,
pampachaykuwankichik. Yusulpay.
Tapukuykunata kutiykuchisunchik
Imamantam chay runa rimachkan? ………………………………………………………………..
Iman sutin kasqa? ……………………………………………………………………………………
Maymantam kasqa? …………………………………………………………………………………
Pin tayta maman kasqa? ……………………………………………………………………………
Imaynatam payta uywasqaku? …………………………………………………………………….
Warmallaraq kaspa maypin yachaqamurqan? …………………………………………………..
Kunanrí! Imapin llamk’an? …………………………………………………………………………
Kunaqa qamñataq sut’i rimaywan pi kasqaykita riqsiykuchikuy
Aswan kallpachaykusunchik tapukuykunata
5
Imataq sumaq grasiyayki? …………………………………………………………………
Taytaykimantari, imataq sutiyki? ………………………………………………………..
Mamaykimantari imataq sutiyki? ………………………………………………………..
Maypitaq tiyakunchik? …………………………………………………………………….
Maymantataq kakunchik? …………………………………………………………………
Maypitaq kay pachanchikman paqarimurqanki? ……………………………………..
Irqilla kaspa, maypitaq wiñarqanki? …………………………………………………….
Wayna – sipas kaspari, maypitaq tiyarqanki? …………………………………………
Irqilla kaspa, may yachaywasimantaq purirqanki? ……………………………………
Imataq yachachiqniykip sutin karqan? …………………………………………………
Irqillaraq kaspa, imapitaq pukllaq kanki? ……………………………………………..
Irqil kaspa, imakunatataq mikhuq kanki? ……………………………………………..
Imataq pukllayniykikuna karqan? ………………………………………………………
Warmalla kaspa, may yachaywasimantaq purirqanki? ……………………………..
Aylluykiri kanchu, manachu. …………………………………………………………….
Awichaykikunata riqsinkichu. ……………………………………………………………
Awichaykikunap sutinta qillqaykamuy. ………………………………………………..
Ima uywakunatataq riqsinki? …………………………………………………………….
Chakra rurayta yachankichu manachu. ………………………………………………..
Kunan hayk’ataq watayki? ………………………………………………………………..
Hayk’aqtaq p’unchawniyki? ………………………………………………………………
Ima kanaykipaqtaq yachaykuchkanki? …………………………………………………
Ima unquykunataq hap’iyta yachasunki? ………………………………………………
Runahina kaspa, ima ruraykunatataq yachanki? …………………………………….
Iskay kutimpi llamk’anapaq
Rusaschay rusalinaschay
6
Rusaschay rusalinaschay, clawilchay clawilinaschay
Chiqachus sapayki kani, chiqachus sulayki kanki.
Ñuqapas sapaysi kani, ñuqapas ch’ullaysi kani
Hakuchu pusanakusun, hakuchu purirqukusun.
Kapachikamantas kani, Puno llaqtamantas kani,
Hakuchu urpiy ñuqawan, hakuchu sunquy ñuqawan.
Mamanchik machkhawaqtinchik, taytanchik
machkhawaqtinchik,
Ñacha karupiña kasun, ñacha Limapiña kasun.
Kapachika urpi pasajera, kunancha ripusaq manañapas
Puno llaqtapiña tarikuspa, chaymancha ripusaq urpichaywan.
Kay tapuykunata kutiykuchisunchik
Chay takiypi qillqa ¿Imamantam rimasqa? ………………………………………………………..
Pitaq kaytari takinmam? ……………………………………………………………………………
Imanaptin iskaymanta ripuyta munanku? ……………………………………………………….
Iskaymanta ripuqtinku, tayta maman yachanqachu icha manachu. …………………………..
Imanaptin. ……………………………………………………………………………………………
Tayta maman machkhaqtin, maypiñataq kanqaku? …………………………………………….
Imanaqtin mana tayta mamanku yachanmanchu? ……………………………………………..
Allinchu kanman pakamanta chinkakuy? ………………………………………………………..
Imayna p’achayuqtaq chay sipas tiyachkan? ………………………………………………….
………………………………………………………………………………………………………..
Kurkunchik ukhupi samayninchikpa puriyninpa sutin
7
Sinqa t’uqu - Cavidad nasal.
Simi - Cavidad bucal
Mallq’a - Esófago
Tunquri - Traquia
Kukupi/ surq’an - Pulmón
Sunqun – Corazón
Chhulli, uhu unquykuna
Wayra samasqanchikqa imaymana unquykunatas apamun, hina
chhullita, t’uhu uhuta, neumonía unquyta ima. Chhulli unquypiqa sinchi
huch'uy kuruchakunas ukhunchikpi rikhurin, chaysi runata wayk’uyta qallarin;
sinqamanta unu qhuña sut'umun, ñawimantataq waqay phawamun, ratumanta
samaqiyta qallarin; kaq ratu mana hampisqaqa, neumonía nisqamansi
apaykunman, yawarta ima thuqamunman, wañuyman ima taripanman.
Chay rimaykunata ispañul simiman tikraykuchisun
……………………………………………………........................................
…………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………
Mikhusqanchikpa puriyninkunap sutin
Malq’a - Esófago
8
K’iwchan/ k’iswan - Hígado
Hayaqi/ asu – Vesícula biliar
Wiksan - Estómago
Pantan - Duodeno
Llank’upi - Colon
Ñañu ch’unchula/ – Intestino delgado
Uquti - Recto
Ukhu kurkunchikkunap sutin
kurkunchikpa Partes de nuestro kurkunchikpa Partes de nuestro
sutin cuerpo sutin cuerpo
Sunqun ……………………… Ñutqhun/ lliqwin. ………………………
Sunqu ruru ……………………… Chinila/ chillina. ………………………
Kukupi ……………………… Untu wira ………………………
K’iwchan/ surq’an ……………………… Wira ………………………
Tunquri ……………………… Yawar ………………………
Mallq’a ……………………… Hispay ………………………
Hayaqi. ……………………… Aka/ phusnu ………………………
Rurun ……………………… Uman tullu ………………………
K’aran ……………………… P’allta wasa ………………………
Wiksan ……………………… Ñañu wasa ………………………
Pilla wira ……………………… Paliti ………………………
Pantan ……………………… Waqta tullu ………………………
Llank’upi ……………………… Wich’un tullu ………………………
Ñañu ch’unchula/a ……………………… Sulltaki ………………………
uquti. ……………………… Pikuru ………………………
……………………… ……………………… Mut ………………………
Kimsa kutimpi llamk’anapaq
9
TAYTALLAY TAYTA
Qamwan ñuqawan riqsinakusun,
Ñuqataq paywan yachanakusaq. (kuti)
Taytallay tayta, mamallay mama
Imanasuntaq kunan chhikari (kuti)
Ñuqanchik kanchik panaturantin;
Ñuqayku kayku wayqimasintin (kuti)
Taytallayta tayta, mamallay mama;
Imanasuntaq kunan chhikari (kuti)
Qamkuna kankis wasimasintin;
Paykuna kanku llaqtamasintin. (kuti)
Mamallay mama taytallayta tayta
Imanasuntaq kunan chhikari. (kuti)
Tapukuykunata kutiykuchisunchik
Imamantan chay takiypi qillqakuna rimasqa?
……………………………………………..........................................................................
Pikunan riqsinakunqaku?...............................................................................................
Imapaqmi yachanakunqaku? ………………………………………………………………
Pikunan kanku llaqtamasintin? ……………………………………………………………
Chay yanawan ch’ikusqa qillqakunata allinta riqsiykuykuspa chaninchaykuy.
…………………………………………………………………………………………………
Morfología
10
La morfología es parte de la gramática que estudia los diversos elementos (diversas formas)
que conforman la palabra y sus patrones de ordenamiento dentro de una lengua.
Características de la morfología quechua
El quechua es una lengua aglutinante del subtipo específico llamado sufijante; dicho
apelativo significa que a muchos morfemas raíces se añaden sufijos para formar
palabras cada vez más extensas. En estas lenguas no hay prefijos, de modo que la
expansión de una palabra implica crecimiento hacia la derecha mediante la adición de
sufijos. Ejemplo:
En quechua En castellano
Runa Gente
Runa - kuna Gentes
Runa – kuna - paq Para la gente
Runa – kuna – paq - puni Para la gente siempre.
La raíz es el elemento común que lleva en sí la idea fundamental de la palabra o vocablo.
Ejemplo:
Wawa – kuna - man raki – y – ku – sun - chik.
Una palabra puede descomponerse en unidades muy pequeñas que portan significado, de
forma que, variando aunque sólo sea una de estas unidades, varía a su vez el significado
completo de la palabra.
Los raíces o morfemas libres.
Los que constituyen palabras por sí mismas con un significado específico, aparecen
aisladamente sin necesidad de apoyarse en ningún sufijo.
RAÍZ
Wawakuna kusisqa pukllachkanku.
Wawa – kuna kusi – sqa puklla – chka – nku.
Sunqu, Puno, Lumu papa.
11
PROPIOS
SUSTANTIVO
COMUNES
Runa, uywa, llaqta, unquy.
PERSONALES Ñuqa, qam, pay, …
Kay, chay, chaqay.
DEMOSTRATIVOS
N PRONOMBRES
O
M INTERROGATIVO
Ima, may, pi, hayk’a
I
N INDIFINIDOS Imapas, maypipas
A
L De estado, condición, color, edad, tamaño.
E ADJETIVOS Carácter, temple, espesor, atributos.
S
NUMERALES
Ordinal, cardinal, grupales.
ABSOLUTO Tuta, wata, killa.
R
A TEMPORALES INDETERMINADO
Í Kuti, ñawpa, pacha.
C POSICIONAL
E Hawa, ukhu – qhipa.
PRE
S ADJETIVOS Sinchi, ancha, nichu.
Acción recae a la persona está en predicado
V VERBO
TRANSITIVO
E P’akiy – watay – llamk’ay
R
VERBO
B Acción que no transita, queda en el sujeto.
INTRRANSITIVO
A Puñu – riku – qhawa – rima.
L Relaciona al sujeto con el predicado.
VERBO
E Ka-ni; ka-chka.
COPULATIVO
S
Se comportan como nombre y como verbo:
AMBIVALENTES T’ika, qasa, taki, mikhu, para.
PARTICULAS No admite sufijos: arí, mana, icha, ñachu.
Rimaykunap saphinta allinta chaninchaykusun
12
REGLAS DE CAMBIO QUE SE DAN EN LA FONETICA Y FONOLOGÍA
Cerrón Palomino (2008:48) en su libro Quechumara, indica algunas modificaciones que se
dan en las oclusivas simples: p, t, ch, k, q. Éstas se realizan como fricativas: [k, s, S, x, X].
Generalmente estos cambios se dan en las raíces, al final de una sílaba (CVC) y que ésta se
conecta con otra sílaba. O sea, fonéticamente suena así; pero fonológicamente es con las
oclusivas simples. Sin embargo, en la normalización de la escritura quechua sureño; solo
algunas palabras se toman en cuenta, las demás se escriben tal como suena. Pero
lingüísticamente si se exige tomar en cuenta estas modificaciones y se debe escribir lo que
está en lo fonológico.
Estas modificaciones que se dan, obedecen a la regla de ESPIRANTIZACIÓN o
FRICATIVIZACION de las oclusivas /p, t, ch, k, q/ que se produce en el contexto de posición
implosiva al final de una sílaba.
[q] /p/ [s] /t/ [s] /ch/ [x] /k/ [X] /q/
1. El cambio del [q] por la /p/.
[T’uqwan] /T’upwan/ Reventar.
[kaqtin] /kaptin/ Si es que hay.
[Raqra] /Rapra/ /lapra/ Ala de ave.
[Uqay] /upyay/ Beber, tomar.
2. El cambio de [s] por la /t/.
[osqha] /utqa/ /utqha/ rápido.
[p’UsqO] /p’utqu/ fermentado.
[qhAsqA] /qhatqa/ tosco, áspero.
3. El cambio de [S] por la /ch/.
[phUSka] /phuchka/ rueca.
[phISqa] /pichqa/ cinco.
[miSk’I] /michk’i/ dulce.
4. El cambio de [x] por la /k/.
[chaxra] /Chakra] chacra.
[chuxchu] /chukchu/ tembladera.
[waxsi] /waksi/ vapor.
5. El cambio de [X] por la /q/.
13
[waXra] /waqra/ cuerno.
[saXra] /saqra/ demonio.
[suXta] /suqta/ seis.
REGLAS DE RESTRICCIÓN DE LAS LARINGALIZADAS.
En el idioma quechua, definitivamente no se puede dar dos sílabas glotales ni
aspiradas en una raíz. La primera es obligatorio y el segundo tiene que ser simple. En
cambio en Aymara, si acepta las dos glotales o aspiradas en una sola raíz.
T’an.ta pan. K’an.ka gallo than.ta trapo.
Khan.ka mugre T’am.pa mechones p’am.pa enterrar
REGLAS DE PRÓTESIS DE (h)
La [h] superflua, llamada protética: ésta se da como una especie de efecto
anticipatorio de la articulación de una oclusiva glotalizada en una raíz que empieza
por vocal y que contiene dicha consonante. Cerrón P. (2008:529
O sea, Cuando una palabra raíz inicia con una vocal y la segunda sílaba es glotal; exige
la presencia de la (h) al inicio de la primera sílaba. Veamos los ejemplos.
[uk’Ucha] /huk’ucha/ ratón [allp’a] /hallp’a/ tierra
[ank’a] /hank’a/ tostado [utk’U] /hutk’u/ hueco
[uch’Uy] /huch’uy/ pequeño [ik’I] /hik’i/ tostadero
[ak’U] /hak’u/ harina [isp’ay] /hisp’ay/ orina
[ump’I] /hump’i/ sudor
También se aclara que la “h” solo se escribe al inicio o en la intervocálica de una
palabra. Ej. Manam muhu kanchu.
Esto ocurre sobre todo en la variedad Cusco Collao. Sin embargo en la variedad
Chanca, no está presente las glotales; entonces en ahí no habría problema y se
escribiría normal.
/ukucha/ ratón /allpa/ tierra /aku/ harina.
CAMBIOS QUE SE DAN EN LOS CONSONANTES NASALES (m, n, ñ,)
EN EL IDIOMA QUECHUA
14
[qan] /qam/ tú
[kinsa] /kimsa/ tres
[ñan] /ñam/ camino
Sin embargo; Cerrón Palomino sustenta en relación a la /m/: en ambas lenguas no la
registra en posición final de palabra. Una voz como /qam/ “tú” cambió a /qan/. De
hecho, en esta lengua, la /m/ se ha deslabializado, tomándose en /n/ en posición
final de sílaba, a menos que precediera otra consonante bilabial, como en /pampa/
llanura. 1.3.2. Nótese que la /n/ se realiza como [m] velar en posición final de sílaba,
excepto ante oclusiva dentoalviolar o ante una africada.
[kamka] /kanka/
[semqa] /sinqa/
[wamlla] /wanlla/ Cerrón, P. (2008:54)
En cambio la n por la ñ. [K’añchay] /k’anchay/ [p’uñchay] /p’unchaw/
CAMBIOS QUE SE DAN EN LOS CONSONANTES (I, ll)
La consonante “l” no es muy frecuente en quechua. No puede aparecer en posición
final. La “ll” tampoco puede aparecer en posición final. Más bien si obliga la presencia
de ll delante del segmento postvelar. Obedece a la regla de DESPALATALIZACIÓN que
se da en posición final de la sílaba, y delante de las oclusivas postvelares. Ej.
[palqA] /pallqa/ bifurcación.
[qOlqE] /qullqi/ dinero
[qElqA] /qillqa/ escrito
[salqA] /sallqa/ salvaje
[walqA] /wallqha/ collar
[alqO] /allqu/ perro
Kunan sapanka rimaykusunchik, imaynam chay qillqakunap
kamachikuynin, hinapunichu icha manachu, allinchu icha manachu
15
Sutikunawan rimaykunata wakichisun
SUSTANTIVOS SUTIKUNA SUTIKUNAWAN HUNT’ASQA RIMAYKUNA
Sutikuna
Mallq’a Mallqatiy punkisqa kachkan.
PROPIOS Tunquri …………………………………………………………………….
Chiqaq suti
Sunqu …………………………………………………………………….
Wiksa …………………………………………………………………….
Ruru …………………………………………………………………….
Hayaqi ……………………………………………………………………
COMUNES Kurku Kurkunchikpiqa imaymana unquykunam ikhurin.
Unquy …………………………………………………………………….
Qhali kawsay …………………………………………………………………….
Wañuy …………………………………………………………………….
Qura hampi …………………………………………………………………….
Hampiq …………………………………………………………………….
Mikhuna …………………………………………………………………….
Upyana …………………………………………………………………….
Hisp’ay …………………………………………………………………….
Pronombres sutikunawan rimaykunata wakichisun
SUSTANTIVOS SUTIKUNA SUTIKUNAWAN HUNT’ASQA RIMAYKUNA
Sutikuna
Ñuqa Ñuqaqa manam kay llaqtamantachu kani.
PRONOMBRES Qam …………………………………………………………………….
PERSONALES
Pay …………………………………………………………………….
Ñuqanchik …………………………………………………………………….
Ñuqayku …………………………………………………………………….
Qamkuna …………………………………………………………………….
Paykuna ……………………………………………………………………
PRONOMBRES Kay Kaymi ñuqanchikpa mikhunanchikqa.
DEMOSTRATIVOS Chay …………………………………………………………………….
Chaqay/haqay …………………………………………………………………….
16
PRONOMBRES Pi Pikunan qayna p’unchaw llamk’arqanku.
INTERROGATIVAS May …………………………………………………………………….
Ima …………………………………………………………………….
Hayk’a …………………………………………………………………….
Hayk’aq …………………………………………………………………….
PRONOMBRES Imapas Imapas kachkachun
INDIFINIDOS Maypipas …………………………………………………………………….
Piwanpas …………………………………………………………………….
Hayk’apas …………………………………………………………………….
Hayk’aqpas ……………………………………………………………………
Kay qillqakunata rimaykuchikpa, tapukuyninta kutiykuchisunchik
Kaypi yachaqaq irqikuna llaqtankup yachayninta,
kawsayninkunata ima, iskay simipi, iskay kawsaypi
yachaqaykuchkanku. Yachaqaqninkup kamachikuyninta
uyariykuchkanku. Chaymanhina ruranankupaq.
uyariykuchkanku,
Llaqtanchikpa kawsaynintaqa, runa simipipunim allinta
yachaqananchik, chaninchananchik. Kastilla simipitaq, hawa llaqtap kawsayninkunata
yachaqanallanchiktaq. Chaymi chay iskay kawsaypi, iskay rimaypi yachaqay.
Imataq chay iskay kawsay, iskay rimay. …………………………………………………………
Yachaqaq irqikuna imatataq uyariykuchkanku? ……………………………………………….
Yachachiq, imatataq irqikunaman yachachikkanman? ……………………………………….
Llaqtanchikpa kawsayninkunata ima simipitaq allinta yachaqasunman? …………………
Kastilla simipiri imatataq yachaqasunman? …………………………………………………….
Tawa kutimpi llamk’anapaq
17
P’UNCHAYNIYKIPI NAPAYKUY
Kunan tutan chayamuyku, Mama killaq qhawarisqan
Quyllurkunaq k’aychayninpi, Wataykita yuyarispa.
Llapamantas hamuchkayku, kusi sunquq tanqarisqan
Kay hatun p’unchayniykipi, Munakusqay urpi.
Mama killapas k’ancharin, Apukunapas rimarin,
Wawakunapas kusikun, wata hunt’akusqaykipi.
Llapapaqmi kay kusikuy, hatunpaqpas huch’uypaqpas
Kay wata yuyariypi, munakusqay urpi.
Alalaw chiripas chirin, alalaw wayrapas wayran.
Punkuykipi sayachkaqtiy, wasiyki qhipapi kachkaqiy.
Manachu lluqsirqamuwaq, manachu phawarqamuwaq
Chansarikuq tumpallapis, qhawarikuq tumpallapis.
KUNAN KAY TAPUKUYKUNATA KUTIYKUCHISUN
Imamantan chay qillqakuna rimasqa?
………………………………………………………………………………………
Imay urastan chayta takipayachkankuman?
………………………………………………………………………………………
Imanaqtinmi paykunata chiripas chirichkanman?
………………………………………………………………………………………
Imapaqtaq lluqsirqamunankutari munachkankuman?
……………………………………………………………………………………………..
Raíces numerales con adjetivos numerales
18
SUSTANTIVOS SUTIKUNA SUTIKUNAWAN HUNT’ASQA RIMAYKUNA
Sutikuna
Llapa Llapamanta kusisqa puririsunchik.
CUANTIFICADORES Tukuy …………………………………………………………………….
GRUPALES
Q’ala …………………………………………………………………….
Wakin …………………………………………………………………….
Achkha …………………………………………………………………….
Pisi …………………………………………………………………….
Huk Uywanchikta hukmanta huk, yupaykusunchik.
NUMERALES
CARDINALES Suqta …………………………………………………………………….
Isqun …………………………………………………………………….
Chunka …………………………………………………………………….
suqtachunka …………………………………………………………………….
Pachak …………………………………………………………………….
Pichqapachak …………………………………………………………………….
Waranqa …………………………………………………………………….
Chunkawaranqa …………………………………………………………………….
Huk ñiq’inpi Waway iskay ñiq’in yachaywasipi yachaqachkan.
ORDINALES
Tawa ñiq’inpi …………………………………………………………………….
Qanchis ñiq’inp …………………………………………………………………….
Chunka ñiq’inp …………………………………………………………………….
Raíces nominales con adjetivos
19
SUSTANTIVOS SUTIKUNA SUTIKUNAWAN HUNT’ASQA RIMAYKUNA
Sutikuna
Musuq Musuqmata wasita hatarichisun.
Mawk’a …………………………………………………………………….
DE ESTADO Thanta …………………………………………………………………….
Mullpha …………………………………………………………………….
T’uqu ……………………………………………………………………
Llik’i ……………………………………………………………………
Sumaq Sumaq mikhunata qaraykuwan.
CONDICION Millay …………………………………………………………………….
Misk’i …………………………………………………………………….
Ch’apaq …………………………………………………………………….
K’uymi …………………………………………………………………….
Millu …………………………………………………………………….
Q’ayma …………………………………………………………………….
P’uchqu …………………………………………………………………….
Puqu …………………………………………………………………….
Hatun Chay wasita hatunyachisun.
TAMAÑO Huch’uy …………………………………………………………………….
Tinku …………………………………………………………………….
Taksa …………………………………………………………………….
Murnu …………………………………………………………………….
Khullu …………………………………………………………………….
Tutu …………………………………………………………………….
SUSTANTIVOS SUTIKUNA SUTIKUNAWAN HUNT’ASQA RIMAYKUNA
Sutikuna
Puka Chay t’ika pukayachkan.
Yuraq …………………………………………………………………….
COLOR Q’illu …………………………………………………………………….
Q’umir …………………………………………………………………….
Ch’umpi ……………………………………………………………………
Anqas …………………………………………………………………….
20
Q’ayma anqas …………………………………………………………………….
Ch’iqchi …………………………………………………………………….
Allqa ……………………………………………………………………..
Machu Wayqiy sinchita machuyarqun.
Paya …………………………………………………………………….
EDAD Irqi …………………………………………………………………….
Maqt’a …………………………………………………………………….
P’asña …………………………………………………………………….
Warma …………………………………………………………………….
Kuraq …………………………………………………………………….
Sullk’a …………………………………………………………………….
Awicha …………………………………………………………………….
Phari Chay rumi sinchi pharipuni kasqa.
TEMPLE Khutu …………………………………………………………………….
Chiri …………………………………………………………………….
Q’uñi …………………………………………………………………….
Phiña Awichay phiñasqa tiyachkan.
CARACTER Kusi …………………………………………………………………….
Utiy …………………………………………………………………….
Samp’a …………………………………………………………………….
Sallqa …………………………………………………………………….
TANGENCIA Mat’i Kay kururu mat’i khiwisqa.
Llamp’u …………………………………………………………………….
Qhachqa …………………………………………………………………….
Lluchk’a …………………………………………………………………….
ESPESOR Rakhu K’aspita, rakhu rakhunta akllarisunchik.
Ñañu …………………………………………………………………….
Phatu …………………………………………………………………….
Sillp’i …………………………………………………………………….
Pichqa kutimpi llamk’anapaq
21
BRISAYDACHA
Brisaydacha pura killahinaraq;
munakuyki tukuy sunquywan. (kuti)
Imamantaq hamunki,
Kaypachaman waqanaykipaq.
Apu yaya taytanchikcha yachanqa,
Imaynaraq kawsanaykita.
Ñuqachari mañasaq
Taytanchikta, allin kawsaypaq.
Aswan allintaraq puriykuchisunchik,
Llaqtanchikkunaq kawsaynintapas.
Aswan allintariq riqsinaykukusun,
Ch´ulla sunqulla kawsananchikpaq.
Kay tapukuykunata kutiykuchisunchik
Pimantan kay takiypi qillqakuna rimasqa. ……………………………………………
Pin chayta takipayanman. ……………………………………………………………..
Imatan Apuyaya taytanchik yachanqa?
…………………………………………………………………………………………………
Imakunatan aswan allinta puririchisunman?
…………………………………………………………………………………………………
Imapaq allinta riqsinakunanchik? ................................................................................
Imatan chay takiy yachachiwasunman?
…………………………………………………………………………………………………
22
Kay rimaykunata wak simiman tikraykusunchik
HUNT’ASQA RIMAYKUNA GLOSA
- Millakuspa mikhuchkan - ………………………………………………….
- Munayninta akllariy. - ………………………………………………….
- Allinkaqta apamuy - ………………………………………………….
- Uywayta suwarquwanku. - ………………………………………………….
- Manam maqllaqa kanachu. - ………………………………………………….
- Llullaykuni mamayta. - ………………………………………………….
- Qillakuchkani llamk’ayta. - ………………………………………………….
- Qullqiywan qhapaqyaykun. - ………………………………………………….
- Wakchay wakchayllapuni purikun. - ………………………………………………….
- …………………………………………………. Recien nacido no cogió la teta.
- ………………………………………………….-Al bebito destetó su mamá.
- ………………………………………………….-A su hijo hace cargar a un niño.
- ………………………………………………….-Los niños están jugando en el río.
- ………………………………………………….-Desde muy jovencita cantaba.
- ………………………………………………….-Un joven rápido hace cualquiera cosa.
- ………………………………………………….-Para una persona joven no hay ni el frío.
- ………………………………………………….-Ya eres una persona adulta.
-………………………………………………… -De una persona mayor de edad, ya no hay fuerza.
-…………………………………………….. -Mi abuelito, hace tiempo ya no ve bien.
-…………………………………………….. - Muy abuelita ya nomá está caminando.
-……………………………………………. -……………………………………………..
HUNT’ASQA RIMAYKUNA GLOSA
23
- Sumaq mikhunata ……………………….. - …………………………………………………
- Payqa ch’apaqllatan …………………….. - …………………………………………………
- Michk’itapunin unu q’uñitaqa …………….. - …………………………………………………
- P’uchqu mikhunata ………………………. - …………………………………………………
- Q’aymata ………………………………….. - …………………………………………………
- Ñuqaqa millullatam ……………………….. - …………………………………………………
- Chay sunqun uchu sinchi haya. - ……………………………………………
- Kay laranha ……………………………… - …………………………………………..
- ………………………………………………… A la fiesta iré con ropa nueva.
- ………………………………………………… -Mi quepiña se volvió viejo.
- ………………………………………………… -Los niños están con ropa usada.
-……………………………………………….. -Soga soleada rápido se rompe.
- ………………………………………………… -Mi pantalón se ha roto.
- ………………………………………………… -La olla serámica se rompió.
-……………………………………………….. -………………………………………….
-Hatun wasita …………………………….. - …………………………………………………
-Huch’uy allqukuna ……………………… - …………………………………………………
-Taksa sipas ……………………………… - …………………………………………………
-Sikllaniray wayna …………………………. - …………………………………………………
-Khullupampa wawata …………………….. - …………………………………………………
-Murmuniray papata ……………………… - …………………………………………………
-Tutu papata ……………………………… - …………………………………………………
- ………………………………………………… - Persona torpe, hace locuras en su casa.
- ………………………………………………… - La joven sumisa se llora triste.
- ………………………………………………… - Mujer mala pega a sus hijos.
- ………………………………………………… - Atraparemos a los animales salvajes.
……………………………………………… - Alpaca arisco no se deja acercarse.
……………………………………………… - Niño mentiroso no me avisa.
………………………………………………. - Niño miedoso llora.
SUTINHUNT’ASQA RIMAYKUNA GLOSA
CHAY
24
R - Musuq manka yanayarqun. - …………………………………………………
I
- Yuraqkama paqucha …………………….. - …………………………………………………
K
C - Q’umir latanu q’illuyachkan. - …………………………………………………
H’
- Q’umir q’achullata ………………………… - …………………………………………………
A
Y - Uqi punchuyuq ………………………….. - …………………………………………………
N
- Allqa waka …………………………………. - …………………………………………………
I
N - Anqasniray t’ika …………………………… - …………………………………………………
M
- Ch’umpi paquca ………………………….. …………………………………………………
A
N
P - ……………………………………………….. -Está calentando mi horno.
H
- ………………………………………………. - Se enfrió la comida servida.
A
R - ………………………………………………. -Los niños se enferman en el frío.
I
- ……………………………………………….. -Hice helar papa.
Y
N - ………………………………………………. -Viento nomás está haciendo.
IN
- ………………………………………………. -Pronto lloverá.
S -Hatun runa punkupi chakakun. - …………………………………………………
A
-Huch’uy warmi kusata tusuykun. - …………………………………………………
Y
A -Taksaniray sipas allintapuni phawan. - …………………………………………………
Y
-Mana riqsisqa sikllaniray wayna sayachkan. - …………………………………………………
N
I -Khullupampa wawata wikch’un. - …………………………………………………
N
-Murmuniray papata chhalarqukuni. - …………………………………………………
M
AN -Tutu papata wayk’urqukusun. - …………………………………………………
H - ………………………………………………… - Persona torpe, hace locuras en su casa.
I
- ………………………………………………… - La joven sumisa se llora triste.
Ñ
U - ………………………………………………… - Mujer mala pega a sus hijos.
N
- ………………………………………………… - Atraparemos a los animales salvajes.
M
A - ………………………………………………… - Alpaca arisco no se deja acercarse.
N
SUTIN HUNT’ASQA RIMAYKUNA GLOSA
25
CHAY
Y - Huk kanchapi achkha uywakuna kachkan. - …………………………………………………
U
- Chunka kimsayuq llama puñuchkan. - …………………………………………………
P
A - Pachak kuraq hina uywata rikuchkani. - …………………………………………………
Y
- Kimsa pachak, chunka pichqayuq paqucha.- …………………………………………………
K
UN - Waranqampi uywakuna michina. ………………………………………….
- Chunka waranqawan rantikuni. ………………………………………….
Ñ -………………………………………………. - En carrera llegó segundo lugar.
I
-………………………………………………. - Su menor también llegó sétimo lugar.
Q’
I -……………………………………………… - Mi hijo está ingresando en primer grado.
N
- ………………………………………………. - Su mayor está en quinto grado.
P
I
Q -Taytaypa uywanqa achkhan. - …………………………………………………
U
-Awichuypa uywanqa pisillañan. - …………………………………………………
T
U -Ñuqaqa llapanta uywayta tukurqakapuni. - …………………………………………………
NPI
-Wakin runakunallam mana uywayuqqa. ……………………………………………
-Allqu q’alallanta mikhurqusqa. - …………………………………………………
-Chay chhikallanta payllariwan. …………………………………………………
SUTIN HUNT’ASQA RIMAYKUNA GLOSA
CHAY
- Kunan p’unchaw llapamanta chayamuyku. - …………………………………………………
P
A - Kunan killata manan atisaqchu wasi rurayta. - …………………………………………………
C - Ch’isi tutachu hinan sinchita qasaykunqa. - …………………………………………………
H
A - Wataman kunanhina tusuchkasaq. - …………………………………………………
M - Puquy kinraytaqa sinchita paranqa. ………………………………………………
A
N - Chirawatataq aswanpas qasañataq qasanqa ………………………………………….…
T - Ñawpaq tarpuy kusa kanqa. ………………………………………………
A
- Qhipallataña tarpuykuchkan. ………………………………………….…
Suqta kutimpi llamk’anapaq
26
Raíces verbales
Es cuando en una oración existe un
VERBO sujeto y un objeto. Ej. Panay mikhunata
wayk’un. A veces también aparece el
TRANSITIVO partícipe activo. Ej. Mariyaman suchita
apachimuyki. Suj. Yo implícito, obj.
Suchi y part. Activo Mariya. Porque ella
es la que actúa. Está transitando.
V
E
R Es cuando en una oración no existe
VERBO objeto, tampoco existe partícipe. Ej.
B
INTRANSITIVO Sapa p’unchaw llamk’aq purini. Mas
A
L bien sí puede existir la tercera parte. Ej
E Panay sapa p’unchaw tusun. No
S transita, queda en el sujeto.
R
A
VERBO Es una raíz que se refiere a los verbos
Í ser, estar y tener. Ka. Se relaciona al
COPULATIVO sujeto con el predicado. Kani, kan,
C kaqniyuq.
S Son raíces que se comportan como
nombre o sustantivo y también como
AMBIVALENTES verbo. Ej. T’íka, t’ikachkan, qasa,
qasachkan, mikhuna, mikhusun.
PARTICULAS Son raíces que no admiten sufijos.
Arí, mana, icha, ama, ñachu, chay.
27
KAY RIMAYKUNAP MAMANWAN HUNT’ASQA RIMAYKUNATA WAKICHISUNCHIK.
SUTIN HUNT’ASQA RIMAYKUNA GLOSA
CHAY
- Munayta t’ika t’ikachkan. - …………………………………………..
- T’uyurmi wayra hamuchkan. - ………………………………………….
- Sinchita qasa qasachkan. - …………………………………………
- Iphu para parachkan. - …………………………………………
- Paqucha uywata uywani. - …………………………………………..
- Chhulli unquywan unquchkan. - ………………………………………….
- Allin mikhunata mikhusun. - …………………………………………
- Munay takiyta takimun. - …………………………………………
- …………………………………………………. - …………………………………………..
- …………………………………………………. - ………………………………………….
- Ama chaytaqa aswanpas yuyariyñachu. - Eso mas bien ya no te recuerdas.
S
A - Icha imaninkichu wayqichay. - O que dices hermanito.
P - Ñachu mamayki chayamunña. - Ya llegó tu mamá?
A
S - Pis mana munanchu llamk’ayta. - Quién dice que no quiere trabajar.
A
P
-………………………………………………. -……………………………………………….
A
-………………………………………………. -……………………………………………….
-……………………………………………… -………………………………………………
-………………………………………………. ……………………………………………….
28
Kawsayninchikkunamanta rimaykuna
Kay kawsay pachapiqa, imaymana
runakuna kanchik, wakin allin
kawsayniyuq, wakintaq mana.
Wakinqa irqinkumantapacha milllay,
llulla, qilla. Wakintaq aswanpas
wiñarisqankumanta hina kutipunku,
millay simiyuq, maqlla, suwa, qhapaq,
wakcha, imaymana. Chaypaq
wawanchiktaqa uywana allin
yuyaywan, munakuywan, imaymana yachayniyuqta. Ichapas wiñaspaqa allin
kawsayniyuq kananpaq, llapa runaq allin qhawarisqan, llaqtaq munasqan. Chaypaq
uyarinanchik, kasunanchik tayta mamanchikpa kamachikuyninkunata,
awichunchikkunaq rimayninkunata.
Tapukuykunata kutiykuchisunchik
Imamantam chay qillqakuna rimasqa. …..........................................................................
Imanaptin mana allin runakuna kanchik. ………………………………………………...…..
Imanaptintaq irqinmanta pacha suwa kanku. ………………………………………………..
Allin wawanchik wiñananpaq imaynatam uywananchik. ……………………………………
Allin uywasqa wawa imaynataq wiñam. ………………………………………………………
Llaqta umalliqpa imayna runataq kanan. ………………………………………………………
Imanaptin tayta mama, awichukuna k’amiwanchik. …………………………………………
……………………………………………………………………………………………………..
29
Awichunchikkunap, taytamamanchikpa kawsayninmanta qillqaykusunchik
Awichuypa kawsaynin
…………………………………………………………………………………………………………………………………………….
……………………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………………………………………..
…………………………………………………………………………………………………………………………………………..
…………………………………………………………………………………………………………………………………………..
……………………………………………………………………………………………………………………………………………..
Tayta mamaypa kawsaynin
…………………………………………………………………………………………………………………………………………….
……………………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………………………………………..
…………………………………………………………………………………………………………………………………………..
…………………………………………………………………………………………………………………………………………..
……………………………………………………………………………………………………………………………………………..
30
REFERENCIA BIBLIOGRÁFICA.
ACADEMIA MAYOR DE LA LENGUA QUECHUA. (1995) Diccionario quechua – Español.
AMODIO, E. (1988) Cultura. UNICEF. 1993. Paz Bolivia.
CASSANI, D. LUNA, M. Y SANZ, G. (1994) Enseñar Lengua. Barcelona Grao.
CERRÓN P. RODOLFO. (2008). Quechumara. Estructuras Paralelas del Quechua y del Aimara.
PROEIB Andes. La Paz – Bolivia.
CONVENIO No 169. (2002) Quinta Edición. Sobre Pueblos Indígenas y Tribales en Países
Independientes. San José Costa Rica.
DIRECCIÓN REGIONAL DE EDUCACIÓN PUNO. (2009) Proyecto Curricular Regional.
ENRIQUEZ , S. PORFIRIO. (2005) Cultura Andina. Puno.
GONZALES, H. DIEGO. (1952) Vocabulario de Lengua General de Todo el Perú. Universidad
Mayor de San Marcos.
LEY No 27818. (202) Ley para la Educación Bilingüe Intercultural.
LEY No 29735. (2011) Del uso, preservación, desarrollo, recuperación, fomento y difusión de las
lenguas originarias del Perú.
MADELEINE ZÚNIGA. (1993) Educación Belingue. Material de Apoyo para la formación Docente
en Educación Intercultural Bilingüe.
MAMANI, A. OSCAR ; YUCRA Y. ELENA. (2011). Política y Planificación Lingüística de las
Lenguas del Perú. UNA PUNO.
MINISTERIO DE EDUCACIÓN. (2012) Programa de Especialización en EIB. Dirigido a Docentes
de Inicial y Primaria de EBR. Estructura del Plan de Especialización.
RESOLUCIÓN MINISTERIAL No 1218-85-ED. (1985) Aprueba la oficialización el alfabeto
Quechua y Aimara y las reglas ortográficas para la escritura.
VALERIANO A, GUILLERMO. (2010-2011). Módulo de Estrategias Metodológicas en
L2.delPrograma de Especialización en EIB. UNA. Puno.
VALERIANO A. GUILLERMO. (2014) Estructura Curricular Reajustada para la enseñanza y
aprendizaje de las lenguas Quechua y Aimara. Centro de Idiomas UNA Puno.
31