SUTILANTI PRONOMBRES
SINGULAR
Naya yo
Juma tú
Jupa él o ella
Jiwasa nosotros – nosotras
PLURAL
NayaNAKA solo nosotros
JumaNAKA ustedes
JupaNAKA ellos o ellas
JiwasaNAKA todos nosotros
Aruchirinaka Verbos
Tukuyata Aña Iña Uña
Alaña Comprar
Alxaña Vender
Amtaña Recordar
Anataña Jugar
Apaña Llevar
Aptaña Levantar
Aruntaña Saludar
Churaña Dar
Imaña Guardar
Irnaqaña Trabajar
Ist’aña Escuchar
Jachaña Llorar
Katuqaña Recibir
K’anaña Trenzar
Yatichaña Enseñar
Yatiqaña Aprender
Qullaña Curar
Qillqaña Escribir
Ulliña Leer
Saraña Ir
Munaña Querer
Mantaña Entrar
CONJUGACION DE VERBOS EN SINGULAR
JICHA PACHA (tiempo presente
Ir ( saraña ) AÑA
Nayaxa sarTHWA Yo voy
Jumaxa sarTAWA Tú vas
Jupaxa sarIWA Él va
Jiwasaxa sarTANWA Nosotros vamos
JUTIRI PACHA (tiempo futuro)
Trabajar ( irnaqaña) ÑA
Nayaxa irnaqaNWA Yo trabajare
Jumaxa irnaqaNTAWA Tu trabajaras
Jupaxa irnaqaNIWA El trabajara
Jiwasaxa irnaqaÑANIWA Nosotros trabajaremos
LAYRA PACHA (tiempo pasado)
Curar (qullaña) ÑA
Nayaxa qullaYTHWA Yo cure
Jumaxa qullaYTAWA Tu curabas
Jupaxa qullaYIWA El curo
Jiwasaxa qullaYTANWA Nosotros curábamos
Wikuchanaka Pronombre demostrativos
Aka esto esta este
Uka eso ese ese
Khaya aquel aquello aquella
Khuri lejos más distante
AkaNAKA estos estas estés
UkaNAKA esos esas eses
KhayaNAKA aquellos aquellos
JANCHI SUTINAKA ( nombres del cuerpo humano )
Nayra – Layra Ojo
Laka Boca
Laxra – Arusiri Lengua
Nasa Nariz
Jinchu Oreja
Ampara Mano
Kayu Pie
Luk’ana Dedo
Tirinqaya Quejada
Kururu Ombligo
Chara Pierna
Lip’ichi Piel
P’iqi Cabeza
Puraka Estomago
Tujtuka Pecho
Lak’uta Cabello
Uñnaqa – Ajanu Cara
Lakach’aka Diente
Anku Nervio
Aycha Musculo
Para Frente
Qunqura Rodilla
T’ullu Tráquea
Sillu Uña
Ch’akha Hueso
Malq’a Garganta
Ati Nuca
Khina – Jikhana Espalda
Wila Sangre
Sirka Vena
Chuyma Pulmón
Lluqu Corazón
K’iwcha Hígado
Mayruru Riñón
Lixwi Cerebro
Conjugar los pronombres demostrativos con las partes del cuerpo humano
Kunasa akaxa jilata ukaxa p’iqiwa kullaka
Que es esto hermano eso es cabeza hermana
Kunasa ukaxa kullaka akaxa jinchuwa jilata
Kunasa khayaxa jilata khayaxa ñak’utawa kullaka
Kunasa akanakaxa kullaka ukaxa luk’ananakawa jilata
Kunasa ukanakaxa jilata Akaxa nayranakawa kullaka
JACH’A URU
Uka jach’a uru jutaskiwa
Amuyasipxañani jutaskiwa P , k
Taqpachani llakinakasti
Amayusipxañani jutaskiwa P,K
Tatanaka mamanaka
Amuyasipxañani jutaskiwa
Wawanaka waynanaka
Amayusipxañani jutaskiwa
PACHURUNAKA DIAS DE LA SEMANA
Phaxsi uru Día lunes
Ati uru Día martes
Wara uru Día miércoles
Illapa uru Dia jueves
Ch’aska uru Día Viernes
Kurmi uru Día Sábado
Inti uru Día Domingo
Kunurusa jichhuruxa jilata jichhuruxa ati uruwa kullaka´
Que día es hoy hoy es dia martes
Kunurusa qharuruxa kullaka qharuruxa wara uruwa jilata
Que dia es mañana mañana es día miércoles
Kunurunsa masuruxa jilata masuruxa phaxsi urunwa kullaka
Que día era ayer ayer era día lunes
MARA PACHA MIT’ANAKA ESTACIONES DEL AÑO
Lapakpacha Primavera
Jallupacha Verano
Awtipacha Otoño
Thayapacha-juyphipacha Invierno
JAYSAÑANAKA PARTIKULAS
Jisa Si
Janiwa No
Ampi Por favor
Jina De una vez
Ukhama Entonces – luego
Chuya Hoye
Niya Casi
Yani Sirve
Ist’ita Escuchame
Yaqhanaka Otros
Jach’a Grande
Sik’a-jisk’a Pequeño
Muyu Círculo
Machaqa Nuevo
Thantha-mirq’i Usado
Mayja Otra clase
Juk’a Poco
Pisi Menos
Jila Demás
Walja-wakita Harto
Jak’a Cerca
Jaya Lejos
Qhipa Atrás después
Nayra-layra Delante antes
Araxa Norte
Aynacha Sud
Taypi Centro
Inti jalsu Este
Inti manta Oeste
Kupi Derecha
Ch’iqa Izquierda
Pata Arriba encima
Manqha Dentro
Masi Amigo compañero
Ancha Mucho
Suma Hermoso-hermosa
Aski Bueno-buena
K’achalla-k’achita-jiwaki Belleza