MILLK’I TIKA LURAÑAXATA
SUTI:
Luis Antonio Condori Chura
Rossy Mayti Alaro
MARA T’AQA:
Tercer año de formación
QALLTA ARUNAKA introducción
Khä pachanxa aymara ayllunakaxa, jach’a ch’amaña amuyupaxa uñajayistu,
ukharuxa walja uñjañataki utji, sañani: uywa awatiñaxa, yapu irnaqawipaxa jupha,
ch’uqi, jawasa, yaqhanaka, ukampirusa ch’uxña alinakata jaqinaka
La cultura aymara desde hace tiempos muy remotos, ha ido demostrando el valor
cultural que posee, razón por la cual se puede destacar variedad de
características, entre ellas, la crianza de animales, la producción de alimento y
técnicas de producción, como la papa, la quinua, la haba, la zanahoria, entre
otras, también la producción de plantas medicinales que fueron utilizados en el
campo de la medicina aymara, dando utilidad a cada planta, clasificando la función
de cada planta con la enfermedad de la persona, también los aymaras fueron
capaces de transformar los alimentos que ellos sembraban, como el chuño y la
tunta, que es elaborado en base a la deshidratación de la papa, también el ingenio
del descubrimiento del cuajo animal, el cual permitió en base a procedimientos
elaborar el queso, y así gran variedad de productos alimenticios, con todos los
alimentos ya mencionados preparaban variedad de platos típicos, que
representaban la identidad cultural de los aymaras.
Este ensayo se verá enfocado en la producción del queso, con diferentes tipos de
ingredientes.
Existen ya los quesos que son elaborados industrialmente, sin embargo, aun más
que eso se puede observar en nuestras vivencias, en nuestras experiencias a
personas, comunarios, niños que elaboran el queso de manera artesanal usando
medios que son elaborados por ellos mismos y estos son sacados de la misma
naturaleza, tal es el caso de la estera, del coajo e incluso las mismas ollas que
usan.
Este alimento es de fácil elaboración, además de que se lo puede comer con
muchos otros alimentos más como la papa, el chuño, mote, además se lo puede
preparar de diferentes maneras, tostarlo, cocinarlo, o hornearlo.
Nuestros abuelos consumían el queso como parte du su día a día, pues durante
sus labores e incluso reuniones que llegaban a tener se podía observar el queso
como parte de su alimentación, como parte de lo que se llama el “apthaphi”.
1. QHANANCHAWI (JUSTIFICACIÓN)
Aka qillqawimpi ullart’irinakaru millk’i tika lurañanxata uñicht’añani, kunatixa taqi
lurawinaka khananchañani.
Millk’i tika lurañxata aymara tuqina, wali askiwa, kunatixa achachilanakajaxa millk’i
tika lurt’aña yatiña churapxistu, jichhur kama uka amuyunaka yat’atanwa.
Jichhapachanxa uka amuyunakaxa mawk’ita chhaqtawayi, kunatixa jaqinaka taqi
kuna jasaki luraña munapxi, ukatsti millk’i tika luraña jasakiwa lurt’asipxi, Kunatixa
pastillanakampi millk’iru uchht’apxi. Uka laykuru uka amuyunakaxa taqinirusa
qhananchasiña munaptanwa, kunatixa yaqhipanakaxa aka millk’i tikaxa suma
luraña armasipxiwa, jichhasti nanakaxa uka amuyunakaxa waythaña munapta.
Ukhaxa aka amuyunakaxa taqinirusa qhananchayasiña munapxta, kunatixa
yaqhanakaxa (Yaqhipanakaxa)aka millk’i tikaxa suma luraña armasipxataynawa,
nanakaxa aka jach’a amuyunakaxa waythasiña munapta.
Ukatsti aka amuyunakaxa qillqasiña munapta, taqinirusa khananchayañataki, jani
armasiñataki.
2. AMTAWI
2.1 JACH’A AMTAWI
Millk’i tikaxa lurañaxata iwija kuwajumpi suma manq’añataki, ukhamaraki
qhatuna aljañataki
2.2 JISK’A ANTAWINAKA
Millk’i tika wakiyaña yatiqaña kunatixa achachilanakaxa amuyupa waytañataki.
3. YATXATAWINAKATA QILLQAWI
Nayra pachanxa, jaqinakaxa aylluna markana taqi kuna irnaqasipxirinxa, ch’uqi
yapuchaña, ch’uñu luraña, jawasa, apilla, isañu, tunta, jupha, ukhamaraki taqi
kasta uywanaka uywapxirinxa, sañani wakanaka, iwijanaka, wank’unaka,
wallpanaka, khuchhinaka, qarwanaka, ukhamarusa uka uywanakaxa taqi kuna
manq’anakaxa jaqinakaru churapxi.
Uywanakaxa jach’a jilantasina, kharsupxirinxa, aycha apsuñataki, ukhamaraki
wallpanakaxa k’anwasipxirina, wakanakanxa ñuñupa jïthapxirinxa ukasti wälja
millk’i mistunirinwa.
Uka jaqisirinakaxa uka manq’anaka uywa mistsuta, taqi kuna phayasiripxana,
khati k’anwampi, ch’uñu aychampi, jupha millk’impi, ukhamaraki millki tika
lurt’asipxirinwa, taqi kuna, janiwa jasaki manq’a jiwayapxäna.
kunatixa jaqinaka jani irnaqasipxana janirakiwa manq’asipxäna, jisk’itpacha
irnaqaña yätipxana jani jayrañapataki.
Jichhasti aka qillqaña millk’i tika lurañaxata uñacht’añani.
Aka urunakanxa milk’i tika lurañaxa wali askixiwa, kunatixa pampana
kullakanaka jilanaka, wawanaka taqini, uka lurt’asiskiwa sarnaqapxi ukhama
lurt’awixa wali askirakiwa markanakana jakasirinakataki millk’i tika
lurt’atanakaxa taqi uñt’ata markanakaruwa puriraki ukaxa wali sumawa taqini
millk’i tika manq’añasataki.
Chukiyapu taqpacha markanakana sapa sullunakana jach’a irpirinakasa uka
amtaru millk’i tika lurañataki, wali yanapt’apxaraki ukaxa lurawixa taqini
jakasirinataki wali askiwa. Ukhamata pampana jakasirinakaxa jani marka
tuqinakaruxa sarapxañapati.
Taqi markanaxa uñastanwa, qhaturu sarasna, kullakanaka wälja millk’itikanaka
aljasisipxi
Jaqinakaxa millk’itikanaka, jasakiwa alantasipxi, jani yätisa kunjamapiniwa
millk’i tika luraña.
Millk’i tika luraña janiwa jasakiti, kunatixa taqi kuna lurañawa. Sañäni, millk’i tika
luraña kuwaju satäwa uka wali khusapiniwa millk’itika lurañataki. Jani kuwajuni
janiwa kuna lurasnäti.
Jichhasti, kuwajuxa kunarakipacha, kawksäta mistuni, khitisa apanpacha, taqi
kuna jist’awinakaxa ullart’apxañani.
3.1 ¿kunasa kuwajuxa?
Walja kasta kuwajuxa utji, sañani uywanakata lurt’ata, ch’uxña achunakata,
yaqhaxa kuwaju microbiano sata.
Kunawsatixa arsuski uka kuwajuta aka taqpacha markanxa uñt’atawa mä suma
manq’asiwi, millk’i tika lurañataki. Walja kasta kuwajuxa utji uka kuwaxa
apsnawa akiri uywanakata wakata, qarwata, uwijata, uka uywanakana
phatankapana chikt’atawa. Nayra achachilanakaxa sapxanwa jiwasanakaxa
kuwajunipjaraptanwa sasina, uka millk’i jiwasana purakasana qatuqañataki,
sapxarakinwa jani millk’i ukaxa umsnati chaqjaspawa sasina, ukatwa jisk’a
wawanakaxa millk’i umt’apxi, kunatixa jupanakaxa kuwajunipxi uka laykukiwa
millk’i umt’apxi.
Ukhamaraki yaqha kuwaju utjarakiwa, ch’uxña alinakata mistupxaraki, aka
kuwaju millk’ixa katutapxarakiwa.
Maysatuqita, jichhuruxa aka pachanxa jaqi amuyupa walja jiltaskiwa kunatixa
jaqinakaxa jasakiwa taqi kuna lurt’añataki thaqapxi ukata mayjakiwa amuyupa
uka pachparaki machaqa lurt’awinka lurapxi.
Nanakaxa jiskt’aptwa mä kullakaru: uka kuwaju qhanqhansa apt’axa jupaxa
sapxiwa:
“kuwajuxa iwijatakiwa,nayra waljiri iwijaxa, uka kuwajuxa qharsuñaxa jisk’a
purakapaxa, ukch’aki janiwa jach’akiti, uka juqhucht’asirita jayumpi jilt’añaxa,
uka jisk’a kuwaju, kuwaju yuri ”
3.2 ¿Kunatsa wali askipacha millk’i tika lurañataki?
Jani kuwaju utjkaspanti ukaxa janiwa millk’i tika luraskaspati, kawajuxa wali
askiwa millk’i tika lurañataki kunatixa ukaxa millk’i katurata suwirupaxa jaljapxi.
Wali wakiskiriwa kuwajuxa millk’i tika lurt’añataki, jani kuwaju utjaspati ukaxa
janiwa milk’i tika lurañxa atksnati, kuwajuxa apsnawa kimsa t’aqanakana
uywata, ch’uxna alinakata kimikunakata waktayata. Kuwajuxa millk’i tikaxa
katurayaspawa ukaxa mäki p’akisipawa, walja suwiruwa mistsu chikata suwiru
chikata millk’i katurata, janiwa qulunakanikiti, wali ch’uwakiwa, yänaka wali
wakiskiriwa millk’i tika wakt’ayaña, ukatsti niya katurchixa mä juk’ita
ch’akhart’añapkama suyt’añawa, ukharusti istiraruwa apsuña millkí tika
lurt’añataki.
Ukampisa, pachanakaxa sart’ayawaytanwa uñjasiwayiwa jasaki lurt’aña uka
wakt’ayawinaka, juk’a pachana jani utjana pacha apaqasiñataki, uka aljirinaka
millk’i tika walja lurapxi, ukata alapxi uka kimuku kuwaju lurt’ata
3.3 Kuwaju kastanaka
Kuwaju ch’uxña alinakata
Millk’i tika luraña kuwajuxa mä ch’uxña alinakata utjarakiwa, kardu panqara
satawa ukharu apsupxaraki, uka qura panqara alinaka pampanakakiwa
achupxi.
Uka kuwaju wali jasakiwa waktañaxa, kunatixa panqarapa mistuni,
khuchuñapawa ukatxa lup’impirakiwa wañantapxi.
Niyawa wañantata ukaxa, k’achatakiwa waytaña jani p’akirasina, ukatxa ma
qalampi k’utsuña, ukata umampi wartaña, aciti mistuñapataki.
Uka achitixa millk’iru uchht’aña, kuwajuntañapataki, ukatxa millk’i tika
khusapiniwa lurt’asi.
Kuwaju kimikunakata
Millk’i tika lurañxata ch’amawa, kunatixa iwija khariña, kardu panqara
thaqaña, janiwa jasakiti. Ukatsti jaqinaka amuyupa, millk’i tika jasaki
lurantañatakixa, mä kuwaju jisk’a qalantkama lurt’apxatayna.
Jichhapachanxa jaqinaka
Kuwaju uywanakata
Aka kuwaju uywanakata apsurakiwa, sañan: iwijanaka, wakanaka,
qarwanaka, uka uywanakaxa. Aka kuwajunakata puraqapaxa apsupxirina,
taqiniwa uka kuwaju utajarakiwa kunatixa jumaxa millk’i umt’axa
kuwajunitawa achachilanakaxa sapxiwa. Ukatxa jisk’a uywanakaxa
kuwajunipxiwa.
Ukaxa Petronila Condori Colmenar sapxiwa “kuwajuxa waka qhallchupta
apsuñaraki qarwata apsuñaraki iwijata apsuñaraki, uka liwro liwro ukhata
uksaru, khuchhita janiwa luriritwa, ch’amawa sapxiwa” (ixwanaka uñjañapa
1)
3.4 Kuwaju wakt’ayañxata
Kuwajunakaxa kimsa kasta apsuñawa uka uywanakata sañani iwijata, wakata,
qarwata. Jichaxa kuwaju wakt’ayanañatakixa, nayranakatpacha, millk’i tika
lurt’irinakaxa iwiji kharita kuwaju apsuxirinxa. Taqi uywa kastanakaxa uka
kuwaju utjiwa, yaqhanaka mä juk’aki yaqhasti walja kuwajunisa,
achachilanakaxa sapxiwa wallqi uywanakampi jisk’a lala uywampirusa uka
uywanakaxa walja kuwaju mistuyi millk’i tika lurañataki.
3.4.1 Iwijana kuwaju jariñjata
Uka uywanakana kuwajupaxa, janiwa suma jariqañakiti, kuntatixa sapxiwa,
suma jariqataxa uka parisa inakiwa millk’i tikaxa uchkata, janiwa millk’i
tikaxa suma mistkaniti, ukata k’achakatiwa jariqañapawa.
3.4.2 Iwijana kuwaju wañt’ayañjata
Aka kuwaju jariqata ukaxa, walja jayumpi uchkata, ukata wañt’ayaña mä
ch’iwi k’uchuru, ukaxa wañt’ata suyt’atañapawa. Uka kuwajusa suma
wañjata ukhakhiwa millk’i tikaruxa wakiñapawa.
Ukata wañtxipanxa wakt’ayxañaniwa kuwaju mä yururu ucht’aña, millk’i tika
suyrumpi jayumpirusa mä kimsa uruwa juqucht’añapawa. Kuwaju yurunxa
ukharu imantañapaxa.
3.5 Istira luraña
Nayraqataxa qasawi phaxina suma ch’iwillanaka apthapiñawa. Uka ch’iwilla
khuchhuñapawa mä qhawqha, jumarusa kunjama muntaja jachpacha
ukhamaraki jisk’aki uka uñjañapawa. Ukhama juk’a ch’illiwawa qutuchaña
mä phisqha paqallqu suma lurañatakixa, ukampisa jisk’a qutukampi
qallatañawa k’anaña. Suma jiyantasa, jani jach’a qaqani, ukatja wak’ariya
suma k’ant’añapawa. Tukuyasaxa pusi chiqata sumawa chinuntaña.
3.6 Millk’i tika pacha qalltawi
3.6.1 Millk’i wakata ch’awaqaña
Millk’ixa wakisiwa walja uywanakaxa (wakanaka, iwijanaka), jicha
pachanxa wakakiwa walja millk’i apsupxi, ukanatixa mä wakata pusi
ñuñupata wali q’uma phukhuru ch’awsuñawa, Ukampisa ñayaraqata
wakaqalluparuwfa ñuñurayaña suma millk’i jalsuñapataki. Kupi
amparampi ch’awañaxa. Ukata jani lupina uñjayasawa, millk’i tika
atiñatakixa suma imxañawa.
3.6.2 Millk’i tika luraña
Uka millk’i wakanaka ch’awsuta millk’i tikaxa lurañataki suma q’uma
apnaqasiña, nayraqata junt’uchañawa wali llaphi wawa jari ukarjama,
ukataxa kuwajumpiwa uchaña, wali suma jirtañaraki. Ukampisa janiwa
thayarayañataki, millk’i tika katuñkama junt’sukiskañapawa. Ukatxa
att’añawa istiraru, amparampi juk’ita limpt’añapawa jani ukaxa yaqha
yanapampiwa apsuñapaxa, ukatsti jayumpiwa uch’tañapawa jani ukaxa
jani jayunisa ukhama.
Ukharuxa nanakaxa jiskt’aptwa Petronila Condori Colmenar, jupaxa uka
millk’i tikaxa luraña walja arsuski.
Akhama:
¿Millk’i tika luraña ch’amakiti jasakicha?
Ch’amakiya, ch’amaki kunasa lurañaxa ch’amakiya, lamsajaña, ukaki
limsxaña ch’amanwa, lampxataña mayampi lamsusxañaraki
-limxatañaraki mayampi ukhama
¿Kunjama millk’i tika atiñaxa?
Mä millk’i tikaxa atiñaxa mä ch’illiwa wakt’ayasiñani suma mä istira
satawa ukharu wak’iriyapampi ukaxa ch’illiwata lurañaxa, ukhaxa jichaxa
ukharu atsuñaxa, mä jisk’a millki tikaxa atsuñaxa uka ch’illiwata
k’antsuñaxa uka wak’ariyapaxa.
Millk’i junt’usht’ata, kuwajt’ata qhathurjana ukata suma jirkt’ata ukata
junt’uchtasiraki ukata ch’akhartayi ukata apsuñaxa.
¿Qhawqha kuwaju uchtañapawa?
Kuwaju ch’amaniwa ukhaxa pä kucharita uskt’asiritxa, mä kucharanxa
ukhama nayra kuwajchiriyata, jichaxa janiwa ukhama kuwajtwa.
3.6.3 Millk’i tika lurasa tukuyañxata
Millk’i tika tukuyata ukhaxa khitisa manqixa ukampirusa wali
ch’amañchirirakiwa, khä pachanxa uka millk’i tikaxa ch’uñumpi,
ch’uqimpiraki manq’asipxirina.
Kunapachatixa wali irnaqawinipki ukhaxa jupanakaxa qhatimpi ch’uñimpi
phayasipxi ukampirusa millk’i tikampi manqt ’asipxaraki.
Kunatixa jupanakaxa ch’uqi yapuyañataki irnaqiriwa janipi pachaxa
utjirinwa, ukata ch’uqimpixa millk’i tikampirusa phayapxirinwa ukhakiwa
jupanakaxa manq’apxirinwa ukatxa achachilanakaxa wali
ch’amanipxirinwa.
Jichha pachanxa millk’i tikaxa, taqi qhatuna aljapxi, yaqhanaka uka
millk’i tikampi walja manq’anaka apsupxi alañapatakixa.
4. TUKUYAWINAKA
Tukuyañataki sasina uka millk’i tikaxa luraña ch’amakiwa ukaxa nanakaxa
jupanakaxa manqt’añapawa kunatixa uka millkí tikaxa suma ch’amawa
churirista, ukhamaraki wali sumawa yaqha manq’anaka manqt’aña, uka
pachparaki sapxtanwa millk’i tikaxa wali askiwa qhaturuxa alapxana, mä
irnaqawipawa.
4.1 Tukuya arunaka
Aka qillqawixa tuyañataki sapxañani, millki tika lurañaxata janiwa jasakiti,
khitinaka millk’i tika lurapxi, ch’akha amparapa q’alapuniwa usu katuyi, Kunatixa
millk’i tika lurañataki luxu umaru, junt’u umaru, amparapakiwa llauk’ari, ukata
ch’akhanakapaxa jani walt’ayi, awkina puriña ukaxa janiwa amparanakaxa
suma apnaqasipxäta.
Ukatsti millk’i tika luräta ukaxa mä wantisa (guantes) jani amparaxa
ch’akhanakapa usu katuyañataki ucht’asitäta.
Maysatuqiru, millk’i tika luräta ukata, janiwa khuchhixa kuwajupa apsuñakiti,
kunatixa jaqinaka sapxiwa khuchhi kuwajupa janiwa khusakiti millk’itika
lurañataki, ukatsti iwija kuwajupakiwa millk’iru ucht’ata.
4.2 Ixwanaka
JISKXATAWINAKA
Guillermina Alaro Condori Qurpa markana jakasiri
Julia marcela Chura Apaza Qurpa markana jakasiri
Petronila Condori Colmenar Qurpa markana jakasiri
Kumuna amta sartawi
Kullakaxa jist’awinaka (ixwanaka 1)
Wakaxa milk’i ch’awañapxta (ixwanaka uñjañapa)
Millk’i junt’uchañawa ukhamaraki, kuwaju jayumpiraki ucht’aña pawa
Uka millk´i juqhurata istiraxaru ucht’añapawa
Millk’i tika tukuyata