0% encontró este documento útil (0 votos)
631 vistas95 páginas

Diccionario Niraq Masi Simikuna Taqi

Este documento presenta un diccionario de sinónimos en quechua. Explica que fue elaborado por un equipo de lingüistas quechuahablantes con el objetivo de enriquecer el vocabulario quechua y facilitar la comunicación entre hablantes de diferentes regiones. Además, provee abreviaturas para categorías gramaticales y la letra A del diccionario con entradas y traducciones al español.

Cargado por

Walter Cabello
Derechos de autor
© © All Rights Reserved
Nos tomamos en serio los derechos de los contenidos. Si sospechas que se trata de tu contenido, reclámalo aquí.
Formatos disponibles
Descarga como PDF, TXT o lee en línea desde Scribd
0% encontró este documento útil (0 votos)
631 vistas95 páginas

Diccionario Niraq Masi Simikuna Taqi

Este documento presenta un diccionario de sinónimos en quechua. Explica que fue elaborado por un equipo de lingüistas quechuahablantes con el objetivo de enriquecer el vocabulario quechua y facilitar la comunicación entre hablantes de diferentes regiones. Además, provee abreviaturas para categorías gramaticales y la letra A del diccionario con entradas y traducciones al español.

Cargado por

Walter Cabello
Derechos de autor
© © All Rights Reserved
Nos tomamos en serio los derechos de los contenidos. Si sospechas que se trata de tu contenido, reclámalo aquí.
Formatos disponibles
Descarga como PDF, TXT o lee en línea desde Scribd

2

Niraq masi simikuna taqi


NIRAQ MASI SIMIKUNA
TAQI

DICCIONARIO DE SINÓNIMOS EN LA LENGUA


QUECHUA

3
Niraq masi simikuna taqi
Ministerio de Educación

Direccion General de Educación Basica Alternativa, Intercultural Bilingüe y de Servicios Educativos en


el Ambito Rural

Asociación Educativa Saywa


Centro de Investigación y Aplicación de la Educación Intercultural, Bilingüe y Ecológica “SAYWA”

Direccion General de Educacion Intercultural Bilingüe y Rural


Elaboración de Materiales Educativos de la Macro Region Chanka
Equipo de elaboración en la primera etapa (2010 - 2012):
Magno López Escobar (Huancavelica)
Antonio Rodas Antay (Andahuaylas)
Gerardo Teófilo Taype Carhuapoma (Huancavelica)
Eleuterio Medrano Paquiyauri (Ayacucho)
Julián Ledesma Ogosi (Ayacucho)
Rosa M. Fernández Garanmendi (Ayacucho)
Doris Torres Loayza (Huancavelica)
Bibiano Alcarraz Carbajal (Ayacucho)
Adrián Camacho R. (Ayacucho)
Claudio Llasa Ccoyllo (Ayacucho)

Asociación Educativa Saywa - Proyecto Escuela Amable de los Chankas


Equipo de revisión y elaboración en la segunda etapa (2017 – 2018):
Antonio Rodas Antay (Andahuaylas)
Belisario Sanchez Rojas (Andahuaylas)
Gissella Huaraca Huamán (Andahuaylas)
Yumar Carina Orosco Palomino (Andahuaylas)
Lido Edisson Berrocal Salazar (Andahuaylas)
Américo Llacchuarimay Alhuay (Andahuaylas)
Saúl Umeres Bolivar (Grau)
Rosalvina Llacchuas Valdivia (Andahuaylas)
Mirian Karen Ortiz Guillen (Andahuaylas)
Lisbet Román Huaraca (Andahuaylas)
Roberth Rayme Baca (Grau)
Revisión:
Ana María Mamani Arana (DIGEIBIR - primera etapa)
Antonio Rodas Antay (Saywa - segunda etapa)
Edinson Huamancayo Curi (DEIB – DIGEIBIRA)
Diseño y diagramación:
Mirian Karen Ortiz Guillen, Lisbet Román Huaraca, Ana María Herhuay Gallegos

Hecho el Depósito Legal en la Biblioteca Nacional del Perú N° 2018-17790

Edición
1ª. Edición.
Andahuaylas, diciembre de 2018

4
Niraq masi simikuna taqi
RIQSICHIYNIN
Anti suyupi ayllukunam unay ñawpaq watakunamantaraq qichwa simipi
rimanakurqaku, mama pachawan, apunchikkunawan kuska kuskalla
kawsakurqaku. Ñawpa ayllunchikkunam tukuyima kaqkunata
suticharqaku atisqankumanhina, yachasqankumanhina, chaynapim huk
ima kaqtapas achka simi rimaykunawan riqsirqaku; chaynapim
yuyaymanasun, “allqu” sutiwan riqsinchik wasi uywata, huklaw
suyukunapim riqsinku “alqu” nispa, huklawpiñataq “chascha” nispanku,
wakinñataq “suytu” nispankupas; chay simi rimaykunam huk uywallapa
sutin, chayman achka simi rimaykunawan Wankawillka, Ayakuchu,
Apurimaq suyupipas ima kaqkunatapas riqsinchik. Chaynapim kay pachapi
ima kaqkunapas iskay, kimsa sutiwan riqsisqa. Yunka quñi wayqukunapi
ayllukunaman simi rimasqankuta huk niraqchata tuqyachinku, qichwapi
tiyaq ayllukunataq hukniraqchata rimakunku, punapi tiyaqkunataq huk
niraqtapunitaq. Chay simi rimaykunam simillapi purichkan, wakin simi
rimaykunaqa aswan chinkarqapuña, wakin simi rimaykunataq kastilla
simimanña tikrarqunchik. Ama chayhina kananpaqmi kay qillqa maytupi
taqisqa tarikun, llapan niraqmasi qichwa simi rimaykuna, maypiña
kaspapas kikin simi rimayninwan riqsinanchikpaq.

Kunan qipa watakunamanqa, pachamamanchikpi achka suyukunamanta


musuq yachaykuna, musuq yanapakuqkuna puririmuchkan,
mastarikamuchkan tukuy niraq sutiyuqkuna, chaykunatam qichwa
ayllukunapas riqsinanchik; ichaqa simi rimasqanchikta mastarispa,
chaninchaspa.

Perú suyupi yachaykuña unanchaqkuna, puririchiqkuna Dirección de


Educación Intercultural Bilingüe (DEIB) sutiyuq, chaymantapas
Dirección General de Educacion Básica Alternativa, Intercultural
Bilingüe y de Servicios Educativos en el Ambito Rural (DIGEIBIRA)
Ministerio de Educación, 2010 watamanta 2012 watakama
kallpachakamurqaku niraqmasi rimaykuna qillqasqa kananpaq, chaypaqmi
Wankawillkamanta, Ayakuchumanta, Antawaylla suyukunamanta achaka
qari warmi qichwa simi rimaqkuna huñunakurqaniku; ichaqa chay
5
Niraq masi simikuna taqi
watakuna kay llamkayta manam tukurqunikuchu, saqirparqanikum,
qunqarparqaniku ima.

Unay watamantañam (2017, 2018 watakuna) Asociación Educativa Saywa,


huk ayllukunawanña kaqmanta taqwirimuspa, kunan Qichwa Chanka
simiyuq ayllukunapaq mastarimuchkan. Kay qipa llamkaypim kaqmanta
qichwa simi rimaqkunata uyarispayku, allinta kaypi wakpi taripaspa,
chaymantapas DEIB, DIGEIBIRA yanapakuyninwan ima kay qillqa maytu
NIRAQ MASI SIMIKUNA TAQI lluqsimun, kastilla simipitaq kanman
Diccionario de Sinónimos en la Lengua Quechua. Kay qillqa maytupa
sunqunpim tarisun ñawpa ayllunchikkunapa niraqmasi simi rimayninkunata,
chaymantas Wankawillka, Ayakuchu, Antawaylla suyukunapi
imakunatapas ima sutikunawancha riqsinchik. Yachachiqkuna chaynallataq
qichwa simi rimay munaqkunapas maynisninqa maypi kaspapas ninchik
manam chaytaqa rimanichu nispa, nitaq yachanichu nispa, chayna
sasachakuykunaqa kay qillqa maytuwan allin chuyanchasqañam tarikunqa.
Chaynapichá qichwa siminchik kaqmanta kallpachakunqa, qapaqyasqa
kananpaq.

Antonio Rodas Antay

6
Niraq masi simikuna taqi
ABREVIATURAS USADAS EN ÉSTE
DICCIONARIO

CHIKAN
QICHWA SIMI ESPAÑOL SIMI
QILLQA
Quechua Español
Abreviatura

s suti sustantivo
st suti tikrachiq adjetivo
sr suti ranti pronombre
r rimana verbo
rt rimana tikrachiq adverbio
q qapariq interjección
sit simikuna tupanachiq conector
chr chikan rimay frase (categoría
sintáctica)

7
Niraq masi simikuna taqi
8
Niraq masi simikuna taqi
A a
A a

¡ACHACHALLÁW!. (q) ¡Achachalláy!, ¡achachaláw!, ¡wáy!,


¡wáw! // ¡Qué sorpresa!
¡AÑAÑAW!. (q). ¡Añakallaw!, ¡añakaw!, ¡añallaw! ¡achalaw!. //
¡Qué rico!, ¡Qué bonito!.
ACHALAY. (r). Sumaqchay, allinchay, sumaqyachiy. //
Adornar.
ACHIKYAY. (r). Paqariy, illariy, pacha achikyay, qaspi qaspiy,
raspi raspiy. // Amanecer.
ACHKA. (rt). Sinchi, llasaq, nisyu, llumpa, nanaq, ancha. //
Bastante, abundante.
ACHKIY. (r). Kanchiy, kanchariy, akchiy. // Alumbrar.
AKA. (s). Hatun ispay, hatun qanra, isma, ispay, chaki ispay.
// Excremento.
AKAKLLU. (s). Akaqllu, hakachu, hakakllu. // Pájaro pito.
AKASAPA. (st). Wiksasapa, aqallisapa // panzón.
AKATANQA. (s). Hararanka, haranka, aka unti, ismay uru.
// Escarabajo.

9
Niraq masi simikuna taqi
AKAY. (r). Hatun ispay, ismay. // Defecar.
AKLLAY. (r). Rakiy, sapaqchay, chikuy. // Separar animales.
AKLLAY. (r). Rakiy, taqay, chiqllay, chiklluy // Seleccionar
productos.

AKU. (s). Machka, kuta. // Harina de cereales.


ALALAW. (q). Alalay, chiri. // Exclamación del que siente frío.
ALLACHU. (s). Rawkana, allaschu, allanchu, lawka, rawka. //
Herramienta para escarbar tuberculos.
ALLAY. (r). Aspiy, taqwiy, rawkay, atkiy. // Escarbar.
ALLILLAMANTA. (rt). Allillawan. // Despacio.
ALLIN. (q). KUSA, Allinlla, hawkalla. // Bien.
ALLINCHAY. (r). Allichay. // Arreglar.
ALLINYAY. (r). Runayay, qaliyay. // Mejorar.
ALLPA. (s). Qallpa, pachamama, mama pacha. // Tierra.
ALLQA. (st). Muru, chiqchi, warqa. // De colores.
ALLQAY. (r). Allqachiy, tatiy, tatichiy, tikllay. // Interrumpir.
ALLQU. (s). Chascha, aschuti, suytu, alqu. // Perro.
ALLQUCHAY. (st). Kamiy, usuchiy, yanqachay. // Despreciar,
menospreciar.
ALLWIY. (r). Awlliy. // Urdir.
10
Niraq masi simikuna taqi
AMACHAY. (r). Harkay, michay, michakuy, amatay, añichiy
// Atajar, proteger.
AMARU. (s). Machaqway, maqta uru, yakumama. // Culebra.
AMAWTA. (s). Yachachiq. // Maestro.
AMIY. (r). Millakuy. // Astearse.
AMUY. (r). Amulliy. // Retener líquido en la boca.
ANCHUY. (r). Asuriy, anchuriy, suchuy, suchuriy, witiy. //
Retirarse, apartarse.
ANCHUYKAMUY. (r). Asuykamuy, suchuykamuy,
witiykamuy. // Acércate.
ANKALLAY. (r). Wasanpa urmay, waqtanpay. // Caerse de
espalda.
ANQAS. (s). Yana anqas, qayma anqas, siwar. // Color azul.
ANUKAY. (r). Chikuy, ñuñu qichuy, waqsiy. // Destetar.
ANYANAKUY. (r). Qaqchanakuy, rimanakuy, laplapyanakuy
// Amonestarse mutuamente.
ANYAY. (r). Qaqchay, kamiy, runkuy. // Insultar.
AÑANCHAY. (r). Yupaychay, riqsikuy, añachay. // Agradecer.
APACHIY. (r). Kunakuy, qatichikuy. // Encomendar, enviar.
APANQURA. (s). Hampu. // Cangrejo del mar.
APASANKA. (s). Apasanqa, hampu, apanqura. // Tarántula.
API. (s). Lawa, hallchu. // Mazamorra.
API. (st). Nuyu, uqu, charan. // Mojado.
APICHU. (s). Kumara, kimara. // Camote.
APTAY. (r). Putquy. // Levantar un puñado de granos.
APU. (s). Wamani. // Dios tutelar, cerro tutelar.
AQA. (s). Upi, warapu, masatu, aswa. // Chicha.
11
Niraq masi simikuna taqi
AQALLI. (s). Chunchull. // Intestino.
AQARWAY. (s). Tinti, chikra. // Langosta.
AQTUY. (r). Tuqay, kipnay, qaschuy. // Escupir.
ARI. (rt). Riki, anri, aw, nis. // Si, afirmación.
ARMAKUY. (r). Mayllakuy, mayllapakuy. // Bañarse.
ARWITAKUY. (r). Charwikuy, arwichiy, kipukuy. // Enredarse.
ASIPAYAY. (r). Sawkay, asaryay, kusipayay. // Burlarse.
ASIRAYAY. (r). Chaqcharayay. // Sonriente.

ASIY. (r). Kusikuy, waqwaqyay. // Reir.

ASIYKACHAY. (r). Qiwikachay, chaqcharayay. // Reírse.


ASLLA. (rt). Pisilla, chikanlla, kamalla. // Poco.
ASLLAYAY. (r). Pisiyay. // Disminuir.
ASNAQ. (st). Millay, chunyachiq, puchquq. // Fétido, apestoso.

12
Niraq masi simikuna taqi
ASNAY. (r). Qapay. // Olor.
ASPIMUY. (r). Allamuy, taqwimuy. // Escarba.
ASPIY. (r). Allay, taqwiy, rawkay, taqwiy. // Escarbar.
ASTAY. (r). Apay. // Trasladar.
ASUCHIY. (r). Suchuchiy, ayqichiy, anchuchiy. // Acción de
retirar algo.
ASURIY. (rt). Asuy, suchuriy, anchuriy. // Retírate.
ASUYKUY. (r). Hichpaykuy, anchuykuy, qichpaykuy,
uysuykuy. // Aproximarse.
ATAKACHAW. (q). Achalaw, sumaqcha, munaycha. // Qué
hermoso.
ATIPANAKUY. (r). Llallinakuy. // Competir.
ATIPAQ. (s). Llalliq, haylliq. // Vencedor, ganador.
ATIPAY. (r). Llalliy, haylliy. // Vencer, ganar.
ATIY. (r). Ipay, qispichiy. // Poder.
ATUQ-ATUQ. (s). Atuq chunchu, sira sira, sirara, uputinti.
// Alacrán.
AWQA. (st). Chiqnikuq. // Enemigo.
AYA. (s). Wañusqa. // Cadáver.
AYA TAKI. (chr). Ayarachi. // Canción para los difuntos.
AYA WANTUNA. (s). Aya aysa, kallapi. // Ataúd, férretro.
AYA WASI. (chr). Aya samachina, aya pampana. //
Cementerio.
AYLLU. (s). Yawar masi. // Familia.
AYNI. (s). Yanapa, kutichi. // Ayuda mutua, reciprocidad.
AYPAQ. (s). Haywaq. // El que alcanza.
AYPAY. (r). Hayway. // Alcanzar.
13
Niraq masi simikuna taqi
AYPUY. (r). Hayway, quy. // Distribuir.
AYQICHIY. (r). Siqaykachiy, ripuchiy. // Hacer escapar.
AYQIY. (r). Lluptiy, ripuy, chullmirkuy, pasay. // Escapar, huir.
AYSAKU. (s). Chatu, puyñu. // Vasija de arcilla.
AYSAY. (r). Chutay. // Jalar.
AYTIY. (r). Chuyanay, aywiy. // Enguajar.
AYU. (s). Waqlliq, wisqi, wasanchaq. // Adúltero, adúltera.
AYWIY. (r). Mayllay, maylliy, aytiy, chuyanay // Enjuagar.
AYWIY. (r). Qaywiy, kuyuchiy, aytinyay. // Remover.

14
Niraq masi simikuna taqi
CH ch

CHACHU. (st). Mawka, tampa, saqsa. // Andrajoso, viejo.


CHAKA. (s). Chimpana. // Puente.

CHAKAPAY. (r). Kallapay. // Colocar vigas.


CHAKI. (s). Ataka. // Pie.
CHAKI. (s). Chiraw uku, usyay uku. // Época de secas.
CHAKMA. (s). Tikra, kuski, rapachu. // Tierra removida.
CHAKMAY. (r). Tikray, qanquy, rapachuy, kuskiy. // Roturar.
CHAKUY. (r). Hapiy, qatikachay, lluhuy. // Cazar.
CHALLPUCHIY. (r). Hullmichiy, pullpuchiy. // Sumergir en agua.

15
Niraq masi simikuna taqi
CHALLWAY. (r). Chalway. // Pescar.

CHAMCHARQUY. (rt). Chaqirquy, chamrarquy, kutarquy. //


Tritúralo.
CHAMCHAY. (r). Chaqiy, chamray. // Triturar.
CHAMPA. (s). Kurpa. // Terrón con pasto.
CHAMPI. (s). Ayri. // Hacha.

CHAMQAY. (r). Chuqay. // Lanzar.


CHAPRA. (s). Kallma, llaqi, chaqu. // Rama.
CHAPRAY. (r). Kallmay, llaqiy, chaquy. // Acción de cortar las
ramas.
CHAPU. (s). Sunka, sapra. // Barba.
CHAPUSQA. (s). Chaqrusqa, taqu, taqru. // Mezclado.
CHAPUY. (r). Pituy. // Mezclar.
CHAQCHUY. (r). Challay. // Rociar, esparcir liquídos.

16
Niraq masi simikuna taqi
CHAQNASQA. (st). Watasqa, kipusqa. // Amarrado.
CHAQNAY. (r). Watay, kipuy. // Amarrar.
CHAQRUSQA. (st). Charwisqa, rawisqa, chapusqa,
chawsisqa. // Desordenado.
CHAQRUY. (r). Minuy, chapuy. // Mezclar.
CHAQWAY. (r). Awqanakuy, qapariy. // Discutir, gritar.
CHARCHA. (s). Tulluyasqa. // Persona de contextura delgada.
CHARKI. (s). Chaki aycha, isarki. // Cecina, chalona.

CHARKIYAY. (r). Tulluyay, charchayay, rachiyay. //


Enflaquecer.
CHARWI. (s). Kipu, arapa, panki, arwi, chaqru. // Enredo.
CHAWA. (st). Kapka, kapru. // Crudo.
CHAWPI. (st). Kuskan. // Medio, la mitad.
CHICHU. (st). Wiksasapa, aqallisapa, akasapa. // Barrigón.
CHICHU. (st). Wiksayuq, chichusqa. // Preñada.
CHIKA. (rt). Pisi, aslla. // Tanto, mucho.
CHIKI. (st). Ati, aquyraki, qincha, kalla. // Mal agüero,
desgracia.
CHIKUY. (r). Rakiy, qasichiy, michay.// Separar cría de la mamá.
CHILINA. (s). Tullu wira. // Médula.
CHILLIKU. (s). Chukllur, chillikutu. // Grillo.
17
Niraq masi simikuna taqi
CHILLMIY. (r). Chillmikachay, chillmipakuy, llipiqyay,
qimchiy, chimsiy, qimllatyay, chimqiy. // Parpadear.
CHIMPUY. (r). Sillpiy, sintachay. // Señalar, marcar.
CHINKACHISQA. (r). Pakasqa. // Oculto.
CHINKACHIY. (r). Pakay, killpay. // Ocultar.
CHINKAY. (r). Qulluy, tukuy, tikuy, lawyay, chusaqyay. //
Desaparecer.
CHINLI. (s). Chinki, panra, uchuylla, tiqi. // Animales de tamaño
pequeño.
CHINTIY. (r). Taksayachiy, huñupakuy, uchukpakuy,
unchupakuy. // Encoger.
CHIPI. (s). Kusillu. // Mono.
CHIPIPIPIY. (st). Chipipyay, llipipipiy, kanchaykachay, lliplliy.
// Brillante.
CHIPTIY. (r). Siptiy, chipsiy, silluy, tilluy. // Pelliscar con las
uñas.
CHIPU. (st). Sipu, chuñuyasqa, tawi, chawi. // Arrugado.
CHIPUTI. (s). Uqiti, uchkiti, akana, chimuti. // Ano.
CHIQAN MUYU. (s). Muyu. // Círculo.
CHIQANCHAY. (r). Chiqapchay, kaqllanpachiy, sullullchay.
// Verificar.
CHIQCHI. (st). Yana yuraq huñusqa, muru, chaqru. //
Moteado.
CHIQI CHIQI. (rt). Chuqa chuqa, kaypi wakpi, raki rakisqa.
// Separados.
CHIQIY. (r). Wisñiy, sikñay, mismiy. // Esparcir.
CHIQMICHASQA. (rt). Churmichasqa, chimiy, chiqmikuq,
rikcharayay, ullpusqa. // Desvelarse, desgano.

18
Niraq masi simikuna taqi
CHIQNIPASQA. (st). Chiqnisqa. // Odiado.
CHIQNISQA. (st). Chiqnikuq, chillqi, chiqnilluku, awqa,
waqati, ñarña. // Persona con poca aceptación.
CHIQNIY. (r). Awqay, millay. // Odiar, aborrecer.
CHIRI. (s). Chiripacha, alala. // Frío.
CHIRIYAY. (r). Chiriyachiy, chirirachiy, hukyapakuy. //
Enfriar.
CHISI. (rt). Chisi tuta, chisilla. // Anoche.
CHISIYASQA. (st). Puñuysa, puñuy puñuylla, churmichasqa,
mana puñusqa, rikchanpalla. // Somnolencia.
CHISIYKUY. (r). Tutaykuy, tutayay, chisinkuy, chisiyaykuy.
// Anochecer.
CHITA. (s). Lumi, pachu. // Cria pequeña de la oveja.
CHITQASQA. (st). Chiqtasqa, kakchasqa, kakllasqa. // Leña
rajada.
CHITQAY. (r). Chiqtay, kakchay, kakllay, ichqay, iqllay,
raraqchiy. // Rajar.

CHIWAKU. (s). Chiwanku, chuchiku, wanti. // Zorzal.


CHIWCHI. (s). Chiwka, chipchi, mallqu, irpa. // Pichón, polluelo.
CHUKLLA. (s). Hatus, tuyupu. // Choza.

19
Niraq masi simikuna taqi
CHUKU. (s). Chullu, luqu, ruqu. // Gorra.
CHULLACHINAKUY. (r). Sapanchanakuy, mitanakuy,
rakinakuy, chiqichinakuy. // Desunirse, separarse.
CHULLUCHIY. (r). Nuyuchiy, nuqnuchiy, chulluy, isulluy. //
Remojar.
CHUMAY. (r). Sutuchiy, chuymay, hillinay, suruy. // Escurrir.
CHUNCHUL. (s). Aqalli, chunchulli, chunchuli. // Intestino.
CHUNNIY. (st). Purmay, chusaqyay. // Lugar donde no hay nada.
CHUÑUYASQA. (st). Sipuyasqa, chimuyasqa. // Arrugado.
CHUPU. (s). Amuqllu, hamuqlli, tanapa, sanapa. // Tumor.
CHUQAY. (r). Chanqay, wikapay, wischuy, wikchuy. // Lanzar.
CHUQLLU. (s). Llullu sara. // Choclo.
CHURICHAKUY. (r). Warmachakuy, hawaychay. // Adoptar.
CHURIYAY. (r). Wachachiy, churiyay. // Engendrar.
CHURKUY. (r). Churay, churpuy. // Colocar la olla al fogón.
CHURKUY. (r). Huqariy, chakay. // Levantar objetos.
CHURMICHASQA. (st). Chiqmichasqa, puñuysa. // No conciliar
el sueño.
CHUSIQ. (s). Pikpis, tutalla puriq, wañuq musyachikuq //
Lechuza.
CHUSTIY. (r). Llatanay, llustiy, qalay, hurquy, suqpiy. //
Sacar la ropa.
CHUTAY. (r). Aysay, chutariy. // Jalar, estirar.
CHUYA. (st). Mayllasqa, pichasqa, chuwa. // Limpio.

20
Niraq masi simikuna taqi
H h

¡HAKUCHIK!. (q). Risunchik!, ¡ripusunchik!. // Vámonos.


HAKARAYAY. (r). Hanllarayay, qawarayay. // Observar de
manera distraída.
HALLMAY. (r). Hastiy. // Aporcar, cultivar.

HALLPAY. (r). Pikchay, akuy, akulliy. // Chacchar hojas de coca.


HAMLLU. (st). Hallmu, hanllu, mana kiruyuq. // Sin diente,
desdentado.
HAMPIQ. (s). Allyachiq, allinyachiq, yachaq, hampi
kamayuq. // Médico, enfermera, curandero andino.

21
Niraq masi simikuna taqi
HAMPIY. (r). Qaliyachiy. // Curar, sanar.
HAMUTAY. (r). Yuyaychay, yuyaymanay, musyay. // Calcular,
pensar.
HANAN. (rt). Hanan suyu, wichayman. // Región norte, parte
alta.
HANAY. (rt). Wichay. // Arriba.
HANKA. (s). Qanka, qamka, hamka. // Tostado de maíz.
HANLLA. (s). Hakara, kichasqa. // Abertura.
HANLLAPAKUY. (r). Hakapakuy, hanllapariy, ayapakuy. //
Bostezar.
HANLLAY. (r). Hanllariy, kichariy, hakariy. // Abrir la boca,
bostesar.
HAPUTI. (s). Hatupa, pakurma, pankurma, atupi. // Hongo de
maíz.
HARKAY. (r). Amachay, sayachiy, harkakuy. // Impedir,
estorbar, bloquear.
HARAWI. (s). Yarawi, haylli, aya taki, taki. // Poema canción.

HARNISU. (s). Aqicha, sirniku, suysuna, awanka, icharana.


// Cernidor.
22
Niraq masi simikuna taqi
HATARIY. (r). Sayariy. // Levantarse.
HATUN HISPAY. (r). Hatun qanra, pusma, aka. // Excremento.
HATUNKARAY. (st). Wakchikan karay, sayaysapa. //
Grandulón, gigante.
HATUNYAY. (r). Wiñay, wiñariy, chutarikuy, huqarikuy. //
Crecer.
HAWKA. (st). Qasi. // Tranquilo.
HAYAQ. (st). Qatqi, millapu. // Picante, amargo.
HAYKAP. (rt). Haykapi, haykaq, imayta, imaypi. // Cuándo.
HAYTAKUY. (r). Tanpiykuy, mitkaykuy, miskakuy. // Tropezar.
HAYWARIKUY. (r). Saminchay, llampuy. // Realizar la ofrenda
a la pachamama y dioses tutelares.

HICHAY. (r). Talliy, taqtay. // Vaciar, echar.


HICHPA. (rt). Kaylla, kayllapi. // Cerca.
HILLPUSQA. (st). Huntasqa. // Líquido trasegado.
HINAPTIN. (sit). Nispaqa, nispachaqa, nis. // Luego, después.
HINAY. (r). Runkuy, winay, satiy. // Meter, llenar.
HISPAY PURU. (s). Puru, pukuchu. // Vejiga.
HUCHACHAY. (r). Tumpay, huchalliy, huchachiy. // Inculpar,
acusar.

23
Niraq masi simikuna taqi
HUCHALLIKUQ. (st). Waqllikuq, tumpachikuq. // Culpable,
acusado.
HUÑU. (s). Huklla, yapa, chuqpa, qutu. // Reunión, grupo.

HUÑUNAKUY. (r). Tarinakuy, tinkuy, quchunakuy, kuskakuy.


// Reunirse.
HUÑUY. (r). Huñunakuy, hukllaway, chuqpay, tantay (q.
Collao). // Juntar, reunir.
HUQARIY. (r). Aysariy, sayarichiy, wicharichiy. // Levantar.
HURQUY. (r). Lluqsichiy. // Sacar.

24
Niraq masi simikuna taqi
I i

ICHIKUY. (r). Sillkuy. // Montar.

ICHIY. (r). Chankay. // Caminar con las piernas abiertas.


ICHUQ. (s). Lluqi. // Izquierda.
IKAY. (r). Ikiy. // Cortar tuberculos en tajadas.
IKLLI. (s). Chiklli, mutmu. // Brote.
IKLLIRQAMUSQA. (rt). Chikllirqamusqa, qispirqamusqa,
pawarqamusqa. // Había brotado.
IKLLIY. (r). Chiklliy, chiklliriy, iqlliriy. // Brotar.

25
Niraq masi simikuna taqi
ILLA. (s). Wamani, paqari, awki, apu. // Divinidad, dios andino.
ILLAPA. (s). Llipya, wakchiy, qarqan. // Rayo.
ILLARIY. (r). achikyay, wakchiriy, kanchiriy, pacha illariy.
// Amanecer, rayar el alba.
ILLAY. (r). Lluqsiy, ripuy, riy. // Irse, marcharse, viajar.

INTUY. (r). Kanchay, chaqllay, chaqllakuy, tumay, qinchay. //


Poner cerco a un terreno.
IQIPAY. (r). Chakray, chakachikuy, qiqipay, kichkipay,
wichkipay. // Atorarse.
IRAY. (r). Saruy, saruchiy, sarutachiy, qillay. // Trillar
IRQI. (s). Waqalanku, waqati, añañanka. // Niño/a llorón.
ISANKA. (s). Walay, mati walay, qisana. // Canasta, cesto.

ISCHU. (s). Iru, ichu, qarwayu, chillwa. // Paja.

26
Niraq masi simikuna taqi
ISKAY SIMI. (chr). Wasa rima, willapsu, iskay uya. // Persona
de doble palabra.
ISKAYCHAY. (r). Kuskachay, masachay. // Emparejar.
ISKU. (s). Qiqatu, qiqa. // Cal, tiza.
ISMU. (st). Liqitisqa, puchqu, ismusqa. // Podrido,
descompuesto de cuerpos orgánicos.
ISTIY. (r). Hurquy. // Sacar un objeto de un cuerpo.
ISU. (s). Wanti, mata. // Sarna.
ITAÑA. (s). Itana, kisa. // Ortiga.

27
Niraq masi simikuna taqi
28
Niraq masi simikuna taqi
KK k k

KACHARIY. (r). Paskay, pikriy, wayachiy, paskariy. //


Desatar, soltar.
KACHAY. (s). Kamachiy, apachiy, kunay, ñawpachiy,
willachiy. // Comisionar, enviar.
KACHIPA. (s). Miskipa, kachi kurpa. // Queso.
KACHKAY. (r). Katkay, kutkuy, qaqchiy. // Mordisquear.
KACHUY. (r). Kaniy, kutuy, qaqchiy. // Morder.
KAKARA. (s). Kakala, titala, titaku, titali, waqchi. // Cresta.
KAKICHU. (s). Kakillku, kakillpu. // Quijada.
KALAWASA. (s). Qalawasa, lakawiti. // Calabaza.
KALLANA. (s). Hamkana, hamka kallana, sañu, kallas, tuqtu. //
Tostadora.
KALLAPI. (s). Wantuna. // Camilla.
KALLAY. (r). Kichay, kallpiy, llikiy. // Abrir brecha.
KALLMA. (s). Pallqa, chaspa. // Rama.
KALLMAY. (st). Chapray, kuchuy, wituy, kapatay, pakiy. //
Podar.

29
Niraq masi simikuna taqi
KALLPI. (s). Qasa, raqra, paki. // Abertura.
KALLPI. (st). Paki, qasa, raqra. // Abertura.
KAMACHIQ. (st). Umalliq. // Jefe, mandatario, autoridad.
KAMACHIY. (r ). Kamachikuy. // Ordenar.
KAMAQ. (s). Aypaq, huntaq. // Alcanza, completa.
KAMIY. (r). Anyay, qaqchay. // Insultar.
KANCHA. (s). Muyu pirqa, qincha, raqay. // Corral.
KANKAY. (s). Kusay, qaspay, paruy, kusasqa. // Asar, asado.
KANÑACHU. (q). Tukurukun, kanchu, paw. // Ya no hay.
KAÑASQA. (rt). Rupasqa. // Quemado.
KAÑASQA. (st). Rupasqa, mismisqa, rawrasqa. // Incendiado.
KAÑAY. (r). Rupachiy, rapuchiy, yawrarichiy. // Incendiar.
KAPI. (s). Chiwa, kawra. // Cabra.
KAQLLA. (st). Niraqlla, chaylla, rikchaqlla. // Parecido.
KAQLLAKAMA. (st). Rikchaqkamalla, chaynakamalla,
niraqkamalla. // Entre parecidos.
KAQMI. (rt). Chiqapmi, kay. // Es, existe.
KARKA. (st). Qanra, kakas, paspa, pachpa. // Mugriento.
KARUNCHAKUY. (r). Ayqikapuy. // Alejamiento, distanciamiento.
KARUNCHAY. (r). Ayqichiy, ripuchiy, rakichiy, aywakuy,
illkuy. // Alejar.
KARYA. (s). Kayra, chiqlla. // Rana.
KASARAKUY. (r). Yananchakuy, kuskanchakuy,
hukllawakuy, iskaychakuy. // Casarse.
KASUKUY. (r). Uyakuy, uyarikuy, uñikuy. // Obedecer.
KATATAY. (r). Chukchuy, katatatay, Katkatatay. // Temblar.
KAWITU. (s). Puñuna. // Catre andino.

30
Niraq masi simikuna taqi
KAWPUY. (r). Iskaychay, kutipay, kantiy. // Torcer hilos.
KAWSAY. (rs). Kawsakuy, kawsachinakuy, kay. // Vivir.
KAYA. (s). Hawichi, qawi. // Producto transformado en alimento
seco.
KAYLLA. (rt). Hichpalla, kayllapi. // Aquí cerca.
KICHA. (s). Raqra, qasa, qanlla. // Rajado.
KICHASQA. (st). Qanllarisqa, raqrasqa. // Abierto.
KICHAY. (r). Qanllariy, hakariy, wayquy. // Abrir.
KICHKA. (s). Kiska. // Espina.
KICHKI. (s). Kikllu, kitku, kiski, hunta, llimpa . // Estrecho.
KICHPAN. (s). Hapsan, ñatin, kukupin, hapcha. // Hígado.
KIKIN. (s). Paypuni, paymi. // Él mismo.
KIKINCHIKPUNI. (rt). Ñuqanchikpuni. // Nosotros mismos.
KILLIMSA. (s). Kañasqa, rupasqa, killkinsu. // Carbón.
KILLIY. (r). Tinkiy, kipuy, hapinachiy. // Conectar.
KILLWIY. (r). Kiwlluy, qiwiy: wiqutuy, willuy, kiwlliy, kakllay.
// Torciendo arrancar el choclo.
KINUWA. (s). Kinwa, kiwna. // Quinua.
KIPA. (s). Tuyu papa. // Papa que crece después de la cosecha
anterior.
KIPU. (s). Kipusqa, watasqa, muqu. // Nudo, quipu, cifra.
KIRI. (s). Rachi, kirisqa, chukri. // Herida, llaga.
KIRPANA. (s). Kirpa, wichqana. // Tapa de olla.
KIRPAY. (r). Kumpuy, kilpay. // Tapar.
KIRU. (s). Waqsu. // Diente, muela.
KISILLU. (s). Llullu miskipa, llullu kachipa, kachi kurpa. //
Queso fresco.
31
Niraq masi simikuna taqi
KITPAY. (r). Tikray, rapachuy. // Voltear.
KITUY. (r). Pakiy, wituy, qachuy. // Quebrar.
KUCHI SIMI. (chr). Qanra simi, millay simi, qacha simi. //
Persona grosera.
KUCHKU. (s). Kuta, kusku. // Molido.
KUCHUS. (s). Kukus, kukuchu. // Codo.
KUCHUY. (r). Kutuy, quruy, wituy, rutuy. // Cortar.
KUKULI (s). Urpi, urpitu, quqñu. // Torcaza.

KULLKU (s). Qututuwa. // Tórtola


KULLU. (s). Raku kaspi, kurku. // Tronco, madero.
KUMPARAYAY. (r). Waqlatarayay, kuchparayay,
waqtaparayay, wischurayay, chutarayay, sirirayay. // Acción
de estar hechado, tirado.
KUMPAY. (r). Saqtay, tikray, urmachiy, maray. // Tumbar.
KUMU SINQA. (chr). Muqu sinqa, tupsu sinqa, kurku
sinqa. // Nariz encorvado.
KUMU. (s). Uysu. // Palo encorvado del arado.
KUMUY. (r). Puchkitiy, kurkuy. // Agacharse.
KUMUYKUSQA. (st). Puchkitisqa, puktisqa, kurkuykusqa. //
Agachado.
KUNAKUY. (r). Apachikuy, willaykapuway. // Enviar mensaje.
32
Niraq masi simikuna taqi
KUNAN. (rt). Kanan, chaylla. // Ahora.
KUNAY. (r). Apachiy, suchiy, kachay, kutichiy. // Remitir,
enviar.
KUNKACHAY. (r). Watuchay, siqupuy, sipuy, siquy. // Atar con
cordel, atar con soga.
KUNYAY (r). Waykuy, yanuy, hunyay. // Cocinar.
KURAQ. (s). Piwi, kuraq kaq, kuraqnin, ñawpaq paqarimuq. //
Primogénito, mayor, hijo mayor.
KURPA. (s). Champa. // Terrón.
KURU. (s). Uru. // Gusano.
KURURAY. (r). Kururuy, kuchpay, kurunpay. // Ovillar hilos.
KURUSQA. (st). Urusqa, suqsisqa, laquntasqa. // Agusanado.
KUSA. (st). Allin. // Qué bien.
KUSICHIY. (r). Asichiy. // Alegrar, festejar.
KUSIKUY. (rt). Quchukuy. // Estar contento, alegrarse.
KUSILLU. (s). Chipi. // Mono.
KUSKANCHAY. (r). Kuskachay, tinkichay, kuskachakuy. //
Igualar, emparejar, nivelar.
KUTA. (s). Kutasqa, kuchku, aku. // Molido.
KUTAY. (r). Ñutuy, chamuy. // Moler.

KUTI. (s). Kaqmanta, yapamanta. // Vez.


33
Niraq masi simikuna taqi
KUTICHIY. (r). Kutichipuy, qupuy. // Devolver.
KUTIPAY. (r). Kutiriy, rurapay, allichay, kachupay, aray,
mukay. // Volver sobre lo anterior, repaso.
KUTIRIMUY. (r). Hampuy, tikrarimuy rikurimuy. // Volver,
regresar.
KUYAY. (r). Waylluy, kuyakuy, munay, mayway. // Amar, querer.
KUYCHI. (s). Chirapa, wayakawri, turumanya, turmanya. //
Arco iris.
KUYKA. (s). Kuwika, llawqa, kuyuku, machqu, wiqu, lliwqa. //
Lombriz.
KUYUSQA. (st). Qaywisqa, kuyuykachasqa, wayasqa. //
Movido, removido.
KUYUY. (r). Suchuy, witiy. // Moverse, deslizarse.

34
Niraq masi simikuna taqi
L l

LAMAY. (r). Iñiy, hapipakuy, ratakuy. // Creer, aceptar.


LANI. (s). Ullu, pichiku, pisqu. // Pene.
LAPAPAY. (r). Rapapay, rapapapay. // Flamear la bandera.
LAPTAY. (r). Llapchay, mullkay, mullkuy. // Echar mano y
arrebatar de sorpresa.
LAQAY. (r). Chuqay, wikchuy, chaqiy. // Arrojar barro contra la
pared.
LAQYAY. (r). Laqichuy, lapuchuy, chaqlay. // Abofetear.
LATARQUY. (r). Qispirquy, lluqarquy, siqarquy. // Súbite,
subirse.
LAWA. (s). Chupi, payqu. // Sopa andina.
LIRPU. (s). Rirpi. // Espejo.
LIWI. (st). Wañusqa, qiwi. // Debilitado, apagado.
LIWLI. (s). Liqlis, liqliqa, liwliqa, liqiliqi. // Variedad de patos
andinos.
LIYAY. (r). Kipuy, watay, arwiy, charwiy, tiquy. // Amarrar,
enredar.

35
Niraq masi simikuna taqi
LUPLUY. (r). Luqluy, upiy. // Sorber líquido.
LUQLU. (st). Upa, ruqru. // Necio, tonto, sonso.
LUWICHU. (s). Luychu, taruka. // Venado

36
Niraq masi simikuna taqi
Ll ll

LLACHPAY. (r). Llatay, mullkay, yalay, hapiy, llamllay. //


Arrebatar de sorpresa.
LLAKI. (s). Puti. // Tristeza, melancolía.
LLAKICHIY. (r). Waqachiy. // Causar llanto.
LLALLINAKUY. (r). Atipanakuy. // Competir.

LLALLIY. (r). Ñawpay, ñawpariy, ñawparquy, ipay, atipay,


qispiy, haylliy, llallay. // Vencer, ganar, triunfar.
LLAMIPAYAY. (r). Mullkipayay, kullay. // Tocar repetidamente.
LLAMIY. (r). Tupaykuy, mullkuy. // Tocar, palpar.
LLAMPU. (st). Manti. // Suave.
LLAMPUYACHIY. (r). Qapyayachiy, nuyuchiy, chulluchiy,
ñukñuchiy, ñanpuyachiy. // Ablandar, suavizar.

37
Niraq masi simikuna taqi
LLANKIY. (r). Qatuy, chalay, chalakuy, chalsuy. // Vender
LLANLLARIY. (r). Qumiryay. // Reverdecer las plantas.
LLAÑU. (st). Ñañu, llapsa. // Delgado, flaco.
LLAÑUYACHIY. (r). Tulluyachiy, tulluyay. // Adelgazar.
LLAÑUYASQA. (st). Tulluyasqa, ñañuyasqa. // Adelgazado.
LLAPAN. (st). Llipin, lliw, qalay. // Todo.
LLAPIPAYAY. (r). Hapipayay, llapchapayay. // Aplastar, amasar
LLAPIY. (r). Qapiy, ñitiy, piqay. // Aplastar.
LLAQI. (s). Rapi, yura. // Hoja de planta.
LLAQWAY. (r). Lluspiy, llunkuy, lampiy. // Lamer.
LLASPA. (st). Llañu, ñañu, rallu, qasñu. // Delgado.
LLATANAKUY. (r). Chustikuy, lluschukuy, qalanakuy. //
Desnudarse.
LLATANAY. (r). Chustiy, chutiy, lluschiy, llustiy, qalanay. //
Desnudar.
LLIKIY. (r). Llichpiy, patmay. // Romper, rasgar, dividir.
LLIKLLA. (s). Qipina, pullu. // Manta.
LLILLI. (st). Hukyasqa, llikisqa, llillisqa, pukayasqa. //
Escaldado, inflamado.
LLIMPAY. (r). Huntay. // Llenar.
LLIMPIY. (r). Chillunchay, llumpiy, llusiy, llutiy. // Pintar,
colorear.

38
Niraq masi simikuna taqi
LLIPINTA. (st). Llapanta, lliwta, lliwchanta. // Todo.
LLIPIPIPIY. (st). Llipipyay, akchiy, chipipiy. // Brillar, relucir.
LLIPIPIQ. (st). Kanchiq, akchiq, kanchiriq, llipipipiq,
llipityaq, chipchipyaq. // Brillo, brillante.
LLIPYAY. (r). Illapay, waqriy, llipityay, tillapyay. //
Relampaguear.
LLUCHIY. (r). Chustiy, qalatay, llustiy, lluchuy. // Despellejar.
LLUCHKAY. (r). Sutkay, lluskay, suskay. // Resbalar.
LLULLA. (st). Ñuqña, qiqu, nina qallu, sakri, chawqa. //
Mentiroso.
LLUMPAY. (rt). Achka, sinchi, nisyu, ancha. // Demasiado,
bastante.
LLUNCHUY. (s). Qachun. // Nuera.
LLUNKIY. (r). Llunqiy, llunchiy, llusiy, llutiy, hawiy. // Untar,
enlucir.
LLUNKU. (st). Uspa, ustupa, llaqwa. // Adulador.
LLUNKUY. (r). Uspay, ustupay, llaqway. // Aludar.
LLUPTIY. (r). Ayqiy, ayqikuy, chullmirkuy, chinkarquy. //
Escapar.
LLUQARAYAY. (r). Sillarayay, ichirayay, siqarayay. //
Subirse, treparse.
LLUQAY. (r). qispiy, Wichay, siqay, sillay, latay. // Subir,
trepar.
LLUQI. (st). Ichuq. // Izquierdo.

39
Niraq masi simikuna taqi
40
Niraq masi simikuna taqi
M m

MACHAQWAY. (s). Amaru, uru, maqta uru, waska kuru,


hatun kuru. // Culebra, serpiente.
MACHASQA. (st). Sinka, upyasqa, wayrasqa, sinkasqa. //
Embriagado.
MACHAY. (r). Sinkay, upyay, waqtay. // Embriagarse.
MACHAY. (s). Hatun uchku, tuqu, qaqa uchku, wayrankalla.
// Cueva, caverna.
MACHKA. (s). Kuta. // Harina de cereal.
MACHU. (s). Yuyaq, awkis, yasqa, yasa, ruku, achachi, awkillu,
taytalla, chakwas, taytaku. // Anciano, abuelo.

41
Niraq masi simikuna taqi
MACHUY. (s). Qusay, runay, qariy. // Esposo.
MAKIPURA. (chr). Makimakilla. // Mano a mano.
MALLAQ. (st). Mallaqlla, mana ima mikusqaraq, mana
upyasqaraq. // En ayunas.
MALLIY. (r). Llamiy, malliykuy, surinchay. // Probar, gustar
alimentos.
MALLKI. (s). sacha. // Árbol, yunsa.

MALLQU. (st). Malta, taqsalla, tinku. // Mediano.

42
Niraq masi simikuna taqi
MAMAKU. (s). Paya, mamacha, yuyaq, awkis. // Anciana.

MANA UYARIKUQ. (chr). Upatukuq, kullu rinri. // Persona


que se hace el sordo.
MANA. (rt). Ama, manam. // No.
MANCHACHI. (s). Arakiwa, manchachiku. // Espantapájaros.

MANCHACHIKUQ. (s). Saqra, kukuchi, aya. // El que pena,


condenado.
MANCHACHIQ. (s). Walaq. // Asustador.

43
Niraq masi simikuna taqi
MANCHAKUY. (st). Manchariy, manchay, qaqyay. // Tener
miedo.
MANCHAPA. (st). Qaqchu, chunyaq, chunniq, chinniq. //
Lugar temible.
MAQAQ. (st). Saqmaq, laqyaq, panaq, panyapaq, panapaq. //
El que pega o castiga.
MAQAY. (r). Panyay, punyay, panay. // Pegar, castigar.
MAQLLA. (st). Tikti, qipu, mankankirpa, usupa, michakuq. //
Tacaño.
MAQLLUN. (s). Chiklun, mallqun. // Animal con un solo testículo.
MAQMA. (s). Aswana, aqana manka. // Vasija grande de arcilla.

MAQTA. (s). Wayna, wamra, walas. // Joven.


MARAY. (s). Maran. // Batán.
MARQAY. (r). Uqllay, makalliy. // Abrazar.
MASTAY. (r). Masay, mastay, wayuy, mastariy. // Tender.

44
Niraq masi simikuna taqi
MASAY. (s). Qatay. // Yerno.
MASWA. (s). Añu. // Isaño.

MAWKA. (st). Pumpu, pumpuyasqa, mullpa. // Usado, desgastado,


envejecido.
MAWKA. (st). Tukusqa, latayasqa, tampa, qaqra. //
Desgastado, usado.
MAYCHIKAQTAQ. (rt). Hayka kutitaq. // Cuántas veces.
MAYCHIKATAQ. (rt). Haykataq, mayhinataq. // Que cantidad.
MAYQIN. (sr). Pitaq, pi. // Quién.
MAYTUY. (r). Wankuy, pintuy, pistuy, pillwiy, laytuy. //
Envolver, cubrir.
MICHA. (st). Maqlla, tikti, manka kirpa. // Miserable, tacaño.
MICHKA. (st). Maway, ñawpaq tarpuy. // Primera siembra.
MIKUYSAPA. (st). Rakrapu. // Comelón.
MILLA. (st). Mirka, tiña, qilli. // Manchas que salen en la cara.
MILLAPAKUY. (r). Amipakuy, aqtupakuy. // Asquearse.
MILLAY SIMI. (chr). Qacha simi, kuchi simi, qanra simi,
qilli simi. // Persona grosera.
MILLAY. (st). Millakuypaq, manchakuypaq. // Feo.
MILLPUTI. (s). Sanqa. // Laringe.

45
Niraq masi simikuna taqi
MILLQAY. (r). Unkuy. // Acurrucar.
MINKA. (s). Ayni, yanapanakuy, huñupi llamkay. // Trabajo
colectivo.
MIRACHIY. (r). Achkayachiy, anchayachiy, wiñachiy,
wachachiy, achkachay. // Reproducir, multiplicar.
MIRAY. (r). Achkayay, yapakuy, sinchiyay. // Reproducir.
MIRMAY. (r). Pisillay, asllayay. // Disminuir.
MISI. (s). Michi, ichi, tipaq sillu. // Gato.
MISMIY. (r). Husniy, huntiy, chilchiy, misina, miskuy. //
Rezumar, propagación.
MITKAYKUY. (r). Lluchkaykuy, sutkaykuy. // Resbalar.
MITU. (s). Llinki, llinka, liqita, turu. // Barro.
MUCHUY. (r). Yarqay, unay usyay, wanay. // Hambruna.
MULLKIPAYAY. (r). Hapipayay, llapipayay, llapchapayay. //
Manosear.
MULLMAY. (r). Huñupay, muymay, rakiy. // Separar el grano de
la paja.
MUNAYSAPA. (st). Kamachiq, munayniyuq, kamachikuq. //
Caprichoso, dominio.
MUQCHIKUY. (r). Chumchikuy, muchkikuy, muqchiy. //
Enjuágar la boca.
MUQU. (s). Pata, urqu. // Loma, promontorio.
MUQU. (s). Qunqur. // Rodilla.
MUQUTI. (st). Akapa, puksu, punruru, saka, chiñiku,
umutu, chirikutu. // Persona de estatura pequeña.
MURQU. (st). Mawka, tukusqa, makwa. // Gastado, usado.
MURU. (st). Chiqchi, allqa. // Manchado, salpicado, moteado.
MUSKIY. (r). Musmuy, musyay. // Oler, olfatear.
46
Niraq masi simikuna taqi
MUSPAY. (r). Ñuspay, rimapakuy. // Delirar.
MUSYACHIY. (r). Qatipachiy, yupichachiy. // Darse cuenta,
hacer seguir.
MUTUY. (r). Wituy, quruy. // Mutilar, amputar.
MUYUCHIY. (r). Aywiy, tikrachiy, muyurichiy. // El que hace
dar vueltas, voltear, volantin.
MUYUQ. (rt). Kutiq, muyurina. // Dar vueltas.

47
Niraq masi simikuna taqi
48
Niraq masi simikuna taqi
N n

NAKAQ. (st). Sipiq, wañuchiq, kuchuq. // Asesino.


NAKAY. (r). Nakay, wañuchiy, kuchuy, quruy, sakriy, sipiy,
muquy. // Degollar.
NANACHIKUQ. (st). Sayapakuq. // El que se hace respetar.
NINA. (s). Rupaq, yawraq. // Fuego, candela.

NISYU. (rt). Sinchi, llumpay, achka. // Demasiado.


NIY. (r). Willay, willaykuy. // Acción de decir algo.
NUYU. (st). Uqu. // Húmedo.
NUYUCHIY. (r). Tuytuchiy, uquyachiy. // Humedecer.

49
Niraq masi simikuna taqi
NUYUSQA. (st). Yunusqa, uqusqa, tuytusqa. // Mojado,
remojado.
NUYUY NUYU. (st). Tuytuy tuytu, sutuy sutu, apiy api. //
Bien mojado.

50
Niraq masi simikuna taqi
Ñ ñ

ÑAKA ÑAKAY. (rt). Sasa, sasa atiy. // Difícilmente, a duras


penas.
ÑAKAKUY. (r). Ñakapakuy. // Arrepentirse.
ÑAKARIY. (r). Sasachakuy, mana atiy. // Padecer.
ÑAKAY. (r). Uychuy. // Maldecir.
ÑAN. (s). Purina, purikuna. // Camino.

ÑAÑA. (s). Pani. // Hermana de la mujer.


ÑAQA. (rt). Naqa, ñaqalla. // Hace un momento, hace un rato.
ÑAQCHA. (s). Ñachqa. // Peine.
ÑAWCHI. (st). Ñawchillaña. // Puntiagudo.

51
Niraq masi simikuna taqi
ÑUÑUQ WAWA. (s). Uña wawa, laqa wawa. // Bebe, niño/a de
primera infancia.
ÑAWPAP. (st). Ñawpariq, chutariq. // El que adelanta.
ÑAWPAY. (r). Ñawpaqchay, llalliy, ñawpariy. // Adelantar.
ÑAWSA. (st). Mana rikuq, lirqu. // Ciego.
ÑAWSA. (st). Tapra, tampi. // Ciego/a.
ÑITIY. (r). Ñupuy. // Aplastar, comprimir.
ÑUÑU. (s). Chuchu, chichi. // Teta.
ÑUÑUY. (r). Suquy, chunqay. // Lactar.

ÑUPUY. (s ). Ñitiy, ñitirquy, qapñuy. // Abollar.


ÑUQÑU. (s). Ñukñu, wilali, wilay. // Leche.
ÑUSTA. (s). Aklla, palla, sumaq sipas. // Princesa.
ÑUTU. (st). Qutqu, chusu, akapa, uña. // Menudo de tubérculos.
ÑUTUY. (r). Ñutupay, kutapay, chamchay. // Desmenuzar.

52
Niraq masi simikuna taqi
P p

PACHAKUY. (r). Warakuy, walikuy, sukutakuy, pistukuy,


hinakuy. // Ponerse con prenda.
PACHU. (s). Uña chita, chita, uywa chita. // Cordero.

PAKCHAKUY. (r). Laqakuy, kunpakuy. // Hecharse al piso de cara.


PAKCHANPA. (st). Tikranpa, laqanpa, wiksanpa. // Hechado,
volteado.
PAKCHAY. (r) Tikray, kuchpay. // Voltear.
PAKI. (st). Patma, lliki, killpi, qasu. // Roto.
PAKIY. (r). Patmay, challuy, tiwiy, maruy, llikiy, killpiy. //
Romper.

53
Niraq masi simikuna taqi
PAKIY. (r). Wituy, chitqay, patmay. // Quebrar, romper,
fracturar.
PAKPAKA. (s). Pakapaka, qipqi. // Mochuelo.
PALLANA. (s). Aypana, pallqa. // Instrumento para cosechar
tuna.
PALLAY. (r). Huqariy, huñuy, chichillay. // Recoger, cosechar.

PALTAYASQA. (st). Ñitisqa, llapisqa, chimichisqa,


chumichisqa. // Aplastado.
PAMPACHANAKUY. (r). Allimpanakuy, kutiykanakuy. //
Perdonarse.
PANANA. (s). Panyana, punyana, waqtana, maqana. //
Instrumento para golpear.
PANAY. (r). Maqay, punyay, panyay, waqtay. // Pegar, agredir.
PANKUY. (r) Puspuy, chaplay, mullkuy, llapchay. // Palpar.
PANYAY. (r). Punyay, maqay, takay. // Golpear, pegar.
PAÑA. (s). Alliq, allawka. // Derecha, diestra.
PAQARIY. (r). Paqarimuy, qallariy, rikuriy, yuriy. // Nacer,
originarse.
PAQARIY. (rt). Achikyay, illariy, // Amanecer alborada.
PAQLA. (st). Qalamati, ulluchku, qala putu mana
chukchayuq. // Calvo.

54
Niraq masi simikuna taqi
PAQU. (s). Paqucha, haynu. // Alpaca.
PAQWA. (s) Sullka, ñuñupaqwa. // Hijo menor.
PARA. (s). Tamya, ipu. // Lluvia

PARIS. (s). Uchapi, utapi, utunku. // Placenta.


PASKAY. (r). Kachariy. // Desatar.
PASÑA. (s). Sipas, wayna. // Mozuela, muchacha adolescente.
PATA. (s). muqu, patachki. // Loma.
PATA. (st). Muyuqnin. // Borde, orilla.
PATACHAY. (r). Tupachiy, kuskachay, mallmay, paqtachay,
hukllaway, kikinchay. // Igualar.
PATMA. (s). Chiqta, raki, takira, paki, lliki . // Fracción, porción.
PAWAKACHAY: (r) Pitakachay, rinkaykachay, raskikachay.
Corretear.
PAWAY. (r). Chintay, raskiy, pitay, kallpay, rinkay, ankachay.
// Correr.
PAYA. (s). Mamaku, yuyaq. // Anciana.
PAYQUY. (r). Chupiy, laway. // Cocinar sopa andina.

55
Niraq masi simikuna taqi
PICHINKU. (s). Pichinchuru, pichirawka, pichiwsa,
pichiwcha. // Gorrión andino.

PIKCHU. (s). Urqu, qasa. // Cumbres elevados.


PILLPINTU. (s). Pillpi. // Mariposa nocturna.
PILLU. (s). Chimpu, mukuku. // Corona de flores.
PINCHINKIRU. (s). Pinchinkuru, kanchaq kuru, nina kiru. //
Luciérnaga.
PINQAKUY. (r). Chintipakuy, manchapakuy, qiwiykachakuy,
pakaykachakuy. // Avergonzarse.
PINQAY. (r). Pinqarikuy, pinqanakuy, pinqachiy. // Avergonzar.
PINTUY. (r) Wankuy, maytuy, qillpuy. // Envolver masa con
hojas.

PIÑA. (st). Qaqchu, manchapa. // Bravo renegón.


56
Niraq masi simikuna taqi
PIÑAKUY. (r). Akanayay, chaqwakuy, chaqway. // Enojarse,
tener ira, encólerizarse, enfadarse.
PIPU. (rt). Chaqapsu, lawa, sanku. // Espeso.
PIRURU. (s). Pillullu, qalla. // Pieza circular de la rueca.
PIRWA. (s). Taqi, qullqa, pukullu. // Troje, depósito.
PISILLA. (rt). Kamalla, aslla, pisi, chikanlla. // Poco, escaso.
PISIPAY. (r). Qaqatyay, amiy, saykuy. // Cansarse.
PISIYAY. (r). Asllayay, chikanyay. // Escasear.
PISKA. (s). Chuspa, wayqa. // Bolsa tejida y pequeña.
PIWI. (s). Kuraq, ñawpaq, ñawpaq paqariq. // Primogénito.
PUCHQU. (rt). Maqa, asna. // Avinagrado, fermentado.
PUCHUKAY. (r). Tukupay, chikay, tukuy. // Terminar.
PUKLLANA. (s). Achacha, awsa, pullkana. // Juguete.

PUKRU. (s). Qapru, uchkuniraq. // Hondonada.


PUKUCHU. (s). Ispay puru, wayqa, chara. // Vejiga.
PUKUY. (r). Puqchiy, puqay. // Soplar.
PULLURKI. (s). Qiñipa, qispa, qichipra. // Ceja.
PUMA. (s). Sintiri. // Puma.
PUNCHAW. (s). Akchiq pacha, achkiq pacha. // Día.
57
Niraq masi simikuna taqi
PUNKIPAKUSQA. (st). Puqupakusqa, llipllipakusqa,
wiñapakusqa. // Persona con hinchazón.
PUÑUY. (r). Churmiy, musquy. // Dormir.
PUÑUYSA. (st). Churmichasqa, qimchiykusqa. // Adormitado.
PUPU. (s). Puputi, kurkupa chawpin. // Ombligo.
PUQUY PUQU. (st). Wiray wira, punkiy punki. // Obeso, gordo.
PURIY. (r). Ichiy, riy. // Caminar.
PURMASQA. (st). Saqisqa, mullpayasqa, wischusqa. // Eriazo
abandonado.
PUSAY. (r). Aysay, chutay, apay. // Guiar.
PUSNU. (s). Uspun. // Contenido de la panza de los animales.
PUSPU. (s). Pasi. // Haba sancochada.
PUSULLU. (s). Supullu, supullasqa, pusullusqa. // Ampulla.
PUSUQU. (s). Puqpu, puqusu, raqa, tuqtu. // Espuma.
PUTKA. (st). Qunchu, qacha, qilli. // Turbio.
PUYÑU. (s). Aysaku, chatu. // Cántaro pequeño de arcilla.
PUYWAN. (s). Sunqu. // Corazón

58
Niraq masi simikuna taqi
Q q

QACHACHAY. (r). Qanrachay, qupachay, wiswichay, qillichay.


// Ensuciar.
QACHQA. (st). Paspa, pachpa, raqchi, saqsu, satqu. // Áspero.
QACHU. (s). Qiwa, qura // Pasto, forraje.
QALAY. (r). Llatanay, chustiy. // Desvestir.
QALAYWA. (s). Hararanka, sukullukuy. // Lagartija.
QANLLARIY. (r). Hakariy, kichay. // Abrir la boca.
QANRA. (st). Qacha, wiswi, asnaq. // Asco, repugnante.
QANRA. (st). Qacha, wiswi, qilli, karka, qacharu. // Sucio.
QAPAQ. (s). Apu, qullqisapa, kaqnisapa, chariq. // Hombre rico,
poderoso.
QAPRUCHU. (s). Pukuchu, tipsi. // Botella descartable.
QAPSAN. (s). Qapsun, surqan, surqa. // Pulmón.
QAQCHAY. (r). Anyay, piñachiy, kamiy. // Resondrar.
QAQCHU. (st). Piñapiña, hukyay, manchapa. // Enojado.
QARIQARAQ. (s). Urqu qura, wamanpinta, uqi kichka. //
Planta medicinal andina.

59
Niraq masi simikuna taqi
QARAY. (r). Wisllay, hayway, quykuy, aypuy. // Servir comida.

QARPAY. (r). Mallmay, parquy. // Regar.


QARQUY. (r). Lluqsichiy, qatiy, wischuy, wikapay. // Votar.
QASA. (s). Apachita, kalla, kicha. // Abra, ensenada.
QASA. (s). Rankachu, chullunku, chiklanku. // Helada.
QASAY. (r). Rankachuy, chullunkuy. // Helar.
QASPAY. (r). Kankay. // Soasar.
QASPIYKUY. (rt). Tutaykuy, chisimpay, chisinkuy. //
Anochecer.
QATANA. (s). Chusi, qata, aytu. // Frazada.
QATIPAYAY. (r). Yachapayay. // Remedar.
QATQI. (st). Qaqti, qayaq. // Amargo.
QAWACHIY. (r). Rikuchiy, riqsichiy. // Mostrar.
QAWACHIY. (r). Riqsichiy. // Señalar o apuntar con el dedo.
QAWAPAYAY. (r). Rikupayay, qawarayay. // Remirar.
QAWAQ. (s). Yachaq, musyaq, rikuq. // Sabio.
QAWARAYAY. (r). Qakarayay, hanllarayay, uyarayay. //
Observar, contemplar indefinidamente.

60
Niraq masi simikuna taqi
QAWAY.(r). Rikuy, ñawinchay. // Mirar, observar.

QAWAYKUY. (r). Rikuykuy, ñawinchaykuy. // Mirar, observar.


QAYAY. (r). Waqyay. // Llamar.
QAYMA. (st). Qamya, chuma. // Desabrido.
QAYTU. (s). Watu, rampu. // Hilo.

QAYWA. (s). Achuqcha. // Caihua.


QAYWIY. (r). Kuyuchiy. // Mover.
QICHPAYKUY. (r). Asuykuy, anchuykuy, uysuykuy, sispay. //
Acercarse.
QICHQA. (s). Patan. // Arista, borde.
QIMPIKUY. (r). Qullukuy, huqarikuy. // Remangar.
61
Niraq masi simikuna taqi
QINTI. (s). Siwar qinti, qinchu, luli, waskar qinti. // Picaflor,
colibrí.

QIPANCHAY. (r). Saqiy, wischuy, wikapay. // Arrojar, perder.

QIPI. (s). Palta, maytu. // Carga, bulto.

QIPICHAY. (r). Maytuy, wankuy. // Preparar un bulto.

QIPIY. (r). Paltay, saway, sillwikuy, wallway, sikray, wantuy,

wachakakuy. // Cargar.

QIRU. (s). Hiru, tiqu, suqus. // Vaso ceremonial incaico.

62
Niraq masi simikuna taqi
QISA. (s). Qista, qisña, tapa, qaysu, kulla. // Nido.

QISPIY. (r). Siqay, lluqay, latay. // Subir, escalar.


QISQACHAY. (r). Qistachay, tapachay. // Hacer nido.
QIWI. (st). Wiksu, winku. // Torcido.
QIWIKACHAY. (r). Witikachay, qiqiwkachay, asikachay. //
Torcerse.
QIWIY. (r). Wiqutuy, killwiy, qinquy. // Torcer.
QUCHA LAQU. (s). Llachu, chanqil. // Algas de las lagunas.
QUCHPAKUY. (r). Qupitakuy, sapsachakuy. // Revolcarse.
QUCHU. (st). Kusi. // Alegría, gozo.
QUCHUKUY. (r). Kusikuy, pillpitiyay, pawaykachay,
chamakuy. // Alegrarse.
QULLANA. (s). Umalliq, hatun kamachikuq, qapaq. // Nobleza,
autoridad.
QULLQISAPA. (st). Kaqnisapa, apu, qapaq, qullqiyuq,
kaqniyuq. // Adinerado.
QULLU. (s). Waqili. // Frustramiento, aplazamiento, postergación.
QULLUQ. (st). Qumiq, uspaq, urwaq. // Estéril.
QULLUSTA. (s). Qulluta, ruyru rumi. // Piedra redonda.
QUMIR. (st). Llullu, quyu. // Verde.
63
Niraq masi simikuna taqi
QUNCHA. (s). Kallanpa, paku. // Hongo.
QUNQASQA. (st). Waqsisqa, millasqa, chiqnisqa, amisqa. //
Olvidado.
QUPA. (s). Wanu. // Basura.

QUPUY. (r). Kutichipuy, quykapuy. // Devolver.


QURA. (s). Qiwa, qachu, rapi, ruya, llaqi. // Forraje, pasto.
QURPA WASI. (s). Tampu wasi, samay wasi. // Hospedaje,
hotel, albergue.
QURPACHAY. (r). Chaskiy, samachiy. // Hospedar, recibir.
QURUNTA. (s). Wayunka. // Marlo.
QUSAY. (s). Qariy, runay, yanay, chullay. // Esposo.

QUSÑI. (s). Qumpu, qunti. // Humo.


QUSÑIY. (r). Qumpuy, waspiy, quntiy. // Humear.
QUTQU. (s). Ñutu. // Menudo.
QUYSU. (st). Hatun, waya. // Suelto.
64
Niraq masi simikuna taqi
R r

RAKA. (s). Chupi, payqu. // Vagina.


RAKI. (s). Taqa, patma. // Distribución, reparto.
RAKIY. (r). Taqay, patmay. // Repartir, distribuir, dividir,
separar.
RAKTA. (st). Ratka, rampu. // Grosor en espesor.
RALLU. (st). Chiqilla, chaqllalla, challa challa. // Disperso.
RANRA. (s). Rumillaña, lumillaña, rumi rumi, sallar, salla
salla. // Pedregoso.
RAPAPAPAY. (r). Lapapapay. // Aletear.
RAPAY. (r). Tikray, tipqay. // Agarrar y disponer en hilera y
volteados terrones con césped.
RAPI. (s). Lapi. // Hojas de las plantas.
RAPRACHAKUY. (r). Parpachakuy. // Emplumarse las alas de las
aves tiernas.
RAPUY (r). Hunyay, rawray. // Arder.
RATACHIY. (r). Rupachiy, kunyay, ratiy. // Prender fuego.
RATAY. (r). Kaskachiy. // Adherir, prender, pegar.
RAWKANA. (s). Allachu, rawka. // Azadón.
65
Niraq masi simikuna taqi
RAWRACHIY. (r). Mismichiy, karachiy. // Propagar el fuego,
atizar el fuego.
RAWRAY. (r). Rupariy, rapuy. // Arder.
RAYMI. (s). Pukllay, kusikuy. // Fiesta.
RIKCHAKUQ. (st). Kaqlla, chaynalla, niraqlla, rikchaq. //
Parecido, asemejado.
RIKCHARIY. (r). Rikchay, kawsariy, rikchachiy. // Despertar.
RIMAYKUKUY. (r). Napaykukuy, limaykuy, limakuykuy. //
Saludar.

RIMANAKUY. (r). Tinkunakuy, huñunakuy. // Congreso, reunión


de personas.
RIMAY. (r). Laplapyay. // Hablar.
RIMAYKUKUY. (r). Napaykukuy. // Saludar.
RIMAYSAPA. (st). Challchaka, simisapa, laplaku. //
Conversador/a, hablador/a.
RINRI. (s). Linli, ninri, uyarina. // Oído.
RIPUY. (r). Lluqsiy, siqaykapuy. // Irse, marcharse.
RITI. (s). Lasta. // Nieve.
RIY. (r). Puriy. // Caminar.
RUNTU. (s). Quruta, quluta, luqsu. // Testículo de los mamíferos
y del varón.
RUNTUS. (st). Qillu papa. // Papa variedad amarilla.
66
Niraq masi simikuna taqi
RUQU. (s). Luqu. // Sombrero.
RUTUY. (r). Kuchuy. // Esquilar.

67
Niraq masi simikuna taqi
68
Niraq masi simikuna taqi
S s

SAKRI. (st). Llulla, nina qallu, wasa rima. // Mentiroso.


SAKWAY. (r). Satiy, sapsay, haykuy, haynuy. // Envainar.
SALLAR. (st). Rumisapa, rumillaña, salla, rumi suqra. //
Pedregal.
SALLQA. (s). Kita. // Animales y plantas silvestres.
SAMATYAY. (r). Tipuqyay, tipukyay, qaqatiyay. // Agitarse.
SAMAY. (r). Waspiy, wayra suquy. // Respirar, hechar el aliento.
SAMPA. (st). Sapsa. // Liviano.
SAMINCHAY. (r). Haywarikuy, tinkay chaninchay, churakuy,
mastapuy. // Ofrendar, bendecir.

69
Niraq masi simikuna taqi
SANKU. (s). Pipu, hallpa. // Harina de cereales mezclado.
SANSA. (s). Killimsa, killnucha, sinki, qulli. // Brasa
SAPANCHAY. (r). Chullanchay, sapaqchay, rakiy. // Separar.
SAPRA. (s). Sunka. // Barba.
SAQIY. (r). Wischuy, saqiy. // Abandonar.
SAQMAY. (r). Takay, panay. // Golpear.
SAQRA. (s). Supay, pukllay sapa, aqaruway. // Travieso,
juguetón.
SAQSA. (st). Tampa, llikillaña. // Arapiento.
SARUYKACHAY. (r). Sarunchay, tustuy, parpanay. //
Apisonar, pisotear.
SASA. (rt). Ñaka ñakay, ñakariy, sasa atiy. // Difícil.
SATIY. (r). Hinay, runkuy, sakway, sapsay, haykuy, haynuy.
// Introducir, penetrar.
SAYARAYAY. (r). Takarayay, kaspirayay. // Permanecer parado.
SAYARIY. (r). Hinkiriy, hatariy. // Levantarse.
SAYAY. (r). Sayachiy, amañay, yachakay, hallay, takyay. //
Detener, permanecer.
SAYAYSAPA. (st). Hatunkaray, wanlla. // Alto.
SAYWA. (s). Apachita. // Conjunto de piedras en las abras de los
caminos.

SIKU. (s). Taka, pana. // Golpe.


70
Niraq masi simikuna taqi
SIKUNAKUY. (r). Pananakuy, punyanakuy, maqanakuy,
takanakuy. // Golpearse.
SILLWICHIY. (r). Wallqachiy, qipichiy. // Cargar en forma
diagonal.

SINCHI. (rt). Nisyu, ancha, achka, llumpa, nanaq. //


Demasiado.
SINKA. (st). Machasqa, upyasqa, wayrasqa. // Borracho.
SINQA. (s). Chuñu. // Nariz.
SIPIY. (r). Kuchuy, wañuchiy, nakay, siquy. // Matar.

SIPUYASQA. (st). Chipuyasqa, chuñuyasqa. // Arrugado.


SIQAY. (r). Latay, lluqay, arpay, qispiy, lliqay. // Subir.
SIQSIY. (r). Siqsipakuy. // Escosor, comezón.

71
Niraq masi simikuna taqi
SIRANA. (r). Yawri, llañu yawri. // Aguja.
SISA. (s). Wayta, umpa, tika. // Flor.
SISAY. (r). Waytay, umpay, tikay. // Florecer.

SITI. (st). Charkiyasqa, tulluyasqa, qawtiyasqa, tiqi,


chiwqa. // Raquítico.
SITIPUNRU. (st). Puksu, uchuychalla, punru, supu, tiqi. //
Enano.
SUCHUCHIY. (r). Anchuchiy, ayqichiy, asuchiy,
suchurichiy. // Hacer retirar.
SUCHUY. (r). Asuy, anchuy, asuriy, suchuriy. // Retirar.
SUKULLUKU. (s). Qalaywa, aqarwitu. // Lagartija.
SUKUTA. (s). Unku, sukupa, kutun, churakuna pacha. //
Túnica.
SULLPAY. (rt). Añay, pay. // Gracias.
SUMAQCHA. (st). Kuyapa, munapa, kuya kuyay. // Hermoso/a.
SUMAQYAY. (r). Qariyay, allinyay, runayay. // Revivir.
SUNKA. (s). Sapra. // Barba.
SUPAY. (s). Saqra, aqaruway, chaqwa. // Diablo.
SUPI. (s). Kumalli. // Pedo.
72
Niraq masi simikuna taqi
SUPU. (s). Pillik, panra, saqsi, raku chukcha. // Cerdoso/a, con
bastante vellosidad.
SUQUY. (r). Ñuñuy, chunqay, upuy. // Sorber.
SUSUNKAY. (r). Uparay, wañuqyasqa. // Adormecer.
SUTKUCHIY. (r). Suskuchiy, yaykuchiy. // Introducir.
SUTUY. (r). Yakupa sutuynin. // Gotear.
SUWA. (st). Apachi, apakuq, silluyuq. // Malhechor, salteador,
ladrón.
SUYSUNA. (s). Harnisu, aqicha, ñutusqata rakiq. // Sernidor,
colador.
SUYSUNA. (s). Ichara, susuna. // Cernidor.
SUYSUNA. (s). Quqaw waqaychana. // Mantel.
SUYU. (s). Kiti. // Región.

SUYUY. (r). Llalliy, llallinakuy. // Competencia.

73
Niraq masi simikuna taqi
74
Niraq masi simikuna taqi
T t

TAKANAKUY. (r). Sikunakuy, panyanakuy, maqanakuy,


punyanakuy. // Golpearse.
TAKI. (s). Haylli, qachwa. // Canto.
TALLIY. (r). Hichay, qallay. // Echar.
TAMPIY. (r). Tankiy, puririy, tampiukachay. // Dar traspiés.
TAPARAKU. (s). Wañuq pillpintu. // Mariposa.
TAQAY. (r). Rakiy, patmay. // Separar, fraccionar, dividir
objetos y productos agrícolas.
TAQMAY. (r). Kuchpay, tuñichiy, urmachiy. // Derrumbar,
desmoronar.
TAQÑU. (s): Qapñu, ñapusqa, qapñusqa. // Abollado.
TAQÑUY. (r). Qapñuy, ñapuy. // Abollar.
TAQRA. (st). Qanra, qilli, karka. // Sucio.
TAQRA. (st). Ranra, salli. // Terreno pobre.
TAQWIY. (r). Taqwiriy, kuskiy, qillay, taqmiy. // Rebuscar.

75
Niraq masi simikuna taqi
TARPUY. (r). Yapuy. Sembrar.

TARWI. (s). Tawri. // Chocho.


TASNUY. (rt). Tasñuy, puqchiy. // Rebalsar de la olla.
TASPIY. (r). Tapsiy, chapchiy, achalyay, chaspiy. // Sacudir.
TIKANA. (s). Tika. // Adobe.
TIKRANPA. (st). Qipanpa, wasanpa. // Invertido, volteado.
TIKRAY. (r). Hawanchay. // Voltear.
TIMPUY. (r). Challchay, lipliy, pullpuy, liqliy. // Hervir.
TINKI. (st). Hukllasqa, hukllanasqa, mitasqa, tinkisqa. //
Unido.
TINKIY. (r). Kipuy, watay, chatay, huñuy. // Acción de unir o
trabar.
TINKUCHIY. (r). Tarinachiy, tupachiy, tupanachiy,
huñuchiy. // Hacer encontrar.
TINKUY. (r). Tupanakuy, tarinakuy, qawaykanakuy,
huñunakuy. // Encontrarse, entrevistarse.
TIQSI. (s). Harata, tiyana, pacha. // Base, cimiento.
TIQTIY. (r). Tiqtichiy, kankay. // Freir alimentos.
TIQUY. (r). Siquy, matiy. // Apretar, ajustar.

76
Niraq masi simikuna taqi
TISAY. (r). Paskay. Escarmenar.

TISTI. (s). Tañu, uchuy, tinku, tiqi. // Chico y chato.


TITALA. (s). Kakara, sukama. // Cresta.
TITANKA. (s). Puya. // Puya de Raymundi.
TIYANA. (s). Patanki. // Asiento.

TUKSIY. (r). Kirichay, itkiy, atkiy. // Punzar, hincar, herir.


TUKSIY. (r). Tupqiy, tuqpiy, turpuy. // Punzar.
TUKUY. (r). Puchukay. // Acabar, concluir.
TULLPA. (s). Quncha. // Fogón.

77
Niraq masi simikuna taqi
TULLPU. (s). Tullpi. Tinte líquido para teñir.
TULLPUY. (r). Tullpiy. // Teñir.

TULLUYAY. (r). Charkiyay, taqrayay, charchayay. //


Enflaquecer.
TUMPAY. (r). Huchachay, chatay. // Inculpar.
TUNAW. (s). Kutana, tunawa, tunay. // Instrumento de piedra
para moler.
TUNICHIY. (r). Taqmay, urmachiy. // Destruir.
TUNKU. (s). Uña wali, taka wali, uchuy wali. // Falda pequeña.
TUNQURI. (s). Tunquchu, tunquchi, hatun tunquri. // Traquea.
TUPACHIY. (r). Tinkuchiy, kuskachay. // Emparejar.
TUQRA. (s). Llipta. // Pasta de cenuza de quinua, kiwicha para la
masticación de la coca.
TUQU. (s). Uchku. // Hueco.

78
Niraq masi simikuna taqi
TUQUY. (r). Uchkuy, utkuy. // Perforar.

TUQYAY. (r). Panchiy. // Acción de brotar de las flores.


TUQYAY. (r). Punruruy, kunruruy, paqpaqyay. // Reventar el
relámpago.
TUSPANAKUY. (r). Tupsanakuy, chuspanakuy. // Picotearse
entre las aves.
TUSUY. (r). Qachway, saynachay, pawaykachay. // Danzar,
bailar.

TUTAYAY. (r). Chisiyay, chisinpay, chakniyay. // Anochecer.


TUYTUY. (r). Armay, wampuy. // Flotar, nadar, bañarse.

79
Niraq masi simikuna taqi
80
Niraq masi simikuna taqi
U u

UCHKU. (s). Tuqu. // Agujero.


UCHUY. (st). Taksa, uña, punru, saka, puksu, tiqi. // Pequeño.
UHUY. (r). Chuhay, uhuykachay. // Toser.
UKUCHKA. (s). Ukusti, ukucha. // Ratón.
UKUMARI. (s).Ukuku. // Oso de anteojos.
ULLASKU. (s). Suyuntu, suwaqara, ullatu. // Gallinazo.
ULLUY. (r). Wiquy, tuqsiy, satiy. // Aguijonear.
UMALLIQ. (s). Kamachiq, umachaq. // Líder, dirigente.
UMANCHAY. (r). Rimapayay, uyachiy, umalliy. // Liderar,
convencer.

81
Niraq masi simikuna taqi
UMIY. (r). unkay. // Suministrar alimentos a las crias pico a pico.
UMPU. (st). Hukmanyasqa, mana allin, ayti ayti, iqu, unqusqa,
chusu, wañurinku, kumu kumu. // Débil, decaído.
UNANCHA. (s). Wihala. // Símbolos, bandera, escudo, etc.
UNCHUCHUKU. (s). Achuqalla, qatay, siqi. // Comadreja.

UNCHUPAKUY. (r). Chintiy, huñupakuy, uchukpakuy,


qintipakuy. // Encogerse.
UNKU. (s). Ukuncha, utukuchma, anaku. // Camiseta, camisa.
UNQUKUY. (r). Wachakuy, qispikuy, yurichiy. // Dar a luz,
parir.
UNQULI. (st). Wañuysa, unqurayaq, unquykachaq, iquli. //
Enfermizo.
UNTU. (s).Wira, tika, lluqllu, wiswi. // Sebo, grasa.
UNTUY. (r). Wiray, wiswiy, tikachay, llusiy. // Engrasar.
UPA. (s). Luqlu, ruqru, amu, pamuchu, wanqu. // Sordo.
UPAKUY. (r). Mayllakuy. // Lavarse la cara.
UPUY. (r). Lupluy, suquy, upiy. // Sorber.

82
Niraq masi simikuna taqi
UPYAY. (r). Waqtay, ukyay, winquy. // Beber, tomar.

UQI KICHKA. (s). Qariqaraq, urqu qura, wamanpinta,


chakana kichka. // Planta medicinal andina.
UQITI. (s). Uchkiti, siki, akana, chimuti, chiputi. // Ano.
UQU. (st). Nuyu, sutu, charanchasqa, apichasqa. // Mojado.
UQULLU. (s). Ultu, uqullullu, uquyllu. // Renacuajo.
URIN. (rt). Uraynin, uran, uray. // Hacia abajo, sur.
URPITU. (s). Urpi, urpicha, urpay. // Paloma.
URU. (s). Kuru. // Gusano.
URUNQUY. (s). Wayrunqu, wanquyru, tunquyru, ururunquy.
// Abejorro carpintero.
URUSQA. (st). suksisqa, kunisqa, laquntasqa, kurusqa. //
Agusanado.
USTUCHIY. (r). yaykuchiy, hinay, winay, satiy. // Introducir.
USUCHIY. (r). wichichiy, wisniy, chulmiy. // Desparramar,
desperdiciar.
USUTA. (s). siqu, chapla, chaqla. // Ojota.
USYA. (s). chiraw, chaki pacha, usyay pacha. // Época seca.
UTKU. (s). anpi. // Algodón.
UTQAY. (r). Pitay, chintay, raskiy. // Rápido.

83
Niraq masi simikuna taqi
UTQAYLLA. (r). Wayralla, pawaylla, chintaylla, pitaylla. //
Más rápido.
UTQAYLLAÑA. (rt). Tukillaña, kallpayllaña, pawayllaña,
chintayllaña. // Rápido.
UTU. (s). Ismu, pumpu, mullpa. // Podrido, descompuesto.
UTULU. (s). Atalu, kanka. // Gallo.

UYTU. (s). Uksu, uynu, qutu, milquti. // Buche.


UYWA. (s). Wistu, kawallu. // Caballo.
UYWAY. (r). Hatalliy, kamay. // Criar.

84
Niraq masi simikuna taqi
Ww

WACHAKUY. (r). Qispikuy, unqukuy. // Parir, dar a luz.


WACHU. (s). Waru waru, wachi. // Surco, camellón.
WACHUMPI. (rt). Suyunpi, wachinpi. // En surcos.

WACHWA. (s). Wallata. // Ganso andino.


WAKA. (s). Willka. // Lugar sagrado.
WAKCHA. (s). Usuq, usukuq, sapallan, willullu. // Huerfano.
WALI. (s). Wiqllay, palika, milqa. // Falda.
WALLQAKUY. (r). Sillwikuy, waqtanpaman qipikuy. //
Cargarse al diagonal.

85
Niraq masi simikuna taqi
WALTAY. (r). Wankuy, wankiy, maytuy, pistuy, qipichay,
pintuy. // Envolver.
WAMPUY. (r). Tuytuy. // Flotar.
WANAY. (r). Sasiy. // Enmendarse, corregirse, prohibirse.
WANKI. (s). Maytu, kipu, qillpu, kuyu, wanku. // Envoltorio.
WANKUY. (r). Maytuy, wankiy, waltay. // Vendar, envolver.
WANLLA. (st). Allinnin, hatunnin. // Más grande.
WANTUY. (r). Apay, astay. // Cargar de varios.

WANWA. (s). Qiti. // Zancudo.


WAÑUCHIY. (r). Sipiy. // Matar.
WAÑURQUN. (r). Chuchumparun, supaparun. // Murió.
WAÑUSQA. (s). Aya, nuna. // Difunto.
WAQALANKU. (st). Irqi, iqu, iquli, waqati, añañanka. //
Llorón, ingreído.
WAQALI. (st). Waqati, irqi, waqaychuru. // Llorón, cobarde.
WAQAQAY. (q). Waqwaqyay, asirayay, chaqcharayay. //
Carcajear.
WAQAY. (r). Llakikuy, anchiy, qaparkachay. // Llorar.
WAQAYCHAY. (r). Allchay, hatalliy, taqiy, waqaychakuy. //
Guardar.

86
Niraq masi simikuna taqi
WAQCHAY. (r). Wallay, llatay. // Filetear carne.
WAQTA. (st). Qata, kinray. // Faldeo, ladera, subida.
WAQTAN. (s). Sirkan. // Costillar.
WAQTAY. (r). Panyay, maqay, punyay, sikway. // Golpear,
azotar.

WAQU. (s). Waqsu, kiw, waqru. // Muela.


WARKUY. (r). Wayuy. // Colgar.
WASA RIMA. (st). Rimakuq, pinqaq. // Criticón.
WATANA. (s). Chumpi, chimpita, atar, sincha, wankina,
waltana. // Faja, cinturón.
WATAY. (r). Kipuy, tinkiy. // Amarrar.
WATIQAY. (r). Qatipay, taripay, hamuntay, yupinchay. //
Indagar, rastrear.
WATUKAY. (r). Qawaykuy, asuykuy, watiqay. // Visitar,
indagar.

87
Niraq masi simikuna taqi
WATYA. (s). Hapu. // Tubérculo cocido en horno de terrones,
pachamanca.

WAY. (q). Ananaw. // Molestia, enfado.


WAYKUY. (r). Yanuy. // Cocinar.
WAYLLUY. (r). Kuyay, munay, luluy. // Querer, amar.
WAYNA. (st). Maqta, walas. // Jóven varón.
WAYQA. (s). Wayaqa, chuspa, piska. // Bolso.
WAYRASQA. (st). Qawarisqa, waykasqa, qayqasqa,
ayachasqa. // Enfermo que sufre del mal del viento.
WAYRASQA. (st). Qayqasqa, qawarisqa. // Asustado.
WAYRUNQU. (s). Ururunquy, wayrunku. // Abejorro
carpintero.

88
Niraq masi simikuna taqi
WAYTA. (s). Sisa, parwa, tika. // Flor.
WAYTAY. (r). Sisay, parway, tikay. // Florecer.
WAYU. (s). Ruru. // Fruto.
WICHIY. (r). Urmay, tikrakuy, suymay. // Caerse.
WIKAPAY. (r). Chamqay, wischuy, chuqay. // Botar.
WIKSA. (s). Hiqi. // Barriga, estómago.
WIKSAPU. (s). Aqalli, wiksa. // Estómago, barriga.
WIKSASAPA. (st). Aqallisapa, punruku, punruru, paksa. //
Barrigón.
WIKSAYAKUY. (r). Wiksachakuy, chichuyay. // Embarazarse.
WIKSAYUQ. (st). Wiksachakuq, chichuyakuq. // Embarazada.
WIKSU. (st). Winku, qiwi. // Chueco.
WIKUPIY. (r). Wikutiy, wikulluy. // Lanzar con palo en forma
horizontal.
WILLAPSU. (st). Iskay uya, huka muka, mukiq, llullakuq,
iskay simi, wasa rima. // Hipócrita.
WILLAY. (r). Kaqlla willay. // Describir.
WILLKA. (s). Haway. // Nieto.
WILLU. (st). Witu, kutu, wintu, quru. // Manco.
WILLU. (st). Witu, quru, wilu, kutu. // Manco, mocho.
WILLUY. (r). Wintuy, quruy, wituy. // Seccionar, dividir,
amputar.

89
Niraq masi simikuna taqi
WINAY. (r). Hillpuy, huntay, satiy, yaykuchiy. // Introducir.

WIÑAY. (r). Hatunyay. // Crecer.


WIQRU. (s). Wistu. // Cojo.
WIQRUY. (r). Wistuy, winkutiyay. // Cojear.
WISCHUPAKUY. (r). Millapakuy. // Asquearse.
WISCHUSQA. (s). Wikapasqa, saqisqa. // Abandonada.
WISCHUY. (r). Chuqay, chanqay, wikapay, qarquy. // Botar.
WISIY. (r). Yaku urquy. // Sacar líquido.
WISTU. (st). Qiqru, wiqru, hanka. // Cojo.
WISWI. (st). Qanra, qacha, qilli. // Grasiento.
WITQI. (s). Wiqti, chuqñi, lala. // Lagaña.
WITUY. (r). Kuchuy, quruy, willuy. // Cortar.

90
Niraq masi simikuna taqi
Y y

YACHACHIQ. (s). Amawta. // Profesor, docente.


YACHAPAKUY. (r). Qatipakuy, qatichiy, qatillikuy. // Imitar,
aprendíz.
YACHAPAYAY. (r). Qatipayay, achapsuyay, qatilinyay,
qatipsuy, qatipchay. // Remedar, imitar.
YACHAQ. (s). Qawaq, yuyayniyuq, yachaysapa, yuyaysapa. //
Sabio.

YAKU. (s). Unu. // Agua.


YANAPAKUY. (r). Aynikuy, rurapakuy. // Cooperar.

91
Niraq masi simikuna taqi
YANUY. (r). Waykuy. // Cocinar.

YAPUY. (r). Tarpuy. // Sembrar.

YAQA. (q). Icha, ichapas. // Quizás, tal vez.


YARQASQA. (rt). Illaqyasqa, llamsayasqa. // Hambriento,
angurriento.
YARQAY. (s). Muchuy. // Hambre.
YAWRI. (s). Sirana, uchuy yawri, turpana, awha. // Aguja.
YUKAY. (r). Muquy, sakri, llulla, qutuy, chachuy, chachichiy .
// Engañar.
YUPAYCHAY. (r). Chaninchay. // Valorar.
YUPAYCHAY. (r). Iñiy, chaninchay. // Honrar, venerar,
respetar.
YUPICHAY. (r). Qatipay, chakinchay. // Rastrear, perseguir.
YURAKUNA. (s). Qurakuna, rapikuna . // Hojas de plantas.
YUYAQ. (s). Awki, kuraq, machu, taytaku, machula. // Anciano.
YUYAQ. (s). Yachaq, awki, waqaychaq. // Anciano, sabio que
conserva sus conocimientos.
YUYAY. (r). Umanchay, hamutay. // Recordar.

92
Niraq masi simikuna taqi
Se terminó de imprimir en diciembre del 2018
Imprenta Ámbito Gráfico S.A.C.
Av. Pedro Casafranca N° 503
Cel: 955903511 Telf. 083-205443
Andahuaylas - Apurímac
RUC: 20564457061

93
Niraq masi simikuna taqi
94
Niraq masi simikuna taqi
95
Niraq masi simikuna taqi

También podría gustarte