Gramática Nivacle para Aprender
Gramática Nivacle para Aprender
José Seelwische, O. M. I.
Na lhasinônash
napi
Nivacle
Gramática Nivacle
Asunción 1975
2
3
4
1. JA VATASINÔ .......................................................................................................................... 14
1.1. JA YA'CLISH TI VE'LHA. ................................................................................................ 14
1.2. JA VATFACLECH TI CHI YAMJATVATJULH. ............................................................ 14
1. LA ORACION ........................................................................................................................... 15
1.1. LA FRASE SIMPLE........................................................................................................... 15
1.2. LA FRASE COMPUESTA................................................................................................. 15
1.3. JA VACALHESH VATFACLECH.................................................................................... 16
1.3. LA ORAClON..................................................................................................................... 17
2. JA YA'CLlSH............................................................................................................................. 40
2.1. PAVA 'NA YA'CLISHAI. .................................................................................................. 40
2. LA PALABRA........................................................................................................................... 41
2.1. CLASES DE PALABRAS.................................................................................................. 41
2.3. JAVA CHI YAMJATVATJULH YA'CLISHAI. ........................................................... 42
2.3. LAS PALABRAS COMPUESTAS. ................................................................................... 43
2.4. JAVA CHI YAMJATVATJULH VATSHAIC'UC. ....................................................... 48
2.4. LAS RAlCES COMPUESTAS........................................................................................... 49
3. JAVA VATEIYIS .................................................................................................................. 52
3.1. JA VATEILHAVATSHA. ............................................................................................. 52
3. LOS NOMBRES ........................................................................................................................ 53
3.1. EL SUBSTANTlVO. .......................................................................................................... 53
3.2. JA VATJUNASH................................................................................................................ 66
3.2. EL ADJETIVO.................................................................................................................... 67
3.3. JAVA VANCANÔÔCLHANIT. ........................................................................................ 68
3.3. LOS ARTICULOS.............................................................................................................. 69
3.4. JAVA T'ÔS'E T'AJUIYISH. ............................................................................................... 78
3.4. LOS PRONOMBRES. ........................................................................................................ 79
3.5. JAVA T'I'YAS JAVA VATEIYIS JAN LHJUNASH TI VANIJÔTJATVA'NE. ......... 84
3.5. LA ESTRUCTURA DE LOS NOMBRES COMPUESTOS.............................................. 85
4. J A V A T FAN I S H E S H ................................................................................................ 106
4.1. PAVA YISHI' JA VATFANISHESH. .............................................................................. 106
4. E L V E R B O ..................................................................................................................... 107
4.1. LA CONJUGACION. ....................................................................................................... 107
4.2. LAS DIFERENTES CONJUGACIONES._ ..................................................................... 133
4.3. VERBOS IRREGULARES............................................................................................... 157
4.4. CHI YISCLANSHI JAVA VATFANISHESH, PA TI YICH'E'. ..................................... 166
4.4. LAS CLASES DE VERBOS SEGUN SU SIGNIFICADO ............................................. 167
4.5. JAVA T'I'YAS JA VATFANISHESH JAN LHJUNASH TI VANIJÔTVA'NE. ........... 176
4.5. LA ESTRUCTURA DE LOS VERBOS COMPUESTOS. .............................................. 177
5
¿She pa t'ajuiya nôque vatqu'isjayanach?
6
El objetivo de esta gramática.
Por eso queremos estudiar las maneras de expresarse de nuestra propia gramática.
La sabemos del todo, porque la dominamos desde niños. Pero no hemos pensado en
ella. Por eso queremos reflexionar sobre nuestra gramática para conocer su estructura
y su riqueza. Quedaremos maravillados por la belleza de nuestro idioma y sus
infinitas posibilidades de expresarse.
7
Nôque Ya'clish Vanôyin:
NAVA CASCA'NISCOTEI
Taj ti caaj jav'elh t'ôôi; navoque vatca'niscotei shtampunatva'ne java napuu t'ôôi:
e: "nivacche" - e: "jan'e"
8
Nota Preliminar:
NUESTRO ABECEDARIO
Hay otras letras que tienen sonido diferente; ya que no hay signos acostumbrados
para estos sonidos, formamos nuevos signos juntando dos letras; sin embargo son
sonidos unívocos:
cl - dl - sh - ts
con circunflejo: ô
Pero hay más vocales; los signos siguientes representan dos vocales diferentes:
e : (en "nivacche" -mujer) - e: (en "jan'e'" - yo pongo)
9
o: "yivo'" - o: "tinvo"
ô: "vatvôôt" - ô: "jaclôn"
ai - ei - oi - ôi - ui
"pa'na'in".
Jav'elh t'ôôi ti napu'e, chi yivenchat pa lhc'ôjôj: "claaf nalhu." "aôtej. "
Aclojesh ti napu'e lhpa ve'lha t'ôôi. Vooi java nijooilha, ve'lhach'e ti ni'i'a ca chi
netôn; chi lheclôôjesh ca ni nt'ô'ya. Lhechesh pa shtan'e t'ajuiyish ja nijooilha t'ôôi, ja
apóstrofo:
(yifoo -) "yifo' " (lhclôô -)"lhclô' "
"tsicaaisiyuesh" "tajuiya"
10
o: (en "yivo' - mi nuca") - o: (en "tinvo' - gusano")
ô: (en "vatvôôt - escalera") - ô: (en "jaclôn - yo mato".
Estos diptongos se unen y se pronuneian como una sóla silaba; no se separan con
clic glotal.
En pocas palabras se separa por un che glotal las voeales que suelen ser
diptongos; en estos easos interealamos un apóstrofo:
"cualquier cosa"
Otras voeales que se juntan, o se duplican, son separados por un clic glotal:
A menudo hay dobletes vocálicas. A veces, estas dobletes son sordas; casi
impresionan como una consonante gutural. En estos casos sustituimos la doblete sorda
por el apostrofo:
"mi pie"
(animal de) su propiedad
En los casos que dos vocales que no forman díptongos, no son separadas por un
clic glotal, intercalamos "y":
"(algo) me agrada"
"dirigido a, para"
11
V ooi navôque letrac amem na catsi'clish:
b – d – g – h – k – l – ll – ñ – r – w – x - z
12
Las siguientes letras no aparecen en nuestro idioma:
b–d–g–h–k–l–ll–ñ–r–w–x–z
13
1. JA VATASINÔ
"Lhnam?" - "Janan".
"Ts'iyipcun" .
"Tajulhei" .
"Hech" .
"Am" .
"!Jai!" "!Yiya'yivach!" "Mu.!".
14
1. LA ORACION
15
1.3. JA VACALHESH VATFACLECH.
16
1.3. LA ORAClON.
1.3.1. El atributo.
17
1.3.1.2. Ja vatei ti chi tchaiyesh.
"Ya'nivacle" .
"Ya'José".
"A'nivacle".
"A'felipe".
"Cas'nivacles" . "Cascotsjateijas" .
Ve'lhaasham:
Ya'nivacle
A'nivacle
Ja Juan nivacle
Cas'nivacles
18
1.3.1.2. El uso atributivo del substantivo.
Cuando hablo de nosotros (en la primera persona plural), pongo el prefijo "cas":
Resumen:
Yo soy Nivacle
Tú eres Nivacle
Juan es Nivacle
Nosotros somos Nivacles
19
1.3.1.3. Ja vatjunash ti chi tchaiyesh.
"Ya'pitej".
"A'pitej".
"Ja Andres pitej".
"Caspites".
"Ni ya'taô'claja".
"Na ataô'claja".
"Ja Antonio ni taô'claja".
"Ni castaô'clasa".
"Ni ya'cuiyeja".
"Na acuiyeja".
"Lhja Cristina ni cuiyeja".
"Ni cascuiyesa".
20
1.3.1.3. El uso atributo del adjetivo.
El adverbio "ni" con el sufijo correlativo "a" expresa una negación categórica.
21
b) Ca jaichaitajes!1a pa vatei ti ni .lhecha jayu, pa jan'e'c'oya ja adverbio "tan",
chi' lhja conjunción "ca" chi ja voqu'e' "a".
22
b) Para una negación de un substantivo o adjetivo en el futuro, puedo usar el
adverbio "tan" con la conjunción "ca" y el sufijo correlativo "a".
Pero cuando uso el adverbio "ampa" solo, significa que no está presente:
23
1.3.1.5. Pa vatei ti t'astaai.
24
1.3.1.5. Subjuntivo del nombre.
25
1.3.2. Papi tô'lha pa ti lhfanishlhavach.
"Tsi'van". - "Na'van".
"Yi'van ja tashinsha".
"Jacleesh java yuijatshiyis".
26
1.3.2. El sujeto activo.
La mayoría de los verbos indican a la vez el sujeto activo del verbo, y el sujeto
pasivo al que alcanza la acción. Estos verbos llamamos "verbos transitivos". (4.2.1.).
27
Ca jetontaj pa vatfanishesh pa t'ajui tatsha, pa
sasjop ca ni yetôna papi yicha pa lhanfanash.
Sasjop ca jayeesh: "Ja vaniqu'eijatsjan yipôcôj". ¿Shepapu chi yipôcôj ajalh? Taj
ti yivo'yeshch'e ti jayeesh:
28
Si uso un verbo transitivo, no puedo omitir de decir el sujeto pasivo, o objeto de
transición directa.
29
Ca’tajesha shita ti chi yit'esh:
"Acheneshei ja nich'ayich ja tashinsha t'oicha".
Chi' shita java vatfanishesh java ni natjui tatsha, chi yijuijata pava objetos
indirectos ti chi yan'e' java voqu'e'.
Nava voqu'e' "yish - ash - esh - jooj" yijuijata ja vatfanishesh pa objeto pa chi
yovalhe'meijop pa objeto directo:
30
O se puede decir también:
"Manda al joven con un cuarto de venado".
El verbo es dirigido hacia estos objetos indirectos por medio de los sufijos
correspondientes.
También los verbos intransitivos pueden ser dirigidos por medio de los sufijos
correspondientes hacia objetos secundarios.
1.3.4.1. Los objetos indirectos señalados por los sufijos pronominales "yish - ash -
esh – jooj”.
Los sufijos pronominales "yish - ash - esh -jooj" dirigen el verbo a objetos que
son como los objetos directos:
31
1.3.4.2. Pava ti chi yijuijatesh java voqu'e' "yam - am - em - joom".
"Japi lhchifas caclecla ja Juan, eem ti yitô'yish ca ntasinô'ye'ma japi sômto. Lhan'e
ja Teodoro, meelh ti t'ôtai'in, caclecsha ja Juan ca nclôvalhem pa'na vatcumjayash".
Navôque voqu'e' "yi - ai - ei - jooi' chi yinôôc lhanita papu ti chi yichei, ca'tajesha
ti chi yamjatei pa'na:
"Meelh lhôn ti yama cotsjaat pa T'isô, pa yit'esh lhôn lhpa lhutsja: Janach'ai ca
jaôv'ajop jayu".
32
1.3.4.2. Los objetos indirectos señalados por los sufijos pronominales "yam - am -
em' - joom".
"La gente del pueblo confía en Juan, porque sabe negociar por ellos, con los blancos. Y
Don Teodoro, cuando sale de viaje, encarga a Juan los trabajos.
1.3.4.3. Los objetos indirectos señalados por los sufijos pronominales "yi - ai - ei -
jooi".
"Cuando T'isô' bajó a tierra, le dijo la joven: Vengo junto a tí para quedar contigo" .
33
1.3.4.4. Pava ti chi yijuiijatesh java voqu'e'
"yi - 'a - a - joo".
Navôque voqu'e' "yi - 'a - a - joo" yinôôclhanita shita papu ti chiyichei; taj ti
yich'e' tatsha ti chi yofiis jô.
"Jôctajei ja vopovo lhavoo; ni yama, lhai'yaash ti uj ja tovoc".
34
1.3.4.4. Los objetos indirectos señalados por los sufijos prenominales "yi - 'a - a -
joo".
Estos prefijos pronominales "yi - 'a - a - joo" indican también un objeto al que se
va, pero indican a la vez que se alcanza efectivamente.
"Salí para ir junto al almacenero; pero no llegué junto a él, porque el rio estaba
crecido".
Todos estos sufijos pronominales reflexivos indican que la acción vuelve al que
es sujeto de la acción.
“¿Qué dices de ti mismo?".
"Ten cuidado de tí mismo".
". . . y entonces, Cô'ô llevó otra vez eonsigo a su mujer".
Estos sufijos pronominales recíprocos indican que la acción del uno se dirige
hacia el otro.
"Los dos jóvenes no se conocían el uno al otro, aunque eran del mismo pueblo".
"Oremos los unos por los otros".
"Dos camiones chocaron el uno contra el otro".
35
1.3.5. Pa ti lhjunash pa vatfanishesh.
36
1.3.5. Los complementos adverbiales.
"Todavia estaba alto el sol cuando llamaba (el Jefe) , y prepararon el (campamento)
donde dormir luego".
"Estoy en Fischat".
"Voy al rio".
"Vengo de Vavoji".
"El Jefe no está aquí".
"¿Adónde se fue tu padre?"
"Llena agua en mi caramayola".
"Toma la yica y colócala sobre el caballo".
"Pero el Tsimaja t'oot adentróse en las alturas del cielo".
"He dormido en mi casa".
37
1.3.5.2. Java voqu'e' yinôôclhanit pan t'e'lhesh pa vatfanishesh.
-chisham
-shicham
-in
-jum, jumje
-jô
-taj
-clee
-claa
38
1.3.5.2. Sufijos adverbiales de tiempo.
1.3.5.4. Otros sufijos adverbiales indican circunstancias de la acción sin apuntar algún
complemento.
arriba
abajo
(significa el hábito, duracion o intensidad de la acción)
muy de veras, verdaderamente
(modifica o atenúa la acción; o significa un intento fracasado de la acción)
un poco
a medida de niños.
39
2. JA YA'CLlSH.
40
2. LA PALABRA.
Ejemplos:
41
2.3. JAVA CHI YAMJATVATJULH YA'CLISHAI.
Yaash ti acloj java chi yômjatvatjulh ya'clishai. Nôôclhashi tatsha java t'i'yas.
Vatcumjayash: Castsitenjayish p. 8.
Avenchatsha'ne java yijoc'oya;
avenchatsha'ne ajôp shita java voqu'e'.
2.3.1. Ja lhshaic'u.
42
2.3. LAS PALABRAS COMPUESTAS.
Ejemplos:
yo voy a; tu ves a;
si él no trabaja en . . .
Ejercicios: Castsitenjayish p. 8.
Separa los prefijos;
separa luego los sufijos también.
2.3.1. La raiz.
Ejercicios: p. 14 Castsitenjayish.
Busca las; raíces de las palabras.
43
2.3.2. Java yijoc'oya.
a) Caaj pava voqu'e' pava yivenchat papi yitsjôi chi' papi ôcjeclôi.
nivacl-e - nivac-che
cuvôyutaj - cuvôyu-tache
ele - eleche
44
2.3.2. Los prefijos.
a) Los prefijos que preceden la raíz de los verbos indican el sujeto de la acción:
45
b) Pav'elh voqu'e' nôclit ca ve'lhataja, ca'tajesha ca aclojtajee.
votjôj - votjôjis
vattseute - vattseutei
vatasino - vatasinôc
jav-'e'
ja-'yôtai-shi
jôc-jaam
jovalh-c'oya
jatacshin'-in
jaicum-‘in-jô .
ya'aôtej'in-clee
Ca'tajesha ti ve'lhach' e java voqu' e', ca'tajesha ti acloj' e shita.
46
b) Otros sufijos indican si el nombre es singular, o si es plural.
47
2.4. JAVA CHI YAMJATVATJULH VATSHAIC'UC.
j-am-ei, lh-am-ei
j -amjat-ei, lh-amjat-ei
ja-namjat-ei, lh-namjat-e
“-am”
2.4.2. Ja t'ajuisham.
Java vatshaic'u t'i'yas java yi'e' t'ajuiyish jan vatshaic'u jô, shteiyanesh "java
t'ajuisham". Nôque lhei nô'clit ti t'ajuiyish'e jan vatshaic'u jô, taj ti ni njoc'oya atesha,
eem ti t'i'yasesh pa nich'a vatshaic'u.
48
2.4. LAS RAlCES COMPUESTAS.
Hemos dicho antes: "La raiz manifiesta el pensamiento mismo cuyo signo es la
palabra".
A veces, la raiz es simple, o indivisible; pero a veces se distinguen partes en la
misma raiz.
yo llego en, tú llegas en
yo hago llegar en, tú haces llegar en
yo hago llegar acá, tú haces llegar acá
De la palabra "janamjatei" (yo hago llegar aca) quito el prefijo "ja-" y el sufijo "-
ei", y queda la raíz "namjat". Es una raíz compuesta: "n-am-jat".
Quito ahora aquellas partes que fueron agregadas, y queda solamente la parte que
expresa la idea basica:
"-am-" (llegar)
Las partes de la raíz que estan delante de la ultima raíz, las llamamos "prefijos
formativos". El mismo nombre indica que están delante de la ultima raiz, pero no son
prefijos, porque pertenecen como partes a la nueva raíz.
49
(j-)am -(ja-nam
(ja-)chaaj -(ja-)nchaaj
(ja-)clôvalh -(ja-)vancaclôvalh
(lh-)ashinuc -(lh-)cashinuc
Java vatshaic'u t'i'yas java yi'e' t'ôiyiish jan vatshaic'u jô, casqueiyesh "java
t'ôiyiya".
Taj ti ni lhjunashajulh java voqu'e', eem ti t'i'yasesh pa nich'a vatshaic'u.
Nôque lhjunash:
(ja-)'van - (ja-)'vanchiyin(-esh)
(j-)am - (j-)amjat
(jai-)clôôi - (yi-)clôijayash -(yi-)clôijayish
(ja-)côjiyan - (yi-)côjiyanja'vat
(yi-)côjiyanchei
50
yo llego allá -yo llego acá
yo llevo - yo traigo
yo cuido (transit.) - yo cuido (intrans.)
su freno (del montado) - su freno (del jinete
Las partes de la raíz que están detrás de la última raíz, las llamamos "sufijos
formativos". No son como los sufijos, porque pertenecen como partes a la nueva raiz.
Ejemplos:
51
3. JAVAVATEIYIS
3.1. JA VATEILHAVATSHA.
52
3. LOS NOMBRES
3.1. EL SUBSTANTlVO.
Hay otros substantivos que indican de por sí que son partes de un todo, o son
propiedad de otro, o proceden de otro, o estan destinados para otros.
53
yituuc yijpôyich yinôvot yôc
afoo uijatshi acles ac'u'
lhacôôs t'acfiyis lhasinô lhashinuc
caslhiivte casclôi cascheje cascaanvacle
yi - ch'inish y - ôc yi - jpôyich
a - ch'inish (a) - ôc a- jpôyich
lh - ch'inish lh - ôc lha - jpôyich
cas - ch'inish cats - ôc catsi - jpôyich
Ca jetôn taj pa tantsoôtjai vatei, pa chi suiy eshshi ca chi nanfac shita papi
yitsôt'ajesh.
Ca ni nôôctaja papi yitsot'ajesh, pa ni nvo'yeshch' e pa vatasinonyash.
"Lhpa lhutsja nôqueesh yicheshei lhpa lhact'e ti niôstajesh . . .".
54
mi brazo mi casa mis padres comida
tu pié tu camisa tus hijos arma
su cola sus zapatos su habla freno
nuestro corazón Ntros. animales Ntra. presa Jefe
55
3.1.2.2. Ca jaichaitaja pa tantsôôtjai ya'clish, taj ti ni noôc papi yitsôt’ajesh, pa jan'e'
pa ve'lha navôque yijoc'oya:
"Meelh lhôn ti yam pa yit'esh lhôn pa Nasuc ti yiyôjia lhpa lhja'ya. ti yichenei lhôn
pava lhayaya lhôjquei ... .
Lhpa lhutsja yamei papi lhayaya pa' ni'ôsesh ti yit'esh: ya: ¿caaj pava nôjquei?"
56
3.1.2.2. Si quiero usar un substantivo relacionado sin nombrar el término de la
relación, pongo uno de los siguientes prefijos:
57
Jô'lhaa ca nat'vujuitaja papi chi tchaiya, ni ya suieeshshi ca nôôc pa t'ajooj; teiya ti chi
nfac papi yitsôt'ashsi.
Nôque Antonio lhtata. Ja lhtata japi napu'ji.
58
Cuando hablo de terceros, no me preocupo por el número, porque es necesario
nombrar el término de la relación. .
Este (es) el padre de Antonio.
El padre de los mellizos.
59
Nôque sufijo "-elh" t'ajuiya ti acloj'e, chi yichenesh shita java vateiyis ti chi
tchaiyesh:
60
Este sufijo de plural "-elh" se usa tambien cuando usamos el substantivo o
adjetivo como atributo:
61
3.1.3. Java vateiyis pa t'ajôôj.
c'utsja' - c'utsjai
lhtseute - lhtseutei
yeclô' - yeclôi
pejaya - pejayac
yucve - yucvec
lhashi - lhashic
lhasinô - lhasinôc
lhac'u' - lhac'uc
nuu - nuus
lhavo'mat - lhavo'matis
faaicucat - faaicucatis
lhei - lheiyis
lhashi - lhashiyis
lhch'injo - lhch'injovot
62
3.1.3. El número de los substantivos.
vieja - viejas
su diente - sus dientes
madera - maderas, leña
batata - batatas
pan - panes
boca, puerta - bocas, puertas
dicho - dichos
arma - armas
perro - perros
herida - heridas
algarrobal - algarrobales
nombre - nombres
envase, recipiente - envases, recipientes
hermana menor - hermanos menores
quebracho - quebrachos
rio - rios
carancho - caranchos
nariz - fosas nasales
nariz - narices
cabeza - cabezas
63
3.1.4. Java vateiyis ti yitsuuj, ca'tajsha ti ôcjeclô.
-e: lhtseute
lhtômtee
-ja, -ja’: c'utsja'
-che: eleche
64
3.1.4. El género de los substantivos.
Muchos substantivos indican su género por los sufijos formativos con los cuales
terminan:
asesinado
(persona de poder mágico)
joven
monte de palosanto
algarrobal
su compañero de trabajo
su compañero de viaje
su diente
su nuera
anciana
hermana religiosa; alemana
65
-fache: lhcumjafache
lhc'utsfache
-tache: cuvôyutache
tashinshtache
Java substantivos java casqueiyesh "abstractos" chi yijônch'e java vateiyis java
yitsuujesh:
vataichavalhjayash
vatshamiyash
vatcaaisiuyash
3.2. JA VATJUNASH.
66
su compañera de trabajo
su amiga
burra
chiva
el gato - la gata
el perro - la perra
Ell un capítulo posterior (3.3.) trataremos de los artículos, los cuales indican entre
otras cosas también el género del substantivo.
3.2. EL ADJETIVO.
67
3.2.1. Ja vatjunash pa t'ajôôj.
68
3.2.1. El número del adjetivo.
Hay pocos adjetivos que tienen plural: bueno(s); grande(s); alto(s}; pequeño(s).
Estos "reveladores" no son la misma cosa que los artículos del castellano; son
semejantes en algunes puntos solamente; porque las artículos en castellano
manifiestan solamente el número y el género, nada más.
69
3.3.1. Java vancanôôclhanit ti yitsuuj, ca'tajesha ti ôcjeclô.
Ve'lha'e – Singular
Yitsuuj - masculino Ôcjeclô - femenino
na lha
ja lhja
ca lhca
pa el, un lhpa la, una
Papi yitôi'in
napi nava
japi java
capi cava
papi los, las pava los, 1as
70
3.3.1. El genero del artículo.
71
Papi yitôi'in - las personas
Yitsuuj - masculino Ôcjeclô - femenino
na lha
ja lhja
Ti ve’lha - singular ca lhca
pa el lhpa la
napi
Ti acloj’e - plural japi
capi
papi los, las
72
Pava ni ntôi'in - animales y cosas
Yitsuuj - masculino Ôcjeclô - femenino
na lha
ja lhja
ca lhca
pa el lhpa la
nava
java
cava
pava los, las
Hay cuatro series de artículos diferentes; expresan la relación del que habla al
substantivo al cual se refiere.
3.3.3.1. La serie de articulos "na - lha - napi - nava" indica que el substantivo está en
presencia del que habla, a su vista, y le es conocido.
"Dime, amigo, dónde está mi astilla. Te voy a dar (la) mi hacha; esta, con un solo
hachazo bandea la madera".
73
3.3.3.2. Navôque vancanôôclhanit "ja - lhja - japi - java" yinôôclhanitsha pa vatei ti ni
sha'lhaa, ni naôji lhtaôteyish papi tasinôi; taj ti apis ti yi'van lhapesh, pa
nitôfaclesh.
"Pa ventaj lhôn ti'ma pa t'ecletsha'ne pa T'isô', yitsjuulh pava lhc'atsjes, pa yita'shei
pa ve'lha".
3.3.3.5. Java lhc'aplusesh pa vatfanishesh tanaclaf jana java vancanôôclhanit.
74
3.3.3.2. La serie de artículos "ja - lhja - japi - java" indica que el substantivo es
conocido al que habla, porque lo ha visto antes; pero en el momento no está
presente, vale decir, no lo ve en su presencia.
3.3.3.3. La serie de artículos "ca - lhca - capi - cava" indica que el substantivo ha
dejado de existir; pero es conocido al que habla, el cual lo ha visto mientras
existía.
"Despues bajó T'isoô' y contó sus astillas que habian caido, y echaba de menos una
astilla".
3.3.3.5. Los tiempos del verbo que de paso se indican por los artículos.
Los nivacle no se preocupan por el tiempo del verbo; el verbo no revela de por sí
el tiempo de cuando se realiza la acción. Pero prestan mucha atención a la relación
que existe entre el que habla, y el substantivo del que habla. Por eso emplea con
mucha precisión aquella de las cuatro series de artículos que da al caso.
75
Java'lhech vancanôôclhanit, ve'lhach'e ti yaclafjanesh pa t'aplhuu pa vatfanishesh
pan t'e'lhesh lhôn ti vaclan. Shtac'alhtanesh cun java vatasinôc java shtan'e' na.
capi c'utsjas: Tasinôi pa ni taô'claja; tchaich'e papi apis nivacle papi nitôfaclesh
lhapesh ti mônlha. Nôôclhashi tatsha ti cajuujqu'e lhacom'a pava yit'esh pôque
c'utsaaj.
76
Estos artículos, a menudo indican de paso el tiempo en el cual se realiza la acción
del verbo. Examinemos las frases que arriba hemos puesto como ejemplos.
". . . mi hacha; ésta, con un solo hachazo bandea la madera"'. (Verbalmente: con
ésta suelo hachear un solo golpe, y con esto, lo suelo hacer bandear").
la mi astilla: T'isô' conoce bien su astilla, la tiene contada, pero no la ve, no está a
su vista. Expresando el sentido del verbo "manifiesta", digo: . . . donde está . . .;
podría decir también: . . . donde quedó . . .; o bien: . . . que pasó con . . .
los antiguos: habla un anciano; habla de los antiguos nivacle que ha conocido,
pero que ya no existen. Está claro que todo lo que cuenta, debe ser traducido en
tiempo pasado.
77
"Pa ventaj lhôn pa t'ecletsha'ne pa T'isô', pa yitsjuulh pava lhc'atsjes, pa yita'shei lhôn
pa ve'lha; . . ."
Ve'lhach'e ti chi tchaiya pava'na matas, taj ti ni chi netôn pa lhei pava
substantivo'esh. Lhechesh pa chi yan'e'c'oya navôque casqueiyesh "t'os'e' t'ajuiyish" .
78
"Después bajó T'isô' y conto sus astillas que habian caido, y echaba de menos una
astilla . . .".
A menudo se habla de personas y cosas sin decir el nombre (propio o común) del
substantivo del que se habla. En estos casos ponemos en su lugar las palabras que
llamamos "pronombres".
yo
tú
él
nosotros
La palabra "lhech" es como un pronombre personal también, precedida de los
prefijos pronominales "ya-, a-, --, cas-":
79
ya'lhech
a'lhech
lhech
caslhech
na'ô an'ô
80
yo mismo
tú mismo
él mismo
nosotros mismos
ese
esa
aquél, aquellos . . .
aquél, aquella, aquellos,
aquél . . .
Nota: Todo lo que hemos dicho arriba de los artículos, vale también de estos
pronombres demostrativos, porque el mismo artículo es la raíz de ellos.
81
3.4.2.2. Nava tôiôtsjanesh pa vatei.
¿she?
¿shepa?
¿shepapu?
na'lhech . . .
pa'lhech . . .
ja'lhech . . .
ca'lhech . . .
na . . ., nan . . .
ja..., jan...
ca . . ., can . . .
pa . . ., pan . . .
papu . . ., papin . . .
"Pa yofiishi nôyish japi nalhu lhavos, japi'lhech t'aalhsha ca nôclitem pava
lhqu'isjayanjas.
82
3.4.2.2. Pronombres interrogativos.
¿cuál ?
¿que?
¿quien?
el cual. . .
el cual. . .
el cual. . .
el cual. . .
quien, que
quien, que
quien, que
quien, que
quien
"Se encontraron con una patrulla de soldados que les pidieron sus documentos".
"Esperen despiertos el nuevo dia, hijos; no sirven los que no esperan el dia despiertos;
no van a encontrar nada".
83
3.5. JAVA T'I'YAS JAVA VATEIYIS JAN LHJUNASH TI
VANIJÔTJATVA'NE.
84
3.5. LA ESTRUCTURA DE LOS NOMBRES COMPUESTOS.
mi ojo, semilla: yo tengo ojos - (la planta) tiene semillas - yo desgrano - yo abro
grande mis ojos. (cap. 4.5.4.4.)
Hay también verbos de los cuales son derivados nuevos nombres:
yo estoy: mi asiento - mi vehículo - mi habitación mi toldo - mi siembra
yo mato: mi matanza (que hago yo) - su asesino - el lugar de su matanza - su victima
que mató.
En este capítulo presentamos en orden los nuevos nombres derivados, compuestos.
Hay un prefijo formativo, pero numerosos sufijos formativos que generan
nuevos nombres.
85
3.5.1. Ja t'ajuisham "ca-, c-".
86
3.5.1. El prefijo formativo "ca-, c-".
el (su) ojo, su semilla (de la planta), su bala (del fusil) - la (su) semilla (del que
siembra), su bala (del dueño del fusil)
el (su) freno (del caballo) - su freno (del jinete)
el (su) tiempo (normal) - el (su) momento (de un
acontecimiento extraordinario)
la (su) raíz (de la planta) - la (su) medicina (de la
persona que la usa)
el (su) dicho (del que habla) - el (su) mensaje (del
mensajero que lo dice por otro)
el (su) regalo de bodas (de la novia, que recibe del novio) - el (su) regalo de bodas
(del novio, que lo da a la novia)
(Se trata de la misma cosa - una vez, relacionada a la novia, otra vez, relacionada al
novio).
87
t'itsech - yiqu'itsech
ja nôyish - ja yi-ca' - nôyish
88
el pozo - mi pozo
el camino - mi camino
3.5.3. En este capítulo presentamos numerosos sufijos formativos que (de alguna
manera) son el resultado de una acción.
89
3.5.3.1. Java t'ôiyiya "iyash, -yash, -ash".
Navôque t'ôiyiya "-iyash, -yash, -ash" chi yamjata java vatfanishesh java yich'e'
pava shtanclô'yesh, jaspa vateiyis ti'ma; tanjôcjaisha'ne.
tôiyi - pa vatôiyichiyash
pa vatôiyiyash
aôtej - pa vat'aôtiyash
ja-vaf - pa vatvafjaniyash
ya-yôn - pa vat'ônash
ja-yits'aclai - pa vatts'aclanyash
Navôque t'ôiyiya "-ach, -ech, -ich" chi yan'e' pava vatfanishesh pava t'ajui,
jaspa vatei ti'ma; pa nich'a vatei yich'e' papi yicha pôque vatfanishesh:
ja-clôn - ja yi-clônach
ja-nfom - ja yi-fomach
ja-côjiyan - ja yi-côjiyanach
java yicôjiyanchei
ja-chen - ja yi-chenach
ja yi-cachenach
ja-nfac - ja yi-faclech
ja-snatesh - ja yi-snatsech
ja-clôos - ja yi-clôtsech
ja yi-nclôôtsich
nich'a - ja nich' ayich
lhja nich' aiche
90
3.5.3.1. Los sufijos formativos "-iyash, -yash, -ash".
Los sufijos formativos "iyash, -yash, -ash" se aplican averbos de pasión, de los
cuales forman nombres abstractos.
él es bueno, sensato - el talento
- la bondad
él está enfermo, dolorido - el dolor, la enfermedad
yo muero - la manera de morir
yo llamo - el dicho, la opinión
yo soy pobre, miserable - la miseria
91
3.5.3.3. Java t'ôiyiya "-ôc, -uc”.
Java t'ôiyiya "-a, -i, -o, -n" nô'clit pa vatasnatsech, ca'tajesha ti chi yovalheijop pa
vatasnatsech:
ja-cônitshi - ja yi-cônta
ts'i-jovai-shi - ja yi-jovaiyi
caclec - pa lhcaclecli
92
3.5.3.3. Los sufijos formativos "oc, -uc”.
Los sufijos formativos. "oc, -uc” significan algo que es resultado (de una acción o
cosa):
yo trenzo - la piola
yo quemo - la ceniza salada (de cierta planta, que sirve de condimento)
yo chupo - el tabaco
la caña dulce
la (su) boca - el (su) freno
el (su) cuello - el (su) collar
la miel silvestre - la chicha de miel
el algarrobo - la chicha de algarrobo
93
ja-'vaf - pa yi-vafii
ja-iclôiyitsjan - pa lhclôiyitsjanô
jai-cum in, - ja yi-cumjanô
ja-yafshi'in - pa y-afshinô
c'ulh- ja y-ulhu
Ja t'ôiyiya "-javo, -ivo, -vo" nô'clit pava matas pa ti t'ajuiya ti chi yichenesh:
pa cha'nu - ja cha'nuvo
lhpa lhashi - pa lhashivo
pa ôjô'clô - lhpa ôjô'clôvoque
pa ôjô'clôvo
c'ui - ja c'uiyuvo
pa lhavôôc - pa lha-vôcôvo
94
yo muero - la (mi) muerte
yo hago sufrir (intr.) - el (su) sufrimiento
yo trabajo - el fruto de mi trabajo
yo grito de dolor - el (mi) grito, gritería
yo orino - mi orina
95
Ja t'oiyiya "-janaj, -naj" nôclhit pa vatei, lhechin tô'lha pan-lhfanishesh:
ja-yaalh - pa alhjnaj
ja-caco - pa'cacojanaj
ja-icut - pa cutsjanaj
ja-yivtôi'in - pa yivtônaaj
ja-yasinoi - pa lha’vasinônaj
Ja' t'ôiyiya "-jafa, -fa" nôclit pa vatei ti lhtsavo't'elh papi tô'lha pa lhfanishesh
ts'ivee:
ja-icum'in - pa lh-cumjafa
c' ayô - pa lhyojjafa
ja'-yôtai'in - ja lht'ôtaijafa
pa nich'ayich - pa lhnich'afa
ja-cônitshi - pa lhcôfa
96
El sufijo formativo "-janaj, -naj" indica, un nombre que es sujeto activo de una
acción:
yo pido - el mendigo
yo dudo - el desconfiado
yo robo - el ladrón
yo armo líos, hago bochinche - el bochincero
yo hablo - el charlatan
97
ja-vôômcô - pa lha-vôômcôjat
pa lha-vôômcôjatshi
c' ôcfa' - pa lh-nôôcfajat
ja-icufaai - pa lh-cufaijat
j-ovalh - pa vanovalhjat
pa vanovalhjatshi
c'a-yô' - pa t'i-yôjjatshi
ja-tanclalh - pa lhtanclalhjate
98
yo me lavo - la (su) toalla
la (su) palangana, lavatorio
yo ato - la (su) atadura
yo hago un regalo - el (su) regalo
yo miro - la ventana
el espejo
yo bebo - el (su) vaso
yo me peino - el (su) peine
99
Ja t'ôiyiya "-cat" nô'clit pa ti acloj'e shi pava aacjicui, ca'tajesha vatcôjiyanchei:
lhpa vaitseyuc - pa vaitsechat
lhpa jooc - pa joccat
lhpa tisuuj - pa tisjucat
pa vôcjôcli - pa vôcjôclichat
100
El sufijo formativo "-cat" significa el lugar donde crecen ciertos arboles, o
plantas:
el algarrobo negro - el algarrobal
el palosanto - el palosantal
el quebracho colorado - el quebrachal
el algodón - algodonal
101
Ja t'ôiyiya "-ja'mat, -mat" yich'e' ti lhatesheesh papu pa ti chi tchaiyesha; lhan'e ja
t'ôiyiya "-jamatsej, -matsej" yich'e' ti tajulhe'mei jum:
na yiyalh
-ya' -yalhi'mat
-ya' -yalhimastej
na yi-tô'vat
-ya'tô'mat
-ya' -tômatsej
ja yi-ts'ôôt
-ya’- ts’ô’temat
-ya-ts'ô'te'matsej
pa y-ôc
-ya'co'mat
-ya-cômatsej
ja yiclutsesh
-ya'-clutshe'mat
-ya'clutshematsej
102
El sufijo formativo "-ja'mat, -mat" indica que una persona anda mal del miembro,
o cosa en mención; el sufijo formativo "jamatsej, -matsej" al contrario, indica que la
persona anda muy bien respecto a la misma cosa:
el (mi) aliento, respiración
103
lhpa clesa - clesanilh
pa yeclô' - yeclônilh
pa utej - utenilh
pa tsutshe - tsutshenilh
pa cotsjaat - cotsjatenilh
lhpa ftsuuc - ftsuquenilh
clim - cli'menilh
pa vatoôt - pa vatôtitaj
pa cuvôyu - pa cuvôyutaj
pa yi'yôôj - pa yiyjôtaj
pa sôniyô - pa sôniyôtaj
pa itoj - pa itotaj
pa utej - pa utitaj
pa nivacle - pa nivacletaa
pa taôclaj - pa taôclataa
pa ya'clish - pa ya'clishitaa
104
el metal, el cuchillo - cualquier objeto de metal
la madera - de madera
piedra - de piedra
alambre - tejido de alambre; alambre tejido
tierra - de barro, loza
la palmera - hecho de hojas de palma, sombrero piri
blanco - collar hecho de eonchas, o caracoles
3.5.8. Los sufijos formativos "-taj, -taa" dan un significado análogo a los
nombres.
105
4. JA V A T FAN I S H E S H
106
4. EL VERBO
4.1. LA CONJUGACION.
- expresamos el sujeto pasivo de la acción: "yo" (1a. perscna), o "tu" (2a. persona), o
"él" (3a. persona);
107
4.1.1. Ja vatfanishesh ti nfac pa ti caaj'.
Nota: Nôque capítulo t'i'ya "4.1. - La Conjugación" shtan'e na ve'lha ya'clish "jen" ti
shtavantôiyitesh java yijoc'oya ja vatfanishesh, chi' java voqu'e', na conjugación.
Nôque vatfanishesh "jen" t'ajui tatsha.
108
4.1.1. El indicativo del verbo.
4.1.1.1. Cuando yo hablo de mi misma acción, digo "jen" (yo lo amo), o "qu'en" (yo te
amo). Ambos prefijos: "j-" y "qu'-" indican que soy yo el que ama. Esto significa
el siguiente termino: "primera persona activa".
Cuando digo: "jen" (yo lo amo), es otra persona el sujeto pasivo quien es amado;
decimos: 3a. persona pasiva".
Cuando digo: "qu'en" (yo te amo), es amada la persona a quien hablo; el sujeto
pasivo es entonces "la 2a. persona pasiva".
4.1.1.2. Cuando digo lo que hace el mismo al que hablo, digo "lhen" (tu lo amas) o
"lhtsen" (tu me amas). Los dos prefijos "lh-" y "lhts-" indican que ama el mismo
al que hablo: "tú". Esto significa la palabra "2a. persona activa".
109
Ti jayeesh: "lhen", pa ta'vuju'ya papi yicha pa lhanfanash ti chi yen: "3a. persona
pasiva".
Jô'lhaa ti jayeesh: "lhtsen", lhechesh pa ya'lhech ti chi tsen: "1a. persona pasiva".
110
Cuando digo: "lhen" (tú lo amas), es otra persona (ni yo, ni tú) el sujeto pasivo
quien es amado: "3a. persona pasiva".
Pero si digo: "lhtsen" (tu me amas), entonces soy yo quien es amado: "1a.
persona pasiva".
4.1.1.3. Cuando hablo de lo que hace otra persona, digo: "yen" (él lo ama), o "tsen"
(él me ama), o "nen" (él te ama). Estos tres prefijos "y-", "ts-" y "n-" indican que
no soy yo quien ama, ni él al que hablo, sino que es otra persona diferente quien
ama: "3a. persona activa".
Si digo: "jen" (él lo ama), es otra persona diferente quien es sujeto pasivo; no soy
yo quien es amado, ni la persona a la que hablo: "3a. persona pasiva" .
Cuando digo: "tsen" (él me ama), entonces soy yo mismo el amado: "1a. persona
pasiva".
Cuando digo: "nen" (él te ama), es sujeto pasivo la persona que me escucha, a la
cual hablo: "2a. persona pasiva".
111
SUJETO PASIVO
3a.
Pers. ts-en n-en
act. él me ama él te ama
112
3a. Pers. pas. 1ª. Pers. pas. Plural
j-en
yo lo amo
lh-en
tú lo amas
y-en
él lo ama
113
4.1.2. Pa t'ajôôj papi lhfanishesh.
114
4.1.2. El número del verbo.
4.1.2.1. Cuando digo de mí mismo que amo, y que a la vez conmigo hay otros que
aman e incluyo también a los que me escuchan, digo "shten" (nosotros los amamos).
Pero cuando es otro el sujeto activo quien ama, y yo mismo ccn todo el resto soy
amado - 10 que estan conmigo y los que me oyen - entonces digo: "shi'nen" (él nos
ama).
115
4.1.2.2. "Plural exclusivo" casqueiyesh pa t'ajôôj papu, ti shtan'e' ja voqu'e' "-elh".
Ti jaiyeesh: "jen-elh", pa ya'aclojelh papi yi' yijop ti javanquenelh; taj ti ni
nvanquen papi tach'an'yi.
116
4.1.2.2. "Plural exclusivo" llamamos el plural que señalamos con el sufijo "-elh".
Cuando digo: "jen-elh", (nosotros lo amamos), entonces soy yo con los que estan
conmigo quienes amamos; pero no aman los que me escuchan.
Si digo: "lhtsen-elh", el sufijo "-elh" puede referirse al plural del sujeto activo:
"Ustedes me aman";
pero puede referirse también al plural del sujeto pasivo: "tú nos amas".
Pero no se puede incluir a todos; siempre se excluyen la 1a. y la 2a. persona.
4.1.2.3. Presentamos en el siguiente grabado las diferentes formas de plural del verbo.
117
1a. Pers. pas 2ª. Pers. pas
1ª. Pers. act.
▲qu'en-elh
-elh: yo os
amo
◄-elh: nosotros
te amamos
◄▲-elh: nosotros
os amamos
2ª. Pers. act. ▲lhtsen-elh
-elh: tu nos
amas
◄-elh: Ustedes
me aman
◄▲-elh: Ustedes
nos aman
3ª. Pers. act. ▲tsen-elh ▲nen-elh
-elh: él nos ama -elh: él os
ama
1ª. Pers. act. plur.
118
3ª. Pers. pas. 1ª. Pers. pas. plural
jen-elh
◄-elh: nosotros
lo amamos
lhen-elh
-elh: Ustedes lo aman
yen él lo ama
shi’nen
él nos ama (a todos)
119
4.1.2.4. Caaj jav'elh voqu'e' java nôclit shita ti acloj'e pa vatfanishesh
Navôque voqu'e' "ts'ivee", "vatam", "vatich'e'" nôclit ti acloj' e papi tô'lha pa
lhfanishesh.
"Japi taôclas yi'van ja tashinsha lhaos, pa yen ts'ivee".
120
4.1.2.4. Hay otros sufijos que indican plural del verbo.
Los sufijos "ts'ivee", "vatam", "vatich'e" indican el plural del sujeto activo.
"Los niños vieron el bambi, y le tomaron cariño".
Los sufijos "ch'e", "sha'ne" indican que son varios (plural) los sujetos pasivos.
"El venadito se acostumbró a los niños y los quería".
Quien sabe que una acción no existe, da testimonio de esto con "ni":
"El Sômto no me quiere".
Quien habla del futuro y cree que esto o aquello no sucederá, dice: "tan ca":
"No va a llover hoy".
Este adverbio "tan ca" significa tambien que se duda, o que no es seguro si habrá
la acción.
El adverbio "ta ca" significa que se duda de una acción pasada, si es cierta o no.
4.1.3.2. Algunos prefijos son diferentes cuando el verbo es negativo; los presentamos:
121
1ª. Persona pas. 2ª. Persona pas.
1ª. Pers. act.
ni qu'en
yo no te amo
122
3ª. Pers. pas. 1ª. Persona pas. plural
ni yen
yo no lo amo
ni en
no lo amas
ni nen ni shi'nen
é1 no lo ama é1 no nos ama
ni shten
nosotros no lo amamos
123
4.1.4. Ja vatfanishesh ti isjop.
"Yit'esh lhôn pa Fitsôc'ôyich: 'Ni vaju cun yiinsha ja ya'ôs; ni vooi pa shinvoo' ".
"Pa yiyôjia lhôn pa yi'yôôj pa lhch'inish: 'Ayôjia lhja afaclis'a ca amtajei, ca nap'alh ja
yitinish...' ".
124
4.1.4. El subjuntivo del verbo.
Hemos estudiado la forma del verbo cuando alguien afirma que si (positivo);
también cuando uno afirma que no (negativo).
Otra forma del verbo tenemos cuando alguien desea que se realice la acción, o si
no sabe si es realidad o no. Esto lo llamamos "subjuntivo".
"Dijo Fitsôc'ôyich: 'Que mi hijo salga luego a buscar miel; que busque shinvoo' ".
"Y dijo el tigre a su hermano menor: "Diga a tu cuñada, cuando llegues donde ella,
que queme mis adornos...’”.
4.1.4.1. Los prefijos del subjuntivo son en parte los mismos que los del negativo;
algunos son como los del positivo.
Si alguien no quiere que algo pase, o si no piensa (sin saberlo bien) que una
acción sea realidad, se usan los prefijos de la negación, pero se agrega el sufijo
correlativo de negación "-a".
125
1a. Persona pas. 2ª. Persona pas.
1ª. Pers. act.
ca qu’en
que yo te mae
ca ni que’en-a
que yo no te ame
126
3ª. Persona pas. 1ª. Persona pas. plural
ca jen
que yo lo ame
ca ni yen-a
que yo no lo ame
ca en
que tú lo ames
ca ni en-a
que tú no lo ames
ca nen ca shin’en
que él lo ame que él nos ame
ca ni nen-a ca ni shi’nen-a
que él no lo ame que él no nos ame
ca shten
que nosotros lo amemos
ca ni shten-a
que nosotros no lo amemos
127
4.1.4.3. Ja vatyôjijat.
Nota: Ti sht'iisshi "2a. a - 1a. p", nôque yich'e': "2a. persona activa - 1a. persona
pasiva".
128
4.1.4.3. El imperativo.
Cuando alguien ordena a otra persona que haga algo, se usan los prefijos
pronominales del subjuntivo.
"Las Nisch'acchei dijeron a su esposo: 'No vuelvas a salir para cazar; mira, el tigre:
cuidado, no te devore' ".
Nota: Cuando escribimos: "2a. a - 1a. p", significa: 2a. persona activa - 1a. persona
pasiva".
ámame
ámalo
que él me ame
que él lo ame
que él te ame
no me desprecies
no lo desprecies
que él no me desprecie
que él no te desprecie
que él no lo desprecie
129
4.1.5. Pa vataanfanash.
Côque ya'clish "chi" yichenesh shita java vatfanishesh java ni natjui; lhechesh ti
janfac pa vatfanishesh, taj ti ni nôôc papi tô'lha:
"Tclôtsjan taj lhôn na Catsitata Fitsôc'ôyich. Ja'lhech chi yit'esha 'Tsôtsoo'
'tsantsantsan". ¡Oh! ti yatsantsana'an ajalh, jaclôôsshi na yicôjiyanach".
130
4.1.5. La voz pasiva.
"Cierto, solía ser colocada una piedra; así, cuando alguien había muerto, se le ponía
dentro una piedra, la cual mataba al autor de la muerte. Asi también se derramaba
fuego en la garganta del que habia muerto...".
Este pronombre indefinido "chi" se emplea también para una forma impersonal
de verbos intransitivos; en este caso no se dice persona alguna:
"Solía sembrar nuestro Padre Fitsôc'ôyich. Aquel que se llama "Tsôtsô'o'' (un
pajarito), hacía 'tsantsantsan'. Me explico: Cuando hago 'tsantsantsan' , voy
carpiendo mis siembras".
No es frecuente el uso de este pasivo. Más a menudo se usan verbos pasivos: vea
4.3.5.
131
4.2. JAVA VATFANISHESH, PA LHJUNASH TS'IVEE TI "CONJUGACION-
ESH".
132
4.2. LAS DIFERENTES CONJUGACIONES._
133
4.2.1.1. 1ª. conjugación – indicativo positivo
2. Pers. act.
lhts - en
lhas - caco
lhtsii – sclan
134
3ª. Persona pas 1ª. Persona pas. plural
j - en
ja - caco
ja – sclan
lh - en
lh - caco
lha – sclan
y - en shi’n - en
yi - caco shin - caco
yi – sclan shina - sclan
sht - en
shta - caco
shta – sclan
135
4.2.1.2. 1a. Conjugación - subjuntivo positivo
2. Pers. act.
ca ats - en
ca as - caco
ca atsii – sclan
136
3ª. Persona pas. 1ª. Pers. pas. plural
ca j – en
ca ja – caco
ca ja – sclan
ca (a) – en
ca a – caco
ca a – sclan
ca n – en ca shi’n – en
ca n – caco ca shin – caco
ni – caco ca shina – sclan
ca na – sclan
ni – sclan
ca sth – en
ca shta – caco
ca shta – sclan
137
4.2.1.3. lndicativo - negativo, 1a. conjugación.
2. Pers. act.
na ats - en
na as - caco
na atsii – sclan
138
3ª. Persona pas. 1ª. Pers. pas. plural
ni y -en
ni yi -caco
ni yi -sclan
ni (a) -en
ni a -caco
ni a -sclan
ni sht -en
ni shta -caco
ni shta -sclan
139
4.2.1.4. 1a. Conjugación - subjuntivo negativo.
2. Pers. act.
ca na ats - en - a
ca na as - caco - a
ca na atsii - sclan – a
140
3ª. Persona pas. 1ª. Pers. pas. plural
ca ni y - en - a
ca ni yi - caco - a
ca ni yi - sclan - a'
ca ni (a-) en - a
ca na a - caco - a
ca na a - sclan - a'
ca ni n - en - a ca ni shin - en - a
ca ni n - caco - a ca ni shin - caco - a
ca ni na - sclan - a' ca ni shina - sclan - a
ca ni sht - en - a
ca ni shta - caco - a
ca ni shta - sclan - a'
141
4.2.1.5. lmperativo - prohibitivo.
2a. a. - 3a. p. ya aj ca en
ya aj ca acaco
ya aj ca asclan
Nota: Tajulhsham navôque cuatro yijoc'oya, jaspa chi yitô'ya pa lhei pa conjugación:
142
4.2.1.5. lmperativo - prohibitivo.
no me ames
(no dudes de mi:) ten fe en mi, creeme
no me respetes
no lo ames
(no dudes de él): cree en él
no cuides de él, no lo respetes
Nota: Los siguientes cuatro prefijos son suficientes para saber a cuál conjugación
pertenece un verbo:
(yo lo amo)
(yo dudo de él)
(yo lo respeto, cuido de él)
(tu lo amas)
(tu dudas de él)
(tu lo respetas, cuidas de él)
(él lo ama)
(él lo respeta)
(él lo respeta, cuida de él)
(nosotros lo amamos)
(nosotros dudamos de él)
(nosotros lo respetamos, cuidamos)
Si conocemos estos 4 prefijos pronominales, fácilmente podemos formar todos
los demás prefijos de la conjugación.
143
4.2.2. La segunda conjugación.
4.2.2.1. Java vatfanishesh java voqu'e' ja 2a. conjugación, t'ajui tatsha; napu java ni
natjui. Ja 1a. pers. act. - 3a. pers. pas. chi nôcliteshch'e ja yijoc'oya "c', c'a-"; vooi ja
2a. pers. act. - 3a. pers. pas. yich'e' ja yijoc'oya "t'-, t'a-". Lhacom'a jav'elh yijoc'oya,
lhjunashjulh java yifaijanesh ja 1a. conjugación.
144
4.2.2. La segunda conjugación.
La mayoría de los verbos de la 2a. conjugación son transitivos; pero hay algunos
que son intransitivos. La 1a. pers. act. - 3a. pers. pas. lleva el prefijo"c'-, c'a", y la 2a.
pers. act. - 3a. pers. pas. lleva el prefijo pronominal "t'-, t'a-". Todos los demás pre-
fijos pronominales son los mismos que hemos conocido en la 1a. conjugación.
145
4.2.2.2. 2a. conjugación - indicativo positivo.
2. Pers. act.
lhts’ –efen
lhts’I - yôitan
146
3ª. Persona pas. 1ª. Pers. pas. plural
qu’ - efen
c’a - yôitan
c’a - stan’in
t’ - efen
t’a - yôitan
t’a -stan’in
sht’ - efen
sht’a - yôitan
shta - stan’in
147
4.2.3. La 3a. conjugación.
Indicativo positivo
1a. Pers. jay - asinôi
2a. Pers. lht - asinôi
3a. Pers. t - asinôi
1a. Pers. plur. sht - asinôi
148
4.2.3. La 3a. conjugacion.
4.2.3.1. Conviene aprender bien los siguientes cuatro puntos; si los tenemos en
cuenta, es facil comprender la 3a. conjugación:
a) Todos los verbos que siguen la 3a. conjugación, son intransitivos.
b La raíz de todos estos verbos es compuesta (son verbos derivados), porque la "t(y)"
es prefijo formativo de la raiz del verbo.
c) Esta "t" se cambia a menudo por "i" o "y"; pero tienen el mismo sentido (la misma
unidad significativa).
d) Sin embargo, trataremos la "t-i-y" como si fuera parte de1 prefijo pronominal, para
que sea mas fácil aprender la conjugación.
b) jai-cum'in (yo trabajo) , cuya última raíz comienza con una consonante;
149
Indicativo negativo - 3a. conjugación
1a. Pers. ni y - asinôi
2a. Pers. ni (a-) asinôi
3a. Pers. ni nt - asinôi
1a. Pers. plur. ni sht - asinôi
Subjuntivo positivo
1a. Pers. jay - asinôi
2a. Pers. (a -) asinôi
3a. Pers. nit - asinôi
1a. Pers. plur. sht - asinôi
Subjuntivo negativo
1a. Pers. ca ni y - asinô'y-a
2a. Pers. ca ni (a-) asinô'y-a
3a. Pers. ca ni nt - asinô y-a
1a. Pers. plur. ca ni sht - asinô y-a
4.2.3.3. Lhapa shtat'esh na ti ni natjui lhacom'a java vatfanishesh java voqu'e' ja 3a.
conjugación.
Jô'lhaa, ca aclojtaja'e papi tô'lha pa lhfanishesh, pa chi yan'e' ja voqu'e' ja t'ajuiya
papi yicha pa lhanfanash: "-ch'e", "sha'ne".
tishjanch'e; t'aschaaisha'ne
4.2.4.1. a) Java vatfanishesh java voqu'e' ja 4a. conjugación, nifac pava nicha'va'yei
papu, ca'tajesha pava yiclô'yesh; lhe'naa ca casqueiyeesh: "Verbos de pasión".
150
ni yi - cum’in ni ‘yi - schaai
na a - cum’in na a - schaai
ni nat - cum’in ni nt’a - schai
ni shta - cum’in ni sht’a - schaai
4.2.3.3. Ya hemos dicho arriba que todos los, verbos que siguen la 3a. conjugación,
son intransitivos.
Pero cuando el sujeto (activo) del verbo es plural, se emplean los sufijos de plural
que pertenecen al sujeto pasivo: "-ch'e", "-sha'ne".
ellos cantan; ellos se rien
4.2.4.1. a) Los verbos que siguen la 4a. conjugación expresan lo que uno siente o
sufre; por eso, los llamamos "verbos de pasión".
151
b) Nava yijoc'oya na 4a. conjugación, lhapa shta'van'e ja 1a. conjugación; taj ti ni
lhjunashajulh pa yich'e'. Ti 1a. conjugación, yitsôt'ajesh lhacom'a ja 3a. persona
activa; chi' ja 1a., 2a., 3a., 1a. Plur. ti pasivasesh. Jô'lhaa na 4a. conjugación,
activasesh japi pasivasesh ti 1a. conjugación:
1a. conjugación
3a. act. - 1a. pas.: ts - apun (el me desprecia)
3a. act. - 2a. pas.: n - apun (el te desprecia)
3a. act. - 3a. pas.: y - apun (el lo desprecia)
3a. act. - 1a. pas. Pl.: shin - apun (el nos desprecia
nuhôj - nulhôselh
tsetsej - shi'netsessha'ne
d) Lhacom'a java vatfanishesh java voqu'e' ja 4a. conjugación, ti acloj'e, yisôt'ajesh
java voqu'e' java t'ajuiya papi yicha pa lhanfanash:
yape'sha'ne; yô'tesch'e
152
b) Los prefijos pronominales de la 4a. conjugación ya las hemos visto en la 1a. conju-
gación; pero no tienen el mismo sentido. En la 1a. conjugación son todos de la 3a.
persona activa, y de la 1a., 2a., 3a., 1a. plur. pasivas. Pero en la 4a. conjugación son
personas activas las que en la 1a. conjugación eran pasivas:
4a. conjugación
c) Algunos de estos verbos muestran - igual que los nombres - el plural por sufijos de
plural propios a los nombres:
tú estás cansado - vosotros estáis cansados
yo estoy tomado - nosotros estamos tomados
d) Todos los verbos de la 4a. conjugación tienen como sufijos de plural los sufijos que
pertenecen a los sujetos pasivos:
ellos estan hartos; ellos estan gordos.
4.2.4.2. Ponemos juntos otra vez en un grabado los siguientes tres verbos:
ts-ulhôj (estoy cansado): ralz vocalica;
tsi-tan (me clavo el pie): raiz consonantica;
tsi-cch'a' (tengo tos espasmódica): dos consonantes.
153
4a. conjugación - indicativo positivo
1a. Pers. ts - ulhôj
2a. Pers. n - ulhôj
3a. Pers. y - ulhôj
1a. Pers. plur. shi'n - ulhôs
Indicativo negativo
1a. Pers. ni nts - ulhôj
2a. Pers. ni n - ulhôj
3a. Pers. ni n - ulhôj
1a. Pers. plur. shi'n - ulhôs
Subjuntivo positivo
1a. Pers. (ca) nits - ulhôj
2a. Pers. n - ulhôj
3a. Pers. y - ulhôj
1a. Pers. plur. shi'n - ulhôs
Subjuntivo negativo
1a. Pers. ca ni nts - ulhôj-a
2a. Pers. ca ni n - ulhôj-a
3a. Pers. ca ni n - ulhôj-a
1a. Pers. plur. ca ni shi'n - ulhôs-a
Nota: Caaj jav'elh vatfanishesh java vo’tajch'e na 4a. conjugación, taj ti yuijatesh'acfi
na voqu'e' "-shin" nôque'elhcha "shtan-":
tsi - tôi’in
na - tôi’in
yi - tôi’in
shtan - tôi’in
154
tsi - tan tsi -cch'a'
na - tan na -cch'a'
yi - tan yi -cch'a'
shin - tansha'ne shi'na -cch'a'sha'ne
Nota: Hay verbos que siguen la 4a. conjugación, pero cambian el prefijo pronominal
"shin" por "shtan-":
yo estoy despierto
tú estás despierto, conciente
él está despierto
nosotros estamos despiertos
155
4.3. JAVA VENA LHJUNASH VATFANISHESH.
Caaj java vatfanishesh java voqu'e taj java apis conjugaciones, taj ti vena
lhjunash java napu yijoc'oya.
4.3.1. Java vatfanishesh java voqu'e' ja 1a. conjugación, taj ti vena lhjunash.
Caaj java vatfanishesh, lhechin lhshaic'uc tô'lheshsham java ni nt'ôôi letras: "n",
"t", "v", "f"; ca'tajesha ja "n + pa'elh ni nt'ôôi".
156
4.3. VERBOS IRREGULARES.
Hay verbos que siguen mas o menos una de las cuatro conjugaciones, pero tienen
algunos prefijos pronominales diferentes.
Hay verbos cuyas raices comienzan con las consonantes "n", "t", "v" o "f"; o con
"n + consonante".
157
ja-tiyi-e . . . . . yo trenzo, ato
ja-tatpôtsin . . yo corro hacia acá
Vea 4.5.1.2.: ja t'ajuisham "tat-".
ja - nfon ni - nfom
lha - nfom na a - nfom
nfom (nifom) ni na - nfom
shta - nfom ni shta - nfom
158
ja-tanclalh . . yo me peino
(3a. pers. tanaclalh)
Vea 4.5.1.2.: verbos derivados con el prefijo formativo "tat-".
yo encuentro yo no encuentro
tú encuentras tú no encuentras
él encuentra él no encuentra
nosotros encontramos nosotros no encontramos
159
Lhetlha lhjunash navôque vatfanishesh:
ja-ntilhôôj . . yo traigo acá (en brazos o al hombro)
160
Así es la conjugación de los siguientes verbos:
ja-ncoich'aclajshi . . yo remuevo (la comida en la olla)
ja-njooilha . . yo soy el último (en la fila)
Presentamos los dos verbos juntos, porque son semejantes; así es facil compararlos.
jôc ni yich
lhôc ni mô
yich ni nôc
shnôc ni shnôc
ca jôc ca ni yicha'
ca mô ca ni m'a'
ca nôc ca ni nôca'
ca shnôc ca ni shnôca
Nota: El verbo “jaôv” nunca se puede emplear sólo; necesariamente debe llevar un
sufijo. Por eso, lo pondremos a continuación con el sufijo " -esh" .
161
Indicativo positivo negativo
Ni napu'a java voqu'e' java chi yan'e'en nava' lhech vatfanishesh "jaô", "jôc". Lhet
tôlh'e'jop ti vena lhjunash java lh'acentos, vena lhjunash java vocales shita.
162
Indicativo positivo negativo
Son varios los sufijos que suelen ser puestos junto con los verbos irregulares
"jaôv" y "jôc". A consecuencia de estos sufijos cambian el acento y la vocalización de
los verbos.
Si quiero expresar que yo existo, uso la palabra "caaj" (yo soy, estoy presente,
existente). Esta palabra se usa como si fuera adjetivo cuando es atributo en la oración.
El verbo "jayeesh" (ya digo, yo quiero) sigue la 3a. conjugación, pero tiene
ciertas diferencias:
ca jayeesh ca ni yeeesh
ca at'esh ca ni eeesh
ca nteesh ca ni nteeesh
ca shtat'esh ca ni shteeesh
163
Ca jantaj'e na voqu'e' "taj", pa vena lhjunash na vatfanishesh "jayeesh":
164
Juntamente con el sufijo condicional correlativo "taj" el verbo '''jayeesh'' puede
tomar diferentes formas:
si yo quiero, quisiera
si tú quieres, quisieras
si él quiere, quisiera
si nosotros queremos, quisiéramos
yo sangro
tú sangras
él sangra
nosotros sangramos
Asi van los siguientes verbos:
yo me alegro de
tú te alegras de
él se alegra de
nosotros nos alegramos de
165
Lhetlha lhjunash navôque vatfanishesh shita:
tsi-tôfacl-esh . . yo conozco (a alguien, -o)
tsi-cashclôj-esh . . yo me atengo (a algo)
tsi-ch'acfayu . . yo me caso definitivamente
tsi...tôvaclu-esh . . yo me olvido (de algo)
tsi-chaipa . . yo espero
tsi-chavat'-esh . . yo temo, me preocupo (por algo) -a . . (por alguien)
166
Asi van tambien los siguientes verbos:
tsi-chavai-yesh . . yo siento, percibo (algo)
-ch'e . . (algo pasado)
tsi-chaiyu . . me hallo, me siento a gusto
tsi-faiyu . . estoy alegre, contento
tsi-qu'isham-esh . . yo obedezco (en algo)
-em .. (a alguien)
tsi-côôt-sha'ne . . yo caigo
Si uso un verbo transitivo, debo nombrar necesariamente los dos sujetos: el sujeto
activo y el sujeto pasivo.
167
Ca nat'vujuitaja papi yicha pa lhanfanash, pa chi suiyeshshi ca jetôn pa lhei,
ca'tajesha pa t'os'e t'ajuiyish.
"Atisque'eshelh pa tiqu'in lhpa Tsôôctsiva".
"Atisqueeshelh pa tiqu'in lhapa".
Sasjop ca yit'esh: "Jajut ja yivelh"; sasjop shita ca yit'esh: "Jatis java sajech";
teiya na vatfanishesh "jatis" yicha papu ti tats'ôte; jô'lhaa na vatfanishesh "jajut" yicha
pa ti vatcufaijat'esh.
168
Si el sujeto pasivo es de la 3a. persona, debo nombrarlo, o poner en su lugar un
pronombre personal.
"Dadle por fin un poquito a la Tsôôctsiva".
"Dadle por fin un poquito a ella".
No puedo decir: "Jajut ja yivelh"; tampoco puedo decir: "Jatis java sajech";
porque el verbo "jatis" (yo doy) tiene por sujeto pasivo a la persona que recibe,
mientras que el verbo "jajut" (yo doy) tiene por sujeto pasivo la cosa que se da.
Pero puedo decir:
"Yo he dado a mi pariente algunos pescados".
"mi pariente ": sujeto pasivo;
"java sajech": Objeto indirecto, relacionado por el sufijo "esh".
169
Isjop shita ti jayeesh:
"Jajutei ja yivelh java sajech".
Lhjunashjulh na janfac, catin'e ti vena lhjunash na lhjuijayash na vatfanishesh:
"java sajech": lhech pa yicha pa lhanfanash;
"ja yivelh": chi yijuijatesh ja voqu'e' "ei".
Jav'elh vatfanishesh t'ajuitaj tatsha, taj ti chi yamjata pava t'ajuisham, ca'tajesha
pava t'ôiyiya shita, pa jaspa ni natjui:
capitulos 4.5.3. - 4.5.4.
Java vatfanishesh java. chi nfac ti yich papu, ca'tajesha ti nam, ca'tajesha pa'na
vat'ôtaijayash, ni natjui.
Caaj jav'elh vatfanishesh java yich'e' ti taijop papu papi tasinôi; jô'lhaa lhav'elh
yich'e' ti t'ajuiya papi tasinôi: .
170
Puedo decir también:
"Yo he dado a mi pariente algunos pescados".
El sentido de la oración es el mismo, aunque la transición de los verbos es
diferente:
"unos pescados": sujeto pasivo;
"mi pariente" : objeto indirecto, relacionado por el sufijo "ei".
Hay verbos que de por sí son intransitivos, como los que estudiaremos en los
capitulos 4.4.2. a 4.4.5.
Otros verbos que son transitivos de por sí, son cambiados en verbos intransitivos
por prefijos y sufijos formativas:
capitulos 4.5.3. - 4.5.4.
Hay verbos que significan un movimiento que se aleja del que habla; y hay otros
verbos que indican un movimiento hacia el que habla:
171
"Jamei ja onaj" - "Ja onaj nam'yi".
172
"Yo llegué junto a mi hermano" - "Mi hermano llegó junto a mi".
"Yo devolví el caballo" - "Mi hermano (me) devolvió el caballo".
"El perro atacó al argentino" - "El perro me atacó".
"Yo llevé el libro" - "Mi hermano trajo el libro".
Asi también son intransitivos los verbos que expresan lo que sentimos:
4.4.4. Los verbos que significan un estado que "sufrimos" (verbos de pasión).
173
Cavôque vatfanishesh chi yovalhe'meijop ti shinclôiyitesh pa'na vatjunash;
lhetnaa ca casqueiyeesh "verbos de pasion" .
Ovalhei ja capítulo 4.2.4.1.; 4.3.4.; 4.5.4.
Java vatfanishesh ti peclôquei jô, lhech java t'ajui; napu' pava lhsujetosesh: papi
tô'lha pa lhfanishesh, chi' papi yicha pa lhanfanash. Shtavantôiyitesh na java
vatfanishesh ti ni natjui: ni n'nôôclheema pa t'ajuiya, ni nvôôtô'ya; tsiisha papi tô'lha
pa lhfanishesh ti chi tô'ya.
Jav'elh vatfanishesh, tsi'sha nô'clit papi yicha pa lhanfanash, taj ti ni
n'nôôclheema papi tô'lha. Java'lhech casqueiyesh "vatfanishesh pa tanjui".
174
Estos verbos comparamos con un estado que es como si nos hace sufrir; por eso,
los llamamos "verbos de pasion" .
Vea los cap. 4.2.4.1.; 4.3.4.; 4.5.4.
Los verbos completos son los verbos transitivos; tienen los dos sujetos: el sujeto
activo y el sujeto pasivo. Hemos estudiado en los capítulos anteriores los verbos
intransitivos: en ellos no se indica adónde va la acción, no se sabe; sólo el sujeto
activo es conocido.
Otros verbos indican solamente la persona a la cual va la acción; pero no se
indica de quién procede la acción; no se sabe. Estos verbos los llamamos "verbos
pasivos".
175
4.5. JAVA T'I'YAS JA VATFANISHESH JAN LHJUNASH TI
VANIJÔTVA'NE.
Nôque capítulo 4.5. shtasclanvatich'e java t'ajuisham, chi' java t'ôiyiya; taj ti
shtavantôiyitesh jayu shita pa yich'e.
Napu'esh java chi ytô'yeshc'oya nan'e t'ajuisham "n": a) ve'lheesh ti nô'clit ti chi
yamei papu ti tasinôi; b) ca'tajesha ti nô'clit shita pa vatfanishesh pa t'ajui ti vapeclei
papin tô'lha pa lhfanishesh.
j-u’ - ja-un’
j-am - ja-nam
ja-chaaj - ja-nchaaj
176
4.5. LA ESTRUCTURA DE LOS VERBOS COMPUESTOS.
En este capítulo 4.5. ordenamos los diferentes prefijos y sufijos formativos; pero
a la vez estudiaremos el significado de cada uno.
177
ja-chen - ja-nchen
ja-saas - ja-nsaas
ja-jut - ja-njut
j-achaj - ja-nachaj
b) Navôque vatfanishesh vapeclei papin tô'lha ti lhfanishesh:
j-eton - ja-neton
c'ôôlhjan - ja-nôôlhjan
178
yo mando (allá) - yo mando (acá)
yo corro, arreo (hacia allá) - ---(hacia acá)
yo doy (a otro) - ---(a mi)
yo devuelvo (hacia allá) - ---(hacia acá)
b) Los siguientes verbos son reflexivos (la acción de los verbos vuelve al propio
sujeto activo):
yo llamo (a alguien) por su nombre - yo digo mi nombre
yo finjo - (verbo reflexivo del mismo sentido: "yo me finjo")
c) Les siguientes verbos son pasivos:
yo ato - yo soy atado
yo marco - yo me marco, pinto;
o: soy marcado, pintado
yo cambio de lugar - soy cambiado de lugar
179
ts'ôich'e - ja-ta'nôichat
ja-nfac - ja-tatfac
ja-n'vaichaclaj - jatatvaich'aclaj
tsi-tôsjilha - ja-tatôsjilha
j-apun - ja-tanapun
j-aichavalh - ja-tanaichavalh
ja-cleesh - javancacleesh
ja-clôqui - ja-vancaclôqui
ja-juctsen - javancajuctsen
ja-clôn - ja-vancaclôn
c'a-tsjuulh - ja-vanc'atsjulh
ja-tif - ja-vancalhif.
180
yo siento (algo pasado) - yo siento (que yo mismo he dejado de hacer algo)
yo digo - yo me confieso, me delato
yo doy vuelta (tr) - yo me doy la vuelta
yo desgrano - yo abro grande mis ojos
yo desprecio (tr) - yo me siento incapaz
yo pienso - yo pienso en mí mismo
181
4.5.1.5. Ja t'ajuisham "vat-".
Napu' java chi ytô'yeshc'oya na t’ajuisham "vat-": a) ve'lhach'e ti yachaja pa
vatfanishesh papin tô'lha ti lhfanishesh; b) ve'lhach'e shita ti tanjui ja vatfanishesh ja
yiesh na t’ajuisham "vat-".
ja-nam - ja-namjat
182
4.5.1.5. El prefijo formativo "vat-".
El prefijo formativo puede tener dos significados: a) a veces convierte un verbo
transitivo en un verbo reflexivo; b) a veces se forma un verbo pasivo con el prefijo
formativo "vat-".
Los verbos a los cuales se agregan los siguientes sufijos formativos, los
llamamos "verbos factitivos" :
yo llego aqui - yo hago llegar aqui.
183
4.5.2.1. Java t'ôiyiya "-it, -nit, -nat,-inat".
a) "it, -nit":
ve'lha - ja-ve'lhanit
pa lhcônta - ja-cônitshi
c'ôôjlha - ja-c'ôôjlhanit
ja-nôôc - ja-nô'clit
tsi-clôôi - ja-clôiyit
vacalhesh - ja-vaclitesh
b) "nat, -inat" .
am - ja'-aminat
cus - ja-cusinat
c'uus - ja-c'u'sinat
acloj - ja-clonat
sas - ja -sasinat
j-am - ja-namjat
ja-jutsa - ja-jutsjat
c'aash - c'ashjat
y-im - j-imjat
ja-vôôm - ja-vômjat
ja-vatsjan - ja-vatsjanchat
ja-nôôlhjan - ja-nôôlhjanchat
ja-faijan - ja-faijanchit
jai-'vuju'ya - ja-'vujuichit
184
4.5.2.1. Los sufijos formativos "-it, -nit, -nat, -inat".
a) "-it, -nit":
uno - yo procuro que haya uno
el (su) odio - yo odio
fácil - yo facilito
yo soy visible - yo muestro
yo sufro - yo hago sufrir
(algo) está listo - yo termino
b) "-nat, -inat":
na - yo aniquilo
caliente - yo caliento
agradable - yo hago feliz, doy alegria
mucho - yo hago numeroso, multiplico
sucio, desordenado - yo ensucio, perturbo
4.5.2.3. Los sufijos formativos "-jayan, iyan, -jan, -yan, -an, -in.
185
c'a-yôô - ja-yôjjayan
ya'-cuts'aaj - ja-cuts'ajiyan
ts'i-yipcun - ja-yipcuyyan
lhech - ja-vatlhechiyan
lha-shaa - ja-shaiyan
ve'lha - ja-ve'lhan
sash - ja-sashin
factsej - jafactsin
aôtej - c'aôten
Nôque t'ôiyiya "-jayin +esh" chi yan'e' java vatfanishesh java t'ajui tatsha:
ja-clôvalh - jaclôvalhchiyinesh
186
yo bebo - yo hago beber, abrevo
yo soy un mentiroso - yo hago (pasar por) mentiroso (a alguien)
yo tengo hambre - yo hago ayunar, pasar hambre
mismo - ufanarse, jactarse
su pago - yo pago
uno - yo hago (algo) sólo, estoy sólo con
muca, flema - toser
de curso veloz - yo hago correr veloz (liquido)
dolorido, enfermo - yó ofendo, causo dolor (interno )
Este nuevo verbo derivado es transitivo también; pero el que era sujeto activo del
verbo simple, es ahora el sujeto pasivo del nuevo verbo:
Y el que era sujeto pasivo del verbo simple, es ahora objeto secundario,
relacionado por el sufijo " -esh " :
187
"Ja yich'inish: objeto secundario, chi yijuijatesh na voqu'e' "-esh".
ja-juctsen - jajuctsenjayinesh
ja-clôiyit - jaclôiyitchiyinesh
ja-calh - jacalhchiyinesh
ja-nut - ja-nutsjayinesh
4.5.3. Java vatfanishesh java yiesh pava t'ajuisham chi' pava t'ôiyiya.
lh-ts'ôôt - jayits'ôte
ja-clôôs - ja-iclôtsjan
ja-fuyu - jaifuyujan
ja-pôfiyu - ja-ipôfiyujan
ja-caco - ja-icacojan
ja-calh - jaicalhjan
j-ishi - ja-yishjan
j-ivalh - ja-yivalhjan
188
"Ja yich'inish": objeto secundario, relacionado por el sufijo "esh".
yo envidio - yo hago envidiar (a alguien de algo)
yo hago sufrir, torturo - yo hago torturar (alguien a alguien)
yo embrujo - yo hago embrujar (alguien a alguien)
yo estoy enojado - yo hago enojar ()
El prefijo formativo "t(y)-" junto con el sufijo formativo "-i" se aplica a muchos
nombres, que así se transforman en verbos. Estos verbos significan que el sujeto tiene
lo que significa el nombre:
189
lha aacjiyuc lhee - lha aacjiyuc, teei
pa vatcônta - ja-icôntai
pa vat-'vuun - ja-i'vunaai
pa vata-ja'ya - ja-yija'yai
pa vat-pi'ô - ja-ipi'ôi
lhpa yucve - ja-i'yucvei
lhpa jpôyich - ja-yijpôyichei
Caaj pava matas pava chi tchaiyesha java vataclôi, ca'tajesha pava matas, taj ti ni
chi natchaiyesh papu; lhe'naa ca shtan'e' ja 3a. persona:
pa va tôvo - tôvôi
pa lh-aa - taai
pa vat-'asjan - t'asjani'
lhpa vatshaic'u - tshaic'ui
pa vatsôc'ôclit - tsôc'octi
Ja t'ajuisham "tan(yin)-" chi' ja t'ôiyiya "-jai, -chai, -cai" chi yamjata pava
vatfanishesh pava t'ajui tatsha; jô'lhaa pa nich'a vatfanishesh, tanjui.
j-ivalh - ja-inivalhchai
j-ôclôj - ja-yinôclôjcai
ja-ich'an - ja-yinch'anjai
tsi-tôfaclesh - ja-yintôfacli
190
la espina del árbol - el árbol tiene espinas
el odio - yo tengo odio
carne (para comer) - yo como carne
el esposo - yo tengo esposo
la deuda - yo estoy en deudas
el pan - yo hago pan
la casa - yo tengo casa
Hay cosas que se dice de animales o cosas, pero no se puede decir de personas;
par eso los ponemos en la 3a. persona:
4.5.3.3. El prefijo formativo "tan(yin)-" con el sufijo formativo "-jai, chai, -cai".
El prefijo formativo "tan(yin)-" junto can el sufijo formativo "-jai, chai, -cai" se
agrega a verbos transitivos, y los nuevos verbos asi derivados tienen sentido de
pasiva.
Vea el capítulo 4.4.5.
191
4.5.4. Java vatfanishesh java voqu'e' ja 4a. conjugación ti yiesh java t'ôiyiya.
ja-clôn - tsi-clônjatsu
tsi-vancaclônjatsu
ja-icut - tsi -cutsjatsu
ja-vôôm - tsi-vôômjayu
c'a-yôô - ts'-iyôjjayu
(cf. c'ayôô jayu)
tsi-tô'yish - tsi-vitôijatsu
pa vata-ch'acfa - tsi-ch'acfayu
Ja t'ôiyiya "-javalh, -jevalh, -valh" chi yan'e' java vateiyis, jaspa vatfanishesh
ti'ma, java'lhech voqu'e' ja 4a. conjugación.
Java nich'ac vatfanishesh yinôôclhanitsha pa lhsujeto ti pitej, ca'tajesha ti uj pa ti
yitsôoajesh:
pa vatfoo - tsi-fovalh
pa lhnaash - tsi -nshavaalh
pa lha-vts'ee - tsi-vts'eevalh
pa lh-clutsesh - tsi-clutsshevalh
192
4.5.4. Verbos derivados con sufijos formativos que siguen la 4a. conjugación.
El sufijo formativo "-jatsu, -chatsu, -jayu, -yu" significa que alguien quiere, o
desea hacer algo, o tiene necesidad ineludible de hacerlo:
193
4.5.4.3. Ja t'ôiyiya "jaclôi".
Ja t'ôiyiya "-lha" chi yamjata pava vateiyis; java nich'ac vatfanishesh voqu'e' ja
4a. conjugación. Yinôôclhanitsha papu ti nclanshi pa'na'in pa ti lhc'ô'vat taj:
pa lha-p'oot - tsi-p'otilha
pa va lh-tôsjei - tsi-tôsjilha
na yitôsej - tsi-tatôsjilha
pa lh-ts'oos - tsi-ts'otsilha
nava yi-tjui - tsi-tjuilha
194
4.5.4.3. El sufijo formativo "jaclôi".
El sufijo formativo "-jaclôi" viene del verbo "tsiclôôi" (yo sufro, padezco,
aguanto). Este sufijo formativo se junta con verbos, o con adjetivos.
Los nuevos verbos indican que el sujeto acostumbra y/o aguanta lo que menciona
el verbo.
El sufijo formativo "-lha" se agrega a nombres; el nuevo verbo que sigue la 4a.
conjugación, significa que alguien saca alguna cosa de su lugar, o de su ambiente
natural:
195