0% encontró este documento útil (0 votos)
235 vistas51 páginas

Aaaaa

Este documento contiene frases básicas en guaraní y su traducción al castellano referidas a saludos, presentaciones, lugares de origen y residencia, ocupaciones y lugares de trabajo. En menos de 3 oraciones resume expresiones comunes para hablar sobre estas temáticas básicas en los dos idiomas.

Cargado por

carlos ralde
Derechos de autor
© © All Rights Reserved
Nos tomamos en serio los derechos de los contenidos. Si sospechas que se trata de tu contenido, reclámalo aquí.
Formatos disponibles
Descarga como XLSX, PDF, TXT o lee en línea desde Scribd
0% encontró este documento útil (0 votos)
235 vistas51 páginas

Aaaaa

Este documento contiene frases básicas en guaraní y su traducción al castellano referidas a saludos, presentaciones, lugares de origen y residencia, ocupaciones y lugares de trabajo. En menos de 3 oraciones resume expresiones comunes para hablar sobre estas temáticas básicas en los dos idiomas.

Cargado por

carlos ralde
Derechos de autor
© © All Rights Reserved
Nos tomamos en serio los derechos de los contenidos. Si sospechas que se trata de tu contenido, reclámalo aquí.
Formatos disponibles
Descarga como XLSX, PDF, TXT o lee en línea desde Scribd

GUARANÍ CASTELLANO

puama buenos días


kaaruma buenas tardes
pïtuma buenas noches
¿kereipa reï? ¿cómo estás?
ajayema hasta luego
kaaru yave yaiko hasta la tarde
piarevemo yaiko hasta mañana
ïru kuarasitipemo yaiko hasta la próxima semana
yasoropai gracias
ikavi bien
ikavi aï estoy bien
ikavi aï, ¿javoi nde? estoy bien, ¿y tú?
ikaviñovi bien también
ikaviä aï, che mbaerasi aï no estoy bien, estoy enfermo/a
ikaviä aï, che piatiti aï no estoy bien, estoy triste
¿mbaepa ndere? ¿cuál es tu nombre?
che chere Ramiro Andrechi mi nombre es Ramiro Andrechi
¿nde re noo? ¿y de ti?
¿jae jee noo? ¿y el nombre de él/ella?
jae jee Juan Taruire su nombre es Juan Taruire
che chere Maria Chacae mi nombre es María Chacae
jae jee Juana Aquino su nombre es Juana Aquino
¿ndere jae Ramiro Chumira? ¿tu nombre es Ramiro Chumira?
joö, che chere Ramiro Chumira sí, mi nombre es Ramiro Chumira
mbaeti; che chere Juan Abapori no; mi nombre es Juan Abapori
che chere Ramiro Vaca yo me llamo Ramiro Vaca
che chere Carolina Yachimba yo me llamo Carolina Yachimba
jae jee Ramiro Tembecho él se llama Ramiro Tembecho
jae jee Carolina Andrechi ella se llama Carolina Andrechi
¿nde ndere Ramiro Taruire? ¿tú te llamas Ramiro Taruire?
mbaeti; che chere Ramiro Chacae no; yo me llamo Ramiro Chacae
joö, che chere Ramiro Aquino sí, yo me llamo Ramiro Aquino
¿nde ndere Carolina Chumira? ¿tú te llamas Carolina Chumira?
joö, che chere Carolina Vaca sí, yo me llamo Carolina Vaca
¿nde jae Ramiro Abapori? ¿tú eres Ramiro Abapori?
joö, che chere Ramiro Abapori sí, yo soy Ramiro Abapori
mbaeti; jaeko Ramiro Yachimba no; él es Ramiro Yachimba
ndere jae Pedro Tembecho tu nombre es Pedro Tembecho
ndere jae Ana Cruz tu nombre es Ana Cruz
mbaeti; che chere Antonia Andrechi no; yo me llamo Antonia Andrechi
¿kiapeguapa nde? ¿de dónde eres tú?
cheko Eiti pegua yo soy de Eiti
¿javoi nde?/¿javoi nde noo? ¿y tú?
cheko Kapirenda pegua yo soy de Kapirenda
cheko Charagua pegua yo soy de Charagua
cheko Camiri pegua yo soy de Camiri
cheko Kaipependi pegua yo soy de Kaipependi
¿nde Isozo peguapa? ¿tú eres de Isozo?
joö, cheko Isozo pegua sí, yo soy de Isozo
mbaeti; cheko Ivamirapinta pegua no; yo soy de Ivamirapinta
¿kiapeguapa pe? ¿de dónde son ustedes?
oreko Ivo pegua nosotros/as somos de Ivo (excluyente)
¿javoi pe?/¿javoi pe reta? ¿y ustedes?
nosotros/as somos de Boyuibe
oreko Boyuibe pegua (excluyente)
nosotros/as somos de Tatarenda
oreko Tatarenda pegua (excluyente)
nosotros/as somos de Abapo
oreko Abapo pegua (excluyente)
nosotros/as somos de Cabezas
oreko Cabezas pegua (excluyente)
¿peko Ipita pegua? ¿ustedes son de Ipita?
sí, nosotros/as somos de Ipita
joo, oreko Ipita pegua (excluyente)
no; nosotros/as somos de Gutiérrez
mbaeti; oreko Gutiérrez pegua (excluyente)
che aiko Caraparicitope yo vivo en Caraparicito
che aiko Cuevope yo vivo en Cuevo
che aiko Salinaspe yo vivo en Salinas
che aiko Ivicuatipe yo vivo en Ivicuati
che aiko Sinaípe yo vivo en Sinaí
¿nde reiko Imbochipe? ¿tú vives en Imbochi?
mbaeti; aiko Lagunillaspe no; vivo en Lagunillas
joö, che aiko Carandaytipe sí, yo vivo en Carandayti
¿kiapepa peiko? ¿dónde viven ustedes?
nosotros/as vivimos en Cruce
ore roiko Crucepe (excluyente)
nosotros/as vivimos en Ipatimiri
ore roiko Ipatimiripe (excluyente)
nosotros/as vivimos en Guasuanti
ore roiko Guasuantipe (excluyente)
nosotros/as vivimos en Paja Colorada
ore roiko Paja Coloradape (excluyente)
nosotros/as vivimos en Mandiyuti
ore roiko Mandiyutipe (excluyente)
¿pe peikopa Itakuatiape? ¿ustedes viven en Itakuatia?
no; nosotros/as vivimos en Alto
mbaeti; ore roiko Alto Parapetipe Parapetí (excluyente)
sí, nosotros/as vivimos en Itanambikua
joö, ore roiko Itanambikuape (excluyente)
¿mbaepepa reparaviki nde? ¿en qué trabajas tú?
cheko takarärä imboguata yo soy chofer/conductor
cheko teko iñonokavia yo soy abogado/a
cheko oporomboe vae yo soy maestro/a
cheko oporopoano vae yo soy médico
cheko sundaro ruvicha yo soy militar
¿ndeko sundaru ruvicha? ¿tú eres militar?
mbaeti; cheko teko iñonokavia no; yo soy abogado/a
joö, cheko sundaru ruvicha sí, yo soy militar
¿mbaepepa peparaviki pe? ¿en qué trabajan ustedes?
oreko takarärä imboguata nosotros somos choferes (excluyente)
nosotros/as somos abogados/as
oreko teko iñonokavia (excluyente)
nosotros/as somos maestros/as
oreko oporomboe vae (excluyente)
nosotros/as somos médicos
oreko oporopoano vae (excluyente)
nosotros/as somos militares
oreko sundaro ruvicha (excluyente)
¿peko sundaro ruvicha? ¿ustedes son militares?
no; nosotros/as somos abogados/as
mbaeti; oreko teko iñonokavia (excluyente)
sí, nosotros/as somos militares
joö, oreko sundaro ruvicha (excluyente)
¿kiapepa reparaviki? ¿dónde trabajas?
che aparaviki ENTELpe yo trabajo en ENTEL
che aparaviki Alcaldiape yo trabajo en la Alcaldía
che aparaviki YPFBpe yo trabajo en YPFB
yo trabajo en el Ministerio de
che aparaviki Ministerio de Educaciónpe Educación
che aparaviki Gobernacionpe yo trabajo en la Gobernación
¿nde reparaviki Aduanape? ¿tú trabajas en la Aduana?
mbaeti; che aparaviki Impuestos no; yo trabajo en Impuestos
Nacionalespe Nacionales
joo, che aparaviki Aduanape sí, yo trabajo en la Aduana
¿kiapepa peparaviki pe? ¿dónde trabajan ustedes?
nosotros/as trabajamos en ENTEL
ore roparaviki ENTELpe (excluyente)
nosotros/as trabajamos en la Alcaldía
ore roparaviki Alcaldiape (excluyente)
nosotros/as trabajamos en YPFB
ore roparaviki YPFBpe (excluyente)
nosotros/as trabajamos en el
ore roparaviki Ministerio de Educacionpe Ministerio de Educación (excluyente)
nosotros/as trabajamos en la
ore roparaviki Gobernacionpe Gobernación (excluyente)
¿pe peparaviki Aduanape? ¿ustedes trabajan en la Aduana?
mbaeti; ore roparaviki Impuestos no; nosotros/as trabajamos en
Nacionalpe Impuestos Nacionales (excluyente)
sí, nosotros/as trabajamos en la
joö, ore roparaviki Aduanape Aduana (excluyente)
¿mbaepepa romborita? ¿en qué puedo ayudarte?
¿mbaepepa pomborita? ¿en qué podemos ayudarlos/las?
eyapo ikavivae, eguapi por favor, tome asiento
eyapo ikavivae, peguapi por favor, tomen asiento
taiporu nde tupapire reta présteme sus documentos
taiporumi pe tupapire reta préstenme sus documentos
che raaromi espere
oporomboe vae omoesaka oï el maestro/la maestra está explicando
oyemboe vae oendu oï el/la estudiante está escuchando
oporomboe vae maestro/a
oyemboe vae estudiante (varón o mujer)
oyemboe vae ombaekuatia oï el/la estudiante está escribiendo
oporomboe vae omongeta oï el maestro/la maestra está leyendo
michia niño/a
oporomboe vae reta maestros/maestras
michia reta niños/as
los maestros/las maestras están
oporomboe vae reta omongeta ñogu inoileyendo
michia reta oendu ñoguinoi los niños/las niñas están escuchando
jae omoesaka oï él/ella está explicando
jae oendu oï él/ella está escuchando
jae reta oyemongeta ñoguinoi ellos/ellas están hablando
jae reta oendu ñoguinoi ellos/ellas están escuchando
¿mbaepa oyapo oï michia? ¿qué está haciendo el niño/la niña?
¿mbaepa oyapo oï jae? ¿qué está haciendo él/ella?
jae omongeta oï él/ella está leyendo
¿mbaepa oyapo ñoguinoi oporomboe vae ¿qué están haciendo los maestros/las
reta? maestras?
oporomboe vae reta oyemongeta los maestros/las maestras están
ñoguinoi hablando
¿mbaepa oyapo ñoguinoi jae reta? ¿qué están haciendo ellos/ellas?
jae reta ombaekuatia ñoguinoi ellos/ellas están escribiendo
¿jae omoesaka oï? ¿él/ella está explicando?
joö, jae omoesaka oï sí, él/ella está explicando
¿oyemboe vae omongetapa oï? ¿el/la estudiante está leyendo?
joö, oyemboe vae omongeta oï sí, el/la estudiante está leyendo
¿michia reta omongetapa ñogu inoi? ¿los niños/las niñas están leyendo?
joö, michia reta omongeta ñogu inoï sí, los niños/las niñas están leyendo
¿jae reta ombaekuatia ñoguinoi? ¿ellos/ellas están escribiendo?
joö, jae reta ombaekuatia ñoguinoi sí, ellos/ellas están escribiendo
¿el maestro/la maestra está
¿oporomboe vae omoesaka oï? explicando?
no; el maestro/la maestra está
mbaeti; oporomboe vae omongeta oï leyendo
no; los niños/las niñas están
mbaeti, michia reta ombaekuatia ñogu inoi escribiendo
michia oyemongeta el niño/la niña habla
michia oendu el niño/la niña escucha
jae omongeta él/ella lee
oporomboe vae omoesaka el maestro/la maestra explica
michia omongeta el niño/la niña lee
michia reta omongeta los niños/las niñas leen
jae omoesaka él/ella explica
jae reta omoesaka ellos/ellas explican
¿mbaepa oyapo michia? ¿qué hace el niño/la niña?
¿mbaepa oyapo michia reta? ¿qué hacen los niños/las niñas?
¿mbaepa oyapo jae? ¿qué hace él/ella?
¿mbaepa oyapo jae reta? ¿qué hacen ellos/ellas?
¿oporomboe vae omoesaka? ¿el maestro/la maestra explica?
¿jae omoesaka? ¿él/ella explica?
joö, oporomboe vae omoesaka sí, el maestro/la maestra explica
mbaeti; jae oyemongeta no; él/ella habla
¿michia reta omongueta? ¿los niños/las niñas leen?
¿michia reta oendu? ¿los niños/las niñas escuchan?
joö, michia reta omongueta sí, los niños/las niñas leen
mbaeti; michia reta oyemongeta no; los niños/las niñas hablan
el maestro/la maestra está
oporomboe vae ombaekuatia oï escribiendo
oyemboe vae omongueta oï el/la estudiante está leyendo
el maestro/la maestra está
oporomboe vae oendu oï escuchando
oyemboe vae omoesaka oï el/la estudiante está explicando
michia oyemongeta oï el niño/la niña está hablando
michia oendu oï el niño/la niña está escuchando
oporomboe vae oyemongeta oï el maestro/la maestra está hablando
oyemboe vae oyemongeta oï el/la estudiante está hablando
oyemboe vae reta estudiantes
oyemboe vae reta omongueta ñogu inoi los/las estudiantes están leyendo
michia omoesaka oï el niño/la niña está explicando
los maestros/las maestras están
oporomboe vae reta oendu ñogu inoï escuchando
oyemboe vae reta oyemongeta ñogu inoï los/las estudiantes están hablando
michia omongueta oï el niño/la niña está leyendo
michia ombaekuatia oï el niño/la niña está escribiendo
¿mbaepa oyapo ñoguinoi oyemboe vae ¿qué están haciendo los/las
reta? estudiantes?
oyemboe vae reta ombaekuatia ñogu inoï los/las estudiantes están escribiendo
jae reta omongueta ñoguinoï ellos/ellas están leyendo
¿oyemboe vae omoesaka oï? ¿el/la estudiante está explicando?
joö, oyemboe vae omoesaka oï sí, el/la estudiante está explicando
¿oporomboe vae omongueta oï? ¿el maestro/la maestra está leyendo?
joö, oporomboe vae omongueta oï sí, el maestro/la maestra está leyendo

¿michia reta ombaekuatia ñoguinoï? ¿los niños/las niñas están escribiendo?


sí, los niños/las niñas están
joö, michia reta ombaekuatia ñoguinoï escribiendo
¿michia omoesaka oï? ¿el niño/la niña está explicando?
mbaeti; michia omongueta oï no; el niño/la niña está leyendo
no; los niños/las niñas están
mbaeti; michia reta oendu ñoguinoï escuchando
jae ombaekuatia él/ella escribe
michia ombaekuatia el niño/la niña escribe
michia reta ombaekuatia los niños/las niñas escriben
oporomboe vae oyemongeta el maestro/la maestra habla
jae reta oendu ellos/ellas escuchan
¿mbaepa oyapo oporomboe vae? ¿qué hace el maestro/la maestra?
¿jae reta omoesaka? ¿ellos/ellas explican?
¿oporomboe vae ombaekuatia? ¿el maestro/la maestra escribe?
joö, jae reta omoesaka ñoguinoï sí, ellos/ellas están explicando
mbaeti; jae reta oyemongeta no; ellos/ellas hablan
¿michia reta oyemongeta? ¿los niños/las niñas hablan?
mbaeti; michia reta oendu no; los niños/las niñas escuchan
el maestro/la maestra está comiendo
oporomboe vae okaru oï (no especifica qué come)
oyemboe vae jou oï el/la estudiante está tomando
guiyape pan
el maestro/la maestra está comiendo
oporomboe vae jou oï guiyape pan
michia ogua oï el niño/la niña está comprando
michia ogua oï guiyape el niño/la niña está comprando pan
michia jou oï i el niño/la niña está tomando agua
ñeeriru libro
los niños/las niñas están leyendo el
michia reta omongueta ñoguinoi ñeer iru libro
los niños/las niñas están comprando el
michia reta ogua ñoguinoi ñeeriru libro
¿jae reta jou ñoguinoi guiyape? ¿ellos/ellas están comiendo pan?
joö, jae reta jou ñoguinoi guiyape sí, ellos/ellas están comiendo pan
¿los niños/las niñas están tomando
¿michia reta jou ñoguinoi neche? leche?
no; los niños/las niñas están tomando
mbaeti; michia reta jou ñoguinoi i agua
¿michia jou oï i? ¿el niño/la niña está tomando agua?
mbaeti; michia jou oï neche no; el niño/la niña está tomando leche
¿el/la estudiante está comiendo
¿oyemboe vae jou oï pakova? plátano?
sí, el/la estudiante está comiendo
joö, oyemboe vae jou oï pakova plátano
michia oyuvanga oï el niño/la niña está jugando
michia osi oï el niño/la niña está corriendo
yuvangarenda cancha
yuvangarendape en la cancha
el niño/la niña está jugando en la
michia oyuvanga oï yuvangarendape cancha
el niño/la niña está corriendo en la
michia osi oï yuvangarendape cancha
ñeeriru ñovatuape en la biblioteca
el niño/la niña está escribiendo en la
michia ombaekuatia oï ñeeriru ñovatuape biblioteca
michia reta ombaekuatia ñoguinoi ñeeriru los niños/las niñas están escribiendo
ñovatuape en la biblioteca
michia reta oyuvanga ñoguinoi los niños/las niñas están jugando en la
yuvangarendape cancha
¿kiapepa oyuvanga oï michia? ¿dónde está jugando el niño/la niña?
¿kiapepa omongueta ñoguinoi oyemboe ¿dónde están leyendo los/las
vae reta? estudiantes?
oyemboe vae reta omongueta ñogu inoï los/las estudiantes están leyendo en la
ñeeriru ñovatuape biblioteca
¿dónde comen ellos/ellas? (no
¿kiapepa okaru jae reta? especifica qué come)
ellos/ellas comen en el comedor (no
jae reta okaru karuarendape especifica qué come)
karuarendape en el comedor
el maestro/la maestra come en el
oporomboe vae okaru karuarendape comedor (no especifica qué come)
¿dónde come el niño/la niña? (no
¿kiapepa okaru michia? especifica qué come)
¿dónde comen los niños/las niñas? (no
¿kiapepa okaru michia reta? especifica qué comen)
¿kiapepa oyuvanga oyemboe vae reta? ¿dónde juegan los/las estudiantes?
oyemboe vae reta oyuvanga los/las estudiantes juegan en la
yuvangarendape cancha
yemboerenda colegio
¿jae reta oyuvanga yemboerendape? ¿ellos/ellas juegan en el colegio?
joö, oyemboe vae reta oyuvanga sí, los/las estudiantes juegan en el
yemboerendape colegio
joö, michia oyuvanga yemboerendape sí, el niño/la niña juega en el colegio
mbaeti; oyemboe vae oyuvanga no; el/la estudiante juega en el
karuarendape comedor
mbaeti; jae reta oyuvanga
yuvangarendape no; ellos/ellas juegan en la cancha
el/la estudiante está comiendo (no
oyemboe vae okaru oï especifica qué come)
oporomboe vae jou oï el maestro/la maestra está tomando
el niño/la niña está comiendo (no
michia okaru oï especifica qué come)
michia jou oï guiyape el niño/la niña está comiendo pan
¿qué está haciendo el maestro/la
¿mbaepa oyapo oï oporomboe vae? maestra?
¿mbaepa oyapo oï oyemboe vae? ¿qué está haciendo el/la estudiante?
el maestro/la maestra está tomando
oporomboe vae jou oï i agua
jae jou oï i él/ella está tomando agua
oyemboe vae reta omongueta ñogu inoi los/las estudiantes están leyendo un
metei ñeeriru libro
michia reta omongueta ñoguinoï metei los niños/las niñas están leyendo un
ñeeriru libro
los niños/las niñas están comprando
michia reta ogua ñoguinoï metei ñeeriru un libro
¿los niños/las niñas están comiendo
¿michia reta jou ñoguinoi guiyape? pan?
sí, los niños/las niñas están comiendo
joö, michia reta jou ñoguinoi guiyape pan
i agua
neche leche
mbaeti; jae reta jou ñoguinoi neche no; ellos/ellas están tomando leche
pakova plátano
mbaeti; jae jou oï pakova no; él/ella está comiendo plátano
oyemboe vae oyuvanga oï el/la estudiante está jugando
oporomboe vae osi oï el maestro/la maestra está corriendo
oyemboe vae oyuvanga oï el/la estudiante está jugando en la
yuvangarendape cancha
jae oyuvanga oï yuvangarendape él/ella está jugando en la cancha
el niño/la niña está leyendo en la
michia omongueta oï ñeeriru ñovatuape biblioteca
jae reta omongeta ñoguinoï ñeeriru ellos/ellas están leyendo en la
ñovatuape biblioteca
jae reta oyuvanga ñoguinoï
yuvangarendape ellos/ellas están jugando en la cancha
¿kiapepa omongueta ñoguinoï ¿dónde están leyendo los
oporomboe vae reta? maestros/las maestras?
¿dónde comen los maestros/las
¿kiapepa okaru oporomboe vae reta? maestras? (no especifica qué comen)
los maestros/las maestras comen en el
oporomboe vae reta okaru karuarendape comedor (no especifica qué comen)
él/ella come en el comedor (no
jae okaru karuarendape especifica qué come)
el niño/la niña come en el comedor
michia okaru karuarendape (no especifica qué come)
¿kiapepa oyuvanga jae reta? ¿dónde juegan ellos/ellas?
jae reta oyuvanga yuvangarendape ellos/ellas juegan en la cancha
él/ella come en el colegio (no
jae okaru yemboerendape especifica qué come)
¿él/ella come en el colegio? (no
¿jae okaru yemboerendape? especifica qué come)
sí, él/ella come en el colegio (no
joö, jae okaru yemboerendape especifica qué come)
no; él/ella come en el comedor (no
mbaeti; jae okaru karuarendape especifica qué come)
¿jae reta oyuvanga karuarendape? ¿ellos/ellas juegan en el comedor?
ara día
kaaru tarde
pïtu noche
piareve mañana
che yo
nde tú
che ambaekuatia aï yo estoy escribiendo
nde remongueta reï tú estás leyendo
nde remongueta reï metei ñeeriru tú estás leyendo un libro
yo estoy comiendo (no especifica qué
che akaru aï come)
che jau aï metei mazäna yo estoy comiendo una manzana
nosotros/as estamos comiendo
(excluyente) (no especifica qué
ore rokaru roï comen)
nosotros/as estamos comiendo pan
ore rou roï guiyape (excluyente)
nosotros/as estamos tomando leche
ore rou roï neche (excluyente)
nosotros/as estamos jugando Play
ore royuvanga roï Play Stationpe Station (excluyente)
jae omongueta oï metei ñeeriru él/ella está leyendo un libro
mate kosiro té/café
che jau aï mate kosiro yo estoy tomando té/café
nde remae reï mbaerechakare tú estás viendo televisión
jae omae oï mbaerechakare él/ella está viendo televisión
che amae aï mbaerechakare yo estoy viendo televisión
nosotros/as estamos viendo televisión
ore romae roï mbaerechakare (excluyente)
¿mbaepa reyapo reï? ¿qué estás haciendo tú?
¿mbaepa royapo roï? ¿qué estamos haciendo?
nosotros/as estamos leyendo un libro
ore romongeta roï metei ñeeriru (excluyente)
¿mbaepa reyapo? ¿qué haces?
mbaeti mbae nada
che ayuvanga Play Stationpe yo juego Play Station
che amongueta metei ñeeriru yo leo un libro
nosotros/as jugamos Play Station
ore royuvanga Play Stationpe (excluyente)
che jau mate kosiro yo tomo té/café
nosotros/as tomamos té/café
ore rou mate kosiro (excluyente)
pe/pe reta ustedes
pe pemongeta peï metei ñeeriru ustedes están leyendo un libro
pe peu peï neche ustedes están tomando leche
pe peyuvanga peï yuvangarendape ustedes están jugando en la cancha
jae reta ellos/ellas
jae reta omongueta ñoguinoï metei
ñeeriru ellos/ellas están leyendo un libro
pe peu peï mate kosiro ustedes están tomando té/café
che ayuvanga aï yo estoy jugando
nde rembaekuatia reï tú estás escribiendo
che asi aï yo estoy corriendo
che ayuvanga aï yuvangarendape yo estoy jugando en la cancha
nde reyemongueta reï tú estás hablando
nde rendu reï tú estás escuchando
che jau aï i yo estoy tomando agua
mazäna manzana
nosotros/as estamos comiendo
ore rou roï mazäna manzana (excluyente)
nosotros/as estamos comiendo
ore rou roï pakova plátano (excluyente)
nosotros/as estamos tomando agua
ore rou roï i (excluyente)
nosotros/as estamos jugando en la
ore royuvanga roï yuvangarendape cancha (excluyente)
nde reu reï mate kosiro tú estás tomando té/café
jae oyuvanga oï Play Stationpe él/ella está jugando Play Station
che amongeta aï metei ñeeriru yo estoy leyendo un libro
nosotros/as estamos comiendo en el
comedor (excluyente) (no especifica
ore rokaru roï karuarendape qué come)
che jau aï neche yo estoy tomando leche
nosotros/as estamos jugando en el
ore royuvanga roï yemboerendape colegio (excluyente)
che jau guiyape yo como pan
che jau neche yo tomo leche
che amae mbaerechakare yo veo televisión
che ayemongueta yo hablo
che ayuvanga yuvangarendape yo juego en la cancha
nosotros/as jugamos en la cancha
ore royuvanga yuvangarendape (excluyente)
yo como en el comedor (no especifica
che akaru karuarendape qué come)
nosotros/as tomamos té/café en el
ore rou roï mate kosiro karuarendape comedor (excluyente)
ustedes están comiendo en el
pe pekaru peï karuarendape comedor (no especifica qué come)
ustedes están escribiendo en la
pe pembaekuatia peï ñeeriru ñovatuape biblioteca
pe peu peï i ustedes están tomando agua
pe pesi peï yuvangarendape ustedes están corriendo en la cancha
jae reta oyuvanga ñoguinoi
yemboerendape ellos/ellas están jugando en el colegio
jae reta omae ñoguinoï mbaerechakare ellos/ellas están viendo televisión
nosotros/as estamos tomando té/café
ore rou roï mate kosiro (excluyente)
pe pemae peï mbaerechakare ustedes están viendo televisión
yo estoy comiendo en el comedor (no
che akaru aï karuarendape especifica qué come)
ore nosotros/as (excluyente)
mbaetietei nadie
nosotros/as estamos hablando en la
ore royemongeta roï yuvangarendape cancha (excluyente)
pe peu peï guiyape ustedes están comiendo pan
¿pe peyuvanga peï Play Stationpe? ¿ustedes están jugando Play Station?
no; nosotros/as estamos viendo
mbaeti, ore romae roï mbaerechakare televisión (excluyente)
¿pe peu peï mate kosiro? ¿ustedes están tomando té/café?
no; nosotros/as estamos tomando
mbaeti; ore rou roï neche leche (excluyente)
¿mbaepa peyapo peï? ¿qué están haciendo ustedes?
che ayuvanga aï Play Stationpe yo estoy jugando Play Station
¿kiapa oyuvanga oï Play Stationpe? ¿quién está jugando Play Station?
¿kiapa omae oï mbaerechakare? ¿quién está viendo televisión?
¿kiaretapa omae ñoguinoi
mbaerechakare? ¿quiénes están viendo televisión?
¿kiaretapa jou ñoguinoi mate kosiro? ¿quiénes están tomando té/café?
jae reta jou ñoguinoi mate kosiro ellos/ellas están tomando té/café
¿kiapa oyuvanga oï? ¿quién está jugando?
Roberto oyuvanga oï Roberto está jugando
¿kiapa jou oï mate kosiro? ¿quién está tomando té/café?
Miriam jou oï mate kosiro Miriam está tomando té/café
michia reta oyuvanga ñoguinoi los niños están jugando
kuimbae varón
kuimbae jare michia oyemongeta el varón y el niño/la niña están
ñoguinoi yuvangarendape hablando en la cancha
kuña mujer
kuimbae jare kuña omongueta ñogu inoi el varón y la mujer están leyendo un
metei ñeeriru libro
Roberto jare María oyuvanga ñogu inoi Roberto y María están jugando en la
yuvangarendape cancha
nde jare che yau ñai guiyape tú y yo estamos comiendo pan
¿kiaretapa oyuvanga ñoguinoi
yuvangarendape? ¿quiénes están jugando en la cancha?
Maria jare Roberto oyuvanga nogu inoi María y Roberto están jugando en la
yuvangarendape cancha
¿kiaretapa jou ñoguinoi guiyape? ¿quiénes están comiendo pan?
el varón y la mujer están comiendo
kuimbae jare kuña jou ñoguinoi guiyape pan
nosotros/as estamos corriendo en el
ore rosi roï yemboerendape colegio (excluyente)
¿pe pemae peï mbaerechakare? ¿ustedes están viendo televisión?
no; nosotros/as estamos jugando Play
mbaeti; ore ruyuvanga roï Play Stationpe Station (excluyente)
¿pe peu peï guiyape? ¿ustedes están comiendo pan?
no; nosotros/as estamos comiendo
mbaeti; ore rou roï mazäna manzana (excluyente)
che ambaekuatia aï ñeeriru ñovatuape yo estoy escribiendo en la biblioteca
¿kiapa jou oï guiyape? ¿quién está comiendo pan?
¿kiapa jou oï i? ¿quién está tomando agua?
¿kiaretapa jou ñoguinoi mazäna? ¿quiénes están comiendo manzana?
los/las estudiantes están comiendo
oyemboe vae reta jou ñoguinoi mazäna manzana
¿kiaretapa jou ñoguinoi neche? ¿quiénes están tomando leche?
los niños/las niñas están tomando
michia reta jou ñoguinoi neche leche
¿quién está comiendo? (no especifica
¿kiapa okaru oï? qué come)
Pedro está comiendo (no especifica
Pedro okaru oï qué come)
María está comiendo (no especifica
Maria okaru oï qué come)
¿kiapa ombaekuatia oï ñeeriru ¿quién está escribiendo en la
ñovatuape? biblioteca?
Julia ombaekuatia oï ñeeriru ñovatuape Julia está escribiendo en la biblioteca
Julio ombaekuatia oï ñeeriru ñovatuape Julio está escribiendo en la biblioteca

michia jare oporomboe vae el niño/la niña y el maestro/la maestra


oporomboe vae jare michia oyemongeta el maestro/la maestra y el niño/la niña
ñoguinoi yemboerendape están hablando en el colegio
el niño/la niña y los maestros/las
michia jare oporomboe vae reta okaru maestras están comiendo (no
ñoguinoi especifica qué comen)
kuimbae jare Roberto osi ñoguinoi el varón y Roberto están corriendo
kuña jare Maria osi ñoguinoi la mujer y María están corriendo
Roberto jare kuña oyemongeta ñogu inoi Roberto y una mujer están hablando
Maria jare kuimbae imiari ñoguinoi María y un varón están hablando
Maria jare kuña omongeta ñoguinoi metei María y una mujer están leyendo un
ñeeriru libro
Roberto jare kuimbae omongeta ñoguinoi Roberto y un varón están leyendo un
metei ñeeriru libro
michia reta oyemongeta ñoguinoi los niños/las niñas están hablando en
karuarendape el comedor
ellos/ellas y yo estamos tomando
jae reta jare che rou roï neche leche
¿kiaretapa oyembongueta ñoguinoi? ¿quiénes están hablando?
Pedro jare Julia oyemongeta ñogu inoi Pedro y Julia están hablando
Julia jare Pedro oyemongeta ñogu inoi Julia y Pedro están hablando en el
yemboerendape colegio
¿kiaretapa omongueta ñoguinoi metei
ñeeriru? ¿quiénes están leyendo el libro?
michia jare oporomboe vae omongueta el niño/la niña y el maestro/la maestra
ñoguinoi están leyendo
michia reta jare oporomboe vae reta los niños/las niñas y los maestros/las
omongueta ñoguinoi maestras están leyendo
che rëta mi casa
nde rëta tu casa
jae jëta su casa
ore rëta nuestra casa (excluyente)
yo como en mi casa (no especifica qué
che akaru che rëtape come)
tú comes en tu casa (no especifica qué
nde rekaru nde rëtape come)
él/ella come en su casa (no especifica
jae okaru jëtape qué come)
nosotros/as comemos en nuestra casa
(excluyente) (no especifica qué
ore rokaru ore rëtape comen)
ru papá
si mamá
kivi hermano (de hermana a hermano)
pikii hermana (de hermano/a a hermana)
jaeko cheru él es mi papá
jaeko chesi ella es mi mamá
jaeko ichi ella es su mamá
jaeko tü él es su papá
jaeko orekivi él es nuestro hermano (excluyente)
jaeko orerike ella es nuestra hermana (excluyente)
jaeko nderike ella es tu hermana
él es tu hermano (de hermana a
jaeko ndekivi hermano)
teko ñonokavia abogado/a
omaemee vae vendedor/a
oporopoano vae doctor/a; médico
jae tü jaeko oporomboe vae su papá es maestro
jae ichi jaeko oporomboe vae su mamá es maestra
tu hermano es abogado (de hermana a
ndekivi jaeko tekoñonokavia hermano)
tu hermana es abogada (de hermana a
nderike jaeko tekoñonokavia hermana)
chesi omaemee vaeko mi mamá es vendedora
cheru omaemee vaeko mi papá es vendedor
nuestra hermana es doctora (de
orerike oporopoano vaeko hermanas a hermana) (excluyente)
nuestro hermano es doctor (de
orekivi oporopoano vaeko hermanas a hermano) (excluyente)
ndeko oporomboe vae tú eres maestro/a
jaeko oyemboe vae él/ella es estudiante
¿kiapa omaemee vae? ¿quién es vendedor/a?
jaeko omaemee vae él/ella es vendedor/a
nosotros/as somos estudiantes
oreko royemboe vae (excluyente)
¿kiaretapa jae tekoñokavia? ¿quiénes son abogados/as?
jae retako oporomboe vae ellos/ellas son maestros/as
pe retako oporopoano vae ustedes son doctores/doctoras
jae retako oyemboe vae ellos/ellas son estudiantes
peko tekoñonokavia ustedes son abogados/as
che ñeeriru mi libro
nde ñeeriru tu libro
jae ñeeriru su libro
yande ñeeriru nuestro libro (incluyente)
che amongeta che ñeeriru yo leo mi libro
nde remongeta nde ñeeriru tú lees tu libro
jae omongeta ñeeriru él/ella lee su libro
nosotros/as leemos nuestro libro
ore romongeta ore ñeeriru reta (excluyente)
cheru jou oï guiyape mi papá está comiendo pan
chesi jou oï guiyape mi mamá está comiendo pan
chesi jou oï i mi mamá está tomando agua
cheru jou oï i mi papá está tomando agua
mi hermano está leyendo un libro (de
chekivi omongeta oï metei ñeeriru hermana a hermano)
mi hermana está leyendo un libro (de
cherike omongeta oï metei ñeeriru hermana a hermana)
mi hermana está comiendo manzana
cherike jou oï mazäna (de hermana a hermana)
mi hermano está comiendo manzana
chekivi jou oï mazäna (de hermana a hermano)
cheru omongeta oï metei ñeeriru mi papá está leyendo un libro en el
karuarendape comedor
chesi omongeta oï metei ñeeriru mi mamá está leyendo un libro en el
karuarendape comedor
nuestro hermano está jugando en la
cancha (de hermanas a hermano)
orekivi oyuvanga oï yuvangarendape (excluyente)
nuestra hermana está jugando en la
cancha (de hermanas a hermana)
orerike oyuvanga oï yuvangarendape (excluyente)
mi hermana está escribiendo (de
cherike ombaekuatia oï hermana a hermana)
mi hermano está escribiendo (de
chekivi ombaekuatia oï hermana a hermano)
el abogado/la abogada está
tekoñonokavia ombaekuatia oï escribiendo
omaemee vae omee guiyape el vendedor/la vendedora vende pan
oporopoano vae omongeta oï metei el doctor/la doctora está leyendo un
ñeeriru libro
jae tü jaeko oporopoano vae su papá es doctor
jae ichi jaeko oporopoano vae su mamá es doctora
chesi jaeko oporomboe vae mi mamá es maestra
cheru jaeko oporomboe vae mi papá es maestro
nuestra hermana es vendedora de
libros (de hermanas a hermana)
orerike jaeko omee ñeeriru vae (excluyente)
nuestro hermano es vendedor de
libros (de hermanas a hermano)
orekivi jaeko omee ñeeriru vae (excluyente)
¿kiapa tekoñonokavia? ¿quién es abogado/a?
¿quiénes son
¿kiaretapa omaemee vae? vendedores/vendedoras?
mi hermano es abogado (de hermana
chekivi jaeko tekoñonokavia a hermano)
mi hermana es abogada (de hermana
cherike jaeko tekoñonokavia a hermana)
¿kiapa oporopoano vae? ¿quién es doctor/a?
nosotros/as somos vendedores/as
oreko romaemee vae (excluyente)
¿nderu jaepa oporomboe vae? ¿tu papá es maestro?
¿ndesi jaepa oporomboe vae? ¿tu mamá es maestra?
mbaeti; cheru jaeko tekoñonokavia no; mi papá es abogado
mbaeti; chesi jaeko tekoñonokavia no; mi mamá es abogada
mbaeti; cheru jaeko oporopoano vae no; mi papá es doctor
mbaeti; chesi jaeko oporopoano vae no; mi mamá es doctora
¿jae ikivi jaepa tekoñonokavia? ¿su hermano es abogado?
¿jae tike jaepa tekoñonokavia? ¿su hermana es abogada?
joö, jae ikivi jaeko tekoñonokavia sí, su hermano es abogado
joö, jae tike jaeko tekoñonokavia sí, su hermana es abogada
¿jae ichi jaepa omaemee vae? ¿su mamá es vendedora?
¿jae tü jaepa omaemee vae? ¿su papá es vendedor?
joö, jae ichi jaeko omaemee vae sí, su mamá es vendedora
joö, jae tü jaeko omaemee vae sí, su papá es vendedor
¿ndekivi jaepa oporomboe vae? ¿tu hermano es maestro?
joö, chesi jaeko oporomboe vae sí, mi mamá es maestra
joö, cheru jaeko oporomboe vae sí, mi papá es maestro
chesi omaemee mi mamá vende
cheru omaemee mi papá vende
mbaemeeärenda mercado
cheru omaemee mbaemeeärendape mi papá vende en el mercado
chesi omaemee mbaemeeärendape mi mamá vende en el mercado
cheru omee ñeeriru reta
mbaemeeärendape mi papá vende libros en el mercado
chesi omee guiyape mbaemeeärendape mi mamá vende pan en el mercado
¿mbaepa omee ndesi
mbaemeeärendape? ¿qué vende tu mamá en el mercado?
¿mbaepa omee nderu
mbaemeeärendape? ¿qué vende tu papá en el mercado?
¿mbaepa oyapo nderu? ¿qué hace su papá?
¿mbaepa oyapo ndesi? ¿qué hace tu mamá?
jae tü oyapo guiyape su papá hace pan
jae ichi oyapo guiyape su mamá hace pan
¿jae tü omeepa guiyape? ¿su papá vende pan?
¿jae ichi omeepa guiyape? ¿su mamá vende pan?
mbaeti, jae tü omeeko ñeeriru reta no; su papá vende libros
mbaeti, jae ichi omeeko ñeeriru reta no; su mamá vende libros
¿jae ichi omeepa ñeeriru reta? ¿su mamá vende libros?
¿jae tü omeepa ñeeriru reta? ¿su papá vende libros?
joö, jae ichi omeeko guiyape sí, su mamá vende pan
joö, jae tü omeeko ñeeriru reta sí, su papá vende libros
¿kiapepa oparaviki nderu? ¿dónde trabaja tu papá?
¿kiapepa oparaviki ndesi? ¿dónde trabaja tu mamá?
cheru oparaviki YPFBpe mi papá trabaja en YPFB
chesi oparaviki YPFBpe mi mamá trabaja en YPFB
¿kiapepa oparaviki jae reta? ¿dónde trabajan ellos/ellas?
jae reta oparavikiko minape ellos/ellas trabajan en la mina
nosotros/as trabajamos en el hospital
ore roparaviki ñepoanöarendape (excluyente)
¿jae oparaviki ñepoanöarendape? ¿él/ella trabaja en el hospital?
mbaeti; jae oparavikiko yemboerendape no; él/ella trabaja en el colegio
¿pe peparaviki minape? ¿ustedes trabajan en la mina?
no; nosotros/as trabajamos en ENTEL
mbaeti, ore roparaviki ENTELpe (excluyente)
peko peyemboe vae ustedes son estudiantes
jae reta omaemee vaeko ellos/ellas son vendedores/as
¿ndesi oporopoano vaepa? ¿tu mamá es doctora?
¿nderu oporopoano vaepa? ¿tu papá es doctor?
mbaeti; chesiko oporomboe vae no; mi mamá es maestra
mbaeti; cheruko oporomboe vae no; mi papá es maestro
mbaeti; jaeko oporopoano vae no; él/ella es doctor/a
¿nderike oporomboe vaepa? ¿su hermana es maestra?
¿ndekivi oporomboe vaepa? ¿su hermano es maestro?
joö, jaeko oporomboe vae sí, él/ella es maestro/a
¿ndesi omaemee vaepa? ¿tu mamá es vendedora?
¿nderu omaemee vaepa? ¿tu papá es vendedor?
cheru omeeko ñeeriru reta mi papá vende libros
chesi omeeko ñeeriru reta mi mamá vende libros
ndekivi omee guiyape mbaemeeärendape tu hermano vende pan en el mercado
nderike omee ñeeriru reta tu hermana vende libros en el
mbaemeeärendape mercado
mi hermana vende en el mercado (de
cherike omee mbaemeeärendape hermana a hermana)
mi hermano vende en el mercado (de
chekivi omee mbaemeeärendape hermana a hermano)
cherike omee ñeeriru reta mi hermana vende libros en el
mbaemeeärendape mercado (de hermana a hermana)
chekivi omee ñeeriru reta mi hermano vende libros en el
mbaemeeärendape mercado (de hermana a hermano)
¿mbaepa omee nderike ¿qué vende tu hermana en el
mbaemeeärendape? mercado?
¿mbaepa omee ndekivi ¿qué vende tu hermano en el
mbaemeeärendape? mercado?
jae omee guiyape mbaemeeärendape él/ella vende pan en el mercado
¿mbaepa oyapo chesi? ¿qué hace mi mamá?
¿mbaepa oyapo cheru? ¿qué hace mi papá?
jae omee guiyape él/ella vende pan
jae omee ñeeriru reta él/ella vende libros
¿nderu omeepa ñeeriru reta? ¿tu papá vende libros?
¿ndesi omeepa ñeeriru reta? ¿tu mamá vende libros?
mbaeti; jae omee tiru reta no; él/ella vende ropa
¿jae tü omeepa tiru reta? ¿su papá vende ropa?
no; su mamá vende plátano y
mbaeti; jae ichi omee pakova jare mazäna manzana
mbaeti; jae tü omee tiru reta no; su papá vende ropa
¿dónde trabaja tu hermano? (de
¿kiapepa oparaviki ndekivi? hermana a hermano)
chesi oparavikiko metei yemboerendape mi mamá trabaja en un colegio
mi hermano trabaja en ENTEL (de
chekivi oparaviki ENTELpe hermana a hermano)
¿kiapepa oparaviki jae? ¿dónde trabaja él/ella?
jae oparaviki metei karuarendape él/ella trabaja en un comedor
jae oparaviki metei yemboerendape él/ella trabaja en un colegio
¿kiapepa oparaviki jokuae kuimbae reta? ¿dónde trabajan esos varones?
¿kiapepa oparaviki jokuae kuña reta? ¿dónde trabajan esas mujeres?
jokuae kuimbae reta oparaviki Policiape esos varones trabajan en la Policía
jokuae kuña reta oparaviki metei esas mujeres trabajan en un
karuarenda guasupe restaurante
nosotros/as trabajamos en un
ore roparaviki metei karuarenda guasupe restaurante (excluyente)
¿jae reta oparavikipa Alcaldiape? ¿ellos/ellas trabajan en la Alcaldía?
mbaeti; jae reta oparavikiko minape no; ellos/ellas trabajan en la mina
¿jae reta oparaviki Aduanape? ¿ellos/ellas trabajan en la Aduana?
joö, jae reta oparaviki Aduanape sí, ellos/ellas trabajan en la Aduana
metei uno
mokoi dos
mboapi tres
irundi cuatro
pandepo cinco
ova seis
yo tengo una hermana (de hermano a
che oime anoi metei chereindi hermana)
yo tengo un hermano (de hermana a
che oime anoi metei chekivi hermano)
tú tienes dos hermanas (de hermana a
nde oime renoi mokoi nderike reta hermana)
tú tienes dos hermanos (de hermano a
nde oime renoi mokoi nderikei reta hermano)
él tiene tres hermanos (de hermano a
jae oime guinoi mboapi tikei reta hermana)
él tiene tres hermanas (de hermano a
jae oime guinoi mboapi jeindi reta hermana)
nosotros tenemos cuatro hermanos
(excluyente) (de hermanos a
ore oime roguinoi irundi orerikei hermano)

nosotras tenemos dos hermanas


ore oime roguinoi mokoi orereindi (excluyente) (de hermanos a hermana)
cheru oime guinoi mokoi jeindi reta mi papá tiene dos hermanas
chesi oime guinoi mokoi ikivi reta mi mamá tiene dos hermanos
chesi oime guinoi mboapi ipikii reta mi mamá tiene tres hermanas
cheru oime guinoi irundi tivi reta mi papá tiene cuatro hermanos
la niña tiene un hermano (de hermana
michia oime guinoi metei ikivi a hermano)
el niño tiene una hermana (de
michia oime guinoi metei jeindi hermano a hermana)
el niño tiene tres hermanos (de
michia oime guinoi mboapi tikei hermano a hermana)
la niña tiene dos hermanas (de
michia oime guinoi mboapi ikivi hermana a hermano)
chiu siete
juri ocho
chau nueve
pañandepo diez
arasa año/edad
michia guinoi ova arasa el niño/la niña tiene seis años
michia guinoi juri arasa el niño/la niña tiene ocho años
michia guinoi chiu arasa el niño/la niña tiene siete años
michia guinoi pañandepo arasa el niño/la niña tiene diez años
jae guinoi chau arasa él/ella tiene nueve años
nde renoi pañandepo arasa tú tienes diez años
nosotros/as tenemos ocho años
ore roguinoi juri arasa (excluyente)
¿mbovi? ¿cuánto?
¿cuántos hermanos tienes? (de
¿mbovipa nderikei reta? hermano a hermano)
¿cuántas hermanas tienes? (de
¿mbovipa ndereindi reta? hermano a hermana)
¿cuántos años tiene su hermano? (de
¿mbovi arasapa guinoi jaeikivi? hermana a hermano)
¿cuántos años tiene su hermana? (de
¿mbovi arasapa guinoi jaetike? hermano a hermana)
¿mbovi arasapa renoi? ¿cuántos años tienes?
¿mbovi arasapa guinoi jae? ¿cuántos años tiene él/ella?
pañandepo metei once
pañandepo mokoi doce
pañandepo mboapi trece
pañandepo irundi catorce
pañandepo pandepo quince
pañandepo ova dieciséis
¿cuántos años tiene tu hermano? (de
¿mbovi arasapa guinoi ndekivi? hermana a hermano)
¿cuántos años tiene tu hermana? (de
¿mbovi arasapa guinoi nderike? hermana a hermana)
mi hermano tiene 15 años (de
chekivi guinoi pañandepo pandepo arasa hermana a hermano)
mi hermana tiene 15 años (de
cherike guinoi pañandepo pandepo arasa hermana a hermana)
pañandepo chiu diecisiete
pañandepo juri dieciocho
pañandepo chau diecinueve
mokoipa veinte
su hermano tiene 18 años (de
jae ikivi guinoi pañandepo juri arasa hermana a hermano)
su hermana tiene 18 años (de
jae tike guinoi pañandepo juri arasa hermano a hermana)
jae guinoi mokoipa arasa él/ella tiene 20 años
mboapipa treinta
irundipa cuarenta
pandepopa cincuenta
pañandepopa cien
¿mbovi arasapa guinoi nderu? ¿cuántos años tiene tu papá?
¿mbovi arasapa guinoi ndeyari? ¿cuántos años tiene tu abuela?
cheru guinoi irundipa arasa mi papá tiene 40 años
chesi guinoi irundipa mokoi arasa mi mamá tiene 42 años
¿mbovi arasapa guinoi jaeichi? ¿cuántos años tiene su mamá?
¿mbovi arasapa guinoi jaetü? ¿cuántos años tiene su papá?
jae ichi guinoi mboapipa arasa su mamá tiene 30 años
jae tü guinoi mboapipa mokoi arasa su papá tiene 32 años
che anoi pañandepo ova arasa yo tengo 16 años
¿cuántos años tiene el maestro/la
¿mbovi arasapa guinoi oporomboe vae? maestra?
jae guinoi mboapipa arasa él/ella tiene 30 años
jae guinoi mboapipa mokoi arasa él/ella tiene 32 años
¿renoipa pandepopa arasa? ¿tienes 50 años?
¿renoipa pandepopa mboapi arasa? ¿tienes 53 años?
joö, che anoi pandepopa arasa sí, yo tengo 50 años
mbaeti; che anoi irundipa chiu arasa no; yo tengo 47 años
¿nderu guinoi irundipa arasa? ¿tu papá tiene 40 años?
¿ndesi guinoi irundipa juri arasa? ¿tu mamá tiene 48 años?
mbaeti; cheru guinoi irundipa pandepo
arasa no; mi papá tiene 45 años
mbaeti; chesi guinoi pandepopa mokoi
arasa no; mi mamá tiene 52 años
metei ñeeriru un libro
mokoi guiyape reta dos panes
mboapi tëta reta tres casas
irundi oyemboe vae reta cuatro estudiantes
pandepo michia reta cinco niños/niñas
ayapaso chepöäkä/ chepo eliminar lo
que está en blanco[Hecho] seis plátanos
nde remongeta metei ñeeriru tú lees un libro
che agua mokoi guiyape reta yo compro dos panes
jae ogua mboapi mazäna reta él/ella compra tres manzanas
nosotros/as somos cuatro amigos/as
oreko irundi roviakatu reta (excluyente)
che agua pandepo pakova reta yo compro cinco plátanos
Roberto guinoi pandepo ikivi reta Roberto tiene cinco hermanos
Maria guinoi mboapi ikivi reta María tiene tres hermanos
chiu arasa siete años
chau ñeeriru reta nueve libros
pañandepo oyemboe vae reta diez estudiantes
nde renoi juri arasa tú tienes ocho años
jae reta guinoi pañandepo arasa ellos/ellas tienen diez años
Pedro guinoi mboapi jeindi reta Pedro tiene tres hermanas
¿mbovi arasapa guinoi michia? ¿cuántos años tiene el niño/la niña?
pañandepo metei oyuvanga vae reta once jugadores
¿nderike guinoi pañandepo mboapi
arasa? ¿tu hermana tiene 13 años?
¿ndekivi guinoi pañandepo mboapi arasa? ¿tu hermano tiene 13 años?
joö, jae guinoi pañandepo mboapi arasa sí, él/ella tiene 13 años
mbaeti; jae guinoi pañandepo irundi arasa no; él/ella tiene 14 años
mbaeti; nderike guinoi pañandepo
pandepo arasa no; tu hermana tiene 15 años
mbaeti; ndekivi guinoi pañandepo
pandepo arasa no; tu hermano tiene 15 años
mi hermana tiene 13 años (de
cherike guinoi pañandepo mboapi arasa hermana a hermana)
mi hermana tiene 12 años (de
cherike guinoi pañandepo mokoi arasa hermana a hermana)
mi hermano tiene 12 años (de
chekivi guinoi pañandepo mokoi arasa hermana a hermano)
michia guinoi pañandepo metei arasa el niño/la niña tiene 11 años
michia guinoi chau arasa el niño/la niña tiene nueve años
Roberto guinoi pañandepo pandepo arasa Roberto tiene 15 años
Maria guinoi pañandepo pandepo arasa María tiene 15 años
mi hermano tiene 16 años (de
chekivi guinoi pañandepo ova arasa hermana a hermano)
mi hermana tiene 16 años (de
cherike guinoi pañandepo ova arasa hermana a hermana)
jae guinoi pañandepo arasa él/ella tiene diez años
mi hermana tiene 19 años (de
cherike guinoi pañandepo chau arasa hermana a hermana)
mi hermano tiene 18 años (de
chekivi guinoi pañandepo juri arasa hermana a hermano)
mi hermana tiene 17 años (de
cherike guinoi pañandepo chiu arasa hermana a hermana)
mi hermana tiene 18 años (de
cherike guinoi pañandepo juri arasa hermana a hermana)
ovapa sesenta
chiupa setenta
juripa ochenta
chaupa noventa
¿mbovi arasapa guinoi nderamii? ¿cuántos años tiene tu abuelo?
cheramii guinoi chiupa arasa mi abuelo tiene 70 años
cheramii guinoi juripa arasa mi abuelo tiene 80 años
¿mbovi arasapa guinoi ndesi? ¿cuántos años tiene tu mamá?
chesi guinoi ovapa arasa mi mamá tiene 60 años
¿nderu guinoi juripa arasa? ¿tu papá tiene 80 años?
joö, jae guinoi juripa arasa sí, él/ella tiene 80 años
mbaeti; jae guinoi chiupa arasa no; él/ella tiene 70 años
mbaeti; jae guinoi chiupa pandepo arasa no; él/ella tiene 75 años
nde regua ova mazäna tú compras seis manzanas
juri oyemboe vae reta ocho estudiantes
che anoi chiu arasa yo tengo siete años
Julia oime guinoi mokoi ipikii reta Julia tiene dos hermanas
pañandepo mokoi ñeeriru reta doce libros
mi hermano tiene 13 años (de
chekivi guinoi pañandepo mboapi arasa hermana a hermano)
oporomboe vae guinoi irundipa ova arasa el maestro/la maestra tiene 46 años
oporomboe vae guinoi irundipa chiu arasa el maestro/la maestra tiene 47 años
oporomboe vae guinoi mboapipa pandepo
arasa el maestro/la maestra tiene 35 años
oporomboe vae guinoi pandepopa ova
arasa el maestro/la maestra tiene 56 años
¿kiapepa/ketipa? ¿dónde? (para personas)
¿kiapeguapa/ketiguapa? ¿de dónde?
¿kiapeguapa oporomboe vae? ¿de dónde es el maestro/la maestra?
oporomboe vae Rodeo peguako el maestro/la maestra es de Rodeo
oporomboe vae Eiti peguako el maestro/la maestra es de Eiti
¿de dónde es nuestro/a maestro/a?
¿kiapeguapa yande mboevae? (incluyente)
nuestro/a maestro/a es de Santa Cruz
yande mboevae Santa Cruz peguako (incluyente)
nuestro/a maestro/a es de Sinaí
yande mboevae Sinai peguako (incluyente)
oporomboe vae reta juvicha director/a
oporombae vae reta juvicha Kapirenda el director/la directora es de
peguako Kapirenda
oporomboe vae juvicha Cruce peguako el director/la directora es de Cruce
kuimbae Guasuanti peguako el varón es de Guasuanti
jaeko Ivamirapinta pegua él/ella es de Ivamirapinta
jaeko Kaipependi pegua él/ella es de Kaipependi
¿kiapeguapa nderu? ¿de dónde es tu papá?
¿kiapeguapa ndesi? ¿de dónde es tu mamá?
cheru Paja Colorada peguako mi papá es de Paja Colorada
chesi Ivicuati peguako mi mamá es de Ivikuati
¿javoi ndesi? ¿y tu mamá?
cheru Mandiyuti peguako mi papá es de Mandiyuti
¿jaeko Salinas peguapa? ¿él/ella es de Salinas?
¿jaeko Itakuatia peguapa? ¿él/ella es de Itakuatia?
joö, jaeko Salinas pegua sí, él/ella es de Salinas
joö, jaeko Itakuatia pegua sí, él/ella es de Itakuatia
¿ndesi Alto Parapeti peguapa? ¿tu mamá es de Alto Parapeti?
¿nderu Itanambikua peguapa? ¿tu papá es de Itanambikua?
chesi Alto Parapeti peguaäko mi mamá no es de Alto Parapeti
cheru Itanambikua peguaäko mi papá no es de Itanambikua
cheko Rodeo pegua yo soy de Rodeo
¿nde Imbochi peguapa? ¿tú eres de Imbochi?
joö, cheko Imbochi pegua sí, yo soy de Imbochi
¿nde Charagua peguapa? ¿tú eres de Charagua?
che Ivo peguaäko yo no soy de Ivo
cheko Boyuibe pegua yo soy de Boyuibe
jaeko Tatarenda pegua él/ella es de Tatarenda
jaeko Abapo pegua él/ella es de Abapo
ndeko Cabezas pegua tú eres de Cabezas
cheko Ipita pegua, ¿javoi nde? yo soy de Ipita, ¿y tú?
joö, cheko Gutierrez pegua, ¿javoi nde? sí, yo soy de Gutiérrez, ¿y tú?
che Caraparicito peguaäko, javoi nde? yo no soy de Caraparicito, ¿y tú?
nosotros/as somos de Cuevo
oreko Cuevo pegua (excluyente)
nosotros/as somos de Carandayti
oreko Carandayti pegua (excluyente)
nosotros/as somos de Camiri
oreko Camiri pegua (excluyente)
nosotros/as somos de Isozo
oreko Isozo pegua (excluyente)
jae retako Lagunillas pegua ellos/ellas son de Lagunillas
jae retako Gutierrez pegua ellos/ellas son de Gutiérrez
kuimbae jare kuña Santa Cruz pegua
retako el varón y la mujer son de Santa Cruz
¿jae reta Eiti peguapa? ¿ellos/ellas son de Eiti?
¿jae reta Sinaí peguapa? ¿ellos/ellas son de Sinaí?
joö, jae retako Sinaí pegua sí, ellos/ellas son de Sinaí
¿jae reta Kapirenda peguapa? ¿ellos/ellas son de Kapirenda?
¿jae reta Cruce peguapa? ¿ellos/ellas son de Cruce?
jae reta Kapirenda peguaäko ellos/ellas no son de Kapirenda
jae reta Cruce peguaäko ellos/ellas no son de Cruce
peko Ipatimiri pegua ustedes son de Ipatimiri
nosotros/as somos de Guasuanti
oreko Guasuanti pegua (excluyente)
nosotros/as somos de Ivamirapinta
oreko Ivamirapinta pegua (excluyente)
peko Kaipependi pegua ustedes son de Kaipependi
¿kiapeguapa jae? ¿de dónde es él/ella?
¿kiapeguapa michia? ¿de dónde es el niño/la niña?
¿de dónde es el vendedor/la
¿kiapeguapa omaemee vae? vendedora?
el vendedor/la vendedora es de Paja
omaemee vae Paja Colorada peguako Colorada
el vendedor/la vendedora es de
omaemee vae Ivikuati peguako Ivikuati
¿kiapeguapa oporopoano vae? ¿de dónde es la doctora/el doctor?
oporopoano vae Mandiyuti peguako el doctor/la doctora es de Mandiyuti
oporopoano vae Salinas peguako el doctor/la doctora es de Salinas
kuimbae Itakuatia peguako el varón es de Itakuatia
kuña Alto Parapeti peguako la mujer es de Alto Parapetí
michia Itanambikua peguako el niño/la niña es de Itanambikua
michia Rodeo peguako el niño/la niña es de Rodeo
¿kiapeguapa jae reta? ¿de dónde son ellos/ellas?
jae retako Imbochi pegua ellos/ellas son de Imbochi
jae retako Charagua pegua ellas/ellos son de Charagua
cheko Ivo pegua yo soy de Ivo
¿nderu Boyuibe peguapa? ¿tu papá es de Boyuibe?
¿ndesi Tatarenda peguapa? ¿tu mamá es de Tatarenda?
mbaeti; jaeko Abapo pegua no; él/ella es de Abapo
mbaeti; jaeko Cabezas pegua no; él/ella es de Cabezas
¿oporomboe vae Ipita peguapa? ¿el maestro/la maestra es de Ipita?
¿el maestro/la maestra es de
¿oporomboe vae Gutiérrez peguapa? Gutiérrez?
mbaeti; oporomboe vae Caraparicito no; el maestro/la maestra es de
peguako Caraparicito
mbaeti; oporomboe vae Cuevo peguako no; el maestro/la maestra es de Cuevo
¿kiapeguapa ndemboe vae? ¿de dónde es tu maestro/maestra?
chesi Carandayti peguako mi mamá es de Carandayti
¿ndesi Camiri peguapa? ¿tu mamá es de Camiri?
cheru Isozo peguako mi papá es de Isozo
¿nderu Lagunillas peguapa? ¿tu papá es de Lagunillas?
mbaeti; cheru Gutiérrez peguako no; mi papá es de Gutiérrez
joö, cheru Lagunillas peguako sí, mi papá es de Lagunillas
mbaeti; chesi Santa Cruz peguako no; mi mamá es de Santa Cruz
joö, chesi Camiri peguako sí, mi mamá es de Camiri
che Eiti peguäako yo no soy de Eiti
cheko Sinaí pegua yo soy de Sinaí
ndeko Kapirenda pegua tú eres de Kapirenda
jaeko Cruce pegua él/ella es de Cruce
jaeko Ipatimiri pegua él/ella es de Ipatimiri
¿javoi jae? ¿y él/ella?
¿javoi oporomboe vae? ¿y el maestro/la maestra?
oporomboe vae Guasuanti peguako el maestro/la maestra es de Guasuanti
el maestro/la maestra es de
oporomboe vae Ivamirapinta peguako Ivamirapinta
nosotros/as somos de Kaipependi
oreko Kaipependi pegua (excluyente)
nosotros/as somos de Paja Colorada
oreko Paja Colorada pegua (excluyente)
jae retako Ivikuati pegua ellos/ellas son de Ivikuati
jae retako Mandiyuti pegua ellos/ellas son de Mandiyuti
cheru jare chesi Salinas peguako mi papá y mi mamá son de Salinas
¿los maestros/las maestras son de
¿oporomboe vae reta Itakuatia peguako? Itakuatia?
¿oporomboe vae reta Alto Parapeti ¿los maestros/las maestras son de
peguako? Alto Parapeti?
joö, jae retako Alto Parapeti pegua sí, ellos/ellas son de Alto Parapeti
joö, jae retako Itakuatia pegua sí, ellas/ellos son de Itakuatia
mbaeti; jae retako Itanambikua pegua no; ellas/ellos son de Itanambikua
mbaeti; jae retako Rodeo pegua no; ellos/ellas son de Rodeo
jae reta Imbochi peguaäko ellos/ellas no son de Imbochi
jae reta Charagua peguaäko ellos/ellas no son de Charagua
nde Ivo peguaäko tú no eres de Ivo
pe Boyuibe peguaäko ustedes no son de Boyuibe
nosotros/as no somos de Abapo
ore Abapo peguaäko (excluyente)
oporombe vae oiko Cabezaspe el maestro/la maestra vive en Cabezas
oporomboe vae oiko Ipitape el maestro/la maestra vive en Ipita
mi hermano vive en Gutiérrez (de
chekivi oiko Gutierrezpe hermana a hermano)
mi hermana vive en Caraparicito (de
cherike oiko Caraparicitope hermana a hermano)
chesi oiko Carandaytipe mi mamá vive en Carandayti
cheru oiko Camiripe mi papá vive en Camiri
¿kiapepa reiko nde? ¿dónde vives tú?
che aiko Isozope, ¿javoi nde? yo vivo en Isozo, ¿y tú?
¿kiapepa oiko oporomboe vae? ¿dónde vive el maestro/la maestra?
kuimbae oiko Lagunillaspe el varón vive en Lagunillas
kuña oiko Gutierrezpe la mujer vive en Gutiérrez
nde reiko Santa Cruzpe tú vives en Santa Cruz
che aiko Eitipe yo vivo en Eiti
che mbaeti aiko Sinaipe yo no vivo en Sinaí
nde mbaeti reiko Kapirendape tú no vives en Kapirenda
ramii abuelo
yari abuela
nderamii oiko Crucepe su abuelo vive en Cruce
ndeyari oiko Ipatimiripe su abuela vive en Ipatimiri
kunumi joven
kuñatai señorita
¿kiapepa oiko nderamii? ¿dónde vive tu abuelo?
cheramii oiko Guasuantipe mi abuelo vive en Guasuanti
cheyari oiko Ivamirapintape mi abuela vive en Ivamirapinta
¿kiapepa oiko kunumi? ¿dónde vive el joven?
¿kiapepa oiko kuñatai? ¿dónde vive la señorita?
kunumi oiko Kaipependipe el joven vive en Kaipependi
kuñatai oiko Paja Coloradape la señorita vive en Paja Colorada
cheyari oiko Ivikuatipe, ¿javoi ndeyari? mi abuela vive en Ivikuati, ¿y de ti?
cheramii oiko Mandiyutipe, ¿javoi
nderamii? mi abuelo vive en Mandiyuti, ¿y de ti?
chesi oiko Salinaspe, ¿javoi ndesi? mi mamá vive en Salinas, ¿y de ti?
cheru oiko Itakuatiape, ¿javoi nderu? mi papá vive en Itakuatia, ¿y de ti?
¿nderike oikopa Alto Parapetipe? ¿tu hermana vive en Alto Parapeti?
¿ndekivi oikopa Itanambikuape? ¿tu hermano vive en Itanambikua?
joö, cherike oiko Alto Parapetipe sí, mi hermana vive en Alto Parapeti
joö, chekivi oiko Itanambikuape sí, mi hermano vive en Itanambikua
¿jae iyari oikopa Rodeope? ¿su abuela vive en Rodeo?
¿jae tamii oikopa Imbochipe? ¿su abuelo vive en Imbochi?
joö, jae iyari oiko Rodeope sí, su abuela vive en Rodeo
mbaeti; jae tamii oiko Charaguape no; su abuelo vive en Charagua
mbaeti; cherike oiko Ivope no; mi hermana vive en Ivo
mbaeti; chekivi oiko Boyuibepe no; mi hermano vive en Boyuibe
mbaeti; jae iyari oiko Tatarendape no; su abuela vive en Tatarenda
mbaeti; jae tamii oiko Abapope no; su abuelo vive en Abapo
nosotros/as vivimos en Cabezas
ore roiko Cabezaspe (excluyente)
jae reta yoguireko Ipitape ellos/ellas viven en Ipita
jae reta yoguireko Gutierrezpe ellos/ellas viven en Gutiérrez
kuimbae jare kuña yoguireko Santa
Cruzpe el varón y la mujer viven en Santa Cruz
kuña jare kuimbae yoguireko Eitipe la mujer y el varón viven en Eiti
nosotros/as vivimos en Sinaí
yande yaiko Sinaipe (incluyente) (excluyente)
¿pe peikopa Kapirendape? ¿ustedes viven en Kapirenda?
¿pe peikopa Crucepe? ¿ustedes viven en Cruce?
sí, nosotros/as vivimos en Kapirenda
joö, ore roiko Kapirendape (excluyente)
no; nosotros/as vivimos en Cruce
mbaeti; ore roiko Crucepe (excluyente)
¿jae reta yoguireko Ipatimiripe? ¿ellos/ellas viven en Ipatimiri?
jae reta yoguireko Guasuantipe? ¿ellos/ellas viven en Guasuanti?
joö, jae reta yoguireko Ipatimiripe sí, ellos/ellas viven en Ipatimiri
joö, jae reta yoguireko Guasuantipe sí, ellos/ellas viven en Guasuanti
no; nosotros/as vivimos en
mbaeti; ore roiko Ivamirapintape Ivamirapinta (excluyente)
no; nosotros/as vivimos en Kaipependi
mbaeti; ore roiko Kaipependipe (excluyente)
mbaeti; jae reta yoguireko Paja
Coloradape no; ellos/ellas viven en Paja Colorada
mbaeti; jae reta yoguireko Ivikuatipe no;maestro/maestra
mi ellos/ellas viven en Ivikuati
vive en
chemboea oiko Mandiyutipe Mandiyuti
ndemboea oiko Salinaspe tu maestro/maestra vive en Salinas
imboea oiko Itakuatiape su maestra/maestro vive en Itakuatia
chesi mbaeti oiko Alto Parapetipe mi mamá no vive en Alto Parapeti
¿kiapepa oiko ndekivi? ¿dónde vive tu hermano?
mi hermano vive en Itanambikua (de
chekivi oiko Itanambikuape hermana a hermano)
¿kiapepa oiko nderike? ¿dónde vive tu hermana?
jae oiko Rodeope él/ella vive en Rodeo
¿jae oikopa Imbochipe? ¿él/ella vive en Imbochi?
¿jae oikopa Charaguape? ¿él/ella vive en Charagua?
¿nde reikopa Ivope? ¿tú vives en Ivo?
mbaeti; jae oiko Boyuibepe no; él/ella vive en Boyuibe
joö, jae oiko Charaguape sí, él/ella vive en Charagua
mbaeti; jae oiko Ivope no; él/ella vive en Ivo
mbaeti; jae oiko Tatarendape no; él/ella vive en Tatarenda
¿jaepa ndeyari? ¿ella es tu abuela?
¿jaepa nderamii? ¿él es tu abuelo?
joö, jaeko cheyari sí, ella es mi abuela
joö, jaeko cheramii sí, él es mi abuelo
¿kiapa jae? ¿quién es él/ella?
jaeko cheramii él es mi abuelo
jaeko cheyari ella es mi abuela
¿kiapeguapa kuñatai? ¿de dónde es la señorita?
¿kiapeguapa kunumi? ¿de dónde es el joven?
kuñatai Abapo peguako la señorita es de Abapo
kunumi Cabezas peguako el joven es de Cabezas
cheramii oiko Ipitape mi abuelo vive en Ipita
cheramii oiko Gutierrezpe mi abuelo vive en Gutiérrez
¿javoi nderamii? ¿y tu abuelo?
¿javoi ndeyari? ¿y tu abuela?
cheyari oiko Caraparicitope mi abuela vive en Caraparicito
kuañatai oiko Cuevope la señorita vive en Cuevo
kuñatai oiko Carandaytipe la señorita vive en Carandayti
kunumi oiko Camiripe el joven vive en Camiri
jae iyari oiko Lagunillaspe su abuela vive en Lagunillas
jae tamii oiko Gutierrezpe su abuelo vive en Gutiérrez
¿ndekivi oikopa Santa Cruzpe? ¿tu hermano vive en Santa Cruz?
¿nderike oikopa Eitipe? ¿tu hermana vive en Eiti?
mbaeti; cherike oiko Sinaipe no; mi hermana vive en Sinaí
mbaeti; chekivi oiko Kapirendape no; mi hermano vive en Kapirenda
¿nderivi oikopa Crucepe? ¿tu hermano vive en Cruce?
¿nderike oikopa Ipatimiripe? ¿tu hermana vive en Ipatimiri?
no; mi hermano vive en Guasuanti (de
mbaeti; chekivi oiko Guasuantipe hermana a hermano)
no; mi hermana vive en Ivamirapinta
mbaeti; chereindi oiko Ivamirapintape(de hermano a hermana)
¿el doctor/la doctora vive en
¿oporopoano vae oikopa Kaipependipe? Kaipependi?
¿oporopoano vae oikopa Paja ¿el doctor/la doctora vive en Paja
Coloradape? Colorada?
joö, jae oiko Kaipependipe sí, él/ella vive en Kaipependi
joö, jae oiko Paja Coloradape sí, él/ella vive en Paja Colorada
nosotros/as no vivimos en Ivikuati
ore mbaeti roiko Ivikuatipe (excluyente)
nosotros/as no vivimos en Mandiyuti
ore mbaeti roiko Mandiyutipe (excluyente)
jae reta mbaeti yoguireko Salinaspe ellos/ellas no viven en Salinas
jae reta mbaeti yoguireko Itakuatiape ellos/ellas no viven en Itakuatia
kuimbae mbaeti oiko Alto Parapetipe el varón no vive en Alto Parapeti
kuña mbaeti oiko Itanambikuape la mujer no vive en Itanambikua
nosotros/as no vivimos en Rodeo
ore mbaeti roiko Rodeope (excluyente)
nosotros/as no vivimos en Imbochi
ore mbaeti roiko Imbochipe (excluyente)
cheru jare chesi yoguireko Charaguape mi papá y mi mamá viven en Charagua
nderu jare ndesi yoguireko Ivope tu papá y tu mamá viven en Ivo
chekivi reta yoguireko Boyuibepe mis hermanos viven en Boyuibe
cherike reta yoguireko Tatarendape mis hermanas viven en Tatarenda
¿nderu jare ndesi yoguireko Abapope? ¿tu papá y tu mamá viven en Abapo?
joö, jae reta yoguireko Abapope sí, ellos/ellas viven en Abapo
¿nderike reta yoguirekopa Cabezaspe? ¿tus hermanas viven en Cabezas?
mbaeti; jae reta yoguireko Ipitape no; ellas/ellos viven en Ipita
cheyari jeeko Maria el nombre de mi abuela es María
cheramii jeeko Juan el nombre de mi abuelo es Juan
el nombre de mi hermano es Pascual
chekivi jeeko Pascual (de hermana a hermano)
el nombre de mi hermana es Ana (de
cherike jeeko Ana hermana a hermana)
cheru jeeko Carlos Zarate el nombre de mi papá es Carlos Zárate
el nombre de mi mamá es Carmen
chesi jeeko Carmen Yachimba Yachimba
oporomboe vae jeeko Pamela el nombre de la maestra es Pamela
oporomboe vae jeeko Carlos el nombre del maestro es Carlos
michia jeeko Fabricio Apaza el nombre del niño es Fabricio Aquino
michia jeeko Laura Sánchez el nombre de la niña es Laura Sánchez
¿mbaepa jee jae? ¿cuál es su nombre? (de él/ella)
¿mbaepa jee ndeyari? ¿cuál es el nombre de tu abuela?
¿mbaepa jee nderamii? ¿cuál es el nombre de tu abuelo?
¿cuál es el nombre del niño/de la
¿mbaepa jee michia? niña?
che chere Rogelio Andrechi mi nombre es Rogelio Andrechi
che chere Juana Taruire mi nombre es Juana Taruire
chereäko Rolando Chumira mi nombre no es Rolando Chumira
chereäko Natalia Vaca mi nombre no es Natalia Vaca
michia jeeko Julia Abapori el nombre de la niña es Julia Abapori
el nombre del niño es Martín
michia jeeko Martin Tembecho Tembecho
Rebecaäko jee jokuae michia el nombre de la niña no es Rebeca
el nombre del niño no es Martín
Martin Tembechoäko jee jokuae michia Tembecho
cheramii jeeko Carmelo el nombre de mi abuelo es Carmelo
cheyari jeeko Justina el nombre de mi abuela es Justina
¿Rosendopa nde? ¿tú eres Rosendo?
joö, cheko Rosendo sí, yo soy Rosendo
¿jae Brendapa? ¿ella es Brenda?
joö, jaeko Brenda sí, ella es Brenda
mbaeti, jaeko Amanda no; ella es Amanda
jae jaeäko Amanda ella no es Amanda
el nombre de mi hermano es Carlos
chekivi jeeko Carlos (de hermana a hermano)
michia jeeko Lourdes el nombre de la niña es Lourdes
michia jeeko Rodrigo el nombre del niño es Rodrigo
chesi jeeko Andrea el nombre de mi mamá es Andrea
el nombre de mi papá es Fernando
cheru jeeko Fernando Cuellar Cuellar
cheramii jeeko Pedro el nombre de mi abuelo es Pedro
cheyari jeeko Juana el nombre de mi abuela es Juana
cherivi jeeko Jhonny el nombre de tu hermano es Johnny
cherike jeeko Alison el nombre de tu hermana es Alison
¿mbaepa jee ndesi? ¿cuál es el nombre de tu mamá?
¿mbaepa jee nderu? ¿cuál es el nombre de tu papá?
¿cuál es el nombre de tu hermano?
¿mbaepa jee ndekivi? (de hermana a hermano)
¿cuál es el nombre de tu hermana?
¿mbaepa jee nderike? (de hermana a hermana)
¿cuál es el nombre de nuestro
maestro/nuestra maestra?
¿mbaepa jee yande mboevae? (incluyente)
el nombre de mi hermana es Patricia
cherike jeeko Patricia (de hermana a hermana)
el nombre de mi hermano es Ramiro
chekivi jeeko Ramiro (de hermana a hermano)
el nombre de mi hermana es Tatiana
cherike jee jaeko Tatiana (de hermana a hermana)
el nombre de nuestra maestra es Ana
yande mboevae jeeko Ana (incluyente)
el nombre de nuestro maestro es Julio
yande mboevae jeeko Julio (incluyente)
Cristiano Ronaldoäko che yo no soy Cristiano Ronaldo
Messiäko che yo no soy Messi
Messiäpa nde tú no eres Messi
Cristiano Ronaldoäpa nde tú no eres Cristiano Ronaldo
Freddyäko jae él no es Freddy
Brendaäko jae ella no es Brenda
¿jaeko oporomboe vae? ¿él/ella es el maestro/la maestra?
mbaeti; jaeko mburuvicha ñemboe pegua no; él/ella es el director/la directora
joö, jaeko oporomboevae sí, él/ella es el maestro/la maestra
yigua reta colores
tiru ropa
iyu amarillo
joviäu azul
tï blanco
juü negro
pïta rojo
jovi verde
timbio pantalón
tiru puku eteregua falda
mbia itiru camisa
äka ndiru sombrero/gorro
tiru puku eteregua pïta falda roja
mbia itiru jovi vae camisa verde
äka ndiru tï vae sombrero blanco
timbio juü vae pantalón negro
ipöra bonito/a
ipïchii feo/a
tuicha grande
michi vae pequeño/a
tiru puku eteregua jovi vae ipöra yae la falda verde es bonita
nde tiru puku eteregua jovi vae michiyae tu falda verde es pequeña
mbia itiru tïvae tuicha yae la camisa blanca es grande
che tiru tï vae tuicha yae mi camisa blanca es grande
ipiau nuevo/a
indechi viejo/a
timbio juü vae ipiauko el pantalón negro es nuevo
jae irimbio juü vae indechi su pantalón negro es viejo
kuae esto, este, esta
jokuae eso, esa, ese/aquel, aquello/a
kuae tiru puku eteregua tï vae indechima esta falda blanca es vieja
jokuae mbia itiru juäve vae michiyae esa camisa azul es pequeña
¿kia imbaepa? ¿de quién es?
che chembaeko es de mí/es mío/a
jae imbaeko es de él/ella
ndembaeko es de ti/es tuyo/a
¿kia imbaepa jokuae timbio juü vae? ¿de quién es ese pantalón negro?
¿kia imbaepa jokuae tiru puku eteregua
tïvae? ¿de quién es esta falda blanca?
kuae timbio juü vae chembaeko este pantalón negro es de mí
jokuae tiru puku eteregua tïvae jae
imbaeko esa nueva falda blanca es de ella
¿jokuae tiru puku eteregua jovivae nde
mbaepa? ¿esa falda verde es de ti?
¿kuae timbio juäve vae jae imbaepa? ¿este pantalón azul es de él/ella?
chembaeäko no es de mí/no es mío
jae imbaeäko no es de él/ella
¿kuae timbio tïvae nde mbaepa? ¿este pantalón blanco es de ti?
mbaeti; jokuae timbio tïvae Roberto
imbaeko no; ese pantalón blanco es de Roberto
mbaeti; jokuae timbio tïvae María
imbaeko no; ese pantalón blanco es de María
¿jokuae äka ndiru pïtavae Roberto
imbaeko? ¿ese sombrero rojo es de Roberto?

¿jokuae äka ndiru pïtavae María imbaeko? ¿ese sombrero rojo es de María?
joö, jokuae äka ndiru Roberto imbaeko sí, ese sombrero rojo es de Roberto
joö, jokuae äka ndiru María imbaeko sí, ese sombrero rojo es de María
¿kuae äka ndiru juü vae reta orembaeko ¿estos sombreros negros son de
reta? nosotros/as? (excluyente)
mbaeti; jokuae äka ndiru juü vae reta jae no; esos sombreros negros son de
reta imbaeko ellos/ellas
¿kuae tiru indechi vae reta pepembaepa? ¿estas ropas viejas son de ustedes?
joö, jokuae tiru indechigue reta ore sí, esas ropas viejas son de
orembaeko nosotros/as (excluyente)
yigua color
ñeeriru jüave vae libro azul
pakova iyu vae plátano amarillo
tëta tï vae casa blanca
tiru juü vae ropa negra
yigua pïta vae color rojo
mazäna jovi vae manzana verde
mazäna pïta vae manzana roja
mbia itiru iyu camisa amarilla
äka ndiru juü vae sombrero negro
tiru puku eteregua jovi vae falda verde
mbia itiru tï camisa blanca
ñeeriru tï vae libro blanco
timbio tï vae pantalón blanco
yigua tï vae color blanco
yigua iyu vae color amarillo
yigua jovi vae color verde
yigua juü vae color negro
timbio tuicha vae pantalón grande
mazäna tuicha vae manzana grande
ñeeriru michi vae libro pequeño
guiyape michi vae pan pequeño
timbio ipiau vae pantalón nuevo
tiru puku eteregua ipiauvae falda nueva
timbio indechi vae pantalón viejo
mbia itiru indechigue camisa vieja
kuae reta estos, estas, estes
jokuae reta esos, esas, eses/aquellos/as
jokuae timbio indechima ese pantalón es viejo
kuae tiru puku eteregua ipiau kavi esta falda es nueva
¿kia imbaepa kuae? ¿de quién es esto?
¿kia imbaepa jokuae? ¿de quién es eso?
¿kia imbaepa kuae äka ndiru? ¿de quién es este sombrero?
¿kia imbaepa kuae mbia itiru? ¿de quién es esta camisa?
kuae äka ndiru ipiauko este sombrero es nuevo
jokaue tiru puku eteregua pïtavaeko esa falda es roja
kuae ñeeriru ndembaeko este libro es de ti/tuyo
kuae ñeeriru ipiau vae oporomboe vae este libro nuevo es del maestro/de la
imbaeko maestra
¿kuae äka ndiru tïvae che mbaepa? ¿este sombrero blanco es de mí/mío?
¿este libro es del maestro/de la
¿kuae ñeerïru oporomboe vae imbaeko? maestra?
nembaeäko no es de ti/tuyo
oporomboe vae imbaeäko no es del maestro/de la maestra
¿kuae äka ndiru oporomboe vae reta ¿este sombrero es del director/de la
juvicha imbaeko? directora?
mbaeti; jokuae äka ndiru chembaeko no; ese sombrero es de mí/mío
¿jokuae tiru eteregua che chembaepa? ¿esa camisa es de mí/mía?
mbaeti; jokuae mbia itiru che chembaeko no; esa camisa es de mí/mía
¿jokuae äka ndiru juü vae reta ¿esos sombreros negros son de
pepembaepa? ustedes?
joö, orembaeko sí, son de nosotros/as (excluyente)
¿kuae ñeeriru reta oyemboe vae reta ¿estos libros son de los/las
imbaeko? estudiantes?
joö, jokuae ñeeriru reta jae reta imbaeko sí, esos libros son de ellos/ellas
¿mbaepa reka reiko? ¿qué estás buscando?
aeka aiko metei mbia itiru , ¿oimepa estoy buscando una camisa
renoi/jokope? ¿hay/tiene?
joö, oime sí, hay
mbaeti oime no hay
¿maenunga yiguapa reka reiko? ¿qué color estás buscando?
¿oimepa jokope renoi timbio tïvae? ¿hay/tiene pantalón blanco?
¿mbovipa jepi? ¿cuánto cuesta?/¿cuál es el precio?
jepiko pandepopa boriviaigua cuesta 50 bolivianos
eyapomi ikavivae, eguami cheve cómprame, por favor
eyapo ikavivae, embogueyimi cheve rebájame, por favor
ko oï aquí tienes
tarapo ayu regua bufanda/chalina
¿javoi jokuae äka ndiru jovi vae, mbovipa
jepi? ¿y ese gorro verde, cuánto cuesta?
¿javoi jokuae tarapo ayu regua iyuvae, ¿y esta bufanda/chalina amarilla,
mbovipa jepi? cuánto cuesta?
kuae äka ndiru jovi vae jepiko pañandepo este gorro verde cuesta diez
boriviaigua bolivianos
jokuae tarapo ayu regua iyu vae jep i esa bufanda/chalina amarilla cuesta
mokoipa boriviaigua 20 bolivianos
¿mbovipa jepi opaete reve? ¿cuánto cuesta todo?
opaete reve jepiko pandepopa pandepo
boriviaigua todo cuesta 55 bolivianos
¿mbae yepa? ¿qué más?
eme cheve peaye dame aquel/aquella más
emee cheve jokuaeye dame eso/esa más
emee cheve kuaeye dame esto/esta/este más
tembiu reta alimentos
tembiu yäna regua reta verduras
ivopei ia reta frutas
soo carne
aeka aiko tembiu estoy buscando alimento
kuaepe oime, ¿mbaepa reuta? aquí hay; ¿qué quieres?
kuaepe mbaeti, peakoti oime aquí no hay, allá hay
pera pera
iva uva
emee cheve mazäna véndame manzana
emee cheve pera véndame pera
emee cheve pakova jare iva véndame plátano y uva
emee cheve mazäna jare pera dame manzana y pera
emee cheve mokoipa pandepo pakova véndame 25 plátanos
jepiyae es muy caro
erami ndeyeipeviree, aomboguey ita jepi
ndeve llévate pues, te voy a rebajar
poepi cambio/vuelto
ko oï nde korepoti poepi aquí tienes tu cambio
emoirümi cheve reee auméntame pues
ko oï ñemoirü aquí está el aumento
puama, ¿mbaepa ameeta ndeve? buenos días; ¿qué te vendo?
emee cheve pañandepo guiyape reta véndame 10 panes
jokuaeño solo eso
yasoropai chereindi gracias señora
emee mi cheve pandepo ururupiaye véndame cinco huevos más
emee cheve irundi guiyapeye dame cuatro panes más
¿mbaepa oeka oiko jae? ¿qué está buscando él/ella?
aeka aiko akä ndiru, ¿oimepa renoi estoy buscando un sombrero,
jokope? ¿hay/tiene?
¿mbaepa peka peiko? ¿qué están buscando?
roeka roiko ñeeriru reta estamos buscando libros
¿mbovipa jepi kuae akä ndiru? ¿cuánto cuesta este sombrero?
¿mbovipa jepi kuae mbia itiru? ¿cuánto cuesta esta camisa?
jokuae akä ndiru jepi mokoipa
mboriviaigua ese sombrero cuesta 20 bolivianos
jokuae mbia itiru jepi irundipa
mboriviaigua esa camisa cuesta 40 bolivianos
eguami chegui cómprenme
emee oreve ova guiyape denos seis panes
¿mbaeti rembogueyimi cheve? ¿no nos rebaja? (el precio)
ko oï ahí tiene
tarapo ayu regua tï bufanda/chalina blanca
äka ndiru jovi gorro verde
jokuae tarapu ayu regua ti vae che
chembaeko esa bufanda/chalina blanca es mía
jae tiru puku eteregua jovi vae chesi
imbaeko esa falda verde es de mi mamá
jokuae tarapu ayu regua jepi mokoipa esa bufanda/chalina cuesta 20
mboriviaigua bolivianos
jokuae akä ndiru jepi pandepopa
mboriviaigua ese gorro verde cuesta 50 bolivianos
¿javoi kuae äka ndiru mbovipa jepi? ¿y este sombrero, cuánto cuesta?
¿javoi jokua tarapu ayu regua mbov ipa ¿y esa bufanda/chalina blanca, cuánto
jepi? cuesta?
emee cheve peaye dame aquellos/as más
jokuaye esos/esas más
kuaeye estos/estas más
tembiu comida
tembiu yäna regua verdura
ivopei ia fruta
emee cheve sooye dame carne más
roeka roiko ivopei ia estamos buscando frutas (excluyente)
estamos buscando verduras
roeka roiko tembiu yäna regua (excluyente)
peape mbaeti, kuape oime allá no hay, aquí hay
emee cheve mazäna jare pakova dame manzana y plátano
emee cheve mazäna reta jare pakova retavéndame manzanas y plátanos
mazäna reta tuicha vae manzanas grandes
pera reta michi vae peras pequeñas
iva reta michi vae uvas grandes
pakova reta michi vae plátanos pequeños
emee cheve pakova véndame plátano
emee cheve iva véndame uva
emee cheve mäzana reta tuicha vae véndame manzanas grandes
emee cheve mäzana reta jovi vae véndame manzanas verdes
¿mbovipa mäzana reta? ¿cuántas manzanas?
¿mbovipa pakova reta? ¿cuántos plátanos?
¿mbovipa pera reta? ¿cuántas peras?
emee cheve pandepo manzana reta véndame 10 manzanas
emee cheve mokoipa pandepo pera reta véndame 25 peras
ambogüiyita jepi peve le voy a rebajar (el precio)
joko oï ahí está
¿javoi puepi? ¿y el cambio?
che puepi mi cambio
emee cheve pandepo boriviaigua guiyape deme 5 bolivianos de pan
ko oï nde poepi aquí tiene su cambio
kaaruma, ¿mbaepa ameeta ndeve? buenas tardes, ¿qué te vendo?
pituma, ¿mbaepa ameeta ndeve? buenas noches, ¿qué te vendo?
kuaeñoko solo esos
ururupia huevo
emeemi cheve ova ururupia reta deme seis huevos
che mbaeti ikavi aï; chembaerasi aï yo no estoy bien; estoy enfermo/a
äka cabeza
tie estómago
¿mbaepa jasi ndeve? ¿qué te duele?
cheäka jasi cheve me duele la cabeza
resa ojo
po mano
kupe espalda
chekupe jasi cheve me duele la espalda
¿mbaepa jasi chupe? ¿qué le duele a él/ella?
jasi chupe ipo le duele la mano
¿jasipa ndeve ndeäka? ¿te duele la cabeza?
mbaeti; chekupe jasi cheve no; me duele mi espalda
¿jasipa ndeve nderïe? ¿te duele tu estómago?
joö, jasi cheve cherïe sí, me duele mi estómago
¿jasipa chupe ipo? ¿le duele su mano?
mbaeti, jasi chupe ikupe no; le duele su espalda
¿jasipa chupe jesa? ¿le duele su ojo?
joo, jesako jasi chupe sí, le duele su ojo
äka rasi dolor de cabeza
tie rasi dolor de estómago
kupe rasi dolor de espalda
taï rasi dolor de muela
cheyuu aï estoy resfriado/a
cheretarasi aï estoy lastimado/a
iyuu oï está resfriado/a
retarasi oï está lastimado/a
pi pie
pöäkä dedo
ayapaso chepi me lastimé el pie
ayapaso chepo me lastimé la mano
tava rodilla
piñoa tobillo
arokua chetava me lastimé la rodilla
opuru chepiñoa me luxé el tobillo
¿maratupa reyeapo? ¿qué te hiciste?
¿maratupa oyeapo? ¿qué se hizo?
oyapaso ipi se lastimó el pie
oyapaso itava se golpeó la rodilla
oyembopuru ipiñoa se luxó el tobillo
mbae reyapo reiko yavepa reyeapaso? ¿haciendo qué te lastimaste?
aparaviki aiko yaveko ayeapaso me lastimé trabajando
¿mbae reyapo reiko yavepa
reyembopuru? ¿haciendo qué te luxaste el tobillo?
ayuvanga aiko yaveko ayembopuru me luxé el tobillo jugando
¿jae mbae oyapo oiko yavepa oyeapaso? ¿haciendo qué se lastimó él/ella?
jae oyeapaso jokoraï oparaviki oiko yave él/ella se lastimó trabajando
jae oyembopuruko oyuvanga oiko yave él/ella se luxó el tobillo jugando fútbol
¿haciendo qué se luxó el tobillo
mbae oyapo oiko yavepa oyembopuru? él/ella?
¡jasiyeyeko! ¡que dolor!
¡jakuraiyeye! ¡que caliente!
¡jasiyeye! chepi arokua vae ¡que dolor! me lastimé el pie
¡jakuyeye! yanderapi ¡que caliente! quema
ikaviä mal
mbaerasi enfermo/a
mbaetipa ikavi reï; nde mbaerasipa reiko tú no estás bien; estás enfermo/a
¿javoi ore? ¿y nosotros/as? (excluyente)
¿javoi che? ¿y yo?
cheresa jasi me duele el ojo
chepo jasi me duele mi mano
joo, chepoko jasi sí, me duele mi mano
cherie jasi me duele mi estómago
mbaeti, chetaï jasi no; me duele mi muela
jasipa ndeve nderie le duele su estómago
jesa jasi chupe le duele su ojo
iñäka jasi chupe le duele su cabeza
¿ikupepa jasi chupe? ¿le duele su espalda?
¿jiepa jasi chupe? ¿le duele su estómago?
joö, jieko jasi chupe sí, le duele su estómago
mbaeti; ipoko jasi chupe no; le duele su mano
joö, ikupeko jasi chupe sí, le duele su espalda
¿jasipa ndeve ndekupe? ¿te duele tu espalda?
¿jasipa ndeve ndepo? ¿te duele tu mano?
jasi cheve cherie me duele el estómago
iyuu resfriado/a
yererokua lastimado/a
ayererokua cherete rupi estamos lastimados/as
reyererokuapa estás lastimado/a
chepisä dedo del pie
chepoäka dedo de la mano
arokua chepoäka me lastimé el dedo de la mano
oguirokua ipoä se lastimó la mano
arokua chepisä me lastimé el dedo del pie
arokua chepiñoä me lastimé el tobillo
arokua cheäka me golpeé la cabeza
apuru chepope me luxé la mano
arokua chekupe me lastimé la espalda
oguirokua ikupe se lastimó la espalda
oguirokua ipisä se lastimó el dedo del pie
¿marätupa oyeapo michiä? ¿qué se hizo el niño/niña?
¿marätupa oyeapo oporomboe vae? ¿qué se hizo el maestro/la maestra?
michia oyembopuru ipope el niño/la niña se luxó la mano
el maestro/la maestra se golpeó la
oporomboe vae oguiroka itava rodilla
oyuvanga oiko yave oguirokua se lastimó jugando
che ayuvanga aiko yave ayerokua yo me lastimé jugando
che aparaviki aiko yaveko arokua yo me lastimé trabajando
nosotros/as nos lastimamos jugando
ore royererokua yuvangape (excluyente)
che ayuvanga aiko perota yave ayerokua yo me lastimé jugando fútbol
jae oyereokua yuvanga perotape él/ella se lastimó jugando fútbol
nde reyererokua yuvanga perotape tú te lastimaste jugando fútbol
nosotros/as nos lastimamos jugando
ore royererokua yuvanga perotape fútbol (excluyente)
¡jasiyeye! arokua guasu che piñoa ¡que dolor! me luxé el tobillo
¡jasiyeye! arokua chetava ¡que dolor! me lastimé la rodilla
¡jasiyeye! arokua che kupe ¡que dolor! me lastimé la espalda
mbaerasi reta dolores/enfermedades
moä medicamento
äka rasi pegua para el dolor de cabeza
kupe rasi pegua para el dolor de espalda
me duele la cabeza, ¿qué
cheäka jasi, ¿maenunga moäpa oime? medicamento hay?
me duele el estómago, ¿qué
cherie jasi, ¿maenunga moäpa oime? medicamento hay?
¿maenunga moäpa oime kupe rasi ¿qué medicamento hay para el dolor
pegua? de espalda?
¿qué medicamento hay para el dolor
¿maenunga moäpa oime taï rasi pegua? de muela?
¿qué medicamento hay para el dolor
¿maenunga moäpa oime tie rasi pegua? de estómago?
oime kuae möa hay este medicamento
¿mboviyepa jouta? ¿cuántas veces se debe tomar?
se debe tomar después de cada ocho
ipiereko jou juri arajai ñavo horas
¿mbae ndivepa jouta? ¿con qué se debe tomar?
ipiereko jou i ndive se debe tomar con agua
¿kereitapa omboyea? ¿cómo se debe preparar?
ipiereko omboyea i taku ndive se debe preparar con agua caliente
reputuutako debes descansar/reposar
reyemondetako debes abrigarte
oputuutako debe descansar/reposar
oyemondetako debe abrigarse
jasiyeye cheve me duele mucho
jasiaveño cheve me duele poco
ngaraako reguata no debes caminar
ngaraako reyuvanga no debes jugar
¿jasi yeyepa ndeve? ¿te duele mucho?
mbaeti; jasiaveño cheve no; me duele poco
joö; jasi yeye cheve sí, me duele mucho
cheäka jasi yeye cheve me duele mucho la cabeza
chetava jasi cheve, ¿maneunga moäpa me duele mi rodilla, ¿qué
oime? medicamento hay?
yau vaëra oime kuae moä reta para tomar hay estos medicamentos
¿javoi yayembosova vaëra? ¿y para friccionarse?
para friccionarse hay estos
yayembosova vaëra oime kuae moä reta medicamentos
¿kiapegüaräpa? ¿para quién es?
chevegüarä es para mí
cherai pegüaräko es para mi hijo
cherayi pegüarä es para mi hija
chesi pegüarä es para mi mamá
cheru pegüarä es para mi papá
Maria pegüarä es para María
Roberto pegüarä es para Roberto
¿ndevegüaräpa? ¿es para ti?
joö, chevegüarä sí, es para mí
mbaeti; cherai pegüarä no; es para mi hijo
mbaeti; cherayi pegüarä no; es para mi hija
mbaeti; cheyari pegüarä no; es para mi abuela
mbaeti; cheramii peguära no; es para mi abuelo
tu abuela debe tomar este
ndeyari joutako kuae moä reta medicamento
tu hermano debe tomar este
ndekivi ipiereko jou jokuae moä medicamento
tu hermana debe tomar este
ndereindi ipiereko jou jokuae moä medicamento
nderai ipiereko jou moä tu hijo debe tomar este medicamento
nderayi ipiereko jou moä tu hija debe tomar este medicamento
ndepiereko reu jokuae moä tú debes tomar este medicamento
che jautaviko jokuae moä yo debo tomar este medicamento
moä reta medicamentos
pia rasi pegua para el dolor de estómago
tai rasi pegua para el dolor de muela
tava rasi pegua para el dolor de rodilla
chekupe jasi cheve, ¿maenunga moäpa me duele la espalda, ¿qué
oime? medicamento hay/tiene?
ndeäkapa jasi ndeve, ¿maenunga moäpa le duele la cabeza, ¿qué medicamento
oime? hay/tiene?
le duele el estómago, ¿qué
ndeiepa jasi, maenunga moäpa oime? medicamento hay/tiene?
¿qué medicamento hay para el dolor
¿maenunga moäpa oime äka rasi pegua? de cabeza?
¿maenunga moäpa oime yandep i rasi ¿qué medicamento hay para el dolor
pegua? de pie?
¿maenunga moäpa oime yandepiñoa ras i ¿qué medicamento hay para el dolor
pegua? de rodilla?
oime kuae moä reta hay estos medicamentos
ipiereko jou irundi arajai ñavö se debe tomar cada cuatro horas
ipiereko jou ova arajai ñavö se debe tomar cada seis horas
omboyeatako neche ndive se debe preparar con leche
¿mbae ndivepa omboyeata? ¿con qué se debe preparar?
¿kereitapa jou? ¿cómo se debe tomar?
ipiereko jou i taku ndive se debe tomar con agua caliente
aputuutako debo descansar
amondetako che tiru debo abrigarme
yaputuutamako debemos descansar (incluyente)
yañeape vätako debemos abrigarnos (incluyente)
ngaraako oguata no debe caminar
ngaraako oyuvanga no debe jugar
ngaraako yayuvanga no debemos jugar
ngaraako ayuvanga no debo jugar
ngaraako aguata no debo caminar
jasi yae cheve cherie me duele mucho el estómago
jasi yae cheve chekupe me duele mucho la espalda
¿yau vaërapa? ¿para tomar?
para el dolor de rodilla hay este
tava rasi peguarä, oime kuae moä medicamento
para el dolor de estómago hay este
tie rasi peguara oime kuae moä medicamento
para el dolor de cabeza hay estos
äka rasi peguarä oime kuae moä reta medicamentos
para el dolor de espalda hay estos
kuperasi peguarä oime kuae moä reta medicamentos
para el dolor de muela hay este
taïrasi peguarä oime kuaenuga moä reta medicamento
cheramii pegüarä es para mi abuelo
cherike peguarä es para mi hermana
oporomboe vae peguarä es para el maestro/la maestra
chekivi peguarä es para mi hermano
¿chupe guarä? ¿es para él/ella?
¿cheve güarä? ¿es para mí?
joö, ndeveguära sí, es para ti
joö, chupeguarä sí, es para él/ella
tu abuelo debe tomar este
nderamii ipiereko jou kuae moä medicamento
el niño/la niña debe tomar este
michia joutako kuae moä medicamento
los niños/las niñas deben tomar estos
michia reta joutako kuae moä reta medicamentos
jae joutako kuae möa él/ella debe tomar este medicamento
nosotros/as debemos tomar estos
ore routako kuae moä reta medicamentos (excluyente)
ñepoanöarenda hospital
moä meeärenda farmacia
korepoti ñovatüa banco
karuarenda guasu restaurante
¿cherike, mbaepa reyapo reï? ¿hermana, qué estás buscando?
aeka aiko metei moä meeärenda estoy buscando una farmacia
¿nde mbaerasipa reï? ¿estás enfermo/a?
mbaeti; chesiko imbaerasi oï no; mi mamá está enferma
mbaeti; cheruko imbaerasi oï no; mi papá está enfermo
¿oimepa korepoti ñovatüa kuaemi rupi? ¿hay un banco cerca de aquí?
¿oimepa yemboerenda kuaemi rupi? ¿hay un colegio cerca de aquí?
joö, peamipe oime metei korepoti
ñovatüa oï sí, allá hay un banco
joö, peamipe oime metei karuarenda
guasu oï sí, allá hay un restaurante
¿oimepa ñepoanöarenda kuaemi rupi? ¿hay un hospital cerca de aquí?
¿oimepa karuarenda guasu kuaemi rupi? ¿hay un restaurante cerca de aquí?
mbaeti aikua; erei yaparandu yaecha pea
policiape no sé; preguntemos al policía
mbaeti aikua; yaparandu yaecha pea
omaemee vaepe no sé; preguntemos al vendedor
mbaeti aikua; yayaparandu yaecha pea
omaemee vaepe no sé; preguntemos a la vendedora
¿kiapepa/ketipa oï...? ¿dónde está ...?
¿kiapepa oï ñepoanöarenda Japonés? ¿dónde está el hospital Japonés?
oiko yemboerenda jovai está frente al colegio
yemboerenda ikupe kotiko oï está detrás del colegio
jovai al frente
jaikue detrás
jenonde delante
iyike koti al lado
ivate arriba
iarambo encima/sobre
iguipe debajo
iguirupi abajo
koiño oï maemeëarendagui está cerca al mercado
korepoti ñovatüa iyike rupi oï está al lado del banco
ñeeriru meeärenda librería
soo meeärenda carnicería
tiru meeärenda tienda de ropa
kauarenda bar
hermano, ¿qué estás buscando?
cheïrü, ¿mbaepa reka reiko? (entre amigos)
tetara, ¿mbaepa reka reiko? amigo, ¿qué estás buscando?
aeka aiko metei ñeeriru meeä renda estoy buscando una librería
joö, chembaerasi aï sí, estoy enfermo/a
¿oimepa kuaemi rupi ñeeriru meeärenda? ¿hay una librería cerca de aquí?
¿oimepa kuaemi rupi moä meeärenda? ¿hay una farmacia cerca de aquí?
köi cerca
joö sí
mbaeti no
mbaeti aikua; yaparandu oporomboe no sé; preguntemos al maestro/a la
vaepe maestra
mbaeti aikua; yaparandu oporopoano no sé; preguntemos al doctor/a la
vaepe doctora
joö, peape oime ñepoanöarenda sí, allá hay un hospital
kerupipa oime ñeeriru meeärenda? ¿dónde está la librería? (para objetos)
¿kiapepa oime oï oporomboe vae? ¿dónde está el maestro/la maestra?
oporomboe vae oime oiko mburuvicha el maestro/la maestra está detrás del
ñemboe jaikue director/de la directora
jenonde ko delante de
oiko jenonde está delante de
jaikue...(pe) detrás de...
jaikue oï... está detrás (de...)
iyipipe oï está al lado
ivate oï está arriba
ivikoti oï está abajo
karuarenda guasu iyike rupi oï está al lado del restaurante
ñepoanöarenda jovai oï está al frente del hospital
¿kerupipa chepiere aja? ¿por dónde debo ir?
ndepiere reo simbi koti debes ir directo
ndepiere reo ivate koti debes ir arriba
ndepiere reo ivi koti debes ir abajo
ndepiere reo ndesau koti debes ir a la izquierda
ndepiere reo ndeakatu koti debes ir a la derecha
ñepoanoärendagui del hospital
ñepoanoärenda koti hasta el hospital
¿kiapera yajata ñaväe? ¿hasta dónde se debe ir?
yajatako ñaväe ñepoanöarendape se debe ir hasta el hospital
¿nde rëta matipa oï ñepoanöarendagui? ¿tu casa está lejos del hospital?
¿nde rëta koiñopa oï korepoti
ñoavätuaguï? ¿tu casa está cerca del banco?
joö, matiko oï sí, está lejos
mbaeti; koiño ko oï no; está cerca
ndepiere reo reväe korepoti
ñovätuarendape se debe ir hasta el banco
korepoti ñovätuaguï ñavae vaëra ñeer iru del banco hasta la biblioteca, ¿es
meeägui ¿matipa oï? lejos?
ñeerirugui ñavae vaera de la biblioteca hasta el hospital, ¿es
ñepoanöarendape, ¿koiñora? cerca?
¿yandepierera yaja yandepire? ¿se debe ir a pie?
¿yandepierera yaja takarärape? ¿se debe ir en auto?
joö, yandepiere yaja takararäpe sí, se debe ir en auto
mbaeti; ñandepiereyaja yandepire no; se debe ir a pie
¿mboviyera yajata? ¿cuánto más se debe ir?
yaja yetako mokoi cuadra ye se debe ir dos cuadras más
jokogui, ñandepiere yayipi mokoi cuadra después, se debe subir una cuadra a la
ye ñandeasu koti izquierda
jokogui, ñandepiere yayipi ye irundi después, se debe ir cuatro cuadras a la
cuadra ñandeakatu koti derecha
yaja takarärape yave aramoete yaja yavae yendo en auto se llega rápido
aramoete yaja yavae ñandepire a pie se llega rápido
yaja apika veve telefericope yave
aramoete yavae yendo en teleférico se llega rápido
yaja takarärape yave aramoete yavae yendo en taxi se llega rápido
ñavaë vaëra para llegar
yaja vaëra aramoete para llegar/ir rápido
aramoete reo vaerä reotako takararape para llegar rápido debes ir en auto
aramoete reo vaerä reotako ndep ire para llegar rápido debes ir a pie
meteiä primero
mokoiä segundo
moapiä tercero
irundiä cuarto
tape mbeuka dirección
¿dónde está la dirección? (para
¿kerupipa tape mbeuka? objetos)
oiko mboapiä tetä yoarambope la dirección está en el tercer piso
oiko irundiä tetä yoarambope la dirección está en el cuarto piso
eyipi mbaeyipika ascensor rupi suba por el ascensor
eyipi grada rupi suba por las gradas
egueyi ascensor rupi baje por el ascensor
egueyi grada rupi baje por las gradas
¿oimepa jokope oï oporomboe vae reta
juvicha? ¿está ahí el director/la directora?
¿oimepa kuape oporomboe vae reta
juvicha ñemboe pegua kuape? ¿está aquí el director/la directora?
joö, oime oï oporomboe vae reta juvicha
pegua jokope sí, el director/la directora está ahí
joö, oporomboe vae reta juvicha oime oï
kuape sí, el director/la directora está aquí
outama ovae oporomboe vae reta el director/la directora está viniendo,
juvicha, earomi espere
ajata ivate debo ir arriba
asu izquierda
akatu derecha
yemboerendagui del colegio
karuarenda guasugui del restaurante
yemboerendape hasta el colegio
karuarenda guasupe hasta el restaurante
mati lejos
¿yemboe rendagui matirako oï
karuarenda guasu? ¿el restaurante está cerca del colegio?
¿yemboerenda opitapa mati nerëtagui? ¿el colegio está lejos de tu casa?
matiäko oï es cerca
matiko es lejos
yajatako ñeeriru meeärenda rupi se debe ir hasta la librería
yajatako tupapire ñovatüarenda rupi se debe ir hasta la biblioteca
yajatako yuvangarenda rupi se debe ir hasta la cancha
yuvangarenda petei hasta la cancha
¿yajatako ñavae yuvangarenda petei? ¿se debe ir hasta la cancha?
joö, yandepireño yaja sí, se debe ir a pie
mbaeti, yajatako takarära raipe no; se debe ir en auto
¿yajatako mboapi cuadrami ye? ¿se debe ir tres cuadras más?
¿yajatapa yandeakatu koti? ¿se debe ir a la derecha?
¿yajatapa yandeasu koti? ¿se debe ir a la izquierda?
yaja yave apikaveve raï teleférico yendo en teleférico rojo se llega
pïtavaepe yajata yavae aramoete rápido
yaja yave apikaveve raï teleférico tïvaepe yendo en teleférico blanco se llega
yajata yave aramoete rápido
yaja takarära rai yave aramoete yaja
yavae yendo en minibús se llega rápido
yaja vaëra para ir
yaja vaëra yavae aramoete ekua
takarärape para llegar rápido debe ir en auto
yaja vaëra aramoete ñandepire yaja
yandepireño para llegar rápido debemos ir a pie
pandepoä quinto
ovapoä sexto
juripoä séptimo
chiupoä octavo
¿dónde está el restaurante? (para
¿kerupipa oï karuarenda guasu? objetos)
karuarenda guasu oï irundiä tetä
yoaramboape el restaurante está en el cuarto piso
¿dónde está la biblioteca? (para
kerupipa oï tupapire ñovatüarenda? objetos)
tupapire ñovatuarenda oï mokoiä tetä
yoaramboape la biblioteca está en el segundo piso
meteiä tetä iguipe primer piso
mokoiä tetä iarambo segundo piso
ovapoä tetä iarambo sexto piso
pañandepoä tetä iarambo piso diez
¿oimepa oï oporomboe vae jokope? ¿está ahí el maestro/la maestra?
joö, oporomboe vae oï jokope sí, el maestro/la maestra está ahí
mbaeti; cheru oï ñepoanoarendaoe no; mi papá está en el hospital
mbaeti; chesi oï yemboerendape no; mi mamá está en el colegio
¿oimepa jokope oï nderu? ¿está ahí/allí tu papá?
¿oimepa jokope oï ndesi? ¿está ahí/allí tu mamá?
joö, cheru oimeko oï jokope sí, mi papá está ahí
joö, chesi oimeko oï jokope sí, mi mamá está ahí
¿mbaepa kuae? ¿qué es esto?
kuaeko jae metei ñeeriru esto es un libro
¿mbaepa? ¿qué?
¿mbaepa jokuae? ¿qué es eso?
jokuae jae i eso es agua
¿mbae reropa ndesi? ¿a qué se dedica tu mamá?
chesi jaeko tekoiñonokavia mi mamá es abogada
¿mbae reropa nderu? ¿a qué se dedica tu papá?
cheru jaeko tekoiñonokavia mi papá es abogado
¿kiapepa oime oï ñeeriru? ¿dónde está el libro?
ñeeriru oï tupapire ñovatuarendape el libro está en la biblioteca
¿kiapepa oï Juan? ¿dónde está Juan?
Juan oï jëtape Juan está en su casa
¿kiapepa ñoguinoi michia reta? ¿dónde están los niños?
michia reta ñoguinoi yemboerendape los niños/las niñas están en el colegio
¿kiapa? ¿quién?
¿kiapa oiko Cuevope? ¿quién vive en Cuevo?
mi hermano vive en Cuevo (de
chekivi oiko Cuevope hermana a hermano)
¿kiapa Imbochi pegua? ¿quién es de Imbochi?
cheko Imbochi pegua yo soy de Imbochi
¿kereipa? ¿cómo?
¿kereipa oï nderamii? ¿cómo está tu abuelo?
cheramii ikavi oï mi abuelo está bien
cheramii imbaerasi oï mi abuelo está enfermo
¿kereipa nde rëta? ¿cómo es tu casa?
che rëta ipörako mi casa es bonita
che rëta tuichako mi casa es grande
¿kereipa yavaete aramoete? ¿cómo se llega rápido?
yaja yandepire yave aramoete yaja ñavae yendo a pie se llega rápido
¿mbovipa reta? ¿cuántos?
¿mbovi ñeeriru retapa oime? ¿cuántos libros hay?
oime pandepo ñeeriru hay cinco libros
¿mbovipa oyemboe vaereta ñoguinoi ¿cuántos estudiantes hay en el
yemboerendape? colegio?
oime juripa pandepo oyemboe vae reta
yemboerendape hay 85 estudiantes en el colegio
¿mbovipa renoi? ¿cuánto tienes?
anoi mokoipa mboriviaigua tengo 20 bolivianos
anoi pandepo mboriviaigua tengo cinco bolivianos
kuña itiru blusa
kuña itiru iyu blusa amarilla
kuña itiru tï blusa blanca
kuña itiru jovi blusa verde
kuña itiru indechigue blusa vieja
jokuae kuña itiru juäve vae michiyae esa blusa azul es pequeña
kuña itiru tïvae tuicha yae la blusa blanca es grande
che kuña itiru tï vae tuicha yae mi blusa blanca es grande
jae jou oï guiyape él/ella está comiendo pan
Maria jou oï metei mäzana María está comiendo una manzana
Carlos jou oï Majadito Carlos está comiendo Majadito
jae jou guiyape él/ella come pan
Maria jou metei mäzana María come una manzana
jae reta jou ñoguinoi Patasca ellos/ellas están comiendo Patasca
nosotros/as estamos comiendo uvas
ore rou roï iva reta (excluyente)
che jau aï Cuñape yo estoy comiendo Cuñape
nosotros/as estamos comiendo plátanos
ore rou roï pakova reta (excluyente)
nde reu reï Cuñape tú estás comiendo Cuñape
nde reu reï Sonso tú estás comiendo Sonso
nde rei reï Asadito tú estás comiendo Asadito
pe peu peï Sonso ustedes están comiendo Sonso
pe peu peï Asadito ustedes están comiendo Asadito
jae reta jou ñoguinoi Majadito ellos/ellas están comiendo Majadito
jae mbaeti jou oï guiyape él/ella no está comiendo pan
Maria mbaeti jou oï mazäna María no está comiendo una manzana
Carlos mbaeti jou oï majadito Carlos no está comiendo Majadito
jae mbaeti jou guiyape él/ella no come pan
Maria mbaeti jou metei mazäna María no come una manzana
jae reta mbaeti jou ñoguinoi Patasca ellos/ellas no están comiendo Patasca
nosotros/as no estamos comiendo uvas
ore mbaeti rou roï iva reta (excluyente)
che mbaeti jau aï Cuñape yo no estoy comiendo Cuñape
nosotros/as no estamos comiendo
ore mbaeti rou roï pakova reta plátanos (excluyente)
nde mbaeti reu reï Cuñape tú no estás comiendo Cuñape
nde mbaeti reu reï Sonso tú no estás comiendo Sonso
nde mbaeti reu reï Asadito tú no estás comiendo Asadito
pe mbaeti peu peï guiyape ustedes no están comiendo pan
pe mbaeti peu peï Sonso ustedes no están comiendo Sonso
pe mbaeti peu peï Asadito ustedes no están comiendo Asadito
jae reta mbaeti jou ñoguinoi Majadito ellos/ellas no están comiendo Majadito
Maria peguarä para María
rokaru peguarä para comer
roputuu peguarä para dormir
rou peguarä para tomar
cheru peguarä para mi papá
chesi peguarä para mi mamá
chemichia peguarä para mi hijo/a
yaikua peguarä para saber
yaimba jare mita perro y gato
michia jare yaimba niño/a y perro
Carlos imbae de Carlos
oporomboe vae imbae del maestro/de la maestra
orembae de nosotros/as (excluyente)
jae reta imbae de ellos/ellas
¿kia imbaepa kuae kuña itiru? ¿de quién es esta blusa?
¿jokuae kuña itiru chembaeko? ¿esa blusa es de mí/mía?
mbaeti; jokuae kuña itiru chembaeko no; esa blusa es de mí/mía
estoy buscando una blusa,
aeka aiko metei kuña itiru, ¿renoipa? ¿hay/tiene?
yemongeta/miari hablar
yande nosotros/as (incluyente)
endu/yeapisaka escuchar
mbaeti aikua/aikuaä no sé
nosotros/as comemos en nuestra casa
yande yakaru yande rëtape (incluyente) (no especifica qué comen)
nosotros/as estamos comiendo en el
comedor (incluyente) (no especifica qué
yande yakaru ñai karuarendape comen)
nosotros/as estamos comiendo
yande yakaru ñai (incluyente) (no especifica qué comen)
nosotros/as estamos comiendo manzana
yande yakaru ñai mazäna (incluyente)
nosotros/as estamos comiendo pan
yande yakaru ñai guiyape (incluyente)
nosotros/as estamos comiendo plátano
yande yakaru ñai pakova (incluyente)
nosotros/as estamos corriendo en el
yande yasi ñai yemboerendape colegio (incluyente)
nosotros/as estamos jugando en el
yande yayuvanga ñai yemboerendape colegio (incluyente)
nosotros/as estamos jugando en la
yande yayuvanga ñai yuvangarendape cancha (incluyente)
nosotros/as estamos jugando Play Station
yande yayuvanga ñai Play Stationpe (incluyente)
nosotros/as estamos leyendo un libro
yande yamongeta ñai ñeeriru (incluyente)
nosotros/as estamos tomando agua
yande yau ñai i (incluyente)
nosotros/as estamos tomando leche
yande yau ñai neche (incluyente)
nosotros/as estamos tomando te/café
yande yau ñai mate kosiro (incluyente)
nosotros/as estamos viendo televisión
yande yamae ñai mbaerechakare (incluyente)
nosotros/as jugamos en la cancha
yande yayuvanga yuvangarendape (incluyente)
nosotros/as jugamos Play Station
yande yayuvanga Play Stationpe (incluyente)
nosotros/as leemos nuestro libro
yande yamongeta yande ñeeriru (incluyente)
yandeko Abapo pegua nosotros/as somos de Abapo (incluyente)
nosotros/as somos de Boyuibe
yandeko Boyuibe pegua (incluyente)
nosotros/as somos de Cabezas
yandeko Cabezas pegua (incluyente)
yandeko Camiri pegua nosotros/as somos de Camiri (incluyente)
nosotros/as somos de Carandayti
yandeko Carandayti pegua (incluyente)
yandeko Cuevo pegua nosotros/as somos de Cuevo (incluyente)
nosotros/as somos de Guasuanti
yandeko Guasuanti pegua (incluyente)
yandeko Isozo pegua nosotros/as somos de Isozo (incluyente)
nosotros/as somos de Ivamirapinta
yandeko Ivamirapinta pegua (incluyente)
nosotros/as somos de Kaipependi
yandeko Kaipependi pegua (incluyente)
nosotros/as somos de Paja Colorada
yandeko Paja Colorada pegua (incluyente)
nosotros/as somos de Tatarenda
yandeko Tatarenda pegua (incluyente)
yandeko oporopoano vae nosotros/as somos médicos (incluyente)
nosotros/as somos estudiantes
yandeko yayemboe vae (incluyente)
yandeko yaporomboe vae nosotros/as somos maestros (incluyente)
yandeko sundaro ruvicha nosotros/as somos militares (incluyente)
nosotros/as somos vendedores/as
yandeko yamee vae (incluyente)
nosotros/as tenemos ocho años
yandeko ñanoi juri arasa (incluyente)
yande yau mate kosiro nosotros/as tomamos te/café (incluyente)
nosotros/as tomamos te/café en el
yande yau mate kosiro karuarendape comedor (incluyente)
yande yaparaviki Ministerio de nosotros/as trabajamos en el ministerio de
Educacionpe Educación (incluyente)
nosotros/as trabajamos en ENTEL
yande yaparaviki ENTELpe (incluyente)
nosotros/as trabajamos en el hospital
yande yaparaviki ñepoanöarendape (incluyente)
nosotros/as trabajamos en la Alcaldía
yande yaparaviki Alcaldiape (incluyente)
nosotros/as trabajamos en la Gobernación
yande yaparaviki Gobernacionpe (incluyente)
yande yaparaviki metei karuarenda nosotros/as trabajamos en un restaurante
guasupe (incluyente)
nosotros/as trabajamos en YPFB
yande yaparaviki YPFBpe (incluyente)
nosotros/as vivimos en Cabezas
yande yaiko Cabezaspe (incluyente)
yande yaiko Crucepe nosotros/as vivimos en Cruce (incluyente)
nosotros/as vivimos en Guasuanti
yande yaiko Guasuantipe (incluyente)
nosotros/as vivimos en Ipatimiri
yande yaiko Ipatimiripe (incluyente)
nosotros/as vivimos en Mandiyuti
yande yaiko Mandiyutipe (incluyente)
nosotros/as vivimos en Paja Colorada
yande yaiko Paja Coloradape (incluyente)
yande yaiko Sinaipe nosotros/as vivimos en Sinaí (incluyente)
yande yaiko Ivope nosotros/as somos de Ivo (incluyente)
nosotros/as somos abogados/as
yandeko teko iñonokavia (incluyente)
yandeko takarära yemboata nosotros/as somos choferes (incluyente)
nosotros/as somos cuatros amigos/as
yandeko yerovia katu irundi (incluyente)
yande rëta nuestra casa (incluyente)
nuestra hermana es doctora (de hermana
yanderike ko oporopoano vae a hermana) (incluyente)
nuestro hermano es doctor (de hermana a
yandekivi ko oporopoano vae hermano) (incluyente)
mi hermano menor (de hermana a
chekivi taikuegua hermano)
mi hermano mayor (de hermana a
chekivi tenondegua hermano)
mi hermana mayor (de hermana a
cherike hermana)
mi hermana menor (de hermano/a a
chepikii hermana)
mi hermana mayor (de hermano a
chereindi hermana)
mi hermano mayor (de hermano a
cherikei hermano)
mi hermano menor (de hermano a
cherivi hermano)
rike hermana mayor (de hermana a hermana)
kivi tenondegua hermano mayor (de hermana a hermano)
kivi taikuegua hermano menor (de hermana a hermano)
reindi hermana mayor (de hermano a hermana)
rikei hermano mayor (de hermano a hermano)
rivi hermano menor (de hermano a hermano)
Pamelaäko jee oporomboe vae el nombre de la maestra no es Pamela
Fabricioäko jee michia el nombre del niño no es Fabricio
¿kiaretapa? ¿quiénes?
karu comer (no especifica qué se come)
jou comer/tomar
pe ko de ustedes
¿kerupipa? ¿dónde? (para objetos)
¿kerupipa oï che ñeeriru? ¿dónde está mi libro? (para objetos)
¿kerupipa oï rëta? ¿dónde está la casa? (para objetos)
mbaekuatia escribir
mongeta/oyemongeta leer
jae él/ella
yapo hacer
gua comprar
jae jou oï pakova él/ella está comiendo plátano
yuvanga jugar
guata caminar
ñeeriru ñovatua biblioteca
mae ver/mirar
sundaro ruvicha militar
ndeko oyemboe vae tú eres estudiante
ndeko sundaro ruvicha tú eres militar
ndeko omaemee vae tú eres vendedor/a
ndeko oporopoano vae tú eres doctor/a
ndeko teko ñonokavia tú eres abogado/a
mina mina
noi tener, poseer
mazäna jare pakova manzana y plátano
cheru mi papá
chesi mi mamá
nosotros/as no somos de Guasuanti
yandeko Guasuanti peguaäko (incluyente)

También podría gustarte