0% encontró este documento útil (0 votos)
203 vistas195 páginas

Gramática Nivacle para Aprender

1. Este documento presenta una nota preliminar sobre el alfabeto nivacle. Explica que algunas letras se escriben igual que en castellano, mientras que otras requieren signos especiales como apóstrofes o circunflejos para representar sonidos únicos. 2. Se describen seis vocales y se explica que algunas combinaciones de vocales representan sonidos distintos. También habla sobre díptongos y cómo se representan. 3. Finalmente, aclara que aunque algunas combinaciones de vocales no constituyen dípt

Cargado por

Marco Samaniego
Derechos de autor
© © All Rights Reserved
Nos tomamos en serio los derechos de los contenidos. Si sospechas que se trata de tu contenido, reclámalo aquí.
Formatos disponibles
Descarga como PDF, TXT o lee en línea desde Scribd
0% encontró este documento útil (0 votos)
203 vistas195 páginas

Gramática Nivacle para Aprender

1. Este documento presenta una nota preliminar sobre el alfabeto nivacle. Explica que algunas letras se escriben igual que en castellano, mientras que otras requieren signos especiales como apóstrofes o circunflejos para representar sonidos únicos. 2. Se describen seis vocales y se explica que algunas combinaciones de vocales representan sonidos distintos. También habla sobre díptongos y cómo se representan. 3. Finalmente, aclara que aunque algunas combinaciones de vocales no constituyen dípt

Cargado por

Marco Samaniego
Derechos de autor
© © All Rights Reserved
Nos tomamos en serio los derechos de los contenidos. Si sospechas que se trata de tu contenido, reclámalo aquí.
Formatos disponibles
Descarga como PDF, TXT o lee en línea desde Scribd

1

José Seelwische, O. M. I.

Na lhasinônash

napi

Nivacle

Gramática Nivacle

Asunción 1975

2
3
4
1. JA VATASINÔ .......................................................................................................................... 14
1.1. JA YA'CLISH TI VE'LHA. ................................................................................................ 14
1.2. JA VATFACLECH TI CHI YAMJATVATJULH. ............................................................ 14
1. LA ORACION ........................................................................................................................... 15
1.1. LA FRASE SIMPLE........................................................................................................... 15
1.2. LA FRASE COMPUESTA................................................................................................. 15
1.3. JA VACALHESH VATFACLECH.................................................................................... 16
1.3. LA ORAClON..................................................................................................................... 17
2. JA YA'CLlSH............................................................................................................................. 40
2.1. PAVA 'NA YA'CLISHAI. .................................................................................................. 40
2. LA PALABRA........................................................................................................................... 41
2.1. CLASES DE PALABRAS.................................................................................................. 41
2.3. JAVA CHI YAMJATVATJULH YA'CLISHAI. ........................................................... 42
2.3. LAS PALABRAS COMPUESTAS. ................................................................................... 43
2.4. JAVA CHI YAMJATVATJULH VATSHAIC'UC. ....................................................... 48
2.4. LAS RAlCES COMPUESTAS........................................................................................... 49
3. JAVA VATEIYIS .................................................................................................................. 52
3.1. JA VATEILHAVATSHA. ............................................................................................. 52
3. LOS NOMBRES ........................................................................................................................ 53
3.1. EL SUBSTANTlVO. .......................................................................................................... 53
3.2. JA VATJUNASH................................................................................................................ 66
3.2. EL ADJETIVO.................................................................................................................... 67
3.3. JAVA VANCANÔÔCLHANIT. ........................................................................................ 68
3.3. LOS ARTICULOS.............................................................................................................. 69
3.4. JAVA T'ÔS'E T'AJUIYISH. ............................................................................................... 78
3.4. LOS PRONOMBRES. ........................................................................................................ 79
3.5. JAVA T'I'YAS JAVA VATEIYIS JAN LHJUNASH TI VANIJÔTJATVA'NE. ......... 84
3.5. LA ESTRUCTURA DE LOS NOMBRES COMPUESTOS.............................................. 85
4. J A V A T FAN I S H E S H ................................................................................................ 106
4.1. PAVA YISHI' JA VATFANISHESH. .............................................................................. 106
4. E L V E R B O ..................................................................................................................... 107
4.1. LA CONJUGACION. ....................................................................................................... 107
4.2. LAS DIFERENTES CONJUGACIONES._ ..................................................................... 133
4.3. VERBOS IRREGULARES............................................................................................... 157
4.4. CHI YISCLANSHI JAVA VATFANISHESH, PA TI YICH'E'. ..................................... 166
4.4. LAS CLASES DE VERBOS SEGUN SU SIGNIFICADO ............................................. 167
4.5. JAVA T'I'YAS JA VATFANISHESH JAN LHJUNASH TI VANIJÔTVA'NE. ........... 176
4.5. LA ESTRUCTURA DE LOS VERBOS COMPUESTOS. .............................................. 177

5
¿She pa t'ajuiya nôque vatqu'isjayanach?

Ni cas've'lhaashi na nalhu. Shtat'esh ca shtavancufanelh japi sômto. Shtat' esh ca


shtacuumjulh pa lhaichavalhjayash, taj ti shtatisesh jayu vitsha pa catsaichavalhjayash
casvaacha. Teiya pa vataichavalhjayash tô'lheichisham pa vatcumjayash chi' pa'na
vatjunash.

Taj ti vena lhjunash pa lhcliish japi sômto, pa apee pa lhasinônash ti vena


lhjunash.

Lhe'naa ca shtaichavalhei jayu pa va lhnashjavtes na catsasinônash. Apis ti


shtantô'ya, eem ti shtafaijanesh tatsha ti castaô'clas. Taj ti ni i'a ca shtaichavalhch'e.
Lhe'naa ca shtamjatchisham na catsasinônash, jaspa shtantô'ya pa ti lhjunash.
Shtantôiyeei jayu na catsasinônash ti is, ampa ca nôj'e' pava lhnashjavtes.

Pa lhecheesh jôcl'esh ti c'ôôjlhajoom ja sômto lhcliish ti shtavantôiyitesh,


lhai'yaash ti isjop ca shtovalheijop na catsasinônash casvaacha, pa shtantô'ya japu pa
yich'e' ja sômto lhcliish. Ni ntaastaijoom jayu shita pava lhnashjavtes, ca te'e' ti vena
pa t'ajuitajshi.

Shtanshamesh ja lhavanqu'efenjayash japi "Fundación Interamericana" lhavos,


japi'lhech yishaiyanesh ja lhcumjayash japi yan'e' nôque vatquisjayanach.

6
El objetivo de esta gramática.

No estamos solos en el mundo. Queremos participar en la vida del hombre


blanco. Queremos recibir su pensamiento, y querernos ofrecerle nuestro pensamiento
también. Porque del pensamiento parte el trabajo y toda la manera de vivir.

Pero su idioma es diferente, y sobre todo su gramática es diferente.

Por eso queremos estudiar las maneras de expresarse de nuestra propia gramática.
La sabemos del todo, porque la dominamos desde niños. Pero no hemos pensado en
ella. Por eso queremos reflexionar sobre nuestra gramática para conocer su estructura
y su riqueza. Quedaremos maravillados por la belleza de nuestro idioma y sus
infinitas posibilidades de expresarse.

Entonces será fácil para nosotros aprender el castellano, porque podremos


comparar su gramática con la nuestra, y asi comprenderemos su significado.
Dominaremos también las partes de la gramática castellana que funcionan de otra
manera que la nuestra.

Agradecemos la colaboración de la "Fundación Interamericana" que con su


aporte hizo posible la impresión de este libro.

7
Nôque Ya'clish Vanôyin:
NAVA CASCA'NISCOTEI

Na catsasinônyash, caaj jav'elh letrac t'ônashelhvatjulh na sômto lhcliish; pa


casfanisheshjulh nava lhca'niscoteiyesh:
a - c - ch - e - f - i - j - m - n - o - p - qu - s - t - u - v-y

Caaj jav'elh letrac venach'e tôjôj; teiya ti ampava ca ntanfaijanchaisha'ne


lhca'niscoteiyeesh, shtampunat'e pav'elh letrac, catin'e pa ve'lha pa vatc'ôjôjesh:
cl - dl - sh - ts

Jav'elh letrac venach'e ja t'ôjôj, shtavenchatesh nava tiqu'icsha'ne vatca'niscotei:


apóstrofo:

c' - ch' - p' - qu' - t' - ts'


circunflejo: ô

Seis nava vatca'niscotei nava yich'e' java t'ôôi: a-e-i-o-ô-u

Taj ti caaj jav'elh t'ôôi; navoque vatca'niscotei shtampunatva'ne java napuu t'ôôi:

e: "nivacche" - e: "jan'e"

8
Nota Preliminar:

NUESTRO ABECEDARIO

En nuestro idioma hay letras que suenan igual


que en castellano; para estas letras usamos los mismos signos:
a - e - ch - e - f - i - j - m - n - o - p - qu - s - t - u - v - y

Hay otras letras que tienen sonido diferente; ya que no hay signos acostumbrados
para estos sonidos, formamos nuevos signos juntando dos letras; sin embargo son
sonidos unívocos:
cl - dl - sh - ts

Otras letras de sonido diferente, los diferenciamos con señales pequeñas:


con apóstrofo:

c' - ch' - p' - qu' - t' - ts'

con circunflejo: ô

Hay seis signos para vocales: a – e – i – o – ô - u

Pero hay más vocales; los signos siguientes representan dos vocales diferentes:
e : (en "nivacche" -mujer) - e: (en "jan'e'" - yo pongo)

9
o: "yivo'" - o: "tinvo"
ô: "vatvôôt" - ô: "jaclôn"

Ve'lhach'e ti yitsha'ne pava napu' t'ôôi:

ai - ei - oi - ôi - ui

Navôque casqueiyesh "díptongos", yitsha'ne pa lhc'ôjôj; ni chi nvenchatvatc'oya.


Napu java ya'clishai yivenchat pa lhc'ôjôj navôque diptongostaj'in; lhechesh pa
shtavenchateshvatc'oya na apóstrofo:

"pa'na'in".

Jav'elh t'ôôi ti napu'e, chi yivenchat pa lhc'ôjôj: "claaf nalhu." "aôtej. "

Aclojesh ti napu'e lhpa ve'lha t'ôôi. Vooi java nijooilha, ve'lhach'e ti ni'i'a ca chi
netôn; chi lheclôôjesh ca ni nt'ô'ya. Lhechesh pa shtan'e t'ajuiyish ja nijooilha t'ôôi, ja
apóstrofo:
(yifoo -) "yifo' " (lhclôô -)"lhclô' "

Jô'lhaa, ca ni chi nvenchattajavatc'oya pa lhc'ôjôj pava napu' t'ôôi, pa shtan'e'


lhcaôju lha "y":

"tsicaaisiyuesh" "tajuiya"

10
o: (en "yivo' - mi nuca") - o: (en "tinvo' - gusano")
ô: (en "vatvôôt - escalera") - ô: (en "jaclôn - yo mato".

Hay varios díptongos: ai - ei - oi - ôi - ui

Estos diptongos se unen y se pronuneian como una sóla silaba; no se separan con
clic glotal.
En pocas palabras se separa por un che glotal las voeales que suelen ser
diptongos; en estos easos interealamos un apóstrofo:
"cualquier cosa"

Otras voeales que se juntan, o se duplican, son separados por un clic glotal:

"de la mañana". "dolorido, enfermo"

A menudo hay dobletes vocálicas. A veces, estas dobletes son sordas; casi
impresionan como una consonante gutural. En estos casos sustituimos la doblete sorda
por el apostrofo:

"mi pie"
(animal de) su propiedad

En los casos que dos vocales que no forman díptongos, no son separadas por un
clic glotal, intercalamos "y":

"(algo) me agrada"
"dirigido a, para"

11
V ooi navôque letrac amem na catsi'clish:

b – d – g – h – k – l – ll – ñ – r – w – x - z

Shtas'clanvatich'e lhacom'a nava cas'letrac:

a - c - c' - ch - ch' - dl - e - f - i - j - lh - m - n - o - ô p - p' - qu - qu' - s - sh - t - t' - ts -


ts' - u - v - y

12
Las siguientes letras no aparecen en nuestro idioma:

b–d–g–h–k–l–ll–ñ–r–w–x–z

A continuación presentamos nuestro abecedario


completo:
a - c - c' - ch - ch' - dl - e - f - i - j - lh - m - n - o – ô - p - p' - qu - qu' - s - sh - t - t' - ts
- ts' - u - v - y

13
1. JA VATASINÔ

1.1. JA YA'CLISH TI VE'LHA.

V e'lhch' e ti tajulhsham pa ve'lha ya' clish, ca nôôclhanit pa vataichavalhjayash.

"Lhnam?" - "Janan".
"Ts'iyipcun" .
"Tajulhei" .
"Hech" .
"Am" .
"!Jai!" "!Yiya'yivach!" "Mu.!".

1.2. JA VATFACLECH TI CHI YAMJATVATJULH.

Shtaclonat'een java ya'clishai ca shtanôôclhanitsha'ne java shtaichavalhch'e.

"¿Ta lhôcji'?" - "Jôquei ja yijpôyich". "Ni ntajulhei".


"Jech jayu".

14
1. LA ORACION

1.1. LA FRASE SIMPLE.

A veces es suficiente una sola palabra para expresar una idea.

"¿Vienes?" - "Vengo". (Saludo).


"Tengo hambre".
"Esta bien".
"Si" .
"No".
"!Ay!" "!Ay de mi!" "!Qué cosa!".

1.2. LA FRASE COMPUESTA.

Generalmente usamos varias palabras para expresar lo que pensamos.

"¿Adónde vas?" - "Voy a mi casa". "No está bien".


"Será que sí (= con dudas) ".

15
1.3. JA VACALHESH VATFACLECH.

Vacalhesh jô ja vatfaclech ti nôôclhashi papi


tô'lha ti lhfanishlhavach, chi' pa ti chi tchaiyesha.
Ve'lhach'e ti caaj pav'elh t'i'yas pava yivaclitesh
ja vatfaclech:

-papi yicha pa lhanfanash;


-pa ti t'ajuiya shita pa vatfanishesh;
-pa ti lhjunash pa vatfanishesh.

1.3.1. Pa ti chi tchaiyesha.

Aclojeshjum ti chi yichenesh pa vatfanishesh ti


chi tchaiyesha pa'nain.
Taj ti chi yichenesh shita pa vatei, ca'tajesha pa
vatjunash shita ti chi tchaiyesha pa'na.

1.3.1.1. Pa vatfanishesh ti chi tchaiyesh.

Ja vatfanishesh, lhtatsuqu'esh ja vatfaclech. Ovalh ca ajaalh: Taj ti ni


sht'eijatsjanesh nôqueesh ja vatfanishesh, teiya ja capitulo cuatro chi yijuijata ja
vatfanishesh.
Tiqu'inesh shtachaiyesha ja vatfanishesh, ca shtetôntaj pa ti lhjunash pa
vatfanishesh (1.3.5.), chi' shita ti shtachaiyesha ja vatfanishesh ja chi yijuija
tesh java'na voqu'e' (1.4.2.1.; 1.4.2.2.; 1.4.2.3.;
1.a.2.4.).

16
1.3. LA ORAClON.

La oración está completa cuando queda expresado el sujeto activo y el atributo.


A menudo hay otras partes que complementan la oración:

-sujeto pasivo (objeto de transición directa);


-objetos de transiciôn secundaria;
-complementos adverbiales.

1.3.1. El atributo.

Muy a menudo se usa un verbo para atributo.


Pero se puede usar tambien substantivos o adjetivos como atributo.

1.3.1.1. El verbo como atributo.

El verbo es el centro de la oración.


Observación: Sin embargo, no explicamos aquí el verbo, porque el capitulo cuatro
tratará del verbo.
Algo diremos del verbo cuando hablemos de los complementos adverviales (1.3.5.) y
tambien cuando hablemos de la transición indirecta por los diferentes sufijos (1.4.2.1.;
1.4.2.2.; 1.4.2.3.; 1.4.2.4.).

17
1.3.1.2. Ja vatei ti chi tchaiyesh.

Ca chi natchaitajesh pa vatei, pa amen pa vancanôôclhanit; chi yan'e' lhavôôj


ja'elh vatei ja to'lha pa vatfanishesh.

"Lhja c'utsja' Tôvôlhaiche".


"Ja nivacle vocô lhavoo".

Ca jaichaitajyiv'ne, pa jan'e' ja yijoc'oya "ya":

"Ya'nivacle" .
"Ya'José".

Ca jaichaitaj'a, pa jan'e' ja yijoc'oya "a''':

"A'nivacle".
"A'felipe".

Ca jaichaitajcatsiv'ne, pa jan’e’ ja yijoc’oya "cas":

"Cas'nivacles" . "Cascotsjateijas" .

Ve'lhaasham:

Ya'nivacle
A'nivacle
Ja Juan nivacle
Cas'nivacles

18
1.3.1.2. El uso atributivo del substantivo.

Cuando se usa un substantivo como atributo, no lleva artículo; se coloca al lado


del otro substantivo que es el sujeto.

"La anciana es Maca".


"El hombre es vaquero".

Cuando hablo de mí mismo (en la primera persona), pongo el prefijo "ya":


"Yo soy Nivacle".
"Yo soy José".

Cuando hablo de tí (en la segunda persona), pongo el prefijo "a":


"Tú eres Nivacle".
"Tú eres Felipe".

Cuando hablo de nosotros (en la primera persona plural), pongo el prefijo "cas":

"Nosotros somos Nivacles".


"Nosotros somos peatones (vamos a pié)".

Resumen:
Yo soy Nivacle
Tú eres Nivacle
Juan es Nivacle
Nosotros somos Nivacles

19
1.3.1.3. Ja vatjunash ti chi tchaiyesh.

Ca chi natchaitajesh pa vatjunash, pa chi yijôneshch'e pa vatei ti chi tchaiyesh.

"Ya'pitej".
"A'pitej".
"Ja Andres pitej".
"Caspites".

1.3.1.4. Ja vatei ti am.

a) Ca jaichaitajesh pa vatei ti ni lhecha, pa jan'e' t'ajuiyish ja "adverbio" "ni", chi'


ja sufijo "a".

"Ni ya'taô'claja".
"Na ataô'claja".
"Ja Antonio ni taô'claja".
"Ni castaô'clasa".

Nôque adverbio "ni" chi' na lhats'a'esh sufijo "a" javanqu'eijatesh ti ni lhecha pa


jaichaiyesh.

Lhetlha lhjunash shita ja vatjunash:

"Ni ya'cuiyeja".
"Na acuiyeja".
"Lhja Cristina ni cuiyeja".
"Ni cascuiyesa".

20
1.3.1.3. El uso atributo del adjetivo.

Cuando se usa un adjetivo como atributo, se usa de la misma manera que el


substantivo:

"Yo soy alto".


"Tú eres alto".
"Andres es alto".
"Nosotros somos altos".

1.3.1.4. La negación del nombre.

a) Si uso un substantivo o adjetivo como atributo en sentido negativo, pongo por


delante el adverbio "ni" y el sufijo correlativo "a".

"Yo no soy niño (Yo soy mayor de edad) " .


"Tu no eres niño".
"Antonio no es niño".
"Nosotros no somos niños".

El adverbio "ni" con el sufijo correlativo "a" expresa una negación categórica.

De la misma manera se usa el adjetivo:

"Yo no soy avaro".


"Tu no eres avaro".
"Cristina no es avara".
"Nosotros no somos avaros".

21
b) Ca jaichaitajes!1a pa vatei ti ni .lhecha jayu, pa jan'e'c'oya ja adverbio "tan",
chi' lhja conjunción "ca" chi ja voqu'e' "a".

"Tan ca yasuiya jayu".


"Tan ca asuiya jayu".
"Ja Tuca tan ca suiya jayu".
"Tan ca cassuiya jayu".

c) Ca jalheclôjtajesh atesha ca ni lhecha, pa jan'e'côya ja adverbio "ta" chi lhja


conjunción "ca" chi ja voqu'e' "a".

"Ta ca Pedroa na'umqu'e".


"Ta ca caclecla lha clisaa".

d) Ca jaichaitaja pa vatei ti ni ncaaj, pa jan'e' c'oya ja adverbio "am" chi' ja


voqu'e' "a".

"Am pava yacfiyisa".


"Am lhapa lhamimia".

Jô'lhaa ca tsiishataja ja adverbio "ampa" , nôque yich'e' ti ni naôyijop:


"Ampa ja yiclô' cuyôyu".
"Amlhpapa lhja lhamimi".

22
b) Para una negación de un substantivo o adjetivo en el futuro, puedo usar el
adverbio "tan" con la conjunción "ca" y el sufijo correlativo "a".

"Yo no estaré enojado".


"Tu no estarás enojado".
"Tuca no estará enojado".
"No estaremos enojados”.

c) Si quiero expresar la negación en forma de una opinión, uso el adverbio "ta" y


la conjunción "ca" con el sufijo correlativo "a".

"No ha de ser Pedro aquel (que sale allí) ".


"No ha de ser pesada la alforja".

d) Si afirmo que un sustantivo no existe, pongo el adverbio "am" por delante, y el


sufijo correlativo "a".

"No hay zapatos mios (No tengo zapatos)" .


"No tiene madre (Es huerfano)" .

Pero cuando uso el adverbio "ampa" solo, significa que no está presente:

"No está mi caballo".


"No está presente su madre".

23
1.3.1.5. Pa vatei ti t'astaai.

Ti ni nvôôtô'ya pa vatei ca ncaajtaj, ca'tajesha ca ni ncaajtaja, pa jan'e' t'ôiyiish ja


voqu'e' "-a"; lhetlha lhjunash shita ti jenesh ca ncaaj pa vatei:
"Apatoj ajalh na tovoc? – Ni nastô'ya ca apatoptaja".
"Anshi'eelh ca anamelh ti claaf nalhu".
"Tsôôctsiva, tsôôctsiva, nalhu jayu. - Ca te'e' ni nteesh ca nalhuaan".

Vooi ca ntaastaitaja pa vatei ca amtaja, pa jan'e' t'ajuiyish ja adverbio "Ni",


jô'tajesh ti janpunat ja voqu'e' "-a" ja lhats'a'esh ja "ni":

"Ca ni ujtajaa ja vôcô, pa tan ca shtaclôn jayu". "J'ayeetajesh ca ni amaac'oya napi


taôclas ti sht'aalh'in" .

24
1.3.1.5. Subjuntivo del nombre.

Si no se sabe de un substantivo o de un adjetivo si existe o no, pongo el sufijo "-


a" detras del nombre; lo mismo hago cuando deseo que el nombre exista:

"¿El rio es profundo? - No sé si el río es profundo."


"Vengan pronto por la mañana."
"Tsôôctsiva, tsôôctsiva, día será.

Sin embargo, no quería que amaneciera el día".

Pero cuando es dudosa la in-existencia del nombre, pongo el adverbio de


negación "ni" juntamente con el sufijo correlativo "-a" que duplico (subjuntivo
negativo);

"Si el novillo no es grande, no lo vamos a faenar".


"Yo quisiera que no falten los niños cuando oramos juntos".

25
1.3.2. Papi tô'lha pa ti lhfanishlhavach.

Papi tô'lha pa lhfanishlhavach, casqueiyesh "sujeto activo", ja'tajesha shita ti


"sujeto" atesha. Ve'lheeshch'e ti nivacle, ca'tajesha pa yacquisit ti sujetoesh, ca'tajesha
pava matas shita.

"Papi lhech nivacle tiyôôj niyoc p'alhaa".


"Pa yi'yooj vacumajqu'e lhpa lhutsja".
"Nuut jincuclaai pa yoquen pa ne'clootsich".

Caaj shita pava acloj'e ya'clishai ti sujetoesh:


"Pa lhech lhja'yataj lhpa lhutsja,
lha'vi'yôj pôqueei nivacle".

1.3.3. Papi yicha pa lhanfanash.

Aclojjum java'lhech ya'clishai vatfanishesh yinôôclhanitsha'ne tatsha papi tô'lha


ti lhfanishesh, chi' pan'elh yicha pa lhanfanash. Java'lhech shtat'esh ti "t'ajui tatsha".
(4.2.1.).

Shtat'esha ti "t'ajui tatsha", teiya java yijoc'oya (prefijos) yinôôclhanita tatsha


shita papi yicha pa vatfanishesh.

"Tsi'van". - "Na'van".
"Yi'van ja tashinsha".
"Jacleesh java yuijatshiyis".

26
1.3.2. El sujeto activo.

El que es autor de la actividad del verba, llamamos "sujeto activo" o también


sencillamente "sujeto". Puede ser persona, pero puede ser tambien animal o cualquier
cosa.

"Aquellos hombres estaban entrenándose en el tiro al blanco".


"El tigre corrió detrás de la joven".
"Al entrar el sol estaba maduro el maiz".

Una frase compuesta de varias palabras puede ser sujeto tambien:


"Aquel que había sido marido de la joven,
era el espiritu-tigre de aquel hombre".

1.3.3. El sujeto pasivo (Objeto de transición directa).

La mayoría de los verbos indican a la vez el sujeto activo del verbo, y el sujeto
pasivo al que alcanza la acción. Estos verbos llamamos "verbos transitivos". (4.2.1.).

Los llamamos "transitivos" , porque sus prefijos pronominales indican a la vez el


objeto alcanzado por la acción.

"El me ve". - "El te ve".


"El vió el venado".
"Yo lavé mi ropa".

27
Ca jetontaj pa vatfanishesh pa t'ajui tatsha, pa
sasjop ca ni yetôna papi yicha pa lhanfanash.
Sasjop ca jayeesh: "Ja vaniqu'eijatsjan yipôcôj". ¿Shepapu chi yipôcôj ajalh? Taj
ti yivo'yeshch'e ti jayeesh:

"Ja vanqu'eijatsjan yipôcôj ja taôclaj".


Taj ti yivo'yeshch' e ca jayeetajesh:
"Ja vanqu'eijatsjan vancapôcôj".

Teiya nôque vatfanishesh "javancapôcôj" ni natjui.

1.3.4. Pa ti chi yijuijata clee shita pa vatfanishesh.

Apis ti shtavantôiyitesh ja vatfanishesh ja t'ajui tatsha; vooi pan yicha tatsha pa


lhanfanash, casqueiyesh "objeto directo".

"Ja lhcaanvacle yichen ja nich'ayich".

Papu ti chi yichen, objeto directo, ja'tajesha ti sujeto pasivo.


Taj ti isjop shita ca jeton papu ca nômei lhon:
"Ja lhcaanvacle yichenei ja nich'ayich ja Ele Uj".

Isjop shita ti chi yit'esh:


"Yit'esh ja lhcaanvacle: Acheneiyam ja nich'ayich ja Ele Uj".

28
Si uso un verbo transitivo, no puedo omitir de decir el sujeto pasivo, o objeto de
transición directa.

No es correcto si digo: "El maestro ha pegado". ¿A quién ha pegado? Pero es


correcto decir: "El maestro ha pegado al niño".

Pero es correcto cuando digo:


"El maestro ha pegado".
Porque el verbo "javancapôcôj" es intransitivo.

1.3.4. Objetos de transicion indirecta.

Hemos aprendido el verbo transitivo; llamamos "objeto directo" lo que la acción


alcanza directamente.

"El Jefe mandó (envió) al joven".

Aquel que es enviado, es objeto directo o sujeto pasivo.

Pero puedo nombrar también aquel hacia el cual debe ir:


"El Jefe mandó al joven junto a Ele Uj”

Se puede decir tambien:


"Dijo el Jefe: manda en mi nombre al joven junto a Ele Uj".

29
Ca’tajesha shita ti chi yit'esh:
"Acheneshei ja nich'ayich ja tashinsha t'oicha".

Lhacom'a cavôque chi yijuijattajei clee shita, casqueiyesh "objetos indirectos".

Ja vatfanishesh (verbo) chi yijuijatei java'lhech objetos indirectos java sufijos


ts'ivee.

Chi' shita java vatfanishesh java ni natjui tatsha, chi yijuijata pava objetos
indirectos ti chi yan'e' java voqu'e'.

1.3.4.1. Java ti chi yijuijatesh java voqu'e'


"yish - ash - esh - jooj".

Nava voqu'e' "yish - ash - esh - jooj" yijuijata ja vatfanishesh pa objeto pa chi
yovalhe'meijop pa objeto directo:

"Ja Antonio nitôfacyish" .


"Ja Antonio nitôfac'ash".
"Ja Antonio nitôfaclesh ja atata".
"Ja Antonio nitôfacjooj".

". . . tojshic'oya ti tjôcjanesh shita papi ôcjeclôi papi lhech sômto".

30
O se puede decir también:
"Manda al joven con un cuarto de venado".

A todos aquellos que la acción alcanza de alguna manera también, llamamos


"objetos indirectos".

El verbo es dirigido hacia estos objetos indirectos por medio de los sufijos
correspondientes.

También los verbos intransitivos pueden ser dirigidos por medio de los sufijos
correspondientes hacia objetos secundarios.

1.3.4.1. Los objetos indirectos señalados por los sufijos pronominales "yish - ash -
esh – jooj”.

Los sufijos pronominales "yish - ash - esh -jooj" dirigen el verbo a objetos que
son como los objetos directos:

"Antonio me conoce a mi " .


"Antonio te conoce a ti".
"Antonio conoce a tu padre".
"Antonio nos conoce".

". . . más tarde, aquellos blancos raptaban también a las mujeres".

31
1.3.4.2. Pava ti chi yijuijatesh java voqu'e' "yam - am - em - joom".

Navôque voqu'e' "yam - am - em - joom" yinôôclhanita pa ta'vuju'ya pan chi


t'ôs'e' t'ajuiyish ti chi yisnateshem pa'na:
" Ja yitjooc vajuyam".
" Ja yitjooc vaju'am".
" Ja yitjooc vajuem lhja sunja".
" Ja yitjooc vajujoom".

"Japi lhchifas caclecla ja Juan, eem ti yitô'yish ca ntasinô'ye'ma japi sômto. Lhan'e
ja Teodoro, meelh ti t'ôtai'in, caclecsha ja Juan ca nclôvalhem pa'na vatcumjayash".

1.3.4.3. Pava ti chi yijuijatesh java voqu'e' "yi - ai - ei - jooi".

Navôque voqu'e' "yi - ai - ei - jooi' chi yinôôc lhanita papu ti chi yichei, ca'tajesha
ti chi yamjatei pa'na:

"Ja fach'ach'ach lhavoo nichaaj'yi ja clutsesh".


"Nichaaj'ai jayu ja clutsesh".
"Nichaajei ja clutsesh ja ach'inish".
"Ni nanchaajjooi pa clutsesh".

"Meelh lhôn ti yama cotsjaat pa T'isô, pa yit'esh lhôn lhpa lhutsja: Janach'ai ca
jaôv'ajop jayu".

32
1.3.4.2. Los objetos indirectos señalados por los sufijos pronominales "yam - am -
em' - joom".

Los sufijos pronominales "yam - am - em - joom" señalan a otro sujeto en cuyo


nombre o representación se hace algo:
"Mi tío busca miel para mí".
"Mi tío busca miel para tí".
"Mi tío busca miel para mi hermana menor".
"Mi tío busca miel para nosotros".

"La gente del pueblo confía en Juan, porque sabe negociar por ellos, con los blancos. Y
Don Teodoro, cuando sale de viaje, encarga a Juan los trabajos.

1.3.4.3. Los objetos indirectos señalados por los sufijos pronominales "yi - ai - ei -
jooi".

Los sufijos pronominales "yi - ai - ei - jooi" indican el objeto al que se va, o al


que se lleva algo:

"El chofer me trajo la escopeta".


"Te llevará la escopeta".
"Llevó la escopeta a tu hermano".
"No nos trajo (ninguna) escopeta".

"Cuando T'isô' bajó a tierra, le dijo la joven: Vengo junto a tí para quedar contigo" .

33
1.3.4.4. Pava ti chi yijuiijatesh java voqu'e'
"yi - 'a - a - joo".

Navôque voqu'e' "yi - 'a - a - joo" yinôôclhanita shita papu ti chiyichei; taj ti
yich'e' tatsha ti chi yofiis jô.
"Jôctajei ja vopovo lhavoo; ni yama, lhai'yaash ti uj ja tovoc".

1.3.4.5. Java voqu'e' "yivach…


yitam…
yiv’ne…
yitai…”

Lhacom’a navôque voqu'e' yinôôclhanita pa vatfanishesh ti tapeclei papi tô'lha ti


lhfanishlhavach.

"Ta ajalh lhteesh'av'ne?".


"Anujumatsin'avach".
". . . lhechesh lhôn ti'ma pa yachajlhav'ne lhpa lhch'acfa pa C'ô'ô".

1.3.4.6. Java voqu'e' "vach - vatam - vatai - va'ne".

Navôque voqu'e' yinôôclhanita pa lhfanishesh papi acloj'e, pa t'ajuiva'ne pa


lhfanishesh ts'ivee.
"Japi'lhech nich'acsha'ne ni nantôfaac'vach, catin'e ti vatachifasesh lhapesh".
"Sht'aalhvatam cun".
"Pa t'eclet'va'ne java napuu fach'ach'achis".

34
1.3.4.4. Los objetos indirectos señalados por los sufijos prenominales "yi - 'a - a -
joo".
Estos prefijos pronominales "yi - 'a - a - joo" indican también un objeto al que se
va, pero indican a la vez que se alcanza efectivamente.
"Salí para ir junto al almacenero; pero no llegué junto a él, porque el rio estaba
crecido".

1.3.4.5. Los sufijos pronominales reflexivos


"yivach . . .
yitam . . .
yiv’ne . . .
yitai . . . "

Todos estos sufijos pronominales reflexivos indican que la acción vuelve al que
es sujeto de la acción.
“¿Qué dices de ti mismo?".
"Ten cuidado de tí mismo".
". . . y entonces, Cô'ô llevó otra vez eonsigo a su mujer".

1.3.4.6. Los sufijos pronominales recíprocos "vach - vatam - vatai - va'ne".

Estos sufijos pronominales recíprocos indican que la acción del uno se dirige
hacia el otro.
"Los dos jóvenes no se conocían el uno al otro, aunque eran del mismo pueblo".
"Oremos los unos por los otros".
"Dos camiones chocaron el uno contra el otro".

35
1.3.5. Pa ti lhjunash pa vatfanishesh.

V'lhach'e ti chi nfac shita pa ti nash'e ja vatfanishesh, ca'tajesha pa nt'e'lhesh,


ca'tajesha pan t'ajôôj, ca'tajesha pan lhjunash. Java'lhech vatfacjes casqueiyesh
"complementos adverbiales", eem ti yaijateshch'e pan lhjunash ja vatfanishesh.

Pav'elh "complementos adverviales" chi yinooclhanitesh java voqu'e':


"Lhpa shnacuvaj yit'esh: Janashch'e jayu na joccat". "Pa yich'in ti'ma, pa yamjam pa
itaa".

Pav'elh "complementos adverbiales" ni chi nôôclhanitesh pa voqu'e'; ven'esh ti


vatfacjestajesh:
"Jôjjiclai tojqu'isham na jincuclaai ti tôn'in, yisnatesh pa yijo'e jayu yiinsha".

1.3.5.1. Java voqu'e' yinôôclhanit pa ti nash'e pa ya vatfanishesh.

-e’: "Jav'e' ja Fischat".


-ei: "J ôquei ja tovoc", "Jatôlhei ja Vavoji".
-nee: "Ja lhcaanvacle ni naôvnee".
shi: “¿Ta t'ajuishi ja atata?".
ch’e: "Ôtsich'e pa inôôt lha yôjque".
apee: "Acum'e lha clisaa, an'apee na cuvôyu".
sham: "Lhan'e pa Tsimaja t'oot pa lhettipa ti yitshaam na nalhu".
acfi: "Jajo'acfi ja yijpôyich".

36
1.3.5. Los complementos adverbiales.

A veces se cuenta también donde pasa la acción, o cuando, o en qué cantidad, o


cómo.
Estas partes de la frase llamamos "complementos adverbiales", porque aclaran
cómo se realiza la acción.

Algunos complementos adverbiales se señalan por sufijos adverbiales:


"La abeja dijo: Yo iré por este palosantal". "Y salieron, y se metieron en el monte".

Otros complementos adverbiales no se señalan por sufijos adverbiales; son frases


dentro de la oración.

"Todavia estaba alto el sol cuando llamaba (el Jefe) , y prepararon el (campamento)
donde dormir luego".

1.3.5.1. Sufijos adverbiales de lugar.

"Estoy en Fischat".
"Voy al rio".
"Vengo de Vavoji".
"El Jefe no está aquí".
"¿Adónde se fue tu padre?"
"Llena agua en mi caramayola".
"Toma la yica y colócala sobre el caballo".
"Pero el Tsimaja t'oot adentróse en las alturas del cielo".
"He dormido en mi casa".

37
1.3.5.2. Java voqu'e' yinôôclhanit pan t'e'lhesh pa vatfanishesh.

-ch'e : "Tsitôvacluqu'e cava nifac'yam”.


-c'oya: "Nifacc'oya pava vaclan jayu".

1.3.5.3. Java voqu'e' yinôôelhanit pa t'ajôôj.

-ch'e, -sha'ne, -sham: yiclonatsha'ne papin yicha pa lhanfanash.


"Pa shinvoo yajatesh ti yapenjansha’ne nap'elh nivacle".

-ts'ivee, -vatam, -vatich'e: yiclonatsha'ne papin tô'lha pa vatfanishesh.


"Vooi ti yamjei pa yiesh’e ti nich'a nicaaisiyu'esh' invatam papi nich'acsha'ne".

1.3.5.4. Pavelh voqu'e' ni novalhei pa ca complementoa; lhavaacha yaijateshch'e pa


lhjunash pa vatfanishesh.

-chisham
-shicham
-in
-jum, jumje
-jô
-taj
-clee
-claa

38
1.3.5.2. Sufijos adverbiales de tiempo.

"Olvidé lo que me dijo".


"Predijo las cosas venideras".

1.3.5.3. Sufijos adverbiales de número.

-ch'e, -sha'ne, -sham: indican plural de sujetos pasivos.


"Shinvoo siempre abastecía de comida a los otros hombres".

-st'ivee, -vatam, -vatich'e: indican plural de sujetos activos.


"Y cuando (la ola de risa) llegaba donde estaban, entonces recién reían tambien los
jovenes”.

1.3.5.4. Otros sufijos adverbiales indican circunstancias de la acción sin apuntar algún
complemento.

arriba
abajo
(significa el hábito, duracion o intensidad de la acción)
muy de veras, verdaderamente
(modifica o atenúa la acción; o significa un intento fracasado de la acción)
un poco
a medida de niños.

39
2. JA YA'CLlSH.

2.1. PAVA 'NA YA'CLISHAI.

Shtavenchatvatc'oya navôque na lhjunash ya'clishai:


Java vateiyis java caaj lhavatsha
Java vatjunash
Java t'ôs'e t'ajuiyish pa vatei
Java vancanôôclhanit
Java vatfanishesh
Java lhjunash pa vatfanishesh
Java yijuijatva'ne pava vatasinôc
Java chintôyi'esh.
Vatcumjayash: Castsitenjayish p. 78.
Etôn pava lheiyis pa'na ya' clishai.

2.2. JAVA PE'CLÔQUEl YA'CLISHAI.

Caaj jav'elh ya'clishai java lhetlha lhjunash'in. Ni nôôclhashi pava ca t'i'yasaesh.


Lhetlha lhjunash navôque:

am; jech; caaj;


jayu; ti; ca.

40
2. LA PALABRA.

2.1. CLASES DE PALABRAS.

Distinguimos las siguientes clases de palabras:

Los nombres, o substantivos


Los adjetivos
Los pronombres
Los artículos
Los verbos
Los adverbios
Las conjunciones
Las interjecciones.
Ejercicios: Castsitenjayish p. 78.
Clasifica las palabras.

2.2. LAS PALABRAS INDIVISIBLES.

Hay palabras que siempre mantienen la misma forma. No se distinguen partes en


ellas.

Ejemplos:

nó; sí; hay;

(adverbio de futuro); cuando (etc.); si.

41
2.3. JAVA CHI YAMJATVATJULH YA'CLISHAI.

Yaash ti acloj java chi yômjatvatjulh ya'clishai. Nôôclhashi tatsha java t'i'yas.

Navôque t'i'yas ja ya'clish:


a) ja lhshaic'u,
b) java yijoc'oya,
c) java voqu'e'.

Nan lhjunash navôque:


j-ôc-ei; lha-'van;
ca ni nat-cuum-taj-e-e

Vatcumjayash: Castsitenjayish p. 8.
Avenchatsha'ne java yijoc'oya;
avenchatsha'ne ajôp shita java voqu'e'.

2.3.1. Ja lhshaic'u.

Ja lhshaic'u yinôôclhanitsha jan vataichavalhjayash ja yiche'e' ja ya'clish. Catin'e


ti vena lhjunash pava t'i'yas yijoc'oya, chi' pava voqu' e' shita, pa lhettipaesh jan
lhshaic'u.
Vatcumjayash: Castsitenjayish p. 14.
Avooi java lhshaic'uc java ya' clishai.

42
2.3. LAS PALABRAS COMPUESTAS.

La gran mayoría de las palabras son palabras compuestas. Fácilmente se


distinguen sus partes.

Las partes de la palabra son;


a) la raiz,
b) los prefijos,
c) los sufijos.

Ejemplos:
yo voy a; tu ves a;
si él no trabaja en . . .

Ejercicios: Castsitenjayish p. 8.
Separa los prefijos;
separa luego los sufijos también.

2.3.1. La raiz.

La raiz manifiesta el pensamiento mismo cuyo signo es la palabra. Aunque son


diferentes los prefijos y los sufijos, sin embargo queda invariable la raíz.

Ejercicios: p. 14 Castsitenjayish.
Busca las; raíces de las palabras.

43
2.3.2. Java yijoc'oya.

a) Java yijoc'oya ja vatfanishesh, nôclit papi tô'lha pa vatfanishesh:


j-am, lh-am, y-am, sht-am
Java vatfanishesh java t'ajui tatsha, yitsôt'ajesh pava yijoc'oya pava nô'clit shita
papi yicha pa lhanfanash.

c'a-'van, na-'van, tsi-'van, etc.

b ) Java yijoc'oya java vateiyis tantsôôtjai nôclit papi yitsôt'ajesh.


yi-tuuc; a-tuuc; Antonio te-tuuc; catsi-tjui

c) Vooi ti chi tchaiyesh ja vatei, pa yijoc'oya navôque:


ya-'nivacle, a-nivacle, cas-nivacle.

Vatcumjayash: Castsitenjayish p. 26.


Avooi java'na yijoc'oya, pa anfac pa yich'e'.

2.3.3. Java voqu'e'.

a) Caaj pava voqu'e' pava yivenchat papi yitsjôi chi' papi ôcjeclôi.

nivacl-e - nivac-che
cuvôyutaj - cuvôyu-tache
ele - eleche

44
2.3.2. Los prefijos.

a) Los prefijos que preceden la raíz de los verbos indican el sujeto de la acción:

yo llego, tú llegas, él llega, nosotros llegamos.


Aquellos verbos que son transitivos, tienen prefijos que a la vez indican el sujeto
pasivo u objeto de la transición directa.

yo te veo, él te ve, él me ve, etc.

b) Los prefijos de los sustantivos relacionadas indican el sujeto de la relación.


mi brazo; tu brazo; el brazo de Antonio; nuestros brazos.

c) Cuando el nombre se usa como atributo, lleva las siguientes prefijos:


yo soy nivacle, tú eres nivacle, nosotros somos nivacles
Ejercicios: Castsitenjayish p. 26
Descubra los diferentes prefijos y explique su significado.

2.3.3. Los sufijos.

a) Hay sufijos que distinguen los sexos.


hombre - mujer
burra - burra.
(misionero - misionera)

45
b) Pav'elh voqu'e' nôclit ca ve'lhataja, ca'tajesha ca aclojtajee.
votjôj - votjôjis
vattseute - vattseutei
vatasino - vatasinôc

c) Ja voqu'e' "elh" nô'clit pa'na ti acloj'e, taj ti yivenchatsha'ne pap'elh.


c' a'van-elh
ya'nivacle - ya'nivacleselh

d) Jav'elh voqu'e' yijuijatsha'ne pava vatfanishesh pava natjui tatsha:

-yish -yi -'yi -yam


-ash -ai -'a -am
-esh -ei -a -em
-jooj -jooi -joo' -joom

e) Ni nta'natsjulhsha'ne java voqu'e' java nô'clit pa lhjunash pa vatfanishesh.

jav-'e'
ja-'yôtai-shi
jôc-jaam
jovalh-c'oya
jatacshin'-in
jaicum-‘in-jô .
ya'aôtej'in-clee
Ca'tajesha ti ve'lhach' e java voqu' e', ca'tajesha ti acloj' e shita.

46
b) Otros sufijos indican si el nombre es singular, o si es plural.

gallo, (- gallina) - gallinas


diente - dientes
oración - oraciones

c) El sufijo "-elh" indica un plural exclusivo.


yo os veo, nosotros te vemos, nosotros os vemos
yo soy nivacle - nosotros somos nivacles

d) Otros sufijos establecen una transición secundaria en verbos intransitivos:

1a. persona singular


2a. persona singular
3a. persona singular
1a. persona plural

e) Hay innumerables sufijos que indican un complemento adverbial.

yo estoy en (un lugar definido)


yo me paseo (en un lugar indefinido)
yo entro (en un lugar cerrado)
yo miro (a alguien que viene), espero, aguardo
yo estoy triste (estado que perdura)
yo trabajo (acción prolongada) (de veras)
yo estoy enfermo (un poco)

A veces hay un solo sufijo; a veces hay varios.

47
2.4. JAVA CHI YAMJATVATJULH VATSHAIC'UC.

Shtat'esh nalhche: "Ja vatshaic'u yinôôclhanitsha jan vataichavalhjayash jan


yich'e' ja ya'clish".
Ve'lhach'e ti peclô ja lhshaic'u; taj ti ve'lhach'e
ti noôc pava t'i'yasesh jan vatshaic'u.

j-am-ei, lh-am-ei
j -amjat-ei, lh-amjat-ei
ja-namjat-ei, lh-namjat-e

2.4.1. Jan lhshaic'u jô.

Na ya'clish "janamjatei" janclanshi yijoc'oya "ja-" chi'ja voqu'e' "-ei", pa


mônlhats'ee na lhshaic'u "namjat". Nôque vatshaic'u chi yamjatvatjulh: "n-am-jat" .
Janclanshi nôqueesh java'lhech t'i'yas java chi yits'ayanesh, jaspa tsi'shaa pô'que
t'i'ya pan vaclanjop pa vataichavalhjayash:

“-am”

Lhech nôque t'i'ya casqueiyesh "lhshaic'u jô".

2.4.2. Ja t'ajuisham.

Java vatshaic'u t'i'yas java yi'e' t'ajuiyish jan vatshaic'u jô, shteiyanesh "java
t'ajuisham". Nôque lhei nô'clit ti t'ajuiyish'e jan vatshaic'u jô, taj ti ni njoc'oya atesha,
eem ti t'i'yasesh pa nich'a vatshaic'u.

48
2.4. LAS RAlCES COMPUESTAS.

Hemos dicho antes: "La raiz manifiesta el pensamiento mismo cuyo signo es la
palabra".
A veces, la raiz es simple, o indivisible; pero a veces se distinguen partes en la
misma raiz.
yo llego en, tú llegas en
yo hago llegar en, tú haces llegar en
yo hago llegar acá, tú haces llegar acá

2.4.1. La última raiz.

De la palabra "janamjatei" (yo hago llegar aca) quito el prefijo "ja-" y el sufijo "-
ei", y queda la raíz "namjat". Es una raíz compuesta: "n-am-jat".
Quito ahora aquellas partes que fueron agregadas, y queda solamente la parte que
expresa la idea basica:

"-am-" (llegar)

Esta parte de la palabra, la llamamos "ultima raiz" .

2.4.2. El prefijo formativo.

Las partes de la raíz que estan delante de la ultima raíz, las llamamos "prefijos
formativos". El mismo nombre indica que están delante de la ultima raiz, pero no son
prefijos, porque pertenecen como partes a la nueva raíz.

49
(j-)am -(ja-nam
(ja-)chaaj -(ja-)nchaaj
(ja-)clôvalh -(ja-)vancaclôvalh
(lh-)ashinuc -(lh-)cashinuc

2.4.3. Java t'oiyiya.

Java vatshaic'u t'i'yas java yi'e' t'ôiyiish jan vatshaic'u jô, casqueiyesh "java
t'ôiyiya".
Taj ti ni lhjunashajulh java voqu'e', eem ti t'i'yasesh pa nich'a vatshaic'u.

Nôque lhjunash:
(ja-)'van - (ja-)'vanchiyin(-esh)
(j-)am - (j-)amjat
(jai-)clôôi - (yi-)clôijayash -(yi-)clôijayish
(ja-)côjiyan - (yi-)côjiyanja'vat
(yi-)côjiyanchei

Vatcumjayash: Castsitenjayish pp. 62 - 63

a) Avooi java chi yamjatvatjulh vatshaic'uc.


b) Avenchatsha'ne java t'ajuisham.
c) Avenchatsha'ne java t'ôiyiya.
d) Anôôclhanit pa yich' e' jan vatshaic'u jô.

50
yo llego allá -yo llego acá
yo llevo - yo traigo
yo cuido (transit.) - yo cuido (intrans.)
su freno (del montado) - su freno (del jinete

2.4.3. Los sufijos formativos.

Las partes de la raíz que están detrás de la última raíz, las llamamos "sufijos
formativos". No son como los sufijos, porque pertenecen como partes a la nueva raiz.

Ejemplos:

yo veo - yo hago ver


yo llego allá - yo hago llegar allá
yo bailo mi baile - mi pista de baile
yo siembro - mi chacra
- mis siembras

Ejercicios: Castsitenjayish pp. 62 - 63

a) Descubra las raíces compuestas.


b) Separe los prefijos formativos.
c) Separe los sufijos formativos.
d) Explique el significado de la última raíz.

51
3. JAVAVATEIYIS

3.1. JA VATEILHAVATSHA.

Japi gramática lhavos lhqueiyesh "vateiyis" java ya'clishai java lheiyisesh pa ti


caaj lhvaatsha, nan lhjunash java casclôi, nivacle shita, aacjicui shta, cotsjaat, catiis;
lhacom'a java caaj.

3.1.1. Ja vatei ti vi'sesh.

Caaj java matas ni vatca't'i'yaseesh; ni ntantsôôtjaisha'ne; ompa caelhchaa ca


ntôôlhtaja. Lhechin lheiyis ni nôôclhanita pa ca natjuitajshi; . ca'tajesha pa ca
ntsôt'ajesh.

cotsjaat; vôôs; catiis;


aacjiyuc; tashinsha; sajech;
taô'claj; c'utsaaj; tovoquinuc.

Java lhech lhjunash ya'clishai casqueiyesh "vateiyis ti vi'sesh".

3.1.2. Ja vatei ti tantsôôtjai.

Caaj pav'elh ya'clishai pava yinôôclhanita tatsha ti vatcat'i'yasesh, ca'tajesha ti


tantsôôtjai, ca'tajesha ti tô'lha pap'elh, ca'tajesha ti t'ajuiya pap'elhcha.

52
3. LOS NOMBRES

3.1. EL SUBSTANTlVO.

En el lenguaje gramatical se llama "substantivo" aquellas palabras que son


nombres de cosas que existen; como los animales, personas, arboles, tierra, estrellas;
todo lo que existe.

3.1.1. El substantivo no relacionado.

Hay cosas que no son partes de un todo; no dependen de otro; no proceden de


otro. Estas palabras no indican ninguna relacion con otro, ni dependencia de otro.

tierra; cielo; estrella;


árbol; venado; pescado;
niño; anciano; tovoquinuc

Esta clase de palabras llamamos "substantivos no relacionados".

3.1.2. El sustantivo relacionado.

Hay otros substantivos que indican de por sí que son partes de un todo, o son
propiedad de otro, o proceden de otro, o estan destinados para otros.

53
yituuc yijpôyich yinôvot yôc
afoo uijatshi acles ac'u'
lhacôôs t'acfiyis lhasinô lhashinuc
caslhiivte casclôi cascheje cascaanvacle

3.1.2.1. Java'lhech vateiyis tantsootjaisha'ne chi nooclhaniteshsha'ne navoque


yijo'c'oya:

yi - ch'inish y - ôc yi - jpôyich
a - ch'inish (a) - ôc a- jpôyich
lh - ch'inish lh - ôc lha - jpôyich
cas - ch'inish cats - ôc catsi - jpôyich

Navôque yijoc'oya chi yovalhe'meijop java pronombres posesivos ti castellano,


taj ti ni lhjunashajulh jô.
Vena lhjunash clee navôque yijoc' oya, taj ti lhjunashjulh pa yich'e:

y- uijatshi yi' - tuuc


(a) - uijatshi a- tuuc
t' - uijatshi te - tuuc
cats' - uijatshi cats'i - tjui

Ca jetôn taj pa tantsoôtjai vatei, pa chi suiy eshshi ca chi nanfac shita papi
yitsôt'ajesh.
Ca ni nôôctaja papi yitsot'ajesh, pa ni nvo'yeshch' e pa vatasinonyash.
"Lhpa lhutsja nôqueesh yicheshei lhpa lhact'e ti niôstajesh . . .".

54
mi brazo mi casa mis padres comida
tu pié tu camisa tus hijos arma
su cola sus zapatos su habla freno
nuestro corazón Ntros. animales Ntra. presa Jefe

3.1.2.1. Los substantivos relacionados llevan los siguientes prefijos pronominales:


mi hermano mi comida mi casa
tu tu tu
su su su
nuestra nuestra nuestra

Estos prefijos pronominales se pueden comparar con los pronombres posesivos


en castellano, pero no son la misma cosa.
Los siguientes prefijos pronominales son algo diferentes, pero tienen el mismo
sentido.
mi camisa mi brazo
tu camisa tu brazo
su camisa su brazo
nuestra camisa nuestros brazos

Si usamos un sustantivo relacionado, es necesario indicar el término de la relación.


Si queda sin nombrar el término de la relación, la oración no es correcta.
"La joven se fue entonces a su abuela para preguntarla por eso . . .".

55
3.1.2.2. Ca jaichaitaja pa tantsôôtjai ya'clish, taj ti ni noôc papi yitsôt’ajesh, pa jan'e'
pa ve'lha navôque yijoc'oya:

vat-, va-, vata-;


n-, tin-, i-
pa lhtseute - pa vatseute
nava t'acfiyis - nava nacfiyis
ja lhavtsaat - ja itsaat

Navôque yijoc'oya, yijônch'e java tantsôôtjai vateiyis java ni ntantsôôtjaisha'ne.

"Meelh lhôn ti yam pa yit'esh lhôn pa Nasuc ti yiyôjia lhpa lhja'ya. ti yichenei lhôn
pava lhayaya lhôjquei ... .
Lhpa lhutsja yamei papi lhayaya pa' ni'ôsesh ti yit'esh: ya: ¿caaj pava nôjquei?"

3.1.2.3. Acloj'e ti ni lhacomaa - acloj'e ti nôja.

Ca ya've'lhataja ti jaichaijan, pa jayeesh: yi-tata.


Ca ya'aclojtajeelh papi jaichaitajelhyiv'ne, pa jayeesh: yi - tata - elh; chi
yivenchat pap'elhcha.
Ca jaichaitaja lhacom'a napi caaj, pa jayeesh: catsi - tata.

Lhech lhjunash taj vitsha papi jayôjitaja:


Ca ve'lhataja, pa jayeesh: a-tata
ca aclojtajee, pa jayeesh: a-tata-elh

56
3.1.2.2. Si quiero usar un substantivo relacionado sin nombrar el término de la
relación, pongo uno de los siguientes prefijos:

vat-, va-, vata-;


n-, tin-, i-
su diente - un diente, el diente
sus zapatos (presentes) - estos zapatos
su pueblo - el pueblo, ciudad

Estos prefijos convierten a los substantivos relacionados en substantivos no


relacionados.

"Cuando llegaron habló Nasuc a su esposa mandándola en busca de cántaros de su


abuela . . .
La joven se acercó a su abuela y le preguntó: Abuela, ¿hay cantaros?"

3.1.2.3. Plural exclusivo - plural inclusivo.

Si estoy sólo hablando, digo:


mi padre (1a. persona singular)
Si estoy entre varios y hablo de nosotros, digo: nuestro padre; asi quedan
excluidos algunos. (1a. pers. plural exclusivo).
Si incluyo a todos los presentes, digo:
nuestro padre (1a. pers. plural inclusivo)
Asi pasa también con aquel al que habla: Si es uno, digo: tu padre; (2a. pers.
sing.) si son varios, digo: vuestro padre (2a. persona plural exclusivo).

57
Jô'lhaa ca nat'vujuitaja papi chi tchaiya, ni ya suieeshshi ca nôôc pa t'ajooj; teiya ti chi
nfac papi yitsôt'ashsi.
Nôque Antonio lhtata. Ja lhtata japi napu'ji.

Ve'lha Acloj' e ti ni Acloj' e ti noja


lhacom'aa Plural Plural inclusivo
exclusivo
1ª persona yi-tata - mi padre yi-tata-elh - nuestro casti-ta – nuestro
padre cf. ore-ru . padre ñande-rú
ñande-ru
2a. persona a-tata - tu padre a-tata-elh - vuestro
padre
3a. persona lh-tata - su padre

58
Cuando hablo de terceros, no me preocupo por el número, porque es necesario
nombrar el término de la relación. .
Este (es) el padre de Antonio.
El padre de los mellizos.

Ve'lha Singular Acloj' e ti ni Acloj’e ti nôja


lhacom'aa Plural inclusivo
1a. persona y-ôc y-ocl-elh cats-ôc
mi comida nuestra comida nuestra comida
2a. (a-)ôc - tu comida (a-)ocl-elh - vtra.
comida
3a. persona su comida (de él o
de ellos) lh-ôc

59
Nôque sufijo "-elh" t'ajuiya ti acloj'e, chi yichenesh shita java vateiyis ti chi
tchaiyesh:

Ve'lha Singular Acloj’e ti ni Acloj’e ti nôja


lhacom’aa Plural Plural inclusivo
exclusivo
1a. pers. ya-taô'claj – yo soy ya-taô'clas-elh – cas-taô'clas –
niño nosotros somos nosotros somos
niños niños
2a. pers. a-tao'claj – tú eres a-taô'clas-elh –
niño vosotros sois niños
3a. pers. tao'claj - él es niño

60
Este sufijo de plural "-elh" se usa tambien cuando usamos el substantivo o
adjetivo como atributo:

Ve'lha Singular Acloj'e ti ni Aclojé ti nôja


lhacom'aa Plural inclusivo
Plural exclusivo
1a. pers. ya-pitej - yo soy ya-pites-elh - cas-pites - nosotros
alto nosotros somos somos altos
altos
2a. pers. a'-pitej - tu eres alto a'-pites-elh -
vosotros sois altos
3a. pers. pitej – él es alto

61
3.1.3. Java vateiyis pa t'ajôôj.

Ca aclojtajee java vateiyis, pa chi yanch' e' na vôque t'ôiyiya:

-i; -c; -s; -is; -vot

c'utsja' - c'utsjai
lhtseute - lhtseutei
yeclô' - yeclôi
pejaya - pejayac
yucve - yucvec
lhashi - lhashic
lhasinô - lhasinôc
lhac'u' - lhac'uc
nuu - nuus
lhavo'mat - lhavo'matis
faaicucat - faaicucatis
lhei - lheiyis
lhashi - lhashiyis
lhch'injo - lhch'injovot

Ve'lhach' e ti yuiva'nôcfi java nijooilha letras ti chi yan'e' ja t'ôiyiya ja t'ajuiya ti


acloj'e:
tisuuj - (tisuuji) - tisjui
tovoc - (tovoqui) - tovjoi
jutsaj - (jutsajs) - jutsjas
lhnaash - (lhnaashi) - lhanshai
lhnaash - (lhnaashs) - lhanshas
lhshatech - (lhshatechs) - lhshatjes

62
3.1.3. El número de los substantivos.

En el plural se pospone a los substantivos los siguientes sufijos formativos:

-i; -c; -s; -is; -vot

vieja - viejas
su diente - sus dientes
madera - maderas, leña
batata - batatas
pan - panes
boca, puerta - bocas, puertas
dicho - dichos
arma - armas
perro - perros
herida - heridas
algarrobal - algarrobales
nombre - nombres
envase, recipiente - envases, recipientes
hermana menor - hermanos menores

A menudo se invierte el orden de las letras de la ultima silaba cuando se pone el


sufijo formativo de plural:

quebracho - quebrachos
rio - rios
carancho - caranchos
nariz - fosas nasales
nariz - narices
cabeza - cabezas

63
3.1.4. Java vateiyis ti yitsuuj, ca'tajsha ti ôcjeclô.

Acloj java vateiyis nôcch'e' tatsha pa lhjunash ti yitsuuj, ca'tajesha ti ôcjeclo;


nôclei java t'oiyiya:

3.1.4.1. Navôque t' ôiyiya yiesh java vateiyis ti yitsuuj:

-ô: yeclô' vatasinô


-u, -u': cha'un
nu'u
tinc'u'
-ai: jincuclaai
-aj: cotsjateiyaj
c'utsaaj
-ach, -ech, -ich: lhclônach
utemech
nich'ayich
-chat, -cat: joquichat
faaicucat
-fa: lhcumjafa
lht'ôtaijafa

3.1.4.2. Navôque t'ôiyiya yiesh java vateiyis ti ôcjeclô.

-e: lhtseute
lhtômtee
-ja, -ja’: c'utsja'
-che: eleche

64
3.1.4. El género de los substantivos.

Muchos substantivos indican su género por los sufijos formativos con los cuales
terminan:

3.1.4.1. Los siguientes sufijos formativos indican género masculino:


madera
oración
lluvia
perro
arma
sol
peatón
viejo

asesinado
(persona de poder mágico)
joven
monte de palosanto
algarrobal
su compañero de trabajo
su compañero de viaje

3.1.4.2. Los siguientes sufijos formativos indican género femenino:

su diente
su nuera

anciana
hermana religiosa; alemana

65
-fache: lhcumjafache
lhc'utsfache

-tache: cuvôyutache
tashinshtache

3.1.4.3. Pav'elh vateiyis mônlheesh palhjunash ti yitsuuj, ca'tajesha ti ôcjeclô:

pa tanuc - lhpa tanuc


pa nuu - lhpa nuu

Java substantivos java casqueiyesh "abstractos" chi yijônch'e java vateiyis java
yitsuujesh:
vataichavalhjayash
vatshamiyash
vatcaaisiuyash

Pôque nijooilha capitulo (3.3.) shtavantôiyitesh jayu java casqueiyesh


"vancanôôclhanit"; java'lhech yinôôclhanita shita pa lhjunash pa vatei ti yitsuuj,
ca'tajesha ti ôcjeclô.

3.2. JA VATJUNASH.

Ja vatjunash voqu'e' ja vatei lhavacha; yinôôclhanitesh pa'na lhjunash ja vatei:

glim - yuc - yacut - yaca


pitej - tiqu'in - uj - lhamis
is - sas- sui - pii

(Ovalhei ja apis capitulo 1.3.1.3.)

66
su compañera de trabajo
su amiga

burra
chiva

3.1.4.3. Otros substantivos mantienen su forma (desinencia) cuando son masculinos o


femeninos:

el gato - la gata
el perro - la perra

Los substantivos abstractos se tratan como masculinos:


pensamiento
alegria
risa

Ell un capítulo posterior (3.3.) trataremos de los artículos, los cuales indican entre
otras cosas también el género del substantivo.

3.2. EL ADJETIVO.

El adjetivo sigue al substantivo; indica las diferentes cualidades del substantivo:

blanco - rojo - negro - azul


alto - pequeño - grande, gordo - fino
lindo, bueno - feo - malo - pacífico

(Vea el capítulo anterior 1.3.1.3.)

67
3.2.1. Ja vatjunash pa t'ajôôj.

Napu java vatjunash nôcch'e' ti acloj'e': is-isis; uj-us; pitej-pites; tiqu'in-tiqu'ic-


sha'ne.

3.2.2. Ja vatjunash ti yitsuuj, ca'tajesha ti ôcjeclô.


Ja vatjunash, lhetlha lhjunash'in ti yitsuuj, ca'tajesha ti ôcjeclo; ampava t'ôiyiya
ca nooclhanit pa ti yitsuut ca'tajesha ti ôcjeclô.
Ja vatjunash, meelh ti chi tchaiyesh, pa chi yijôneshch'e jô ja vatei lhvacha.
(Ovalhei 1.3.1.2.; 1.3.1.3.; 1.3.1.4.;)

3.3. JAVA VANCANÔÔCLHANIT.


Casqueiyesh "vancanôôclhanit" java'lhech ya'clishai lhcles java vanôyincôya java
vateiyis lhavacha, lhei'yaash ti yinôôclhanitsha'ne pava'na vataichavalhjayash:
a) ti yitsuuj, ca'tajesha ti ôcjeclô;
b) ti ve'lha, ca'tajesha ti acloj'e;
c) ti yitôi'in, ca'tajesha ti ni ntôi'in (vataclôi ca'tajesha pava matas);
cl) ti sha'lhaa pa tantôfacli;
e) ti ni sha'lhaa, taj ti tantôfacli;
f) ti ni t'ôiyiishee ca ncaaj;
g) ti vat'e'yajlheesh.

Java vancanôôclhanit, ni lhjunashajulh java artículos ti castellano; chi


yovalhe'meijop atesha; teiya java artículos ti castellano, yinôôclhanita pa número chi
pa género, taj ti ampa ca elhchaa.

68
3.2.1. El número del adjetivo.

Hay pocos adjetivos que tienen plural: bueno(s); grande(s); alto(s}; pequeño(s).

3.2.2. El género del adjetivo.


No hay diferencia de géneros en los adjetivos; na hay sufijos formativos (o
desinencias) que distingan masculino y femenino.
Cuando se usa el adjetivo como atributo, se trata igual como un substantivo.

3.3. LOS ARTICULOS.

Llamamos "reveladores" aquellas pequeñas palabras que preceden a los


substantivos (=articulos) porque manifiestan una serie de ideas a la vez:
a) masculino o femenino (género);
b) singular o plural (número);
c) persona o no-persona (animales o cosas);
d) que está presente y es conocido;
e) que está ausente, pero es conocido;
f) que dejó de existir;
g) que es conocido por referencia.

Estos "reveladores" no son la misma cosa que los artículos del castellano; son
semejantes en algunes puntos solamente; porque las artículos en castellano
manifiestan solamente el número y el género, nada más.

69
3.3.1. Java vancanôôclhanit ti yitsuuj, ca'tajesha ti ôcjeclô.

Ca ve'lhataja pa vatei, pa ta'vuju'ya java van canôôclhanit ti yitsuuj, ta'vuju'ya


shita ti ôcjeclo.

Ve'lha'e – Singular
Yitsuuj - masculino Ôcjeclô - femenino
na lha
ja lhja
ca lhca
pa el, un lhpa la, una

3.2.2. Java vancanôôclhanit ti acloj'e.


Ca aclojtajee pa vatei, pa ta'vuju'ya java vancanôôclhanita ti lheiyesh papi
yitôi'in, ca'tajesha ti lheiyesh pava ni ntôi'in, lhech pava vataclôi, ca'tajesha pava
matas; .
Taj ti ni chi nvenchatsha'ne pa vancanôôclhanit ti yitsôt'ajesh papi yitsjôi,
ca'tajesha papi ôcjecloi, ti acloj'e.
Acloj' e - Plural

Papi yitôi'in
napi nava
japi java
capi cava
papi los, las pava los, 1as

Shtas'clanvatich'e viin lhacom' a nava vancanôôclhanit:

70
3.3.1. El genero del artículo.

Si el substantivo es singular, hay diferentes artículos para masculino y femenino:

3.3.2. El plural de los artículos.

Si el substantivo es plural, hay diferentes articulos para personas y para no-


personas (animales y cosas);
Pero no hay diferentes artículos para masculino y femenino en plural.

En la página siguiente pondremos en orden todos los artículos:

71
Papi yitôi'in - las personas
Yitsuuj - masculino Ôcjeclô - femenino
na lha
ja lhja
Ti ve’lha - singular ca lhca
pa el lhpa la
napi
Ti acloj’e - plural japi
capi
papi los, las

3.3.3. Pa ti lhqueiyesh papi tasinôi, pa vatei.

Yichatjulhechch'e java vancanôôclhanita pa ti lhjunash; yaijateshch'e pa ti


lhjunashesh papi tasinôi, pa ti lhqueiesh pa vatei.

3.3.3.1. Navôque vancanôôclhanit "na - lha - napi - nava" yinôôclhanita pa vatei ti


sha'lhee'mei papi tasinôi, ti yishi'pa lhtaôteyish, pa tantôfacli shita.

"Anfac, yitenô, ja yic'atsech. Jajut'ai jayu na yinamach, nôque ve'lheesh ti


jafa'sheshsham, pa jatsasej'.

72
Pava ni ntôi'in - animales y cosas
Yitsuuj - masculino Ôcjeclô - femenino
na lha
ja lhja
ca lhca
pa el lhpa la
nava
java
cava
pava los, las

3.3.3. Las referencias del que habla, al substantivo.

Hay cuatro series de artículos diferentes; expresan la relación del que habla al
substantivo al cual se refiere.

3.3.3.1. La serie de articulos "na - lha - napi - nava" indica que el substantivo está en
presencia del que habla, a su vista, y le es conocido.

"Dime, amigo, dónde está mi astilla. Te voy a dar (la) mi hacha; esta, con un solo
hachazo bandea la madera".

73
3.3.3.2. Navôque vancanôôclhanit "ja - lhja - japi - java" yinôôclhanitsha pa vatei ti ni
sha'lhaa, ni naôji lhtaôteyish papi tasinôi; taj ti apis ti yi'van lhapesh, pa
nitôfaclesh.

"Anfac, yitenô, ja yic'atsech".

3.3.3.3. Nôque vancanôôclhanit "ca - lhca - capi - cava" yinôôclhanita pa vatei pa ni


t'ôiyiishee ca ncaaj; taj ti tantôfacli, teiya papi tasinôi, yi'van lhapesh ti caaj.
"Nôque lhaichavalhjayash t'em'na capi c'utsjas ti yivoijattajeshch'e ti yishan'apee nava
lhavtsatis".
3.3.3.4, Navôque vancanôôclhanit "pa - lhpa - papi - pava" yinôôclhanitsha pa vatei ti
ni ntantôfacli; ni n'van papi tasinôi, vat'e'yajlheesh atesha.

"Pa ventaj lhôn ti'ma pa t'ecletsha'ne pa T'isô', yitsjuulh pava lhc'atsjes, pa yita'shei
pa ve'lha".
3.3.3.5. Java lhc'aplusesh pa vatfanishesh tanaclaf jana java vancanôôclhanit.

Napi nivacle ni suieeshshi ca nanfac pan t'e'lhesh lhon pa vatfanishesh; ja


vatfanishesh ni nôôc lhanitlhav'ne pan t'e'lhesh ti vaclan. Taj ti yaichavalhei jum pa ti
lhqueiyesh papi tasinôi, pa vatei pa tchaiya. Lhech tôlh'e'jop ti yivoijatvatich'e jum
java'lhech cuatroeshch'e vancanôôclhanitsha'ne.

74
3.3.3.2. La serie de artículos "ja - lhja - japi - java" indica que el substantivo es
conocido al que habla, porque lo ha visto antes; pero en el momento no está
presente, vale decir, no lo ve en su presencia.

"Dime, amigo, donde está (la) mi astilla".

3.3.3.3. La serie de artículos "ca - lhca - capi - cava" indica que el substantivo ha
dejado de existir; pero es conocido al que habla, el cual lo ha visto mientras
existía.

"Los antiguos nivacle consideraron como su derecho y deber el defender sus


pueblos".
3.3.3.4. La serie de artículos "pa -lhpa - papi - pava" indica que el substantivo no es
conocido por el que habla, pues no lo ha visto, lo conoce por referencia
solamente.

"Despues bajó T'isoô' y contó sus astillas que habian caido, y echaba de menos una
astilla".

3.3.3.5. Los tiempos del verbo que de paso se indican por los artículos.

Los nivacle no se preocupan por el tiempo del verbo; el verbo no revela de por sí
el tiempo de cuando se realiza la acción. Pero prestan mucha atención a la relación
que existe entre el que habla, y el substantivo del que habla. Por eso emplea con
mucha precisión aquella de las cuatro series de artículos que da al caso.

75
Java'lhech vancanôôclhanit, ve'lhach'e ti yaclafjanesh pa t'aplhuu pa vatfanishesh
pan t'e'lhesh lhôn ti vaclan. Shtac'alhtanesh cun java vatasinôc java shtan'e' na.

". . . nôque yinamach, nôque ve'lheesh ti jafaasheshsham, pa jatsasej".

na namach - yishi' lhtô'vat pa T'isô' ti tasinôi, taj ti ni natfashjan'in. Ja castellano


shtan'e' ja presente, eem ti yaijateshch'e pa lhjunash'in pa lhnamach.

"Anfac, yitenô, ja yic'atsech".

ja yic'astech: T'isô' yitô'ya pa'lhech lhc'atsech lhôn, teiya ti yitsjulhch'e, taj ti ni


naôji lhtô'vat.

"Nôque lhaichavalhjayash t'em'na capi c'utsjas ti yivoijattajeshch'e ti yishan'apee


nava lhavtsatis".

capi c'utsjas: Tasinôi pa ni taô'claja; tchaich'e papi apis nivacle papi nitôfaclesh
lhapesh ti mônlha. Nôôclhashi tatsha ti cajuujqu'e lhacom'a pava yit'esh pôque
c'utsaaj.

76
Estos artículos, a menudo indican de paso el tiempo en el cual se realiza la acción
del verbo. Examinemos las frases que arriba hemos puesto como ejemplos.

". . . mi hacha; ésta, con un solo hachazo bandea la madera"'. (Verbalmente: con
ésta suelo hachear un solo golpe, y con esto, lo suelo hacer bandear").

. . . la mi hacha: está presente, a la vista de T'isô, mientras habla; pero no está


hacheando en el momento. Por eso, pongo en castellano el presente, porque indica una
cualidad permanente del hacha.

"Dime, amigo, donde está mi astilla" . (Verbalmente: Manifiesta, mi amigo, mi


astilla").

la mi astilla: T'isô' conoce bien su astilla, la tiene contada, pero no la ve, no está a
su vista. Expresando el sentido del verbo "manifiesta", digo: . . . donde está . . .;
podría decir también: . . . donde quedó . . .; o bien: . . . que pasó con . . .

"Los antiguos nivacle consideraron como su derecho y deber el defender sus


pueblos".

los antiguos: habla un anciano; habla de los antiguos nivacle que ha conocido,
pero que ya no existen. Está claro que todo lo que cuenta, debe ser traducido en
tiempo pasado.

77
"Pa ventaj lhôn pa t'ecletsha'ne pa T'isô', pa yitsjuulh pava lhc'atsjes, pa yita'shei lhôn
pa ve'lha; . . ."

pa T'isô'; pava lhc'atsjes; pa ve'lha:


Ni nantôfa'clesh papi tchaiya, pôque T'isô' lhôn; taj ti nifac pava yipe'yeesh lhapesh
papi lhnôvot lhôn; pa nôôc tatsha ti cajuqu'e lhapesh ti vaclan lhon cavôque.
pava lhc'atsjes: lhech pava apis ti nata cotsjaat; lhetnaa ca shtachenesh na
"antecopretérito" ti castellano.

3.4. JAVA T'ÔS'E T'AJUIYISH.

Ve'lhach'e ti chi tchaiya pava'na matas, taj ti ni chi netôn pa lhei pava
substantivo'esh. Lhechesh pa chi yan'e'c'oya navôque casqueiyesh "t'os'e' t'ajuiyish" .

3.4.1. Java t'ôs'e t'ajuiyish pa vatei lhavaatsha.

Navôque t'ôs'e t'ajuiyish pa vatei lhavaatsha:


yivaatsha
avaatsha
lhavaatsha
casvaatsha

Lhjunashjulh clee nava t'ôs'e t'ajuiyish nôque ya'clish "lhech", na yitsôt'ajesh


nava yijo'c'oya "ya-, a-, --, cas-":

78
"Después bajó T'isô' y conto sus astillas que habian caido, y echaba de menos una
astilla . . .".

el T'isô'; las (sus) astillas; (un) uno:


el que habla, no conoce a aquel T'isô'; pero cuenta lo que de su parte ha
escuchado de sus mayores; así queda claro que pasó en tiempos pasados todo lo que
cuenta.
las (sus) astillas: se sobreentiende, caidas en el suelo, lo cual pongo en la
traducción en el tiempo ante-copretérito.

3.4. LOS PRONOMBRES.

A menudo se habla de personas y cosas sin decir el nombre (propio o común) del
substantivo del que se habla. En estos casos ponemos en su lugar las palabras que
llamamos "pronombres".

3.4.1. Los pronombres personales.

Estos son los pronombres personales:

yo

él
nosotros
La palabra "lhech" es como un pronombre personal también, precedida de los
prefijos pronominales "ya-, a-, --, cas-":

79
ya'lhech
a'lhech
lhech
caslhech

3.4.2. Java t'ôs'e t'ajuiyish pa vatjunash.

Navôque ya'clishai casqueiyesh “t'ôs'e t'ajuiyish pa vatjunash”, lhaiyaash ti chi


yovalhe'meijop java t'ôs'e t'ajuiyish pa vatei, taj ti chi yits'ayanesh pa vatei, jan
lhjunash ja ya'clish casqueiyesh "vatjunash".

3.4.2.1. Nava t'apaiya pa vatei.


nôque
anôque
napuque
navôque

na'ô an'ô

jôque, japuque, javôque


pôque, lhapôque, papuque, pavôque côque . . .
na'lhech, lha'lhech, . . .

Aichavalh cun: lhacom'a java shtat'esh na ti shtachaiya java vancanôôclhanit,


yiyô'em shita navôque t'ôs'e t'ajuiyish, eem ti lhshaic'uesh java vancanôôclhanit.

na'um; na'umjulh; na'umqu'e


ca’um; ca’umqu’e

80
yo mismo
tú mismo
él mismo
nosotros mismos

3.4.2. Los pronombres adjetivos.

Estas palabras llamamos “pronombres adjetivos”, porque se pueden comparar


con los pronombres, pero se agregan a los substantivos, igual como se usan los
adjetivos.

3.4.2.1. Pronombres demostrativos.


este
esta
estos(as)
estos(as)

ese
esa

aquél, aquellos . . .
aquél, aquella, aquellos,
aquél . . .

este mismo, esta misma . . .

Nota: Todo lo que hemos dicho arriba de los artículos, vale también de estos
pronombres demostrativos, porque el mismo artículo es la raíz de ellos.

aquel; aquel que viene; aquel que va yendo


aquel (lejos); aquel que va yendo (lejos)

81
3.4.2.2. Nava tôiôtsjanesh pa vatei.

¿she?
¿shepa?
¿shepapu?

3.4.2.3. Nava yovalhei pa apis vatasinô.

na'lhech . . .
pa'lhech . . .
ja'lhech . . .
ca'lhech . . .
na . . ., nan . . .
ja..., jan...
ca . . ., can . . .
pa . . ., pan . . .
papu . . ., papin . . .

"Pa yofiishi nôyish japi nalhu lhavos, japi'lhech t'aalhsha ca nôclitem pava
lhqu'isjayanjas.

"Ovalhelhjulh ja nalhu yiinsha, taôclas; ojei papu ti ni novalhjulh ja nalhu; tan ca


a'vanelh pa".

82
3.4.2.2. Pronombres interrogativos.

¿cuál ?
¿que?
¿quien?

3.4.2.3. Pronombres relativos.

el cual. . .
el cual. . .
el cual. . .
el cual. . .
quien, que
quien, que
quien, que
quien, que
quien

"Se encontraron con una patrulla de soldados que les pidieron sus documentos".

"Esperen despiertos el nuevo dia, hijos; no sirven los que no esperan el dia despiertos;
no van a encontrar nada".

83
3.5. JAVA T'I'YAS JAVA VATEIYIS JAN LHJUNASH TI
VANIJÔTJATVA'NE.

Caaj java vateiyis java pe'clôs: yi-tosej, faai, nich'a


Navôque vateiyis tô'lha shta pava ni napu'a ya'clishai nich'ac:
yi-tôsej: yi-tô'vat - ya'-tô'mat - ya'-tômatsej

faai: faaiyuc - faaicucat - faaiyenôc

nich'a: nich'ayich - nich'aiche - nich'afa - nich'ayash

Caaj shita pava vatfanishesh pava tô'lha pava vateiyis:


yi-tôsej: ja-itôsjei - tsi-tôsjilha - ja-tatôsjilha
(vea cap. 4.5.4.4)

Caaj shita pava vatfanishesh, lhechin tôlhshaam pava nich'ac vateiyis:


j-aôv: y-aôvja'vat- yaôvjatshi' - yic'ô'vat . - yi-c'ôôvte - yicac'ô'vat
ja-clôn: yi-clônjayash - vancaclônjanaj - lh-clônja' vat - lhclônach

Nôque capitulo shtasclanvatich'e java nich'ac vateiyis ti tanaclafjanesh pava


t'i'yas.
Ve'lha ja t'ajuisham, taj ti ni napu'a java t'oiyiya java yisnatesh pava nich'ac
vateiyis.

84
3.5. LA ESTRUCTURA DE LOS NOMBRES COMPUESTOS.

Hay nombres simples (no compuestos): (mi) ojo, algarroba, nuevo


De estos nombres proceden numerosas palabras nuevas:
mi ojo: el área que abarca mi vista - yo tengo mal de ojos - yo tengo muy buena vista.
algarroba - planta de algarrobo - algarrobal – chicha de algarrobo
nuevo: (el) joven - (la) joven - compañero de juventud - novedad
Hay verbos también que se deducen de nombres:

mi ojo, semilla: yo tengo ojos - (la planta) tiene semillas - yo desgrano - yo abro
grande mis ojos. (cap. 4.5.4.4.)
Hay también verbos de los cuales son derivados nuevos nombres:
yo estoy: mi asiento - mi vehículo - mi habitación mi toldo - mi siembra
yo mato: mi matanza (que hago yo) - su asesino - el lugar de su matanza - su victima
que mató.
En este capítulo presentamos en orden los nuevos nombres derivados, compuestos.
Hay un prefijo formativo, pero numerosos sufijos formativos que generan
nuevos nombres.

85
3.5.1. Ja t'ajuisham "ca-, c-".

Nôque t'ajuisham "ca-, c'-" ti chi yanshi' pa vatei pa tantsôôtjai, yinooclhanitsha ti


ta’vuju'ya papi tô'lha:
na y-ashi - na yi-c-ashi
na lh-ashi na yic'ô'vat - na yicashi
Jô'lhaa, ca chi nantajshi pa vatei pa ni ntantsôôtjai, pa chi yijuijattajei papu ca
ntsôt'ajtajesh atesha:

napi taô'clas - napi lhcataô'clas


pa lh-tôsej - pa lhca-tôsej
pa lh-ashinuc - pa lh-c-ashinuc
pa t'-aplhuu - pa lh-c'-aplhu
pa lh-fetaas - pa lh-ca-fetas
pa lh-faclech - pa lh-ca-faclech
pa lhtsajino - pa lhcatsijino

(Ve'lha vatcufaijat; taj ti ve'lheesh ti yitsôt'ajshi lhpa ôcjeclô, vooi na nijooilha,


ti yitsôt'ajesh pan yitsuuj).

86
3.5.1. El prefijo formativo "ca-, c-".

El prefijo formativo "ca-, c'a-", aplicado a nombres relacionados, indican que el


termino de la relación es diferente:
la (mi) boca - la (mi) puerta
la puerta de mi cuarto - mi puerta

Pero cuando se aplica a nombres no relacionados, crea una relación secundaria


a alguien (o algo):

los niños - los (sus) adeptos, subditos

el (su) ojo, su semilla (de la planta), su bala (del fusil) - la (su) semilla (del que
siembra), su bala (del dueño del fusil)
el (su) freno (del caballo) - su freno (del jinete)
el (su) tiempo (normal) - el (su) momento (de un
acontecimiento extraordinario)
la (su) raíz (de la planta) - la (su) medicina (de la
persona que la usa)
el (su) dicho (del que habla) - el (su) mensaje (del
mensajero que lo dice por otro)
el (su) regalo de bodas (de la novia, que recibe del novio) - el (su) regalo de bodas
(del novio, que lo da a la novia)
(Se trata de la misma cosa - una vez, relacionada a la novia, otra vez, relacionada al
novio).

87
t'itsech - yiqu'itsech
ja nôyish - ja yi-ca' - nôyish

3.5.2. Ja t'ôiyiya "-jayash", tjôcjan.

Ja t'ôiyiya "jayash" chi yanshi' pava vatfanishesh, pa jô'tanei ti vatei ti'ma. .


.
Taj ti ni nôqu'e' ca ncaaj, ca'tajesha ca ni ncaaj taj; chi yaichavalhei atesha pa
vatfanishesh. Lhet ti pa ti chi yetôn papu ti chi tchaitajeshem pôque vatfanishesh taj, ti
tantsôôtjai. Jô'lhaa, ti jan'e' ja yijoc'oya "vat-, y-, n-", pa capch'e shita papin tô'lha
pôque vatfanishesh taj.
Navôque vateiyis casqueiyesh "tanjôcjai", eem ti chi yijô'clesh pava'na pa yich'e'
ja vatjutsa' ya'clish jan tô'lha:

- ni nôôc papi yisnatesh;


- ni nôôc papi yicha;
- ni nôôc ca ncaaj, ca'tajesha ca ni ncaaj;

nôôc pa t'e: vataichavalhjayash atesha.


ja-itsaccun - pa vattsaccunjayash
ja-nut - vat-nutsjayash
jôclôj - pa - vat-ôclôjqueyash
j-aichavalh - vat-aichavalhjayash
c'u - pa vat'-ujayash
ja-caco -pa vat-cacojayash
ja-vancaclôn (intr) - pa vat-vancaclônjayash.

3.5.3. Nôque capítulo shtas'clanvatich’e; java ni napu'a t'oiyiya javano'clit pa ti


vacalhtajesh.

88
el pozo - mi pozo
el camino - mi camino

3.5.2. El sufijo formativo "-jayash", abstractivo.

El sufijo formativo se aplica a verbos, los cuales con esto se convierten en


nombres.
Pero el nuevo nombre no indica si la acción se realiza o no; es solamente una
idea de la acción. Sin embargo, se indica el supuesto autor de la acción indicada, si el
nuevo nombre es relacionado. Pero si uso los prefijos "vat-, y-, n-", entonces no se
sabe de. quién procedería una tal acción.
Esta clase de nombres, los llamamos "abstractos" , porque de la palabra original
se quita parte de su significado.

- no se sabe quién actúa;


- no se conoce el objeto de la acción;
- no se sabe si se realiza, o no;
en resumen: quedó un mero pensamiento.
yo como - la comida (acto de comer), banquete
yo tengo enojo - el enojo
yo honro - el honor (que yo doy)
yo pienso - el pensamiento
yo obedezco - la obediencia
yo dudo - la duda
yo mato - la matanza

3.5.3. En este capítulo presentamos numerosos sufijos formativos que (de alguna
manera) son el resultado de una acción.

89
3.5.3.1. Java t'ôiyiya "iyash, -yash, -ash".

Navôque t'ôiyiya "-iyash, -yash, -ash" chi yamjata java vatfanishesh java yich'e'
pava shtanclô'yesh, jaspa vateiyis ti'ma; tanjôcjaisha'ne.
tôiyi - pa vatôiyichiyash
pa vatôiyiyash
aôtej - pa vat'aôtiyash
ja-vaf - pa vatvafjaniyash
ya-yôn - pa vat'ônash
ja-yits'aclai - pa vatts'aclanyash

3.5.3.2. Java t'ôiyiya "ach (fem. -che), -ech, -ich".

Navôque t'ôiyiya "-ach, -ech, -ich" chi yan'e' pava vatfanishesh pava t'ajui,
jaspa vatei ti'ma; pa nich'a vatei yich'e' papi yicha pôque vatfanishesh:

ja-clôn - ja yi-clônach
ja-nfom - ja yi-fomach
ja-côjiyan - ja yi-côjiyanach
java yicôjiyanchei
ja-chen - ja yi-chenach
ja yi-cachenach
ja-nfac - ja yi-faclech
ja-snatesh - ja yi-snatsech
ja-clôos - ja yi-clôtsech
ja yi-nclôôtsich
nich'a - ja nich' ayich
lhja nich' aiche

90
3.5.3.1. Los sufijos formativos "-iyash, -yash, -ash".

Los sufijos formativos "iyash, -yash, -ash" se aplican averbos de pasión, de los
cuales forman nombres abstractos.
él es bueno, sensato - el talento
- la bondad
él está enfermo, dolorido - el dolor, la enfermedad
yo muero - la manera de morir
yo llamo - el dicho, la opinión
yo soy pobre, miserable - la miseria

3.5.3.2. Los sufijos formativos "-ach (fem. -che), -ech, -ich”.


Los sufijos formativos "-ach, -ech, -ich" se aplican a verbos transitivos, que con
esto se transforman en nombres; el nuevo nombre significa el sujeto pasivo de aquella
acción:

yo mato - la (mi) víctima (que he matado)


yo encuentro - el (mi) hallazgo
yo planto - la (mi) planta
las (mis) siembras
yo envio - la (mi) encomienda
el (mi) enviado
yo digo - el (mi) dicho, mensaje
yo hago - la (mi) obra, creación
yo carpo, limpio - la (mi) carpida, limpieza el (mi) maíz
nuevo - el joven
la joven

91
3.5.3.3. Java t'ôiyiya "-ôc, -uc”.

Java t'ôiyiya "-ôc, -uc" yinôôclhanitsha pa'na'in pa ti vataasnatsech'esh:


ja-tiyie - ja niyôc
j-apjun - ja nap'uc
ja-fin - ja finôc
ja vatfinch'e
pa lhashi - pa lhashinuc
pa lh-côyish - pa lh-côyishinuc
pa shinvoo - pa shinvonôc
pa faai - pa faaiyenôc

3.5.3.4. Java t’ôyiya “-it, - ôt, -ut”.

Los sufijos formativos "-it, -ôt, -ut" yinôôclhanitsha pa ti vataasnatsech'esh


ca,'tajesha pa ti vatcumjavo:
jai-cum'in - ja yi-cumiit
jaicum' e - ja yincumeet
ja-p'o'e - ja lha-p'oôt
c'a-yôô - ja lhôôt
ja-vôôlh - ja yi'vôôt
ja-iclôjti - ja yi-clôjut

3.5.3.5. Java t’ôiyiya “-a, -i, -o, -u”.

Java t'ôiyiya "-a, -i, -o, -n" nô'clit pa vatasnatsech, ca'tajesha ti chi yovalheijop pa
vatasnatsech:

ja-cônitshi - ja yi-cônta
ts'i-jovai-shi - ja yi-jovaiyi
caclec - pa lhcaclecli

92
3.5.3.3. Los sufijos formativos "oc, -uc”.

Los sufijos formativos. "oc, -uc” significan algo que es resultado (de una acción o
cosa):

yo trenzo - la piola
yo quemo - la ceniza salada (de cierta planta, que sirve de condimento)
yo chupo - el tabaco
la caña dulce
la (su) boca - el (su) freno
el (su) cuello - el (su) collar
la miel silvestre - la chicha de miel
el algarrobo - la chicha de algarrobo

3.5.3.4. Los sufijos formativos "-it, -ôt, -ut".


..
Los sufijos formativos “it, -ôt, -ut” indican algo que es el resultado o instrumento
de una acción:

yo trabajo - el (mi) trabajo


yo prendo - el (mi) prisionero
ya tapo - la (su) tapa
yo bebo - la (su) bebida (alcohólica) yo trepo - la (mi) escalera
ya tengo fiebre - la (mi) fiebre

3.5.3.5. Los sufijos formativos "-a, -i, -o, -u".


Los sufijos formativos "-a, -i, -o, -u". señalan el resultado de una acción, o un
estado que resulta de ella:
yo tengo odio - el (mi) odio
yo tengo miedo - el (mi) miedo
pesado - el (su) peso

93
ja-'vaf - pa yi-vafii
ja-iclôiyitsjan - pa lhclôiyitsjanô
jai-cum in, - ja yi-cumjanô
ja-yafshi'in - pa y-afshinô
c'ulh- ja y-ulhu

3.5.3.6. Ja t'ôiyiya "-vash".

Ja t'ôiyiya "-vash" ninôôclhanitsha pava 'na vatcaishivos:


ja yi-pasche - pa yi-paschevash
na yi-pô'côt - ja yi-pôcôtôvash
ja-pôcôj - ja lh-pôcôjquiyivash
ja-juuj - ja lh-nujcuvash
lhpa clesa - pa clesavash

3.5.3.7. Ja t'ôiyiya "-javo, -ivo, -vo"

Ja t'ôiyiya "-javo, -ivo, -vo" nô'clit pava matas pa ti t'ajuiya ti chi yichenesh:

pa cha'nu - ja cha'nuvo
lhpa lhashi - pa lhashivo
pa ôjô'clô - lhpa ôjô'clôvoque
pa ôjô'clôvo
c'ui - ja c'uiyuvo
pa lhavôôc - pa lha-vôcôvo

3.5.4. Navôque vateiyis, lhsujetosesh taj pa vatfanishesh.

3.5.4.1. Ja t'ôiyiya "-janaj, -naj".

94
yo muero - la (mi) muerte
yo hago sufrir (intr.) - el (su) sufrimiento
yo trabajo - el fruto de mi trabajo
yo grito de dolor - el (mi) grito, gritería
yo orino - mi orina

3.5.3.6. El sufijo formativo "-vash".

El sufijo formativo "-vash" indica la huella de cualquier cosa:


el (mi) dedo - la impresión digital
la (mi) mano - la impresión de mi mano
yo doy una bofetada - la marca de la mano en la cara
yo muerdo - la (su) mordedura (de la piraña)
el cuchillo - el corte de cuchillo

3.5.3.7. El sufijo formativo "-javo, -ivo, -vo".


El sufijo formativo "-javo, -ivo, -vo" indica que un objeto es instrumento, que se
usa para un fin determinado:

la lluvia - la carpa (la cosa para lluvia)


una puerta (abertura) - una puerta (hoja)
el pájaro - la escopeta perdigones para pájaros
frio - el abrigo
la (su) ira - el (su) canto, grito de batalla

3.5.4. Los siguientes nombres son sujetos de acción, en diferentes sentidos.

3.5.4.1. El sufijo formativo "-janaj, -naj".

95
Ja t'oiyiya "-janaj, -naj" nôclhit pa vatei, lhechin tô'lha pan-lhfanishesh:
ja-yaalh - pa alhjnaj
ja-caco - pa'cacojanaj
ja-icut - pa cutsjanaj
ja-yivtôi'in - pa yivtônaaj
ja-yasinoi - pa lha’vasinônaj

3.5.4.2. Java t'ôyiya "-aj, -ej, -oj".


Ja t'oiyiya "-aj, -ej, -oj" nôclit papi tô'lha pa vatfanishesh, ca'tajesha papi yiesh pa
vatjunash:
tsi-t'un'in - pa t' -unaj
t'uca'yesh - pa t'ucaaj
tsi-tô'yesh - pa tôiyeej
tsi-t'ôôi - pa t'ôjôj

3.5.4.3. Ja t'ôiyiya "-jafa (-jafache), -fa (-fache).

Ja' t'ôiyiya "-jafa, -fa" nôclit pa vatei ti lhtsavo't'elh papi tô'lha pa lhfanishesh
ts'ivee:
ja-icum'in - pa lh-cumjafa
c' ayô - pa lhyojjafa
ja'-yôtai'in - ja lht'ôtaijafa
pa nich'ayich - pa lhnich'afa
ja-cônitshi - pa lhcôfa

3.5.4.4. Java t'ôiyiya "-jat" -jate, -jatshi".


Java t'ôiyiya "-jat, -jate, -jatshi" nôclit pa ti chi yichenesh pa vatfanishesh:

96
El sufijo formativo "-janaj, -naj" indica, un nombre que es sujeto activo de una
acción:
yo pido - el mendigo
yo dudo - el desconfiado
yo robo - el ladrón
yo armo líos, hago bochinche - el bochincero
yo hablo - el charlatan

3.5.4.2. Los sufijos fromativos"-aj, -ej, -oj".


Los sufijos formativos "-aj, -ej, -oj" señalan el sujeto de una acción, o el estado
de un sujeto:
yo estoy fuerte - la (su) fuerza
él tiene una hinchazón - la hinchazón
yo puedo (soy shamán) - el shamán
yo tengo voz - la (su) voz, sonido

3.5.4.3. El sufijo formativo "-jafa (-jafache), -fa (fache).


El sufijo formativo indica un nombre que es compañero del sujeto de una acción
común:
yo trabajo - el compañero, de su trabajo
yo bebo - su compañero de beber
yo salgo de caza - su compañero de caza
el joven - el conpañero del joven
yo odio - el (su) enemigo

3.5.4.4. Los sufijos formativos "-jat, -jate, -jatshi".


Los sufijos formativos "-jat, -jate, -jatshi" significan el instrumento con el cual se
realiza la acción:

97
ja-vôômcô - pa lha-vôômcôjat
pa lha-vôômcôjatshi
c' ôcfa' - pa lh-nôôcfajat
ja-icufaai - pa lh-cufaijat
j-ovalh - pa vanovalhjat
pa vanovalhjatshi
c'a-yô' - pa t'i-yôjjatshi
ja-tanclalh - pa lhtanclalhjate

3.5.5. Navôque vateiyis yinôôclhanitsha pava'na vatfanishjavtesesh.

3.5.5.1. Ja t'ôiyiya "-shi, -ji"


Ja t'ôiyiya "-shi, -ji" yiesh pava vateiyis pava yinôôclhanitsha pava
vatnashjavtesesh:
j-aôv - pa lhôvjatshi
lhpa yucve - lhpa yucveshi
pa lhcaclô' - pa vatacaclôji
pa lhpasche - pa lhpascheshi
pa lhôtoj - pa lhôtjoji

3.5.5.2. Ja t'ôiyiya "-yuc".


Ja t'ôiyiya "-yuc" yich'e' pava aacjicui, ca'tajesha vatcôjiyanchei pava chi
yetônesh pava lhai:
faai - lhpa faaiyuc
vaitsej - lhpa vaitseyuc
sôniya - sôniayayuc
utej - uteyuc

3.5.5.3. Ja t’ôiyiya “-cat”.

98
yo me lavo - la (su) toalla
la (su) palangana, lavatorio
yo ato - la (su) atadura
yo hago un regalo - el (su) regalo
yo miro - la ventana
el espejo
yo bebo - el (su) vaso
yo me peino - el (su) peine

3.5.5. Los siguientes nombres indican un lugar para diferentes cosas.

3.5.5.1. El sufijo formativo "-shi, -ji".


Los sufijos formativos "-shi, -ji" se unen con nombres que indican un lugar.
yo estoy - el (su) vehículo
el pan - la panadería
la (su) pierna - la (su) polaina
el (su) dedo - el (su) anillo
la (su) cabeza - el (su) sombrero

3.5.5.2. El sufijo formativo "-yuc".


El sufijo formativo "-yuc" indica árboles o plantas que se denominan de sus
frutas:
algarrobo (fruta) - algarrobo (árbol)
algarrobo negro - la planta de algarrobo negro
sandía - planta de sandía
piedra - montaña

3.5.5.3. El sufijo formativo "cat".

99
Ja t'ôiyiya "-cat" nô'clit pa ti acloj'e shi pava aacjicui, ca'tajesha vatcôjiyanchei:
lhpa vaitseyuc - pa vaitsechat
lhpa jooc - pa joccat
lhpa tisuuj - pa tisjucat
pa vôcjôcli - pa vôcjôclichat

3.5.5.4. Ja t'ôiyiya "-ja'vat, -vat".


Ja t'ôiyiya "-ja'vat, -vat" yinôôclhanitsha pa ti yishi' ti yiesh'e papu pa lhfanishesh:
jaôv - pa lh-ôvja'vat
ja-môô - pa lh-môjô'vat
ja-vanqu'is - pa lha-vanqu'isja'vat
pa itoj - pa lha-'vito'vat
jaôv - pa lh-c' ô'vat

3.5.5.5. Ja t'ôiyiya "-jayish".


Ja t'ôiyiya "-jayish" yinôôclhanitsha pa lhnashja'vat pa tifesh papu pa lhfanishesh:
ja-côven - pa lhcôvenjayish
ja-cha' chapin - pa lhcha'chapinjayish
ja-nôyin - pa nôyish
pa lhavtsaat - pa lhavtsateiyish
pa lhtô'vat - pa lhtaôvteyish

3.5.6. Java t'ôiyiya "ja'mat, ja'matsej"


yinôôclhanitsha papu pa ti lhjunash.

100
El sufijo formativo "-cat" significa el lugar donde crecen ciertos arboles, o
plantas:
el algarrobo negro - el algarrobal
el palosanto - el palosantal
el quebracho colorado - el quebrachal
el algodón - algodonal

3.5.5.4. El sufijo formativo "-ja'vat, -vat".


El sufijo formativo "-ja'vat, -vat" significa un lugar donde alguien realiza su
acción:
yo estoy - el (su) asiento
yo duermo - la (su) cama
yo escribo - el (su) escritorio, escuela
el fuego - la (su) fogata
yo estoy - la (su) habitación, sitio natural

3.5.5.5. El sufijo formativo “-jayish".


El sufijo formativo "-jayish" indica un lugar extenso que recorre alguien con su
acción:

yo hago una carrera - la (su) cancha de carrera


yo juego (cha'chapin) - la (su) cancha de "cha'chapin"
yo camino (adelante) - el camino
el (su) pueblo - el (su) dominio, tierra
la (su) vista - el (su) campo visual

3.5.6. Los sufijos formativos "ja'mat, ja'matsej" indican la calidad de un sujeto.

101
Ja t'ôiyiya "-ja'mat, -mat" yich'e' ti lhatesheesh papu pa ti chi tchaiyesha; lhan'e ja
t'ôiyiya "-jamatsej, -matsej" yich'e' ti tajulhe'mei jum:

na yiyalh
-ya' -yalhi'mat
-ya' -yalhimastej

na yi-tô'vat
-ya'tô'mat
-ya' -tômatsej

ja yi-ts'ôôt
-ya’- ts’ô’temat
-ya-ts'ô'te'matsej

pa y-ôc
-ya'co'mat
-ya-cômatsej

ja yiclutsesh
-ya'-clutshe'mat
-ya'clutshematsej

3.5.7. Ja t'ôiyiya "-nilh, -lhi".

Ja t'ôiyiya "-nilh" chi yan'e' pa vq.tei" pa jaspa vatjunash ti'ma; yinôôclhanitsha


pa ti chi yichenesh ti chi yisnatesh pava matas:

102
El sufijo formativo "-ja'mat, -mat" indica que una persona anda mal del miembro,
o cosa en mención; el sufijo formativo "jamatsej, -matsej" al contrario, indica que la
persona anda muy bien respecto a la misma cosa:
el (mi) aliento, respiración

- yo tengo respiración fatigosa


- yo aguanto largo tiempo sin respirar
(= nadando bajo agua)
la (mi) vista
- yo tengo mal de vista, vista defectuosa
- yo tengo muy buena vista
el (mi) sueldo
- tengo poco sueldo; no puedo cobrar
- recibo un buen sueldo
la (mi) comida
- no tengo comida
- tengo suficiente comida
el (mi) arco
- tengo el arco descompuesto
- tengo el arco en perfecto estado

3.5.7. El sufijo formativo "-nilh, -nlhi".

El sufijo formativo "nilh" se aplica a un nombre-sustantivo, que se convierte asi


en adjetivo; indica el material del cual está hecha la cosa de la que se habla:

103
lhpa clesa - clesanilh
pa yeclô' - yeclônilh
pa utej - utenilh
pa tsutshe - tsutshenilh
pa cotsjaat - cotsjatenilh
lhpa ftsuuc - ftsuquenilh
clim - cli'menilh

3.5.8. Java t'oiyiya "-taj, -taa" yi'vujuiyitsha'ne clee pava vateiyis.

pa vatoôt - pa vatôtitaj
pa cuvôyu - pa cuvôyutaj
pa yi'yôôj - pa yiyjôtaj
pa sôniyô - pa sôniyôtaj
pa itoj - pa itotaj
pa utej - pa utitaj
pa nivacle - pa nivacletaa
pa taôclaj - pa taôclataa
pa ya'clish - pa ya'clishitaa

104
el metal, el cuchillo - cualquier objeto de metal
la madera - de madera
piedra - de piedra
alambre - tejido de alambre; alambre tejido
tierra - de barro, loza
la palmera - hecho de hojas de palma, sombrero piri
blanco - collar hecho de eonchas, o caracoles

3.5.8. Los sufijos formativos "-taj, -taa" dan un significado análogo a los
nombres.

la bebida - la bebida alcohólica, caña


el caballo - el burro
el tigre - el gato onza
la sandía - el melón
el fuego - la lámpara; el fósforo
la piedra - la baldosa
el hombre - el hombre-monstruo (insulto muy fuerte)
el niño - el niño monstruo (= deforme en el cuerpo o sin alma)
la palabra - la palabra grosera, injuria, insulto

105
4. JA V A T FAN I S H E S H

4.1. PAVA YISHI' JA VATFANISHESH.

Ja vatfanishesh, lhtatsuqu'esh na casfaclech ti shtasinôi'in.


Pa lhshaic'u pa vatfanishesh, yinôôclhanitsha pa ti chi yisnatesh. Taj ti
shtaclafjanesha pava matas shita ti shtetôn pa vatfanishesh:
-shtanfac papi tô'lha pa lhfanishesh: ca'tajesha ti "ya'lhech", ja'tajesha ti
"avaatsha", ja'tajesha ti ta'vuju'ya;
- shtanfac papi yicha pa lhanfanash: "ya'lhech", ja'tajesha "avaatsha", ja'tajesha ti
ta'vuju'ya;
- shtanôôclhanitsha shita pa t'ajôôj papi sujetosesh;
- shtanôôclhanitsha shita ti yijô' ti caaj ti chi yisnatesh, ja'tajesha ti am, ja'tajesha ti
t'astaai pa lhcaatjayash (ca ncaajtaj).
Lhacom'a java'lhech catsaichavalhjayash, java'lhech shtaclafjanesha ja
vatfanishesh ti shtasinôi, shtanshi' java yijoc'oya, ja'tajesha java voqu'e' shta,
j-en: j = yijoc'oya; lhen-elh; elh = voqu'e'.

Nôque cascumjayash ti shtancôiyôjjatva'nôcfi java yijoc'oya ja vatfanishesh,


ja'tajesha java voqu'e' shta, casqueiyesh "Conjugación".

106
4. EL VERBO

4.1. LA CONJUGACION.

El verbo es el nucleo y centro de la oración en nuestro idioma.


La raíz del verbo indica la acción que se realiza. Pero cuando usamos el verbo,
expresamos a la vez una serie de otras cosas:
- expresamos el sujeto activo de la acción: "yo" (1a. persona), o "tu" (2a. persona), o
"él" (3a. persona);

- expresamos el sujeto pasivo de la acción: "yo" (1a. perscna), o "tu" (2a. persona), o
"él" (3a. persona);

- señalamos también el número de los sujetos;

-señalamos también si la acción es real (indicativo positivo), o si no existe (negativo),


o si es dudosa su existencia (subjuntivo).
Todas estas ideas que de paso decimos cuando usamos el verbo, las expresamos
por prefijos y sufijos.
j-en (yo lo amo): j = prefijo; lhenelh (vosotros lo
amais): elh = sufijo.
Esta actividad de cambiar los prefijos y los sufijos del verbo, la llamamos
"Conjugación".

107
4.1.1. Ja vatfanishesh ti nfac pa ti caaj'.

Nota: Nôque capítulo t'i'ya "4.1. - La Conjugación" shtan'e na ve'lha ya'clish "jen" ti
shtavantôiyitesh java yijoc'oya ja vatfanishesh, chi' java voqu'e', na conjugación.
Nôque vatfanishesh "jen" t'ajui tatsha.

4.1.1.1. Ti ya'lhech ti jaichaiyeshyiv'ne pa yifanishesh, pa jayeesh: "jen"; ca'tajesha ti


jayeesh: "qu'en". Navôque napu' yic'oya "j-", chi' "c'-" nôcch'e' ti ya'lhech ti
javanquen. Cavôque yich'e' ti shtat'esh: "primera persona activa".

Ti jayeesh: "jen", lhechesh ti ta'vuju'ya papi yicha pa lhanfanash ti chi yen; pa


shtat'esh: "3a. persona pasiva".
Ti jayeesh: "qu'en", pa chi yen papi jayasinô'ya; "2a. persona pasiva" papi yicha
pa lhanfanash.

4.1.1.2. Vooi ti janfac pa lhfanishesh papi jayasinô'ya, pa jayeesh: "lhen", ca'tajesha


"lhtsen". Navôque yijoc'oya "lh-" chi' "lhts-" nocch'e' ti vanquen pôque
jayasinô'ya: "avaatsha". Cavôque yich'e' ti shtat'esh "2a. persona activa".

108
4.1.1. El indicativo del verbo.

Nota: En este subcapitulo "4.1. - La Conjugación" ponemos la única palabra "jen"


para estudiar los prefijos y los sufijos del verbo en la conjugacion. El verbo "jen"
(yo amo) es transitivo.

4.1.1.1. Cuando yo hablo de mi misma acción, digo "jen" (yo lo amo), o "qu'en" (yo te
amo). Ambos prefijos: "j-" y "qu'-" indican que soy yo el que ama. Esto significa
el siguiente termino: "primera persona activa".

Cuando digo: "jen" (yo lo amo), es otra persona el sujeto pasivo quien es amado;
decimos: 3a. persona pasiva".
Cuando digo: "qu'en" (yo te amo), es amada la persona a quien hablo; el sujeto
pasivo es entonces "la 2a. persona pasiva".

4.1.1.2. Cuando digo lo que hace el mismo al que hablo, digo "lhen" (tu lo amas) o
"lhtsen" (tu me amas). Los dos prefijos "lh-" y "lhts-" indican que ama el mismo
al que hablo: "tú". Esto significa la palabra "2a. persona activa".

109
Ti jayeesh: "lhen", pa ta'vuju'ya papi yicha pa lhanfanash ti chi yen: "3a. persona
pasiva".
Jô'lhaa ti jayeesh: "lhtsen", lhechesh pa ya'lhech ti chi tsen: "1a. persona pasiva".

4.1.1.3. Vooi ti janfac pap'elhcha pa ti lhfanishesh, pa jayeesh: "yen", ca'tajesha


"tsen", ca'tajesha "nen". Navôque pu'ja'na yijoc'oya "y-", "ts-", "n-" nôcch'e' ti ni
ya'lhecha ca vanquen; ni lhecha vitsha pôque jayasinô'ya, vooi pa ta'vuju'ya papi
vanquen: "3a. persona activa".

Ti jayeesh: "yen", pa lhechesh pa ta'vuju'ya vitsha papi yicha pa lhanfanash; ni


ya'lhecha ca chi ntsen; ni lhecha shita papi jayasinô'ya: "3a. persona pasiva".

Ti jayeesh: "tsen", lhechesh pa chi tsen yivaatsha: "1a. persona pasiva".

Ti jayeesh: "nen", lhechesh pa yicha pa lhanfanash papi tach'an'yi ti jayasinô'ya:


"2a. persona pasiva".

4.1.1.4. Shtas'clanvatich'e nôqueesh cavôque shtavantôiyitesh na:

110
Cuando digo: "lhen" (tú lo amas), es otra persona (ni yo, ni tú) el sujeto pasivo
quien es amado: "3a. persona pasiva".
Pero si digo: "lhtsen" (tu me amas), entonces soy yo quien es amado: "1a.
persona pasiva".

4.1.1.3. Cuando hablo de lo que hace otra persona, digo: "yen" (él lo ama), o "tsen"
(él me ama), o "nen" (él te ama). Estos tres prefijos "y-", "ts-" y "n-" indican que
no soy yo quien ama, ni él al que hablo, sino que es otra persona diferente quien
ama: "3a. persona activa".

Si digo: "jen" (él lo ama), es otra persona diferente quien es sujeto pasivo; no soy
yo quien es amado, ni la persona a la que hablo: "3a. persona pasiva" .
Cuando digo: "tsen" (él me ama), entonces soy yo mismo el amado: "1a. persona
pasiva".
Cuando digo: "nen" (él te ama), es sujeto pasivo la persona que me escucha, a la
cual hablo: "2a. persona pasiva".

4 .1.1. 4. Ponemos ahora en un grabado lo que hemos estudiado:

111
SUJETO PASIVO

1ª. Pers. pas. 2ª. Pers. pas.


1a.
Pers. qu’-en
act. yot te amo
SUJETO
ACTIVO 2a.
Pers. lhts-en
act. tú me amas

3a.
Pers. ts-en n-en
act. él me ama él te ama

112
3a. Pers. pas. 1ª. Pers. pas. Plural

j-en
yo lo amo

lh-en
tú lo amas

y-en
él lo ama

113
4.1.2. Pa t'ajôôj papi lhfanishesh.

Ja subcapitulo 4.1.1. shtavantôiyitesh papi personasesh ti ve'lhasha'ne. Nôqueesh


shtaichavalha na cats'ônash ti acloj'e papi tô'lha pa lhfanishesh, ca'tajesha shita papi
yicha pa lhanfanash.
Caaj jav'elh yijoc'oya java nôclit tatsha ti acloj'e papu;
ve'lhach'e ti chi yan'e' shta ja voqu'e' "elh", ca'tajesha jav'elh voqu'e' java
yinôôclhanitsha ti acloj'e papu.

4.1.2.1. Ti jaichai'yiv'ne ti javanquen, pa ya'aclojelh papi javanquenelh, pa


jaclafjanesha shita papi tach'an'yi ti vanquen vitsha, pa jayeesh: "shten" .

Jô'lhaa, ca nat'vujuuitaja papi tô'lha pa lhfanishesh ti vanquen, taj ti ya'lhech ti chi


tsen, pa yits'avot'elh pap'elh, chi' shta papi jayasinô'ya, pa jayeesh: "shi'nen".

"Shten": acloj'e papi to'lha pa lhfanishesh, ti 1a. persona; yicha pa ta'vuju'ya pa


lhanfanash: 3a. persona pasiva.
"Shi'nen": ta'vuju'ya papi tô'lha pa lhfanishesh: 3a. persona activa; taj ti
"casvaatsha" ti nachjoo' pa catsinfanash: 1a. persona pasiva ti acloj'e.
Navôque yijoc' oya "sht-en", "shi'n-en" shtat'esh ti "plural inclusivo", eem ti
tifesh'e lhacom'a napi caaj; ampapu ca chi nvenchat.

114
4.1.2. El número del verbo.

En el subcapítulo 4.1.1. hemos estudiado las personas en singular. Ahora veremos


como decimos cuando son varios los que actúan, o los que son sujetos pasivos.
Hay pronombres personales que indican de por si un plural;
a menudo empleamos tambien el sufijo "-elh" u otros sufijos que indican plural.

4.1.2.1. Cuando digo de mí mismo que amo, y que a la vez conmigo hay otros que
aman e incluyo también a los que me escuchan, digo "shten" (nosotros los amamos).

Pero cuando es otro el sujeto activo quien ama, y yo mismo ccn todo el resto soy
amado - 10 que estan conmigo y los que me oyen - entonces digo: "shi'nen" (él nos
ama).

"Shten" (nosotros lo amamos): el sujeto activo es plural, la 1a. persona; es otro el


sujeto pasivo: 3a. persona.
"Shi'nen" (él nos ama): el sujeto activo es otro: 3a. persona activa; pero
"nosotros" somos sujeto pasivo: 1a. persona pasiva plural.
Estas formas gramaticales con los prefijos "sht-en" y "shi'n-en", las llamamos
"plural inclusivo", porque incluyen a todos los presentes y no excluyen a nadie.

115
4.1.2.2. "Plural exclusivo" casqueiyesh pa t'ajôôj papu, ti shtan'e' ja voqu'e' "-elh".
Ti jaiyeesh: "jen-elh", pa ya'aclojelh papi yi' yijop ti javanquenelh; taj ti ni
nvanquen papi tach'an'yi.

Ca jayeetajesh: "lhtsen-elh", pa yovalhei ja voqu'e' "-elh", papi tô'lha pa


lhfanishesh ti acloj'e: "avaatshaelh lhtsenelh";
ca'tajesha ti yovalhei shita papi yicha pa lhanfanash: "lhtsenelh yivaatshaelh".
Taj ti ni nvancaclafjan; chi venchatvatc'oya ja 1a. chi' ja 2a. persona.

Nota: Ja castellano ni nvenchat ja "plural inclusivo" chi' ja "plural exclusivo";


lhjunashch'evatjuh ti castellano.

4.1.2.3. Shtasclanvatich'e ja vatfanishesh pa ti lhjunash ti acloj'e.

116
4.1.2.2. "Plural exclusivo" llamamos el plural que señalamos con el sufijo "-elh".
Cuando digo: "jen-elh", (nosotros lo amamos), entonces soy yo con los que estan
conmigo quienes amamos; pero no aman los que me escuchan.

Si digo: "lhtsen-elh", el sufijo "-elh" puede referirse al plural del sujeto activo:
"Ustedes me aman";
pero puede referirse también al plural del sujeto pasivo: "tú nos amas".
Pero no se puede incluir a todos; siempre se excluyen la 1a. y la 2a. persona.

Nota: El castellano no distingue el "plural inclusivo" y el "plural exclusivo"; hay un


sólo plural en castellano.

4.1.2.3. Presentamos en el siguiente grabado las diferentes formas de plural del verbo.

117
1a. Pers. pas 2ª. Pers. pas
1ª. Pers. act.
▲qu'en-elh
-elh: yo os
amo
◄-elh: nosotros
te amamos
◄▲-elh: nosotros
os amamos
2ª. Pers. act. ▲lhtsen-elh
-elh: tu nos
amas
◄-elh: Ustedes
me aman
◄▲-elh: Ustedes
nos aman
3ª. Pers. act. ▲tsen-elh ▲nen-elh
-elh: él nos ama -elh: él os
ama
1ª. Pers. act. plur.

118
3ª. Pers. pas. 1ª. Pers. pas. plural

jen-elh
◄-elh: nosotros
lo amamos

lhen-elh
-elh: Ustedes lo aman

yen él lo ama
shi’nen
él nos ama (a todos)

shten nosotros (=todos) lo amamos

119
4.1.2.4. Caaj jav'elh voqu'e' java nôclit shita ti acloj'e pa vatfanishesh
Navôque voqu'e' "ts'ivee", "vatam", "vatich'e'" nôclit ti acloj' e papi tô'lha pa
lhfanishesh.
"Japi taôclas yi'van ja tashinsha lhaos, pa yen ts'ivee".

Navôqueelh voqu'e' "ch'e", "sha'ne" yovalhjatei papi yicha pa lhanfanash, ti


acloj'e.
"Ja tashinsha lhaôs yifaijanesh japi taôclas, pa yensha'ne".

4.1.3. Ja vatfanishesh ti am.


4.1.3.1. Pu'ja'na java adverbios yinôôclhanitsha ja vatfanishesh ti am:

"ni", "tan ca", "ta ca".


Papi yitô'ya ti am pa vatfanishesh, vanqu'eeijatesh ti yichenesh "ni":
"Ni ntsen ja Sômto".

Papi tchaiya pava vaclan jayu, pa yilheclôjesh ti am jayu pa vatfanishesh, yit'esh:


"tan ca":
"Tan ca ntaaj jayu nôque nalhu".
Na adverbio "tan ca" yich'e' shita ti yistan'in papu, ca'tajesha ti tcacojanesh ca
ncaaj jayu pa vatfanishesh.
Jô'lhaa na adverbio "ta ca" yich'e' ti chi tcacojanesh ca yijô'a pa apis ti
vatfanishesh.

4.1.3.2. Vena lhjunash jav'elh yijoc'oya ja vatfanishesh ti am; shtasclanvatich'e:

120
4.1.2.4. Hay otros sufijos que indican plural del verbo.
Los sufijos "ts'ivee", "vatam", "vatich'e" indican el plural del sujeto activo.
"Los niños vieron el bambi, y le tomaron cariño".

Los sufijos "ch'e", "sha'ne" indican que son varios (plural) los sujetos pasivos.
"El venadito se acostumbró a los niños y los quería".

4.1.3. La negacion del verbo.


4.1.3.1. Hay tres adverbios que indican la negación del verbo: "ni", "tan ca", "ta ca".

Quien sabe que una acción no existe, da testimonio de esto con "ni":
"El Sômto no me quiere".

Quien habla del futuro y cree que esto o aquello no sucederá, dice: "tan ca":
"No va a llover hoy".
Este adverbio "tan ca" significa tambien que se duda, o que no es seguro si habrá
la acción.

El adverbio "ta ca" significa que se duda de una acción pasada, si es cierta o no.

4.1.3.2. Algunos prefijos son diferentes cuando el verbo es negativo; los presentamos:

121
1ª. Persona pas. 2ª. Persona pas.
1ª. Pers. act.
ni qu'en
yo no te amo

2ª. Pers. act.


na atsen no me amas

3ª. Pers. act.


ni n tsen ni nnen
el no me ama el no te ama

1ª. Pers. act. plural

122
3ª. Pers. pas. 1ª. Persona pas. plural

ni yen
yo no lo amo

ni en
no lo amas

ni nen ni shi'nen
é1 no lo ama é1 no nos ama

ni shten
nosotros no lo amamos

123
4.1.4. Ja vatfanishesh ti isjop.

Shtavantôiyitesh na ja vatfanishesh, nan lhjunash ti vanqu'eeitajesh papu ti caaj


(positivo); ca'tajesha ti vanqu'eeijatesh papu shita ti am (negativo).
Vena lhjunash shita pa vatfanishesh ti yenesh papu ca ncaaj, ca'tajesh ti
yilheclôjesh atesha papu ca ncaaj. Côque casqueiyesh "subjuntivo".

"Yit'esh lhôn pa Fitsôc'ôyich: 'Ni vaju cun yiinsha ja ya'ôs; ni vooi pa shinvoo' ".
"Pa yiyôjia lhôn pa yi'yôôj pa lhch'inish: 'Ayôjia lhja afaclis'a ca amtajei, ca nap'alh ja
yitinish...' ".

4.1.4.1. Java yijoc'oya pa vatfanishesh ti isjop atesha, chi yijôntajch'e ja vatfanishesh


ti am; napu java chi yijônch'e ja vatfanishesh ti caaj.

4.1.4.2. Ja subjuntivo ti am.

Ca ni nentaja papu ca navclan pa'na, ca'tajesha ca ni nlheclôjtajeesh atesha ca


ncaaj, pa chi yijônch'e java yijoc'oya pa vatfanishesh ti am; taj chi yan'e' ja voqu'e'
"-a".

Shtan'e'vatjulh ja subjuntivo, chi' ja subjuntivo ti am, ti shtas'clanvatich'e:

124
4.1.4. El subjuntivo del verbo.

Hemos estudiado la forma del verbo cuando alguien afirma que si (positivo);
también cuando uno afirma que no (negativo).
Otra forma del verbo tenemos cuando alguien desea que se realice la acción, o si
no sabe si es realidad o no. Esto lo llamamos "subjuntivo".

"Dijo Fitsôc'ôyich: 'Que mi hijo salga luego a buscar miel; que busque shinvoo' ".
"Y dijo el tigre a su hermano menor: "Diga a tu cuñada, cuando llegues donde ella,
que queme mis adornos...’”.

4.1.4.1. Los prefijos del subjuntivo son en parte los mismos que los del negativo;
algunos son como los del positivo.

4.1.4.2. La negación del subjuntivo.

Si alguien no quiere que algo pase, o si no piensa (sin saberlo bien) que una
acción sea realidad, se usan los prefijos de la negación, pero se agrega el sufijo
correlativo de negación "-a".

En el siguiente grabado pondremos juntos el subjuntivo y la negación del


subjuntivo:

125
1a. Persona pas. 2ª. Persona pas.
1ª. Pers. act.
ca qu’en
que yo te mae
ca ni que’en-a
que yo no te ame

2ª. Pers. act.


ca atsen
que tú me ames
ca na atsen-a
que tú no me ames

3ª. Pers. act.


ca ntsen ca nen
que él me ame que él te ame
ca ni ntsen-a ca ni nnen-a
que él no me ame que él no te ame

1ª. Pers. act.


Plural

126
3ª. Persona pas. 1ª. Persona pas. plural

ca jen
que yo lo ame
ca ni yen-a
que yo no lo ame

ca en
que tú lo ames
ca ni en-a
que tú no lo ames

ca nen ca shin’en
que él lo ame que él nos ame
ca ni nen-a ca ni shi’nen-a
que él no lo ame que él no nos ame

ca shten
que nosotros lo amemos
ca ni shten-a
que nosotros no lo amemos

127
4.1.4.3. Ja vatyôjijat.

Papi yiyôjia pap'elhcha ca lhfanisheesh'in pa'na, pa yichenesh java yijo'c'oya ja


vatfanishesh ti isjop.

"Papi Nisch'acchei yiyôjiaan ts'ivee pa lhja'ya; yit'esh lhôn: 'Ya aj ca ôtaaisha'ne


t'ôiyiish'e; ovalh ja yi'yôôj, anujumatsinjulh ni natuj' ".

Nota: Ti sht'iisshi "2a. a - 1a. p", nôque yich'e': "2a. persona activa - 1a. persona
pasiva".

2a. a - 1a. p atsen


2a. a - 3a. p en
3a. a - 1a. p nitsen
3a. a - 3a. p nen
3a. a - 2a. p ni'nen

Vooi ti chi yôjiesha ca ya aj na, pa casqueiyesh "prohibitivo". Ja prohibitivo chi


nôôclhanitsha na ya'clish "ya aj ca":

2a. a - 1a. p ya aj ca atsapun


2a. a - 3a. p ya aj ca apun
3a. a - 1a. p ya aj ca ntsapun
3a. a - 2a. p ya aj ca n'napun
3a. a - 3a. p ya aj ca napun

128
4.1.4.3. El imperativo.

Cuando alguien ordena a otra persona que haga algo, se usan los prefijos
pronominales del subjuntivo.

"Las Nisch'acchei dijeron a su esposo: 'No vuelvas a salir para cazar; mira, el tigre:
cuidado, no te devore' ".

Nota: Cuando escribimos: "2a. a - 1a. p", significa: 2a. persona activa - 1a. persona
pasiva".

ámame
ámalo
que él me ame
que él lo ame
que él te ame

Si se ordena que algo no se haga, llamamos esta forma gramatical "prohibitivo".


El prohibitivo se expresa por el adverbio "ya aj ca", que se antepone al imperativo:

no me desprecies
no lo desprecies
que él no me desprecie
que él no te desprecie
que él no lo desprecie

129
4.1.5. Pa vataanfanash.

Ja vatfanishesh, sasjop ca ni nô'va'eesh java yijô'c'oya, java'lhech yaclafjanesha


papi tô'lha pa lhfanishesh, chi' shta papi yicha pa lhanfanash.
Jô'lhaa, ca jayeetajesh ca janfac papi yicha pa lhanfanash, taj ti ni yit'esh ca
yinfac papi tô'lha ti lhfanishesh, pa lhechesh pa jan'e' t'ajuiyish pa ya'clish "chi".
Nôque ya'clish "chi" t'ôs'e' t'ajuiyish papi tô'lha pa lhfanishesh.
(¿? Pers. act.) - 1a. Pers. pas.: chi tsen
(¿? Pers. act.) - 2a. Pers. pas.: chi nen
(¿? Pers. act.) - 3a. Pers. pas.: chi yen
"Jech, yijô' caalhaa: ti vatjanshi lhja'lhech utej, nan lhjunash papu ti vaf pa chi yanshi,
pa yivômjat pa lhavafjatsech. Pa nôque yi'e' ja itoj ti chi yotsich'e shta lhcôyish
papu ti vaf . . .".

Côque ya'clish "chi" yichenesh shita java vatfanishesh java ni natjui; lhechesh ti
janfac pa vatfanishesh, taj ti ni nôôc papi tô'lha:
"Tclôtsjan taj lhôn na Catsitata Fitsôc'ôyich. Ja'lhech chi yit'esha 'Tsôtsoo'
'tsantsantsan". ¡Oh! ti yatsantsana'an ajalh, jaclôôsshi na yicôjiyanach".

Ni aclojeesh ti shtachenesh nôque pasivo; na'sheesh java vatfanishesh java tanjui.


(Cf. 4.3.5.).

130
4.1.5. La voz pasiva.

El verbo no puede estar sin prefijo pronominal, y estos prefijos pronominales


indican a la vez el sujeto activo y el sujeto pasivo.
Pero cuando quiero nombrar el sujeto pasivo de una acción, sin mencionar el
sujeto activo, entonces pongo delante del verbo la palabra "chi". Esta palabra "chi" es
un pronombre personal indefinido que reemplaza al sujeto activo.
yo soy amado
tú eres amado
él es amado

"Cierto, solía ser colocada una piedra; así, cuando alguien había muerto, se le ponía
dentro una piedra, la cual mataba al autor de la muerte. Asi también se derramaba
fuego en la garganta del que habia muerto...".

Este pronombre indefinido "chi" se emplea también para una forma impersonal
de verbos intransitivos; en este caso no se dice persona alguna:
"Solía sembrar nuestro Padre Fitsôc'ôyich. Aquel que se llama "Tsôtsô'o'' (un
pajarito), hacía 'tsantsantsan'. Me explico: Cuando hago 'tsantsantsan' , voy
carpiendo mis siembras".

No es frecuente el uso de este pasivo. Más a menudo se usan verbos pasivos: vea
4.3.5.

131
4.2. JAVA VATFANISHESH, PA LHJUNASH TS'IVEE TI "CONJUGACION-
ESH".

4.2.1. La primera conjugación.

Ja Capitulo "4.1. La conjugación" shtanôôclhanita java yijoc'oya ja vatfanishesh.


Ja vatfanishesh ja shtan'e' (jen), voqu'e' ja 1a. conjugación.

Na lhshaic'u nôque verbo, t'ôoi lhavaacha, eem ti vocal ja vatjutsaa letra:


j-en

Caaj jav'elh vatfanishesh, lhechin lhshaic'uc ni nt'ôôi, teiya ti ni nt'ôôi ja vatjutsaa


letra: ja-van; ja-nam
Ca'tajesha shita ti vatjutsa'sha'ne pava napu' ni nt'ôôisha'ne: ja-snatesh
Chi nisanaasch'e lhacom'a java yijoc'oya java shtavantôiyitesh. Mônlheesh'in pa
ti lhtatsuqu'esh java yijoc'oya ts'ivee, catin'e ti chi yan'e' lhavôôj pav' elh vocales.
Shtas'clanvatich'e navôque pu'ja'na vatfanishesh:
j-en (t'ôôi lhavaatsha)
ja-caco (ve'lha ni nt'ôôi)
ja-sclan (napu' ni nt'ôôisha'ne)

Nota: Ni t'ôiyiishe'e ca shtan'e ja subjuntivo, teiya java'lhech yijoc'oya, yishi' ja


negativo, chi' java napu, ja indicativo positivo.

132
4.2. LAS DIFERENTES CONJUGACIONES._

4.2.1. La primera conjugación.

En el capitulo "4.1. La conjugación" hemos presentado los prefijos pronominales


del verbo. El verbo que hemos puesto como modelo (jen), es de la 1a. conjugación.
La raíz de este verbo es vocálica, porque la primera letra es una vocal:
j-en
Hay otros verbos cuya raíz es consonántica, porque la primera letra es una
consonante:
ja'-van (yo veo); ja-nam (yo vengo)
O son dos consonantes las primeras letras de la raíz: ja-snatesh (yo hago)
Son siempre los mismos prefijos pronominales que se repiten. Siguen siendo los
mismos núcleos de los prefijos pronominales, aunque se vocalicen de diferentes
maneras.
Pondremos juntos en un grabado estos tres verbos:

j-en (yo lo amo) (una vocal)


ja-caco (yo dudo) (una consonante)
ja-s'clan (yo arreglo, guardo) (dos consonantes)

Nota: En adelante no ponemos más el subjuntivo en grabados aparte, porque sus


prefijos son del negativo, y algunos, del indicativo positivo.

133
4.2.1.1. 1ª. conjugación – indicativo positivo

1ª. Persona pas. 2ª. Persona pas.


1. Pers. act.
qu’- en
c’a - caco
c’a – sclan

2. Pers. act.
lhts - en
lhas - caco
lhtsii – sclan

3ª. Pers. act.


n - en
na - caco
na – sclan

1ª. Pers. act


plural

134
3ª. Persona pas 1ª. Persona pas. plural

j - en
ja - caco
ja – sclan

lh - en
lh - caco
lha – sclan

y - en shi’n - en
yi - caco shin - caco
yi – sclan shina - sclan

sht - en
shta - caco
shta – sclan

135
4.2.1.2. 1a. Conjugación - subjuntivo positivo

1ª. Persona pas. 2ª. Persona pas.


1. Pers. act.
ca qu’- en
ca c’a - caco
ca c’a – sclan

2. Pers. act.
ca ats - en
ca as - caco
ca atsii – sclan

3ª. Pers. act.


ca nts – en ca nn – en
nits – en nin – en
ca nas – caco ca na – caco
ca ntsii – sclan ca na – s’clan
nitsii – sclan

1ª. Pers. act


plural

136
3ª. Persona pas. 1ª. Pers. pas. plural

ca j – en
ca ja – caco
ca ja – sclan

ca (a) – en
ca a – caco
ca a – sclan

ca n – en ca shi’n – en
ca n – caco ca shin – caco
ni – caco ca shina – sclan
ca na – sclan
ni – sclan

ca sth – en
ca shta – caco
ca shta – sclan

137
4.2.1.3. lndicativo - negativo, 1a. conjugación.

1ª. Persona pas. 2ª. Persona pas.


1. Pers. act.
ni qu' - en
ni c'a - caco
ni c'a – sclan

2. Pers. act.
na ats - en
na as - caco
na atsii – sclan

3ª. Pers. act.


ni nts - en ni nn - en
ni nas - caco ni na - caco
ni ntsii – sclan ni na - sclan

1ª. Pers. act


plural

138
3ª. Persona pas. 1ª. Pers. pas. plural

ni y -en
ni yi -caco
ni yi -sclan

ni (a) -en
ni a -caco
ni a -sclan

ni n -en ni shi’n -en


ni n -caco ni shin -caco
ni na -sclan ni shina -sclan

ni sht -en
ni shta -caco
ni shta -sclan

139
4.2.1.4. 1a. Conjugación - subjuntivo negativo.

1ª. Persona pas. 2ª. Persona pas.


1. Pers. act.
ca ni qu' - en - a
ca ni c'a - caco - a
ca ni c'a - sclan - a'

2. Pers. act.
ca na ats - en - a
ca na as - caco - a
ca na atsii - sclan – a

3ª. Pers. act.


ca ni nts - en - a ca ni nn - en - a
ca ni nas - caco - a ca ni na - caco - a
ca ni ntssi - sclan – a ca ni na - sclan - a'

1ª. Pers. act


plural

140
3ª. Persona pas. 1ª. Pers. pas. plural

ca ni y - en - a
ca ni yi - caco - a
ca ni yi - sclan - a'

ca ni (a-) en - a
ca na a - caco - a
ca na a - sclan - a'

ca ni n - en - a ca ni shin - en - a
ca ni n - caco - a ca ni shin - caco - a
ca ni na - sclan - a' ca ni shina - sclan - a

ca ni sht - en - a
ca ni shta - caco - a
ca ni shta - sclan - a'

141
4.2.1.5. lmperativo - prohibitivo.

2a. a. - 1a. p. atsen - ascaco - atsiisclan


2a. a. - 3a. p. en - acaco - asclan

2a. a. - 1a. p. ya aj ca atsen


ya aj ca ascacu’
ya aj ca atsiisclan

2a. a. - 3a. p. ya aj ca en
ya aj ca acaco
ya aj ca asclan

Nota: Tajulhsham navôque cuatro yijoc'oya, jaspa chi yitô'ya pa lhei pa conjugación:

1a. act. - 3a. pas.: j-en


ja-caco
ja-sclan
2a. act. - 3a. pas.: lh-en
lh-caco
lha-sclan
3a. act. - 3a. pas.: y-en
yi-caco
yi-sclan
1a. Plur. act. - 3a. pas. sht-en
shta-caco
shta-sclan
Ca shtantôôitaja navôque 4 yijoc'oya, pa ni natvi'jatai ca shtanvo'yei jayu
lhacom'a jav'elhcha shita.

142
4.2.1.5. lmperativo - prohibitivo.

ámame - duda de mi - respétame


ámalo - duda de él - respétalo

no me ames
(no dudes de mi:) ten fe en mi, creeme
no me respetes
no lo ames
(no dudes de él): cree en él
no cuides de él, no lo respetes

Nota: Los siguientes cuatro prefijos son suficientes para saber a cuál conjugación
pertenece un verbo:

(yo lo amo)
(yo dudo de él)
(yo lo respeto, cuido de él)
(tu lo amas)
(tu dudas de él)
(tu lo respetas, cuidas de él)
(él lo ama)
(él lo respeta)
(él lo respeta, cuida de él)
(nosotros lo amamos)
(nosotros dudamos de él)
(nosotros lo respetamos, cuidamos)
Si conocemos estos 4 prefijos pronominales, fácilmente podemos formar todos
los demás prefijos de la conjugación.

143
4.2.2. La segunda conjugación.

4.2.2.1. Java vatfanishesh java voqu'e' ja 2a. conjugación, t'ajui tatsha; napu java ni
natjui. Ja 1a. pers. act. - 3a. pers. pas. chi nôcliteshch'e ja yijoc'oya "c', c'a-"; vooi ja
2a. pers. act. - 3a. pers. pas. yich'e' ja yijoc'oya "t'-, t'a-". Lhacom'a jav'elh yijoc'oya,
lhjunashjulh java yifaijanesh ja 1a. conjugación.

Chi yitô'ya ja 2a. conjugación, ti shtan'e' navôque cuatro yijoc'oya:


1a. act. - 3a. pas. qu' -efen
2a. act. - 3a. pas. t' -efen
3a. act. - 3a. pas. y-efen
1a. Pl. act. - 3a. pas. sht' -efen

Shtasclanvatich'e viin ja "indicativo positivo"; lhech pôque tajulhsham jayu, teiya


ja negativo, chi' ja subjuntivo, lhjunashjulh ja 1a. conjugación.

Shtan'e'vatjuulh navôque pu'ja'na vatfanishesh:

c'efen: t'ôôi na lhshaic'u;


c'ayôitan: ni nt'ôôi na lhshaic'u;

c'astan'in: napu' letras ni nt'ôôi

Na vatfanishesh "c'astan'in" ni natjui; lhetnaa ca sht'afiich javôque ni nyô'ya ja


vatfanishesh ja ni natjui.

144
4.2.2. La segunda conjugación.

La mayoría de los verbos de la 2a. conjugación son transitivos; pero hay algunos
que son intransitivos. La 1a. pers. act. - 3a. pers. pas. lleva el prefijo"c'-, c'a", y la 2a.
pers. act. - 3a. pers. pas. lleva el prefijo pronominal "t'-, t'a-". Todos los demás pre-
fijos pronominales son los mismos que hemos conocido en la 1a. conjugación.

Se reconoce la 2a. conjugación al poner los cuatro prefijos pronominales que


siguen:
(yo le ayudo)
(tú le ayudas)
(el le ayuda)
(nosotros le ayudamos)

Pondremos como modelo solamente el indicativo positivo; el negativo y el


subjuntivo son iguales como los de la 1a. conjugación.

Pondremos juntos los siguientes tres verbos:

c'efen (yo le ayudo), con raíz vocálica;


c'ayôitan (yo protesto contra él), con raíz consonántica;
c'astan in (yo ignoro), con dos consonantes.

El verbo "c'astan'in" es intransitivo; por eso, no ponemos aquellas formas de la


conjugación que no corresponden a los verbos intransitivos.

145
4.2.2.2. 2a. conjugación - indicativo positivo.

1ª. Persona pas. 2ª. Persona pas.


1. Pers. act.
qu’ -efen
c’a - yôitan

2. Pers. act.
lhts’ –efen
lhts’I - yôitan

3ª. Pers. act.


ts’ –efen n - efen
ts’i - yôitan na - yôitan

1ª. Pers. act


plural

146
3ª. Persona pas. 1ª. Pers. pas. plural

qu’ - efen
c’a - yôitan
c’a - stan’in

t’ - efen
t’a - yôitan
t’a -stan’in

y - efen shi’n - efen


yi - yôitan shin - yôitan
yi - stan’in

sht’ - efen
sht’a - yôitan
shta - stan’in

147
4.2.3. La 3a. conjugación.

4.2.3.1. Yivo'yei ca shtavantôiyitesh jum navôque yichatjulh ya'clishai; ya aj ca


shtantôvacluqu'e, jaspa ni ntaastaijoom na 3a. conjugación. jaspa ni ntaastaijoom na
3a. conjugación:
a) Lhacom'a java vatfanishesh java voqu'e' ja 3a. conjugación, ni natjui. teiya ja "t (y)"
t'ajuisham taj ja lhshaic'u.

b) Chi yamjatvatjulh ja lhshaic'u java'lhech verbos.

c) Jôque "t" chi yuijat'acfiin ja "i" ja'tajesha ja "y"; taj ti t'ônashvatjulh.

d) lhettipa ti shtanshi' ja'lhech "t-i-y" java yijoc'oya, jaspa c'ôôjlhaa ca


shtavantôiyitesh.

4.2.3.2. Shtasclanvatich'e navôque pu'ja'na vatfanishesh ti shtan'e'vatjulh:

a) jay-asinôi: t'ôôi na lhshaic'u jô;

b) jai-cum'in; ni nt'ôôi na lhshaic'u jô;

c) ja'yi-schai: napu' nava ni nt'ôôisha'ne nava vatjutsa'e na lhshaic'u jô.

Indicativo positivo
1a. Pers. jay - asinôi
2a. Pers. lht - asinôi
3a. Pers. t - asinôi
1a. Pers. plur. sht - asinôi

148
4.2.3. La 3a. conjugacion.

4.2.3.1. Conviene aprender bien los siguientes cuatro puntos; si los tenemos en
cuenta, es facil comprender la 3a. conjugación:
a) Todos los verbos que siguen la 3a. conjugación, son intransitivos.

b La raíz de todos estos verbos es compuesta (son verbos derivados), porque la "t(y)"
es prefijo formativo de la raiz del verbo.

c) Esta "t" se cambia a menudo por "i" o "y"; pero tienen el mismo sentido (la misma
unidad significativa).

d) Sin embargo, trataremos la "t-i-y" como si fuera parte de1 prefijo pronominal, para
que sea mas fácil aprender la conjugación.

4.2.3.2. Pondremos juntos en el siguiente grabado los tres verbos:


a) jay-asinôi (yo hablo), cuya última raíz es vocálica;

b) jai-cum'in (yo trabajo) , cuya última raíz comienza con una consonante;

c) ja'yi-schai (yo me río): la última raíz comienza con dos consonantes.

jai - cum'in ja'yi - schai


lhat - cum'in lht'a - schai
t'a - cum'in t'a - schaai
sht'a- cum'in sht'a - schai

149
Indicativo negativo - 3a. conjugación
1a. Pers. ni y - asinôi
2a. Pers. ni (a-) asinôi
3a. Pers. ni nt - asinôi
1a. Pers. plur. ni sht - asinôi

Subjuntivo positivo
1a. Pers. jay - asinôi
2a. Pers. (a -) asinôi
3a. Pers. nit - asinôi
1a. Pers. plur. sht - asinôi

Subjuntivo negativo
1a. Pers. ca ni y - asinô'y-a
2a. Pers. ca ni (a-) asinô'y-a
3a. Pers. ca ni nt - asinô y-a
1a. Pers. plur. ca ni sht - asinô y-a

4.2.3.3. Lhapa shtat'esh na ti ni natjui lhacom'a java vatfanishesh java voqu'e' ja 3a.
conjugación.
Jô'lhaa, ca aclojtaja'e papi tô'lha pa lhfanishesh, pa chi yan'e' ja voqu'e' ja t'ajuiya
papi yicha pa lhanfanash: "-ch'e", "sha'ne".
tishjanch'e; t'aschaaisha'ne

4.2.4. La 4a. conjugación.

4.2.4.1. a) Java vatfanishesh java voqu'e' ja 4a. conjugación, nifac pava nicha'va'yei
papu, ca'tajesha pava yiclô'yesh; lhe'naa ca casqueiyeesh: "Verbos de pasión".

150
ni yi - cum’in ni ‘yi - schaai
na a - cum’in na a - schaai
ni nat - cum’in ni nt’a - schai
ni shta - cum’in ni sht’a - schaai

jai - cum’in ja’yi - schai


a - cum’in a - schaai
nat - cum’in nit’a - schai
shta - cum’in shtá - schai

ca ni yi - cu’maan ca ni ‘yi - scha’y-a’


ca na a - cu’maan ca na a - scha’y-a’
ca ni nat - cu’ma’an ca ni nt’a - scha’y-a
ca ni shta - cu’maan ca ni sht’a - scha’y-a’

4.2.3.3. Ya hemos dicho arriba que todos los, verbos que siguen la 3a. conjugación,
son intransitivos.
Pero cuando el sujeto (activo) del verbo es plural, se emplean los sufijos de plural
que pertenecen al sujeto pasivo: "-ch'e", "-sha'ne".
ellos cantan; ellos se rien

4.2.4. La cuarta conjugación.

4.2.4.1. a) Los verbos que siguen la 4a. conjugación expresan lo que uno siente o
sufre; por eso, los llamamos "verbos de pasión".

151
b) Nava yijoc'oya na 4a. conjugación, lhapa shta'van'e ja 1a. conjugación; taj ti ni
lhjunashajulh pa yich'e'. Ti 1a. conjugación, yitsôt'ajesh lhacom'a ja 3a. persona
activa; chi' ja 1a., 2a., 3a., 1a. Plur. ti pasivasesh. Jô'lhaa na 4a. conjugación,
activasesh japi pasivasesh ti 1a. conjugación:

1a. conjugación
3a. act. - 1a. pas.: ts - apun (el me desprecia)
3a. act. - 2a. pas.: n - apun (el te desprecia)
3a. act. - 3a. pas.: y - apun (el lo desprecia)
3a. act. - 1a. pas. Pl.: shin - apun (el nos desprecia

c) Caaj jav'elh vatfanishesh java nisanasch'e java vateiyis ti yiôôclhanitsha ja voqu'e'


ti acloj'e:

nuhôj - nulhôselh
tsetsej - shi'netsessha'ne
d) Lhacom'a java vatfanishesh java voqu'e' ja 4a. conjugación, ti acloj'e, yisôt'ajesh
java voqu'e' java t'ajuiya papi yicha pa lhanfanash:

yape'sha'ne; yô'tesch'e

4.2.4.2. Shtan'e'vatjulh shita navôque pu'ja'na vatfanishesh ti shtas' clanvatich'e:


ts-ulhôj: t'ôôi na vatjutsa' letra;
tsi-tan: ni nt'ôôi na vatjutsa' letra;
tsi-cch'a': vatjutsa' nava napu' ni nt'ôôisha’ne.

152
b) Los prefijos pronominales de la 4a. conjugación ya las hemos visto en la 1a. conju-
gación; pero no tienen el mismo sentido. En la 1a. conjugación son todos de la 3a.
persona activa, y de la 1a., 2a., 3a., 1a. plur. pasivas. Pero en la 4a. conjugación son
personas activas las que en la 1a. conjugación eran pasivas:

4a. conjugación

1a. act.: ts - ulhôj (yo estoy cansado)


2a. act.: n - ulhôj (tu estas cansado)
3a. act.: y - ulhôj
1a. act. pl.: shi'n - ulhôs (nosotros estamos cansados)

c) Algunos de estos verbos muestran - igual que los nombres - el plural por sufijos de
plural propios a los nombres:
tú estás cansado - vosotros estáis cansados
yo estoy tomado - nosotros estamos tomados
d) Todos los verbos de la 4a. conjugación tienen como sufijos de plural los sufijos que
pertenecen a los sujetos pasivos:
ellos estan hartos; ellos estan gordos.

4.2.4.2. Ponemos juntos otra vez en un grabado los siguientes tres verbos:
ts-ulhôj (estoy cansado): ralz vocalica;
tsi-tan (me clavo el pie): raiz consonantica;
tsi-cch'a' (tengo tos espasmódica): dos consonantes.

153
4a. conjugación - indicativo positivo
1a. Pers. ts - ulhôj
2a. Pers. n - ulhôj
3a. Pers. y - ulhôj
1a. Pers. plur. shi'n - ulhôs

Indicativo negativo
1a. Pers. ni nts - ulhôj
2a. Pers. ni n - ulhôj
3a. Pers. ni n - ulhôj
1a. Pers. plur. shi'n - ulhôs

Subjuntivo positivo
1a. Pers. (ca) nits - ulhôj
2a. Pers. n - ulhôj
3a. Pers. y - ulhôj
1a. Pers. plur. shi'n - ulhôs

Subjuntivo negativo
1a. Pers. ca ni nts - ulhôj-a
2a. Pers. ca ni n - ulhôj-a
3a. Pers. ca ni n - ulhôj-a
1a. Pers. plur. ca ni shi'n - ulhôs-a

Nota: Caaj jav'elh vatfanishesh java vo’tajch'e na 4a. conjugación, taj ti yuijatesh'acfi
na voqu'e' "-shin" nôque'elhcha "shtan-":

tsi - tôi’in
na - tôi’in
yi - tôi’in
shtan - tôi’in

154
tsi - tan tsi -cch'a'
na - tan na -cch'a'
yi - tan yi -cch'a'
shin - tansha'ne shi'na -cch'a'sha'ne

ni nas - tan ni nts'i -cch'a'


ni na - tan ni na -cch'a'
ni n - tan ni na -cch'a'
ni shin - tansha'ne nishi'na- cch'a'sha'ne

nas - tan ni tsi -cch'a'


na - tan na -cch'a'
ni - tan na -cch'a'
shin - tansha'ne shi'na -cch'a'sha'ne

ca ni nas - tan-a , ca ni nts'i - cch'a'a


ca ni na - tan-a ca ni na - cch'a'a
ca ni n - tan-a ca ni na - cch'a'a
ca ni shin - tan-a'sha'ne ca ni shi'na - cch'a'a- sha'ne

Nota: Hay verbos que siguen la 4a. conjugación, pero cambian el prefijo pronominal
"shin" por "shtan-":

yo estoy despierto
tú estás despierto, conciente
él está despierto
nosotros estamos despiertos

155
4.3. JAVA VENA LHJUNASH VATFANISHESH.

Caaj java vatfanishesh java voqu'e taj java apis conjugaciones, taj ti vena
lhjunash java napu yijoc'oya.

4.3.1. Java vatfanishesh java voqu'e' ja 1a. conjugación, taj ti vena lhjunash.
Caaj java vatfanishesh, lhechin lhshaic'uc tô'lheshsham java ni nt'ôôi letras: "n",
"t", "v", "f"; ca'tajesha ja "n + pa'elh ni nt'ôôi".

4.3.1.1. Tô'lheshsham na "n":


1a. Pers. ja - nam ni nam
2a. Pers. lh - nam na a - nam
3a. Pers. nam ni n - nam
1a. P. pl. shta - nam ni shta - nam

Lhetlha lhjunash navôque vatfanishesh:


ja-nachan (tr.) . . . yo prendo, cojo, deseo, codicio
ja-nisaja'clesh . . . yo rasguño, cosquillo

4.3.1.2. Tô'lheshsam na "t":


1a. Pers. ja - tuj ni tuj
2a. Pers. lh - tuj na a - tuj
3a. Pers. - tuj ni n - tuj
1a. P. pl. shta - tuj ni shta - tuj

Lhe'lha lhjunash navôque:


ja-teej (tr.) . . yo acierto (tirando)
ja-tiif (tr.) . . yo mamo
ja-tif (tr.) . . yo acabo con, termino con

156
4.3. VERBOS IRREGULARES.

Hay verbos que siguen mas o menos una de las cuatro conjugaciones, pero tienen
algunos prefijos pronominales diferentes.

4.3.1. Verbos irregulares de la 1a. conjugación.

Hay verbos cuyas raices comienzan con las consonantes "n", "t", "v" o "f"; o con
"n + consonante".

4.3.1.1. Raíz con "n" inicial:


yo vengo yo no vengo
tú vienes tú no vienes
él viene él no viene
nosotros venimos nosotros no venimos

Así son los siguientes verbos:


ja-nachaj (tr.) yo traigo de vuelta
ja-naacjut (tr.) yo sacudo
ja-namat'e (tr.) yo suelto

4.3.1.2. Raiz con "t" inicial:


yo como yo no como
tú comes tú no comes
él come él no come
nosotros comemos nosotros no comemos

Asi son los siguientes verbos:


ja-tis (tr.) . . yo obsequio a alg.
ja-tiish (tr.) . . yo cavo
ja-tiilh (tr.) . . yo hilo

157
ja-tiyi-e . . . . . yo trenzo, ato
ja-tatpôtsin . . yo corro hacia acá
Vea 4.5.1.2.: ja t'ajuisham "tat-".

4.3.1.3. Tô'lheshsham na ni nt'ôôi "v":

1a. Pers. ja - vapen ni vapen


2a. Pers. lha - vapen na a - vapen
3a. Pers. vapen ni n - vapen
1a. P. pl. shta - vapen ni shta - vapen

Lhetlha lhjunash navôque:


ja-vatsevat . . yo me paro, estoy parado
javo-qu'e . . yo sigo a (alguien)
ja-vooi (tr.) . . yo busco
ja-vatjutsa . . yo soy el primero

Ovalhei ja cap. 4.5.1.5.: ja yiesh ja t'ajuisham "vat-"

4.3.1.4. Tô'lheshsham na "n" chi' pa'elh ni nt'ôôi:

ja - nfon ni - nfom
lha - nfom na a - nfom
nfom (nifom) ni na - nfom
shta - nfom ni shta - nfom

158
ja-tanclalh . . yo me peino
(3a. pers. tanaclalh)
Vea 4.5.1.2.: verbos derivados con el prefijo formativo "tat-".

4.3.1.3. Raíz con "v" inicial:

yo tengo vergüenza yo no tengo vergüenza


tú tienes vergüenza tú no tienes vergüenza
él tiene vergüenza él no tiene vergüenza
nosotros tenemos vergüenza nosotros no tenemos vergüenza

Así son los siguientes verbos:


ja-voomco . yo me lavo
(3a. Pers.: vômcoo)
ja-vaf . . yo muero, estoy muerto
ja' -vôôlh . . yo trepo

Vea el cap. 4.5.1.5.: verbos derivados con el prefijo formativo "vat-".

4.3.1.4. Raiz con "n" inicial, seguida de otra consonante:

yo encuentro yo no encuentro
tú encuentras tú no encuentras
él encuentra él no encuentra
nosotros encontramos nosotros no encontramos

159
Lhetlha lhjunash navôque vatfanishesh:
ja-ntilhôôj . . yo traigo acá (en brazos o al hombro)

Ovalhei cap. 4.5.1.1.: java yiesh ja t'ajuisham "n-" .

4.3.2. Nava vatfanishesh: "jaôv", "jôc".

Shtan'e'vatjulh navôque napu' vatfanishesh, eem ti lhjunashch'evatjulh clee; jaspa


c'ôôjlhaa ca chi novalheivacop.

Indicativo positivo negativo


1a. P. jaôv ni yi
2a. P. lhaôv ni ve
3a. P. yi ni naôv
1a. P. pl shnaôv ni shnaôv

Subjuntivo positivo negativo


1a. P. ca jaôv ca ni (yi)'a'
2a. P. ca ve ca ni v’e’a
3a. P. va naôv ca ni nô'va'a
1a. P. pl ca shnaôv ca ni shô'va'a

Nota: Nôque vatfanishesh "jaôv" sasjop ca tsiishaa; suiyeshshi ca nô'vesh pa voqu'e' .


Lhe'naa ca shtasclaneshshi shita ti shtanesh na voqu'e' "esh" .

jo'vesh - yo estoy junto a, - unido con

160
Así es la conjugación de los siguientes verbos:
ja-ncoich'aclajshi . . yo remuevo (la comida en la olla)
ja-njooilha . . yo soy el último (en la fila)

Vea el cap. 4.5.1.1.: verbos derivados con el prefijo formativo "n-".

4.3.2. Los verbos irregulares "jaôv" (estar) y "jôc" (ir).

Presentamos los dos verbos juntos, porque son semejantes; así es facil compararlos.

Indicativo positivo negativo

jôc ni yich
lhôc ni mô
yich ni nôc
shnôc ni shnôc

Subjuntivo positivo negativo

ca jôc ca ni yicha'
ca mô ca ni m'a'
ca nôc ca ni nôca'
ca shnôc ca ni shnôca

Nota: El verbo “jaôv” nunca se puede emplear sólo; necesariamente debe llevar un
sufijo. Por eso, lo pondremos a continuación con el sufijo " -esh" .

jôquesh - yo voy con (algo que tengo, o llevo conmigo)

161
Indicativo positivo negativo

1a. P. jô'vesh ni (yi)' esh


2a. P. lhô'vesh ni v'esh
3a. P. yiesh ni nô'vesh
1a. P. pl. shnô'vesh ni shnô'vesh

Subjuntivo positivo negativo

1a. P. ca jô'vesh ca ni yieesh


2a. P. ca v'esh ca ni v'a'esh
3a. P. ca nô'vesh ca ni nô'va'esh
1a. P. pl. ca shnô'vesh ca ni shnô'va'esh

Ni napu'a java voqu'e' java chi yan'e'en nava' lhech vatfanishesh "jaô", "jôc". Lhet
tôlh'e'jop ti vena lhjunash java lh'acentos, vena lhjunash java vocales shita.

Vooi ti jayeesh ca jatatfaclesh ti ni ya'ama, pa jachenesh na ya'clish "caaj". Nan'e


ya'clish chi yijôneshch'e java adjetivos ti chi tchaiyesh.

4.3.3. Na vatfanishesh "jayeesh".

Na vatfanishesh "jayeesh" voqu'e' ja 3a. conjugación, taj ti vena lhjunash clee.

Indicativo positivo negativo

1a. P. jayeesh ni yit'esh


2a. P. lhteesh na at'esh
3a. P. yit'esh ni nteesh
1a. P. pl. shtat'esh ni shtat'esh

162
Indicativo positivo negativo

1a. P. jôquesh ni (yi)chesh


2a. P. lhôquesh ni m'esh, o: ni m'ôj
3a. P. yichesh ni nôquesh
1a. P. pl. shnôquesh ni shnôquesh

Subjuntivo positivo negativo

1a. P. ca jôquesh ca ni yicha'esh


2a. P. ca m’esh, o: m’ôj ca ni m'a'esh
3a. P. ca nôquesh ca ni nôca'esh
1a. P. pl. ca shnôquesh ca ni shnôca'esh

Son varios los sufijos que suelen ser puestos junto con los verbos irregulares
"jaôv" y "jôc". A consecuencia de estos sufijos cambian el acento y la vocalización de
los verbos.

Si quiero expresar que yo existo, uso la palabra "caaj" (yo soy, estoy presente,
existente). Esta palabra se usa como si fuera adjetivo cuando es atributo en la oración.

4.3.3. El verbo irregular "jayeesh".

El verbo "jayeesh" (ya digo, yo quiero) sigue la 3a. conjugación, pero tiene
ciertas diferencias:

Subjuntivo positivo negativo

ca jayeesh ca ni yeeesh
ca at'esh ca ni eeesh
ca nteesh ca ni nteeesh
ca shtat'esh ca ni shteeesh

163
Ca jantaj'e na voqu'e' "taj", pa vena lhjunash na vatfanishesh "jayeesh":

1a. P. ca jayeeshtaj ca jayeetajesh


2a. P. ca at'eshtaj ca eetajesh
3a. P. ca nteeshtaj ca'tajesha: ca nteetajesh
1a. P. pl. ca shtat'eshtaj ca neetajesh

4.3.4. Java vatfanishesh java voqu'e' clee ja 4ª. conjugación.

Caaj jav'elh vatfanishesh java voqu'e' ja 4a. conjugación, taj ti pachamlheesh ti


voqu'e' ja 1a. conjugación.

4.3.4.1. Navan'e lhshaic'uc tô'lheshsham na t'ôôi:

1a. Pers. ts-ôt-shi


2a. Pers. lh-n-ôt-shi
3a. Pers. pl. n-ôtshi
1a. Pers. pl. shta-n-ôt-shi

Lhetlha lhjunash navôque vatfanishesh: ts-aiyeei . . yo estoy lejos de


ts-aiyeeshch'e . . (una cosa) me alcanza para mucho tiempo.

4.3.4.2.Navôque lhshaic'uc tô'lheshsham java ni nt'ôôisha'ne:

1a. Pers. ts'i shamesh


2a. Pers. lha n - shamesh
3a. Pers. pl. ni - shamesh
1a. Pers. pl. shta- n - shamesh

164
Juntamente con el sufijo condicional correlativo "taj" el verbo '''jayeesh'' puede
tomar diferentes formas:
si yo quiero, quisiera
si tú quieres, quisieras
si él quiere, quisiera
si nosotros queremos, quisiéramos

4.3.4. Verbos irregulares de la 4a. conjugación.

Hay verbos de la 4a. conjugación que en parte siguen la 1a. conjugación.

4.3.4.1. Los siguientes verbos tienen raíz con vocal inicial:

yo sangro
tú sangras
él sangra
nosotros sangramos
Asi van los siguientes verbos:

ts'ôich'e' . . yo siento (algo pasado omitido)


ts'-ôqui . . siento cariño, atracción de una persona
ts'oisha'ne . . estoy embarazada

4.3.4.2. Los siguientes verbos comienzan con una consonante:

yo me alegro de
tú te alegras de
él se alegra de
nosotros nos alegramos de

165
Lhetlha lhjunash navôque vatfanishesh shita:
tsi-tôfacl-esh . . yo conozco (a alguien, -o)
tsi-cashclôj-esh . . yo me atengo (a algo)
tsi-ch'acfayu . . yo me caso definitivamente
tsi...tôvaclu-esh . . yo me olvido (de algo)
tsi-chaipa . . yo espero
tsi-chavat'-esh . . yo temo, me preocupo (por algo) -a . . (por alguien)

4.4. CHI YISCLANSHI JAVA VATFANISHESH, PA TI YICH'E'.

4.4.1. Java vatfanishesh java t'ajui, ca'tajesha java ni natjui.

Ja vatfanishesh ti ampa ca nt'ôn'e, t'ajui tatsha. Yinôôclhanitsha tatsha papi tô'lha


pa lhfanishesh, chi' shta papi yicha pa lhanfanash. Java yijoc'oya, yinôôclhanitsha ca
ya-lhechtaja, ca'tajesha ca a'alhechtaja, ca'tajesha ca nat-vujuitaja. (Ovalhei ja cap.
4.1.).

Ca jetôntaj pa vatfanishesh pa t'ajui, pa sasjop ca ni yaclafjaneesh shita pava


napu' sujetos: papi tô'lha pa lhfanishesh, chi' papi yicha pa lhanfanash.

166
Asi van tambien los siguientes verbos:
tsi-chavai-yesh . . yo siento, percibo (algo)
-ch'e . . (algo pasado)
tsi-chaiyu . . me hallo, me siento a gusto
tsi-faiyu . . estoy alegre, contento
tsi-qu'isham-esh . . yo obedezco (en algo)
-em .. (a alguien)
tsi-côôt-sha'ne . . yo caigo

4.4. LAS CLASES DE VERBOS SEGUN SU SIGNIFICADO

4.4.1. Los verbos transitivos y los verbos intransitivos.

El verbo completo es el verbo transitivo. Indica a la vez el sujeto activo y el


sujeto pasivo. Los prefijos pronominales indican si los sujetos son 1a. persona (yo), o
2a. persona (tu), o 3a. persona (otro).
(Vea el capítulo 4.1.).

Si uso un verbo transitivo, debo nombrar necesariamente los dos sujetos: el sujeto
activo y el sujeto pasivo.

167
Ca nat'vujuitaja papi yicha pa lhanfanash, pa chi suiyeshshi ca jetôn pa lhei,
ca'tajesha pa t'os'e t'ajuiyish.
"Atisque'eshelh pa tiqu'in lhpa Tsôôctsiva".
"Atisqueeshelh pa tiqu'in lhapa".

Sujeto activo: 2a. Persona plural exclusivo;


Sujeto pasivo: 3a. Persona: "lhpa Tsôôctsiva"
"lhapa"
Ca ni yetôntaja papu ti chi tis, pa sasjop ca yichenesh na vatfanishesh "jatis"; pa
c'uijatesh'acfi nan'e elhcha na ni natjui:
"Acufaicaeshelh pa tiqu'in".
Yich'e' tatsha pa vatfanishesh pa ca lhjunasha pa lhjuijayash: ca nôctaja papu
(persona), ca'tajesha ca noctaj pava matas.
Shtovalhavacop navoque vatfanishesh "jatis" chi' na'elh "jajut":
"Jatis ja yivelh".

"Jajut java sajech".

Sasjop ca yit'esh: "Jajut ja yivelh"; sasjop shita ca yit'esh: "Jatis java sajech";
teiya na vatfanishesh "jatis" yicha papu ti tats'ôte; jô'lhaa na vatfanishesh "jajut" yicha
pa ti vatcufaijat'esh.

Taj ti isjop ca jayeesh:


"Jatisesh ja yivelh java sajech".
"ja yivelh": lhech pa yicha pa lhanfanash;
"java sajech": chi yiyijuijatesh ja voqu'e' "esh".

168
Si el sujeto pasivo es de la 3a. persona, debo nombrarlo, o poner en su lugar un
pronombre personal.
"Dadle por fin un poquito a la Tsôôctsiva".
"Dadle por fin un poquito a ella".

Sujeto activo: 2a. Pers. plural exclusivo;


Sujeto pasivo: 3a. Pers.: "Tsôôctsiva"
"ella"

Si no quiero nombrar la persona a la que se da, no puedo usar el verbo "jatis"; lo


cambio por otro verba que es intransitivo:
"Dad un poco, por fin".
Del mismo significado del verbo depende la clase de transición: si tiene por
sujeto pasivo una persona o una cosa.
Comparemos los dos verbos "jatis" (yo doy) y "jajut" (yo doy):
"Yo he dado a mi pariente". ("Le he hecho un regalo").
"Yo he dado algunos pescados".

No puedo decir: "Jajut ja yivelh"; tampoco puedo decir: "Jatis java sajech";
porque el verbo "jatis" (yo doy) tiene por sujeto pasivo a la persona que recibe,
mientras que el verbo "jajut" (yo doy) tiene por sujeto pasivo la cosa que se da.
Pero puedo decir:
"Yo he dado a mi pariente algunos pescados".
"mi pariente ": sujeto pasivo;
"java sajech": Objeto indirecto, relacionado por el sufijo "esh".

169
Isjop shita ti jayeesh:
"Jajutei ja yivelh java sajech".
Lhjunashjulh na janfac, catin'e ti vena lhjunash na lhjuijayash na vatfanishesh:
"java sajech": lhech pa yicha pa lhanfanash;
"ja yivelh": chi yijuijatesh ja voqu'e' "ei".

Pav'elh vatfanishesh ni natjui tatsha; lhetlha lhjunash java shtavantôiyitesh jayu


pavôque capítulos 4.4.2. yômja 4.4.5.

Jav'elh vatfanishesh t'ajuitaj tatsha, taj ti chi yamjata pava t'ajuisham, ca'tajesha
pava t'ôiyiya shita, pa jaspa ni natjui:
capitulos 4.5.3. - 4.5.4.

4.4.2. Java vatfanishesh ti chi yich, ca'tajesha ti chi nam

Java vatfanishesh java. chi nfac ti yich papu, ca'tajesha ti nam, ca'tajesha pa'na
vat'ôtaijayash, ni natjui.

"¿Lhnam ? " - "Janach shi'na".


Vooi pa ti t'ajuiei papu ti yich, ca'tajesha pa ti tôlhshi' ti nam, chi nôôclhaesha
java voqu'e' (adverbiales de lugar).
"Jôquei ja tovoc". - "Jatô'lhei ja tovoc".
"Jôcjaam ja itsaat". - "Jatôôlhsham na itsaaa".

Caaj jav'elh vatfanishesh java yich'e' ti taijop papu papi tasinôi; jô'lhaa lhav'elh
yich'e' ti t'ajuiya papi tasinôi: .

170
Puedo decir también:
"Yo he dado a mi pariente algunos pescados".
El sentido de la oración es el mismo, aunque la transición de los verbos es
diferente:
"unos pescados": sujeto pasivo;
"mi pariente" : objeto indirecto, relacionado por el sufijo "ei".

Hay verbos que de por sí son intransitivos, como los que estudiaremos en los
capitulos 4.4.2. a 4.4.5.
Otros verbos que son transitivos de por sí, son cambiados en verbos intransitivos
por prefijos y sufijos formativas:
capitulos 4.5.3. - 4.5.4.

4.4.2. Los verbos de ir y de venir.

Los verbos que expresan el ir de una persona, o su venir, o cualquier movimiento,


son intransitivos.

"¿Has llegado?" - "He venido por aqui".


El lugar adonde uno va, o de donde viene, se indica por sufijos adverbiales de
lugar que relacionan el verbo con su complemento adverbial:
"Yo voy al rio'' - "Yo vengo del rio".
"Yo entré en el pueblo" - "Yo salí del pueblo".

Hay verbos que significan un movimiento que se aleja del que habla; y hay otros
verbos que indican un movimiento hacia el que habla:

171
"Jamei ja onaj" - "Ja onaj nam'yi".

"Jachaj ja cuyôyu" - "Ja onaj nachaj ja cuvôyu".

"Ja nuu t'ecleta ja sômto" - "Ja nuu taneclet".


"Jachaaj ja vatqu'isjayanach" - "Ja onaj nichaaj ja vatqu'isjayanach".

4.4.3. Java vatlanishesh java yich'e' pava shtaicharvalha, ca'tajesha pava


shtanchava'ya.

Ni natjui java vatfanishesh java yich'e' pa ti shtaichavalh'in.

"Jaichavalh'in". "Java yacquisitis ni ntôi'in". "jJai! Tsitôvacluei ja namach ".

Lhetlha lhjunash shita java vatfanishesh java yich'e' pava shtanchava'yei, ni


natjui.

"Ts'ishamesh napi yicles ti tapec".


"Ya aj ca anjovaaishi .

4.4.4. Java vatfanishesh java yich'e' pava shtanclô'yesh.

Java vatfanishesh java yich'e' pava shtanclô'yesh, yinôôclhanita pa casjunash pa


ni ntôôlhjoo'; pa ti yi'jooj, catin'e ti ni shtat'eshtaj.
"Ts'iyipcun"; "tsulhôj"; "ts'ilhujja'ne"; "ts'iyôjjayu"; "yivafjatsu".

172
"Yo llegué junto a mi hermano" - "Mi hermano llegó junto a mi".
"Yo devolví el caballo" - "Mi hermano (me) devolvió el caballo".
"El perro atacó al argentino" - "El perro me atacó".
"Yo llevé el libro" - "Mi hermano trajo el libro".

4.4.3. Verbos de pensar y de sentir.

Los verbos que expresan un pensamiento, de por sí son intransitivos.

"Yo pienso". "Los animales no son concientes". "!Ay! He olvidado mi hacha".

Asi también son intransitivos los verbos que expresan lo que sentimos:

"Me alegro de que mis hijos han vuelto".


"No tengas miedo".

4.4.4. Los verbos que significan un estado que "sufrimos" (verbos de pasión).

Los verbos de pasión significan un estado en que estamos, y que no depende de


nuestra voluntad; un estado que nos domina, aunque no lo queramos. "Tengo
hambre"; "estoy cansado"; "tengo un dolor intenso"; "tengo sed"; "él está por morir".

173
Cavôque vatfanishesh chi yovalhe'meijop ti shinclôiyitesh pa'na vatjunash;
lhetnaa ca casqueiyeesh "verbos de pasion" .
Ovalhei ja capítulo 4.2.4.1.; 4.3.4.; 4.5.4.

4.4.5. Java vatfanishesh java tanjui.

Java vatfanishesh ti peclôquei jô, lhech java t'ajui; napu' pava lhsujetosesh: papi
tô'lha pa lhfanishesh, chi' papi yicha pa lhanfanash. Shtavantôiyitesh na java
vatfanishesh ti ni natjui: ni n'nôôclheema pa t'ajuiya, ni nvôôtô'ya; tsiisha papi tô'lha
pa lhfanishesh ti chi tô'ya.
Jav'elh vatfanishesh, tsi'sha nô'clit papi yicha pa lhanfanash, taj ti ni
n'nôôclheema papi tô'lha. Java'lhech casqueiyesh "vatfanishesh pa tanjui".

janshi (tr) - vatjanshi (pas)


jatuj (tr) - vatlhuj (pas)
jaich'an (intr) - jayinch'anjai (pas)

"Ja sômto yapun na nivacle - Na nivacle tanapunchai".

Ovalhei java cap. 3.5.1.5.; 4.5.3.3.

174
Estos verbos comparamos con un estado que es como si nos hace sufrir; por eso,
los llamamos "verbos de pasion" .
Vea los cap. 4.2.4.1.; 4.3.4.; 4.5.4.

4.4.5. Los verbos pasivos.

Los verbos completos son los verbos transitivos; tienen los dos sujetos: el sujeto
activo y el sujeto pasivo. Hemos estudiado en los capítulos anteriores los verbos
intransitivos: en ellos no se indica adónde va la acción, no se sabe; sólo el sujeto
activo es conocido.
Otros verbos indican solamente la persona a la cual va la acción; pero no se
indica de quién procede la acción; no se sabe. Estos verbos los llamamos "verbos
pasivos".

yo meto algo dentro (tr) - algo es metido dentro (pas)


yo como (tr) - algo se come (es comido) (pas)
yo escucho - soy escuchado, se me escucha

"El sômto desprecia al nivacle - El nivacle es despreciado".

Vea los capítulos 3.5.1.5.; 4.5.3.3.

175
4.5. JAVA T'I'YAS JA VATFANISHESH JAN LHJUNASH TI
VANIJÔTVA'NE.

Ja capítulo 4.4. shtas'clanvatich'e java vatfanishesh ti shtaichavalhei pa yiche'.


Nôque capitulo 4.5. shtovalhei java vatfanishesh ti tanaclafjanesh pava t'i'yas:
java t'ajuisham, chi' java tôiyiya.
(Ovalhei ja cap. 2.4.).

Nôque capítulo 4.5. shtasclanvatich'e java t'ajuisham, chi' java t'ôiyiya; taj ti
shtavantôiyitesh jayu shita pa yich'e.

4.5.1. Java vadanishesh java yiesh pava t'ajuisham.

4.5.1.1. Ja t'ajuisham "n-".

Napu'esh java chi ytô'yeshc'oya nan'e t'ajuisham "n": a) ve'lheesh ti nô'clit ti chi
yamei papu ti tasinôi; b) ca'tajesha ti nô'clit shita pa vatfanishesh pa t'ajui ti vapeclei
papin tô'lha pa lhfanishesh.

Nôque vataichavalhjayash na nôclit na t'ajuisham, chi ts'ayanesh pa ti yich'e' pa


lhshaic'u pa vatfanishesh.
a) Navôque vatfanishesh yich'e' ti chi yama papu ti tasinôi:

j-u’ - ja-un’
j-am - ja-nam
ja-chaaj - ja-nchaaj

176
4.5. LA ESTRUCTURA DE LOS VERBOS COMPUESTOS.

En el capítulo 4.4. hemos clasificado los verbos pensando en su significado.


En este capítulo 4.5. miraremos las partes que constituyen los verbos derivados:
los prefijos formativos y los sufijos formativos.
(Vea el cap. 2.4.)

En este capítulo 4.5. ordenamos los diferentes prefijos y sufijos formativos; pero
a la vez estudiaremos el significado de cada uno.

4.5.1. Verbos derivados con prefijos formativos.

4.5.1.1. El prefijo formativo "n-".


Dos significados puede tener el prefijo formativo "n-": a) a veces indica un
movimiento que va hacia el que habla; b) a veces indica que la acción de un verbo
transitivo vuelve hacia el mismo sujeto activo (verbo reflexivo).
La idea que expresa el prefijo formativo, se suma al significado de la misma raíz
del verbo.

a) Verbos que indican un movimiento hacia el que habla:

yo lanzo, arrojo, chuto - ---hacia mí


yo llego allá - yo llego acá
yo llevo - yo traigo

177
ja-chen - ja-nchen
ja-saas - ja-nsaas
ja-jut - ja-njut
j-achaj - ja-nachaj
b) Navôque vatfanishesh vapeclei papin tô'lha ti lhfanishesh:
j-eton - ja-neton
c'ôôlhjan - ja-nôôlhjan

c) Navôque vatfanishesh tanjui:


c'-ôcfa' - ja-nôôcfa
qu'-iis - ja'niis
c’-ui - ja-nui

4.5.1.2. Ja t'ajuisham "t-".


Napu'esh java chi ytô'yeshc'oya na t'ajuisham "t-"; a) Va'lhach'e ti nôclit ti chi
yamei papi tasinôi; b) ca'tajesha ti vapeclei papin to'lha pa lhfanishesh.
Ve'lhach'e ti chi yamjata na "a": "ta-", "ta'-"; ca'tajesha ti chi npunat na "t": "tat-";
ca'tajesha ti chi yamjata na "n": "tan-"; taj ti lhjunashjulh ja yich'e'.
a) Navôque vatfanishesh yamtaja papi tasinoi:
ja-pee - ja-tpec
ja-cumaaj - ja-tatcumaaj
ja-pôtsin - ja-tatpôtsin
b) Navôque vatfanishesh vapeclei pan tô'lha pa lhfanishesh:
qu'efen - ja-ta'nefen

178
yo mando (allá) - yo mando (acá)
yo corro, arreo (hacia allá) - ---(hacia acá)
yo doy (a otro) - ---(a mi)
yo devuelvo (hacia allá) - ---(hacia acá)
b) Los siguientes verbos son reflexivos (la acción de los verbos vuelve al propio
sujeto activo):
yo llamo (a alguien) por su nombre - yo digo mi nombre
yo finjo - (verbo reflexivo del mismo sentido: "yo me finjo")
c) Les siguientes verbos son pasivos:
yo ato - yo soy atado
yo marco - yo me marco, pinto;
o: soy marcado, pintado
yo cambio de lugar - soy cambiado de lugar

4.5.1.2. El prefijo formativo "t-".


El prefijo formativo "t-" puede tener dos significados: A veces indica un
movimiento hacia el que habla; b) a veces indica una acción reflexiva.
A veces se agrega una "a": "ta-", "ta'-"; o se duplica la "t": "tat-"; o se agrega la
"n": "tan-"; pero siempre tiene el mismo significado.

a) Verbos con un movimiento hacia el que habla:


yo vuelvo (allá) - ---(acá)
yo corro (hacia allá) - ---(hacia acá)
yo voy ligero (allá) - yo vengo ligero
b) Verbos reflexivos:
ya ayudo (tr.) - yo me ayudo a mi mismo

179
ts'ôich'e - ja-ta'nôichat

ja-nfac - ja-tatfac
ja-n'vaichaclaj - jatatvaich'aclaj
tsi-tôsjilha - ja-tatôsjilha
j-apun - ja-tanapun
j-aichavalh - ja-tanaichavalh

Navôque vatfanishesh ti acloj'e papin tô'lha ts'ivee, vapecleshva'ne:


tiyôôj - vatlhiyôjja'ne

4.5.1.3. Ja t'ajuisham "ca", "c'a-".


Ca jantaj'e ja t'ajuisham "ca-", pa vena lhjunash clee pa yich'e'; mônlheesh pa
vataichavalhjayash pa yich'e' tatsha, taj ti ni lhjunashajulh jô:

tashaai (3a. Per.) - jaicashaai


jai-yiitshai - jai-caatshai

tsi'-va't'aj - tsi-ca'vat'aj vacalh - tsi-cavcalh

4.5.1.4. Ja t'ajuisham "vanca-".


Nan'e t'ajuisham "vanca-" ni njuijat pa vatfanishesh pa t'ajui taj tatsha.

ja-cleesh - javancacleesh
ja-clôqui - ja-vancaclôqui
ja-juctsen - javancajuctsen
ja-clôn - ja-vancaclôn
c'a-tsjuulh - ja-vanc'atsjulh
ja-tif - ja-vancalhif.

180
yo siento (algo pasado) - yo siento (que yo mismo he dejado de hacer algo)
yo digo - yo me confieso, me delato
yo doy vuelta (tr) - yo me doy la vuelta
yo desgrano - yo abro grande mis ojos
yo desprecio (tr) - yo me siento incapaz
yo pienso - yo pienso en mí mismo

Estos verbos reflexivos pueden tener sentido de recíprocos cuando el sujeto


activo es plural:
él tira (tr) - ellos se tiran mutuamente

4.5.1.3. El prefijo formativo "ca-", "c'a-".


Si pongo ante el verbo el prefijo formativo "ca-", el verbo tiene un sentido un
poco diferente; sigue manteniendo el significado original, pero algo diferente:

(algo) está en venta - yo tengo algo que vender


yo respondo (tomo parte en una acción recíproca) - yo vengo (devuelvo una injuria
recibida)
yo nazco - yo paro
(la siembra) da fruto - yo tengo buena cosecha

4.5.1.4. El prefijo formativo "vanca-".


El prefijo formativo "vanca-" convierte un verbo transitivo en un verbo
intransitivo.

yo lavo (tr) - yo lavo (intr)


yo me burlo de (tr) - yo me burlo (intr)
yo envidio a (tr) - yo tengo envidia
yo mato (tr).- yo mato (intr)
yo cuento (tr) - yo hago cálculos
yo como todo (tr) - yo no dejo sobras

181
4.5.1.5. Ja t'ajuisham "vat-".
Napu' java chi ytô'yeshc'oya na t’ajuisham "vat-": a) ve'lhach'e ti yachaja pa
vatfanishesh papin tô'lha ti lhfanishesh; b) ve'lhach'e shita ti tanjui ja vatfanishesh ja
yiesh na t’ajuisham "vat-".

a) Navôque vatfanishesh chi yachajei papin tô'lha ti lhfanishesh:


javômjat - ja-vatvômjat
ja'-aôtiyan - ja-vat'aôtiyan
ja-jutsa - ja-vatjutsa'

Navôque vatfanishesh vapecleshva'ne papu:


ja-clon - shta-vatclônsha'ne
ja-pe'ya - shta-vatpe'ya'
ja-t’ijôj - shta-vatt'ijôôjja'ne

b) Navôque vatfanishesh tanjui:


ja'van - ja-vat’van
ja-tuj - vatlhuj
tsi-tô'ya - ni nvôôtô'ya

4.5.2. Java vatfanishesh java yiesh pava t'ôiyiya.

Java vatfanishesh java yiesh navôque t’oiyiya, casqueiyesh ti "vancafanishjat":

ja-nam - ja-namjat

Jô'lhaa, ca vateitaja pa ti lhshaic'u na nich'a vatfanishesh, casqueiyesh


"vancacaatjat".
ve'lha - ja-ve'lhanit

182
4.5.1.5. El prefijo formativo "vat-".
El prefijo formativo puede tener dos significados: a) a veces convierte un verbo
transitivo en un verbo reflexivo; b) a veces se forma un verbo pasivo con el prefijo
formativo "vat-".

a) Verbos convertidos en reflexivos:

yo destruyo, mato - yo me mato


yo hago doler (tr) - yo me hago el enfermo
yo hago algo como primero (tr) - yo soy el primero

Estos verbos son recíprocos:


yo mato - nosotros peleamos a muerte
yo escucho - nos escuchamos mutuamente
yo pego (con el puño) (tr) - nosotros boxeamos

b) Los siguientes verbos son pasivos:


yo veo - yo soy visto
yo como (tr) - es comestible (pas.)
yo sé - es desconocido

4.5.2. Verbos derivados con sufijos formativos.

Los verbos a los cuales se agregan los siguientes sufijos formativos, los
llamamos "verbos factitivos" :
yo llego aqui - yo hago llegar aqui.

Si la raíz del verbo compuesto es un nombre, lo llamamos "verbo causativo".


uno - yo pongo algo por separado, único.

183
4.5.2.1. Java t'ôiyiya "-it, -nit, -nat,-inat".

a) "it, -nit":
ve'lha - ja-ve'lhanit
pa lhcônta - ja-cônitshi
c'ôôjlha - ja-c'ôôjlhanit
ja-nôôc - ja-nô'clit
tsi-clôôi - ja-clôiyit
vacalhesh - ja-vaclitesh

b) "nat, -inat" .
am - ja'-aminat
cus - ja-cusinat
c'uus - ja-c'u'sinat
acloj - ja-clonat
sas - ja -sasinat

4.5.2.2. Java t'ôiyiya "-jat,-chat, -chit"

j-am - ja-namjat
ja-jutsa - ja-jutsjat

c'aash - c'ashjat
y-im - j-imjat
ja-vôôm - ja-vômjat
ja-vatsjan - ja-vatsjanchat
ja-nôôlhjan - ja-nôôlhjanchat

ja-faijan - ja-faijanchit
jai-'vuju'ya - ja-'vujuichit

4.5.2.3. Java t'ôiyiya "-jayan, -iyan, -jan, -yan, -an, - in" .

184
4.5.2.1. Los sufijos formativos "-it, -nit, -nat, -inat".

a) "-it, -nit":
uno - yo procuro que haya uno
el (su) odio - yo odio
fácil - yo facilito
yo soy visible - yo muestro
yo sufro - yo hago sufrir
(algo) está listo - yo termino

b) "-nat, -inat":
na - yo aniquilo
caliente - yo caliento
agradable - yo hago feliz, doy alegria
mucho - yo hago numeroso, multiplico
sucio, desordenado - yo ensucio, perturbo

4.5.2.2. Los sufijos formativos "-jat, -chat, -chit".


yo llego - yo hago llegar
yo soy el primero en hacer - yo hago algo en primer lugar

yo supero - yo hago superar


(algo) está vacío - yo vacío
yo pierdo, voto, rechazo - yo destruyo, hago perecer
yo sano, estoy sano - yo curo
yo disimulo - yo hago una cosa incomprensible, estupenda
yo estoy acostumbrado - yo acostumbro
yo soy otro, diferente - separar, diferenciar

4.5.2.3. Los sufijos formativos "-jayan, iyan, -jan, -yan, -an, -in.

185
c'a-yôô - ja-yôjjayan
ya'-cuts'aaj - ja-cuts'ajiyan

ts'i-yipcun - ja-yipcuyyan
lhech - ja-vatlhechiyan
lha-shaa - ja-shaiyan
ve'lha - ja-ve'lhan
sash - ja-sashin
factsej - jafactsin
aôtej - c'aôten

4.5.2.4. Ja t'ôiyiya "jayin +esh, -chiyin+esh".

Nôque t'ôiyiya "-jayin +esh" chi yan'e' java vatfanishesh java t'ajui tatsha:

ja-clôvalh - jaclôvalhchiyinesh

Nôque nich'a vatfanishesht'ajui shita; jô'lhaa papin tô'lha pa lhfanishesh ti pe'clô


ja verbo, papi'lhech yicha nôqueesh pa lhanfanash:

"Jaclôvalh ja yich'inish". (1a. Pers. act.)


Lhja mimi tsiclôvalhchiyinesh na yich'inish". (1a. Persona pasiva)
Vooi papi yicha pa lhanfanash ja verbo ti pe'clô, chi yovalhjatei nôqueesh na
voqu'e' "-esh":

"Jaclôvalh ja yich'inish". (3a. pers. pas.)


Lhja mimi tsiclôvalhchiyinesh ja yich'inish".

186
yo bebo - yo hago beber, abrevo
yo soy un mentiroso - yo hago (pasar por) mentiroso (a alguien)
yo tengo hambre - yo hago ayunar, pasar hambre
mismo - ufanarse, jactarse
su pago - yo pago
uno - yo hago (algo) sólo, estoy sólo con
muca, flema - toser
de curso veloz - yo hago correr veloz (liquido)
dolorido, enfermo - yó ofendo, causo dolor (interno )

4.5.2.4. El sufijo formativo "-jayin+esh, -chiyin+esh".

Este sufijo formativo "-jayin + esh" se emplea para verbos transitivos:

yo cuido (de) - yo ha go cuidar (a alguien) (de)

Este nuevo verbo derivado es transitivo también; pero el que era sujeto activo del
verbo simple, es ahora el sujeto pasivo del nuevo verbo:

"Yo cuido de mi hermanito''.


"Mi madre me hizo cuidar de mi hermanito".

Y el que era sujeto pasivo del verbo simple, es ahora objeto secundario,
relacionado por el sufijo " -esh " :

"Yo cuido de mi hermanito''.


"Mi madre me hizo cuidar de mi hermanito".

187
"Ja yich'inish: objeto secundario, chi yijuijatesh na voqu'e' "-esh".
ja-juctsen - jajuctsenjayinesh
ja-clôiyit - jaclôiyitchiyinesh

ja-calh - jacalhchiyinesh
ja-nut - ja-nutsjayinesh

4.5.3. Java vatfanishesh java yiesh pava t'ajuisham chi' pava t'ôiyiya.

4.5.3.1. Ja t'ajuisham "t(y)-" chi' ja t'ôiyiya "-jan".

Nôque t'ajuisham "t(y)-", ti lhats'a'sesh na t'ôiyiya "-jan", ni njuijat pa


vatfanishesh pa t'ajui taj tatsha:

lh-ts'ôôt - jayits'ôte
ja-clôôs - ja-iclôtsjan
ja-fuyu - jaifuyujan

ja-pôfiyu - ja-ipôfiyujan
ja-caco - ja-icacojan
ja-calh - jaicalhjan
j-ishi - ja-yishjan
j-ivalh - ja-yivalhjan

4.5.3.2. Ja t'ajuisham "t(y)" chi' ja t'ôiyiya "-i".

Na t'ajuisham "t(y)-", ti lhats'a'esh na t'ôiyiya "-i", chi yamjata pava'na vateiyis,


jaspa vatfanishesh ti'ma. Javôque vatfanishesh yich'e' ti yiesh papu pa'lhech vatei pa
chi tchaiyesh:

188
"Ja yich'inish": objeto secundario, relacionado por el sufijo "esh".
yo envidio - yo hago envidiar (a alguien de algo)
yo hago sufrir, torturo - yo hago torturar (alguien a alguien)
yo embrujo - yo hago embrujar (alguien a alguien)
yo estoy enojado - yo hago enojar ()

4.5.3. Verbos derivados con prefijos formativos y sufijos formativos.


4.3.5.1. El prefijo formativo "t(y)-" con el sufijo formativo "-jan".

El prefijo formativo "t(y)-" junto con el sufijo formativo "-jan" convierte un


verbo transitivo en un verbo intransitivo:

su pago, regalo (recibido) - yo recibo regalos


yo carpo (tr) - yo carpo (intr)
yo soplo, practico el rito de curación sobre alguien (intr)
yo maldigo (tr) - (intr)
yo dudo (tr) - (intr)
yo embrujo, hechizo (tr) - (intr)
yo canto (tr) - (intr)
yo castigo (tr) - (intr)

4.5.3.2. El prefijo formativo "t(y)-" y el sufijo formativo "-i".

El prefijo formativo "t(y)-" junto con el sufijo formativo "-i" se aplica a muchos
nombres, que así se transforman en verbos. Estos verbos significan que el sujeto tiene
lo que significa el nombre:

189
lha aacjiyuc lhee - lha aacjiyuc, teei
pa vatcônta - ja-icôntai
pa vat-'vuun - ja-i'vunaai
pa vata-ja'ya - ja-yija'yai
pa vat-pi'ô - ja-ipi'ôi
lhpa yucve - ja-i'yucvei
lhpa jpôyich - ja-yijpôyichei

Caaj pava matas pava chi tchaiyesha java vataclôi, ca'tajesha pava matas, taj ti ni
chi natchaiyesh papu; lhe'naa ca shtan'e' ja 3a. persona:

pa va tôvo - tôvôi
pa lh-aa - taai
pa vat-'asjan - t'asjani'
lhpa vatshaic'u - tshaic'ui
pa vatsôc'ôclit - tsôc'octi

4.5.3.3. Ja t'ajuisham "tan(yin)-" chi' ja t'ôiyiya "-jai, -chai, -cai".

Ja t'ajuisham "tan(yin)-" chi' ja t'ôiyiya "-jai, -chai, -cai" chi yamjata pava
vatfanishesh pava t'ajui tatsha; jô'lhaa pa nich'a vatfanishesh, tanjui.

Ovalhei ja capítulo 4.4.5.

j-ivalh - ja-inivalhchai
j-ôclôj - ja-yinôclôjcai
ja-ich'an - ja-yinch'anjai
tsi-tôfaclesh - ja-yintôfacli

190
la espina del árbol - el árbol tiene espinas
el odio - yo tengo odio
carne (para comer) - yo como carne
el esposo - yo tengo esposo
la deuda - yo estoy en deudas
el pan - yo hago pan
la casa - yo tengo casa

Hay cosas que se dice de animales o cosas, pero no se puede decir de personas;
par eso los ponemos en la 3a. persona:

la flor - tiene flor


la (su) fruta - tiene fruta
la carne - tiene carne
el huevo - pone huevos
el alma - tiene alma

4.5.3.3. El prefijo formativo "tan(yin)-" con el sufijo formativo "-jai, chai, -cai".

El prefijo formativo "tan(yin)-" junto can el sufijo formativo "-jai, chai, -cai" se
agrega a verbos transitivos, y los nuevos verbos asi derivados tienen sentido de
pasiva.
Vea el capítulo 4.4.5.

yo castigo - yo soy castigado


yo alabo - yo soy alabado
yo escucho - yo soy escuchado, respetado
yo conozco - yo soy conocido

191
4.5.4. Java vatfanishesh java voqu'e' ja 4a. conjugación ti yiesh java t'ôiyiya.

4.5.4.1. Ja t'ôiyiya "-jatsu, -chatsu, -jayu, -yu".

Ja t'ôiyiya "-jatsu, -chatsu, -jayu, -yu" yinôôclhanitsha ti yit'esh papu ca


lhfanisheesh; ca'tajesha ti suieshshi jum ca lhfanisheesh, ca'tajesha ti sasjop ca ni
lhfanisheeesh:

ja-clôn - tsi-clônjatsu
tsi-vancaclônjatsu
ja-icut - tsi -cutsjatsu
ja-vôôm - tsi-vôômjayu
c'a-yôô - ts'-iyôjjayu
(cf. c'ayôô jayu)
tsi-tô'yish - tsi-vitôijatsu
pa vata-ch'acfa - tsi-ch'acfayu

4.5.4.2. Ja t'ôiyiya "-javalh, -jevalh, -valh".

Ja t'ôiyiya "-javalh, -jevalh, -valh" chi yan'e' java vateiyis, jaspa vatfanishesh
ti'ma, java'lhech voqu'e' ja 4a. conjugación.
Java nich'ac vatfanishesh yinôôclhanitsha pa lhsujeto ti pitej, ca'tajesha ti uj pa ti
yitsôoajesh:

pa vatfoo - tsi-fovalh
pa lhnaash - tsi -nshavaalh
pa lha-vts'ee - tsi-vts'eevalh
pa lh-clutsesh - tsi-clutsshevalh

192
4.5.4. Verbos derivados con sufijos formativos que siguen la 4a. conjugación.

4.5.4.1. El sufijo formativo "-jatsu, -chatsu, -jayu, -yu".

El sufijo formativo "-jatsu, -chatsu, -jayu, -yu" significa que alguien quiere, o
desea hacer algo, o tiene necesidad ineludible de hacerlo:

yo mato - yo tengo ganas de matar


yo robo - me da ganas de robar
yo pierdo, boto - quiero despedir (a mi esposa)
yo bebo - yo tengo sed (yo voy a beber)
yo puedo (soy chamán) - me preparo para ser chamán
la esposa - yo me caso definitivamente

4.5.4.2. El sufijo formativo "-javalh, -jevalh, -valh".

El sufijo formativo "javalh, -jevalh, -valh" se aplica a nombres, y así se forman


verbos que siguen la 4a. conjugación.
El verbo derivado significa que el sujeto tiene un ejemplar de tamaño grande de
la cosa mencionada:

el pie - yo tengo pies grandes


la (su) nariz - yo tengo la nariz grande
la (su) barriga - yo soy barrigudo
el arco - yo tengo un arco grande

193
4.5.4.3. Ja t'ôiyiya "jaclôi".

Ja t'ôiyiya "-jaclôi" tôlhshaam ja vatfanishesh "tsiclôôi".

Nan'e t'ôiyiya "jaclôi" chi yamjatjulh java vatfanishesh yinôôclhanitsha papu ti


yifaijanesh ti vatclôiyitesh pa'na.

ja-vapen - tsi-vapenjaclôi; ni nas-vapenjaclôi'yesh


ja-yalhi - tsi-yalhiclôi
ya'aôtej - tsi-ca-'aôticlôi
ts-ape' - ts'apeclôi
pa vatacachi - tsi-cachiclôi; ni naschachiclôi

4.5.4.4. Ja t'ôiyiya "-lha".

Ja t'ôiyiya "-lha" chi yamjata pava vateiyis; java nich'ac vatfanishesh voqu'e' ja
4a. conjugación. Yinôôclhanitsha papu ti nclanshi pa'na'in pa ti lhc'ô'vat taj:

pa lha-p'oot - tsi-p'otilha
pa va lh-tôsjei - tsi-tôsjilha
na yitôsej - tsi-tatôsjilha
pa lh-ts'oos - tsi-ts'otsilha
nava yi-tjui - tsi-tjuilha

194
4.5.4.3. El sufijo formativo "jaclôi".

El sufijo formativo "-jaclôi" viene del verbo "tsiclôôi" (yo sufro, padezco,
aguanto). Este sufijo formativo se junta con verbos, o con adjetivos.
Los nuevos verbos indican que el sujeto acostumbra y/o aguanta lo que menciona
el verbo.

yo tengo vergüenza de - yo se aguantar la vergüenza (=soy un sinvergüenza) no puedo


(algo) por vergüenza
yo respiro - yo aguanto largo rato sin respirar (nadando bajo el agua)
yo tengo dolor - soy sufrido, no soy delicado
yo estoy satisfecho, harto - soy comilón
el vientre - soy sin compasión, sin entrañas tengo cariño, afecto profundo a alguien.

4.5.4.4. El sufijo formativo "-lha".

El sufijo formativo "-lha" se agrega a nombres; el nuevo verbo que sigue la 4a.
conjugación, significa que alguien saca alguna cosa de su lugar, o de su ambiente
natural:

la (su) tapa - yo destapo


las (sus) semillas - yo desgrano
el (mi) ojo - yo abro grande mis ojos (- los saco de su orbita)
la (su) leche - yo ordeño
los (mis) brazos - tengo los brazos cansados, doloridos (=me los arranqué)

195

También podría gustarte