UNIDAD III
YAPUY
1. Yuntawanmi Wayllaypiqa chakrakunata yapunku
…………………………………………………………………………………………….
2. Turukuna kasqan sayallam kanku, kallpasapakama
…………………………………………………………………………………………….
3. Sinchi qaqa qhatakunapiqa, manam turukuna puriyta atinchu
…………………………………………………………………………………………….
4. Mana turukuna puriyta atiqtinqa, chakitakllawanmi qharikuna hayt´anku,
warmikunataq muhuta p´ampanku.
…………………………………………………………………………………………….
…………………………………………………………………………………………….
5. Papa, uqa, ulluku ima wiñan sallqakunapi.
…………………………………………………………………………………………….
1
TEXTO YAPUY. Manual de enseñanza y aprendizaje del Idioma Quechua. UNSA
6. Sapa watam runakuna yanapanakunku, ayninakunku.
…………………………………………………………………………………………….
7. Manam yaku kanchu qarpanapaq, parawan mikhuy wiñan
…………………………………………………………………………………………….
8. Marisul : Hayk´aqtaq chakranchista yapuchisun?
…………………………………………………………………………………………….
9. Rulandu : Hawa simanatam, para qallariramunqaña. Turukunam
mashkananchis.
…………………………………………………………………………………………….
10. Marisul : Maypitaq tayta Ruwil Sanchis tiyan?. Paypam turunkuna
kan.
…………………………………………………………………………………………….
11. Rulandu : Pawkarpatapim. Mayqin yuntantataq mañakusunchis?
Paypaqa iskaymi kan.
…………………………………………………………………………………………….
12. Marisul : Yana Kaqta, chaymi takllata allinta aysan.
…………………………………………………………………………………………….
13. Rulandu : Hayk´a llamk´aqkunatataq mashkasun?
…………………………………………………………………………………………….
14. Marisul: Iskay kimsallapaqmi, huch´uyllam chakranchis. Paqarinpuni
aqhayta qallarisaq.
<<
…………………………………………………………………………………………….
2
TEXTO YAPUY. Manual de enseñanza y aprendizaje del Idioma Quechua. UNSA
15. Rulandu : Arí, sigaru, kuka, tragu rantinanchis kashan.
…………………………………………………………………………………………….
<
EJERCICIOS DE AFIANZAMIENTO
A. 1. Hayk´a turukunataq? B. 1. Imataq Kay?
......................................... .........................................
2. Imataq Kay? 2. Chakitakllachu?
.......................................... ..........................................
3. Takllachu? 3. Hayk´a takllataq?
...................................... ........................................
C. 1. Mayqintaq chakitaklla?
..................................................... D. 1. Maypitaq tiyan kay runa?
2. Hayk´ataq takllakuna? .................................................
..................................................... 2. Turuchu?
3. Turuchu Kay? ......................................
..................................................... 3. Llamk´anchu pay?
......................................
3
TEXTO YAPUY. Manual de enseñanza y aprendizaje del Idioma Quechua. UNSA
E. 1. Kasqan sayallachu? F. 1. Mayqintaq uqa?
...................................... ..........................................
2. Mayqintaq hatun? 2. Tumatichu?
......................................... ..........................................
3. Wallpakunachu? 3. Mayqintaq hatun?
..................................... .........................................
SUFIJOS DE PERSONA POSEEDORA Y ACTORA
Raíz nominal Traducción Raíz verbal Traducción
Llaqtay Riqsini
Llaqtayki Riqsinki
Llaqtan Riqsin
Llaqtanchis Riqsinchis
Llaqtayku Riqsiyku
Llaqtaykichis Riqsinkichis
Llaqtanku Riqsinku
Raíz nominal Traducción Raíz verbal Traducción
Qhari Much´a
Raíz nominal Traducción Raíz verbal Traducción
Ususi Aklla
Raíz nominal Traducción Raíz verbal Traducción
Wayna Taki
4
TEXTO YAPUY. Manual de enseñanza y aprendizaje del Idioma Quechua. UNSA
EJERCICIOS DE AULA
I. Responda a las siguientes preguntas:
1. Llaqtaykita riqsinchu pay? (+)
………………………………………………………………………………….....
2. Runasimi mayistruykuta riqsinkichischu? (-)
………………………………………………………………………………….....
3. Wasiyta riqsinkichu) (+)
………………………………………………………………………………….....
4. Rulandu, yupayta yachankichu? (-)
………………………………………………………………………………….....
5. Wiktur, yupayta yachanchu? (+)
………………………………………………………………………………….....
6. Mayistruyki runasimita yachanchu? (-)
…………………………………………………………………………………....
7. Ana, chakrayki kanchu? (+)
………………………………………………………………………………….....
8. Marya, Martaq wasinta riqsinchu? (-)
………………………………………………………………………………….....
9. Uskar, paykuna riqsinchu wasinta? (+)
………………………………………………………………………………….....
10. Inis, wasiykita riqsinchu Uskar? (-)
………………………………………………………………………………….....
11. Luwis, wasinta riqsinchu Pidru? (+)
………………………………………………………………………………….....
12. Rini, riqsinkichu wasinta? (-)
………………………………………………………………………………….....
5
TEXTO YAPUY. Manual de enseñanza y aprendizaje del Idioma Quechua. UNSA
II. Formule preguntas a sus compañeros siguiendo el ejemplo.
Profesor : Uskar, tapuykuy Luwisata, wasinta ñuqa riqsinichu?
Oscar : Luwisa, wasiykita pay riqsinchu?
Luisa : Arí, riqsinmi / Manam riqsinchu
1. Rusa, tapuykuy Ramunta, wasiykita riqsinchu?
………………………………………………………………………………….....
………………………………………………………………………………….....
2. Hullu, tapuykuy Yulandata,
qamkuna apankichischu lapisniykichista?
……………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………….....………
3. Sara, tapuykuy Luwisata, qamkuna rinkichischu wasiyta?
………………………………………………………………………….....………
………………………………………………………………………….....………
4. Rawul, tapuykuy Hisusta, apamunchu liwrunta?
………………………………………………………………………….....………
………………………………………………………………………….....………
5. Munika, tapuykuy Alwirtuta, much´anchu mamanta?
………………………………………………………………………….....………
………………………………………………………………………….....………
EJERCICIOS DE PRÁCTICA ORAL
Repita las siguientes expresiones después del profesor
1. Yapuni chakrayta
2. Yapunki chakraykita
3. Yapun chakranta
4. Yapunchis chakranchista
5. Yapuyku chakraykuta
6. Yapunkichis chakraykichista
7. Yapunku chakrankuta
I. Responde afirmativamente las siguientes preguntas
1. Chakraytachu yapuni?
2. Chakraykitachu yapunki?
3. Chakrantachu yapun?
6
TEXTO YAPUY. Manual de enseñanza y aprendizaje del Idioma Quechua. UNSA
4. Chakranchistachu yapunchis?
5. Chakraykutachu yapuyku?
6. Chakraykichistachu yapunkichis?
7. Chakrankutachu yapunku?
II. Responda negativamente las siguientes preguntas
1. Llaqtaytachu rini?
2. Llaqtaykitachu rinki?
3. Llaqtantachu rin?
4. Llaqtanchistachu rinchis?
5. Llaqtaykutachu riyku?
6. Llaqtaykichistachu rinkichis?
7. Llaqtankutachu rinku?
III. Responde afirmativamente las siguientes preguntas
1. Khuchiytachu uywanki?
2. Khuchinkutachu uywankichis?
3. Riqsinchu llaqtaykita?
4. Riqsinkichischu llaqtayta?
5. Riqsinkuchu llaqtaykuta?
6. Riqsinchu wasinta?
7. Riqsinkichu wasiyta?
8. Riqsinkuchu wasiykita?
IV. RESPONDE LAS PREGUNTAS SEGÚN LÁMINA 6
a. Pedro ara la chacra que le pertenece (a él)
1. Chakraytachu yapuni?
2. Chakrantachu yapun?
3. Chakranchistachu yapun?
b. Pedro ara la chacra que le pertenece a él (Pedro) y a quien le
formula estas preguntas
1. Chakraykitachu yapun?
2. Chakraykutachu yapun?
3. Chakraykichistachu yapun?
c. La chacra es de Pedro y Juan, quienes lo están cultivando
1. Chakrankutachu yapunku?
2. Chakraykitachu yapunku?
3. Chakraytachu yapunku?
7
TEXTO YAPUY. Manual de enseñanza y aprendizaje del Idioma Quechua. UNSA
d. La gallina le pertenece a usted y a Pedro
1. Wallpaykitachu uywankichis?
2. Wallpaykichistachu uywankichis?
3. Wallpaytachu uywankichis?
LA PREGUNTA DE INFORMACIÓN
Anteriormente habíamos estudiado:
Imataq? “¿Qué es?”
Pitaq? “¿Quién es?”
Presentamos dos palabras interrogativas más:
Hayk’ataq? “¿Cuánto es?”
Mayqintaq? “¿Cuál es?”
EJERCICIOS DE AULA
I. Responde a las siguientes preguntas
a. 1. Hayk´ataq liwruykuna?
…………………………………………………………………………………….
2. Hayk’ataq runasimi mayistruykikuna?
…………………………………………………………………………………….
3. Hayk’ataq chakiyki?
…………………………………………………………………………………….
b. 1. Yani, hayk’ataq liwruykikuna?
…………………………………………………………………………………….
2. Wirunika, hayk’ataq liwruykuna?
…………………………………………………………………………………….
3. Iktur, hayk’ataq runasimi mayistruykuna?
…………………………………………………………………………………….
c. 1. Rawul, hayk’ataq runasimi mayistruy?
……………………………………………………………………………………
2. Hulla, hayk’ataq lapisniykikuna?
…………………………………………………………………………………….
3. Rusa, hayk’ataq lapisninkuna?
…………………………………………………………………………………….
d. 1. Rawul, hayk’ataq simiyki?
……………………………………………………………………………………
2. Hulla, hayk’ataq ñawiykikuna?
…………………………………………………………………………………….
3. Rusa, hayk’ataq ruk´anaykikuna?
…………………………………………………………………………………….
8
TEXTO YAPUY. Manual de enseñanza y aprendizaje del Idioma Quechua. UNSA
II. Responda según le muestre los objetos el profesor
Ejm. Profesor: Mayqin liwrutaq hatun? (Qhishwa / Inglis)
Alumno : Qhishwa liwrum
1. Mayqintaq Pidru? ( hatun / huch´uy)
…………………………………………………………
2. Mayqintaq lapisniyki? (yana / puka)
………………………………………………………….
3. Mayqintaq liwrun? (Qhishwa / Inglis)
…………………………………………………………..
III.Responde adecuadamente:
Alumno 1: Mayqintaq hatun warmi? (Rusa / Andriya)
Alumno 2: Andriyam hatun warmi
1. Mayqintaq huch´uy khuchi? (Yana / Ch´umpi)
…………………………………………………………
2. Mayqintaq hatun runa? (Ruwil / Alwirtu)
………………………………………………………….
3. Mayqintaq chufir? (Hasintu / Ruwil)
…………………………………………………………
EJERCICIOS DE PRÁCTICA ORAL
I. (Ruwil / Alwirtu)
a. Mayqintaq hatun?
b. Mayqintaq chufir?
c. Mayqintaq Riktur?
d. Mayqintaq yachachiq?
e. Mayqintaq huch´uy?
(Arkipa / Wayllay)
a. Mayqintaq hatun llaqta?
b. Mayqintaq huch´uy llaqta?
c. Mayqintaq kharu llaqta?
d. Mayqintaq sumaq llaqta?
e. Mayqintaq ñawpa llaqta?
9
TEXTO YAPUY. Manual de enseñanza y aprendizaje del Idioma Quechua. UNSA
II. Utilice las siguientes palabras y formule las preguntas
adecuadas:
Husiy Ruwil Munika Vanisa Riyna Runal Rusa
takiq karpintiru tusuq yachaq pukllaq chufir Wayk´uq
Ej. Mayqintaq tusuq?
Munikam tusuq
1………………………………………………….
……………………………………………………
2………………………………………………….
……………………………………………………
3………………………………………………….
……………………………………………………
4………………………………………………….
……………………………………………………
5………………………………………………….
……………………………………………………
Rakil Tula Andriya Elsa Alisya Yanis
takiq karpintiru tusuq yachaq chufir Wayk´uq
1………………………………………………….
……………………………………………………
2………………………………………………….
……………………………………………………
3………………………………………………….
……………………………………………………
4………………………………………………….
……………………………………………………
5………………………………………………….
……………………………………………………
EXPRESIONES DE USO FRECUENTE
A. : Allillanchu Vanisa?
…………………………………………………………………………………….
B. : Allillanmi kashani, qamri?
…………………………………………………………………………………….
A. : Allillanmi ñuqapas
…………………………………………………………………………………….
B. : Anchatam kusikuni
…………………………………………………………………………………….
A. : Tayta mamayki, allillanchu kashan?
10
TEXTO YAPUY. Manual de enseñanza y aprendizaje del Idioma Quechua. UNSA
…………………………………………………………………………………….
B. : Arí, allillanmi. Paqarin kama mamay / taytay
…………………………………………………………………………………….
ELABORAR UN TEXTO ESCRITO (700 caracteres c/espacio)
…………………………………………………………………………………………….
…………………………………………………………………………………………….
…………………………………………………………………………………………….
…………………………………………………………………………………………….
…………………………………………………………………………………………….
…………………………………………………………………………………………….
11
TEXTO YAPUY. Manual de enseñanza y aprendizaje del Idioma Quechua. UNSA