UNIVERSIDAD NACIONAL DEL ALTIPLANO
Centro De Estudios Lenguas Extranjeras Y Nativas
AVANZADO IV
Qichwa simipi Kastilla simipi
• Suti rantikuna churakun rimaypi, • Son los que se ponen en lugar de
runakunapaq sutin mana los nombres de las personas para
kutichinanpaq. que no se repitan dentro de una
• Suti rantikuna kanman: oración.
• Tapuq suti ranti • Los pronombres pueden ser:
• Qhawachiq suti ranti • Interrogativos
• Kaqnin suti ranti • Demostrativos
• Posesivos
AVANZADO IV
Qichwa simipi Kastilla simipi
* Qichwa simipi kan kimsa (personas • En el idioma quechua destacan 3
gramaticales) nisqa, chaykuna kan: personas gramaticales, son:
sapallan
(Primera persona) (singular)
(Segunda persona)
achkayasqa
(plural)
(Tercera persona)
AVANZADO IV
Qichwa simipi Kastilla simipi
Rikunkichik
hina qichwa
simipi mana
kanchu qari
warmi
Ñuqa Yo
Tu
Qam
El / ella
Pay
AVANZADO IV
Flexión de tiempo
Kay pacha (presente)
Suti ranti (pronombre) + - ?
Ñuqa (yo) Ñuqa purini Ñuqa mana purinichu Ñuqa purinichu?
Qam (tu) Qam purinki Qam mana purinkichu Qam purinkichu?
Pay (el / ella) Pay purin Pay mana purinchu Pay purinchu?
Suti ranti (pronombre)
Rimana (verbo) Puriy
(caminar)
Rimana hunt’achiq (sufijo verbal)
Tapuq simi hunt’achiq (sufijo interrogativo) AVANZADO IV
Flexión de tiempo
Rurasqa ñawpaq pachapi (pasado experimentado)
Suti ranti (pronombre) + - ?
Ñuqa (yo) Ñuqa rimarqani Ñuqa mana rimarqanichu Ñuqa rimarqanichu?
Qam (tu) Qam rimarqanki Qam mana rimarqankichu Qam rimarqankichu?
Pay (el / ella) Pay rimarqan Pay mana rimarqanchu Pay rimarqanchu?
Suti ranti (pronombre)
Rimay
(hablar) Rimana (verbo)
Rimana hunt’achiq (sufijo verbal)
Tapuq simi hunt’achiq (sufijo interrogativo) AVANZADO IV
Flexión de tiempo
Qhipa pacha (futuro)
Suti ranti (pronombre) + - ?
Ñuqa (yo) Ñuqa tususaq Ñuqa mana tususaqchu Ñuqa tususaqchu?
Qam (tu) Qam tusunki Qam mana tusunkichu Qam tusunkichu?
Pay (el / ella) Pay tusunqa Pay mana tusunqachu Pay tusunqachu?
Suti ranti (pronombre) tusuy
Rimana (verbo) (bailar)
Rimana hunt’achiq (sufijo verbal)
Tapuq simi hunt’achiq (sufijo interrogativo) AVANZADO IV
Qichwa simipi Kastilla simipi
Ñuqaqa yachay wasipi turaywan pukllani Yo juego con mi hermano en la escuela
Qam musuq p’achata rantinki Tu compras ropa nueva.
Pay raymipim qayna p’unchaw tusurqan El / ella bailo ayer en la fiesta
Ñuqa wasiymantaqa mana Iluqsinichu. Yo no salgo de mi casa
Pay runakunata kallpachan. El fortalece a las personas
AVANZADO IV
• Qichwa simipi • Kastilla simipi Se incluye
al oyente
Ñuqanchik Nosotros inclusivo
En el idioma
Se excluye
quechua, en
primera persona al oyente
en plural se Ñuqayku Nosotros exclusivo
expresa de dos
maneras, pero
ambos significan
NOSOTROS.
Qamkuna Ustedes
Paykuna Ellas / ellos
AVANZADO IV
Flexión de tiempo
Kay pacha (presente)
Suti ranti (pronombre) + - ?
Ñuqanchik (nosotros) Ñuqanchik wayk’unchik Ñuqanchik mana Ñuqanchik
wayk’unchikchu wayk’unchikchu?
Ñuqayku (nosotros) Ñuqayku wayk’uyku Ñuqayku mana wayk’uykuchu Ñuqayku wayk’uykuchu?
Qamkuna (ustedes) Qamkuna wayk’unkichik Qamkuna mana Qamkuna
wayk’unkichikchu wayk’unkichikchu?
Paykuna (ellos/ellas) Paykuna wayk’unku Paykuna mana wayk’unkuchu Paykuna wayk’unkuchu? tusuy
(bailar)
Suti ranti (pronombre)
Rimana (verbo)
Rimana hunt’achiq (sufijo verbal)
AVANZADO IV
Tapuq simi hunt’achiq (sufijo interrogativo)
Flexión de tiempo
Rurasqa ñawpaq pachapi (pasado experimentado)
Suti ranti (pronombre) + - ?
Ñuqanchik (nosotros) Ñuqanchik Ñuqanchik mana Ñuqanchik
pukllarqanchik pukllarqanchikchu pukllarqanchikchu?
Ñuqayku (nosotros) Ñuqayku pukllarqayku Ñuqayku mana pukllarqaykuchu Ñuqayku pukllarqaykuchu?
Qamkuna (ustedes) Qamkuna Qamkuna mana Qamkuna
pukllarqankichik pukllarqankichikchu pukllarqankichikchu?
Pukllay
(jugar) Paykuna (ellos/ellas) Paykuna pukllarqanku Paykuna mana pukllarqankuchu Paykuna pukllarqankuchu?
Suti ranti (pronombre)
Rimana (verbo)
Rimana hunt’achiq (sufijo verbal)
AVANZADO IV
Tapuq simi hunt’achiq (sufijo interrogativo)
Flexión de tiempo
hamuq pacha (futuro)
Suti ranti (pronombre) + - ?
Ñuqanchik (nosotros) Ñuqanchik Ñuqanchik mana Ñuqanchik
ñawinchasunnchik ñawinchasunnchikchu ñawinchasunnchikchu?
Ñuqayku (nosotros) Ñuqayku ñawinchasaqku Ñuqayku mana ñawinchasaqkuchu Ñuqayku
ñawinchasaqkuchu?
Qamkuna (ustedes) Qamkuna ñawinchankichik Qamkuna mana Qamkuna
ñawinchankichikchu ñawinchankichikchu?
Paykuna (ellos/ellas) Paykuna ñawinchanqaku Paykuna mana ñawinchanqakuchu Paykuna Ñawinchay
ñawinchanqakuchu? (leer)
Suti ranti (pronombre)
Rimana (verbo)
Rimana hunt’achiq (sufijo verbal)
AVANZADO IV
Tapuq simi hunt’achiq (sufijo interrogativo)
Qichwa simipi Kastilla simipi
Ñuqanchik raymipim qayna p’unchaw Nosotros el dia de ayer bailamos en la fiesta
tusurqanchik
Ñuqayku raymipim qayna p’unchaw Nosotros el dia de ayer cantamos en la fiesta
takirqayku
Qamkuna yachaywasipim qayna wata Ustedes el año anterior bailaron en la
tusurqankichik escuela.
Paykunaman ñuqañam willarisaq. A ellos yo ya les avisare.
AVANZADO IV
AVANZADO IV