Latín. Ejercicios
Latín. Ejercicios
Ejercicios graduados
MARÍA DE LOURDES SANTIAGO MARTÍNEZ
FFL
UNAM
LVDVS. LATÍN I Y II.
EJERCICIOS GRADUADOS
Serie: Textos Didácticos
MARÍA DE LOURDES SANTIAGO MARTÍNEZ
ISBN 978-607-02-3126-1
CONTENIDO AUDIOVISUAL
CLICK EN EL RECUADRO
[Link]
Contenido interactivo
Prólogo
■ BIBLIOGRAFÍA
■ ÍNDICE
PRÓLOGO ■
E l presente material, LVDVS. Latín I y II. Ejercicios graduados, producto del proyecto papime en402704: Elaboración de
material didáctico para la enseñanza del latín en la Facultad de Filosofía y Letras de la unam, está dirigido a los estudian-
tes del primer año de latín de la Licenciatura en Letras Clásicas y es independiente de cualquier método de enseñanza que
aborden los profesores, pues no ofrece teoría gramatical latina, sino ejercicios prácticos.
No hay duda de que existe una amplia bibliografía para la enseñanza del latín; sin embargo, en general son materiales
creados en el extranjero, para estudiantes ajenos a nuestras propias circunstancias sociales. Gracias al apoyo de la Dirección
General de Asuntos del Personal Académico de la unam, a través del Programa de Apoyo a Proyectos para la Innovación y
Mejoramiento de la Enseñanza (papime), ya han empezado a publicarse en nuestra universidad materiales creados por profe-
sores mexicanos que atienden las necesidades de nuestros propios estudiantes.
Este libro, LVDVS. Latín I y II. Ejercicios graduados, sigue esta tendencia y responde a los contenidos programáticos
establecidos en los planes de estudios de la Facultad de Filosofía y Letras para el primer año de latín, por lo que puede ser
utilizado en cualquiera de las modalidades en las que esta lengua se imparte en la propia Facultad, por ejemplo, Latín I y II
en la licenciatura en Letras Clásicas, Latín 1 y 2 en la licenciatura en Lengua y Literaturas Hispánicas, y Latín I y II en los
Cursos Básicos de Traducción.
La obra está estructurada de la siguiente manera:
Primera parte: Ejercicios de flexión y formación de oraciones. Contiene, en primer lugar, ejercicios concebidos para
que el estudiante ponga en práctica sus conocimientos de morfología nominal y verbal, sin necesidad de recurrir a la me
morización o la repetición completa de los paradigmas. Luego están los ejercicios de formación de oraciones, que buscan
reforzar las estructuras sintácticas básicas para un estudiante de primer año.
Segunda parte: Iniciación a la traducción. Textos sencillos. Esta parte se compone de series de oraciones, en su mayoría
de autores clásicos. Estas oraciones responden también a los contenidos programáticos del curso e inician al estudiante en la
traducción, al permitirle poner en práctica los conocimientos de morfología nominal y verbal.
Tercera parte: Traducción. Selección de autores y textos. La selección responde a la necesidad de ejercitar la traducción
desde el primer año: se trata de textos sencillos de autores clásicos. Estos textos se presentan no según su grado de comple-
jidad, sino en el orden cronológico de sus autores, de manera que cada profesor, de acuerdo con sus propias necesidades o
preferencias, decida en qué orden y según qué método se trabajen en clase. Los textos no han sido modificados; se presentan
al estudiante en su forma original, porque ésta es la forma en la que él encontrará siempre las obras. El profesor, al preparar el
texto, advertirá qué elementos de sintaxis ofrecer como ayuda a su grupo, pues no todos los grupos son iguales y las estructu-
ras sintácticas que para algunos son complicadas, para otros quedan claras desde la primera explicación.
Cuarta parte: Cuadros informativos. Se incluyen aquí algunos esquemas que resumen la declinación y la conjugación
latinas, y cuadros con el régimen de las preposiciones y las conjunciones, en un intento por facilitar al estudiante su acerca-
miento a los textos.
Esta edición incluye, además, una selección de ejercicios recortables, que complementan algunos temas esenciales de 1a
morfología nominal y verbal; estos ejercicios se incluyen para que tanto los alumnos como el profesor adviertan si esos temas
ya han sido adecuadamente asimilados, o si es necesario reforzarlos.
5
ludus
PRIMERA PARTE ■
Ejercicios de flexión
y formación de oraciones
■ RELACIÓN CASO-FUNCIÓN
I ● Con el fin de que te familiarices con esta relación, analiza las funciones sintácticas de los elementos que confor-
man las siguientes oraciones y luego anota a qué caso latino corresponde cada una de ellas:
Ejemplo:
Los soldados del general colocan el campamento en la colina
• Los helvecios sostienen combates con los germanos casi todos los días.
9
10 ■ L V D V S • L AT Í N I Y I I • E J E R C I C I O S G R A D U A D O S
II ● En el siguiente texto, identifica la función sintáctica de los elementos señalados y di qué caso latino co-
rresponde a tal función:
Según la leyenda, Rómulo y Remo fueron hijos del dios Marte y de la vestal Rhea Silvia, hija del rey Numitor,
descendiente, a su vez, de Eneas, hijo de Venus, quien, luego de la caída de Troya, llegó al Lacio. El hijo de
Eneas, Ascanio, había fundado la ciudad de Alba y la dinastía de los reyes albanos. El último de esta dinastía,
Numitor, había sido destronado por su hermano Amulio, quien también obligó a la hija de Numitor, Rhea Silvia,
a convertirse en sacerdotisa de Vesta, a fin de que Numitor nunca tuviera un heredero varón. Sin embargo, al
darse cuenta de que Rhea Silvia había procreado unos gemelos, hizo que los recién nacidos fueran lanzados al
Tíber; no obstante, el cesto en el que habían sido depositados los niños se detuvo al pie del Palatino y los niños
fueron descubiertos y ayudados por una loba, que los alimentó con su leche. Por eso, los romanos se llamaban
a sí mismos descendientes de Venus, hijos de Marte o hijos de la loba.
1. hijos
3. al Lacio
4. un heredero varón
5. el cesto
8. los
9. con su leche
a l i s o l h u n t m o r l u d
n u c q u e s n a s r i a m d n
r e t i s r a q u a l n a a r o
o v e t a e o m t e n s a r e t
a i n r h e p m a a p o e t a s
t t e n o s n c m a e r t u t e
c a q u i l i s d r u l n o m a
d r t o a m u g a l a o i r a s
q u e p b o s u n l a n i m a i
D E
n e s e a v t i m e n t e e i l
a m i c i t i a e t r o p m o v
u e l u f d t a g h o d n o t a
r e s n m c i a s o q e t r e r
S O P A
o r t i s e a s n b u e t i s u
s e r i e t g n m o R o m a m m
l s p s p a l u f g a i l m e q
1
Si una sola forma latina puede corresponder a varios casos, elige sólo uno y conserva el caso seleccionado en tu traducción.
12 ■ L V D V S • L AT Í N I Y I I • E J E R C I C I O S G R A D U A D O S
1. cometarum
2. aurigam
3. deabus
4. advenae
5. nauta
6. filiae Dat.
7. agricolas
8. servabus
9. incolis
10. citharistas
Gallia est omnis divisa in partes tres, (quarum) (unam) incolunt Belgae, aliam Aquitani, tertiam, qui ipsorum
[lingua] [Celtae], nostra Galli appellantur. Hi omnes lingua, institutis, legibus inter se differunt. Gallos ab
Aquitanis Garumna flumen, a Belgis Matrona et Sequana dividit.
■ ACTIVIDADES
Analiza morfológicamente y traduce los siguientes sustantivos de la segunda declinación; posteriormente loca-
lízalos en la sopa de letras:
o l u v i r o r u m l c a e s i
m g c e h d t e m o f c s g r o
d o m i n e i n d p o p u l i s
e d a n a t u p i o s i n u d a
u n g g u b m i a m n t m p e r
s l i s r e r e c a l a m e s t
e a s m t u t r u r a l i c e i
s i t o h c m a m u n o s a i d
n q r p f e s m a s o c e m h i
D E
v i o t a d o c t o e a g n u s
x p s l o g r a t n m s a t l c
o u p c i a l r m e o t e c i i
r p u e r u m p o e n r n a f p
S O P A
t u r s i d r u s r m i h e r u
a m r a p i e d u q u s c a r l
t e m p l o r u m h u n c e d o
14 ■ L V D V S • L AT Í N I Y I I • E J E R C I C I O S G R A D U A D O S
■ CONCORDANCIA SUSTANTIVO-ADJETIVO
I • Analiza morfológicamente los siguientes sustantivos; elige un adjetivo de la lista que se te proporciona y
concuérdalo con el sustantivo. Recuerda que sustantivo y adjetivo deben concordar en género, número y caso;
luego, cambia de número la combinación resultante y da su traducción:
2. magistros
3. ventus
4. pelagus
5. agrum
6. servabus
7. cometam
8. vitis
9. amicitia
10. virus
11. verba
12. filiae
13. populorum
14. factum
15. causis
■ ADJETIVOS
altus, -a, -um: alto impiger, -gra, -grum: diligente, activo parvus, -a, -um: pequeño
bonus, -a, -um: bueno inimicus, -a, -um: enemigo piger, -gra, -grum: perezoso
caeruleus, -a, -um: azul iustus, -a, -um: justo pulcher, -chra, -chrum: hermoso
famelicus, -a, -um: hambriento magnus, -a, -um: grande sacer, -cra, -crum: sagrado
ferus, -a, -um: fiero, feroz niger, -gra, -grum: negro umbrosus, -a, -um: sombreado
fulgidus, -a, -um: brillante nimius, -a, -um: excesivo validus, -a, -um: vigoroso, fuerte
P R I M E R A P A R T E • EJERCICIO S DE F LE X I Ó N Y F ORMACI Ó N DE ORACIONE S ■ 15
Sustantivo Análisis
2. aquilis
3. nautā
4. deabus
5. dominae
6. praemia
7. oculum
8. advenae
9. aras
10. aper
11. equos
12. aurigam
13. luporum
14. stella
15. pōpule
16. dominis
17. deus
18. pueros
19. incolas
20. specula
16 ■ L V D V S • L AT Í N I Y I I • E J E R C I C I O S G R A D U A D O S
Adjetivo Enunciado
2. nigros
3. inimici
4. magne
5. bonum
6. fulgida
7. pigris
8. famelicorum
9. umbrosa
10. miras
11. altarum
12. nimia
13. impigros
14. feris
15. sacer
16. albos
17. parva
18. valido
19. caeruleum
20. pulchrae
P R I M E R A P A R T E • EJERCICIO S DE F LE X I Ó N Y F ORMACI Ó N DE ORACIONE S ■ 17
PASO 3: Relaciona la columna de adjetivos con la de sustantivos de acuerdo con las reglas de concordancia:
( 11 ) pinorum 1. iustis
( ) aquilis 2. nigros
( ) nauta 3. inimici
( ) deabus 4. magne
( ) dominae 5. bonum
( ) praemia 6. fulgida
( ) oculum 7. pigris
( ) advenae 8. famelicorum
( ) aras 9. umbrosa
I ● Analiza morfológicamente y traduce los siguientes sustantivos de cuarta y quinta declinaciones; cámbialos
de número, y localiza la forma resultante en la sopa de letras:2
e d a u p o q p m r h s d q f h s
L E T R A S
x a d q a l t l s t m a i u g l p
e i f l d p i h a p p v e p l i e
r h l n h l p e f f i g i e b u s
c m u y i h o q o a l l p m o o d
i n e r l n i a p c l o l p a l g
t s v d m d f s e i i e t e s f l
i o s f s q s d t e u q a d p d x
b q a g x s m g f i d p y a a s a
D E
u p g a c u a h d a v l n e s q s
s e n s u f e p a d b a m o s m b
q m l n v x u m u u m n e y u t u
r a r p h r l n m e t i b u s e t
S O P A
o o v d m s n x y m l t o m y s u
c u o f q a d r o a o i p e r d e
v r e b i u s b h p x e s i c r d
u c i m e y v a m e r m a n u u m
2
En los ejercicios en los que se te solicita cambio de número, aunque una sola forma podría corresponder a
varios análisis, sólo uno podrá dar el resultado que se espera en la sopa de letras.
P R I M E R A P A R T E • EJERCICIO S DE F LE X I Ó N Y F ORMACI Ó N DE ORACIONE S ■ 19
Analiza morfológicamente los siguientes sustantivos, concuerda con ellos un adjetivo de la lista que se te pro-
porciona, y traduce el resultado:
■ ADJETIVOS
Sustantivo Análisis
2. populorum
3. fructus
4. agnis
5. spebus
6. memoriam
7. anuum
8. magister
9. vultum
10. agri
11. species
12. virus
13. equo
14. viros
15. amicitia
16. femina
17. oculos
18. curruum
19. dominabus
20. re
P R I M E R A P A R T E • EJERCICIO S DE F LE X I Ó N Y F ORMACI Ó N DE ORACIONE S ■ 21
Adjetivo Enunciado
2. parvo
3. Gallorum
4. nigros
5. horrendae
6. lati
7. magnis
8. honestos
9. fida
10. pulchrum
11. clarorum
12. pulchra
13. pessimus
14. amarum
15. iustarum
16. foedis
17. gratam
18. iocosa
19. amari
20. Latinum
22 ■ L V D V S • L AT Í N I Y I I • E J E R C I C I O S G R A D U A D O S
PASO 3: Relaciona la columna de adjetivos con la de sustantivos de acuerdo con las reglas de concordancia:
( 14 ) vinum l. nigris
( ) pŏpulorum 2. parvo
( ) fructus 3. Gallorum
( ) agnis 4. nigros
( ) spebus 5. horrendae
( ) memoriam 6. lati
( ) anuum 7. magnis
( ) magister 8. honestos
( ) vultum 9. fida
2. pŏpulorum
3. fructus
4. agnis
5. spebus
6. memoriam
7. anuum
8. magister
9. vultum
10. agri
11. species
12. virus
13. equo
14. viros
15. amicitia
16. femina
17. oculos
18. curruum
19. dominabus
20. re
IV ● Ejercicio de concordancia sustantivo-adjetivo:
Analiza morfológicamente las siguientes parejas de sustantivos y adjetivos, cámbialas de número, y da su traducción:
24 ■ L V D V S
2. pinorum altarum
3. genibus tortis
4. poetam clarum
• L AT Í N I Y I I • E J E R C I C I O S G R A D U A D O S
5. dea bona
6. fructui maturo
7. exercitum inimicum
8. cornu longo
9. senatus iusti
■ TERCERA DECLINACIÓN
e c o t a p a c e g e n a c p i p
L E T R A S
d a l a e i v n x r a m o r e p u
a r x q t e h c p b n e l u s c l
i m e l p t r e e a o h e o q r c
n i g p o a l y d i l d y r l t h
o n i d l s e n e c t u t e u l r
r i p l n q i h m r e g l m i m i
m b v u e t v n s p r i m u h a t
f u n e r a f o d u f l a p o r u
D E
p s l f a o t i e e t q q l m i d
a q e m d u p i m p e r a t o r i
c o r p u s a s l a m a r a e n n
i s q n e l f f i s g r t l l l i
S O P A
v x a q s a m i l i t i s m r h r
i v p e i x n l n t n t n q s g t
u o l s p c q a e v a f u i f q o
m l x a r b o r i b u s d r s a n
26 ■ L V D V S • L AT Í N I Y I I • E J E R C I C I O S G R A D U A D O S
Analiza morfológicamente y traduce los siguientes sustantivos de la tercera declinación; cámbialos de número y
localiza la forma resultante en la sopa de letras:
2. canis
3. arcium
4. parentis
5. fratris
6. febribus
7. urbes
8. boum
9. vires
10. calcaria
L E T R A S
f e r s e q u e l r o f q c s p y
a r u d r f l p p a r e n t u m p
n t a r s e s f e t l b l f q r l
o h o t s a t d a p a r r a u a m
p n l g r l v u s u r i a l m e a
q b f n o u i g d m f p s e n y q
x v d i l m m l g q v a t u r b s
t e n a p o q a u e n d x h b o r
c s i d a f a n o s o t f o x v h
D E
a c x f e s b c p b i e c a n e s
l m a l i a o v n h a o b n l n e
c i l o b v v n e f f l n i i e r
a n i m a l i q m l g c l p q a v
S O P A
r o p h r l s p u a r a e x a t d
m n e y c e h i r e t e p c f b g
e p y a i a l r a r q r a r s x l
v q i l s c v e d y c n d a c o x
P R I M E R A P A R T E • EJERCICIO S DE F LE X I Ó N Y F ORMACI Ó N DE ORACIONE S ■ 27
sustantivo Análisis
2. aquilis
3. cornua
4. deabus
5. domine
6. exercitus
7. facies
8. fratre
9. fructui
10. hominem
11. hostes
12. leonum
13. lupi
14. mare
15. matrum
16. mulieris
17. poeta
18. pueros
19. rerum
20. rex
28 ■ L V D V S • L AT Í N I Y I I • E J E R C I C I O S G R A D U A D O S
Adjetivo Enunciado
2. nigrum
3. felici
4. crudeles
5. bonarum
6. nobilis
7. ingentia
8. debiles
9. dulci
10. divitis
11. amabilium
12. omnipotentibus
13. clare
14. acer
15. ferocium
16. fortia
17. famelici
18. Romani
19. volucribus
20. iustum
P R I M E R A P A R T E • EJERCICIO S DE F LE X I Ó N Y F ORMACI Ó N DE ORACIONE S ■ 29
PASO 3: Relaciona la columna de adjetivos con la de sustantivos de acuerdo con las reglas de concordancia:
( 7 ) animalia 1. tristes
( ) domine 5. bonarum
( ) exercitus 6. nobilis
( ) facies 7. ingentia
( ) fratre 8. debiles
( ) fructui 9. dulci
3. cornua
4. deabus
5. domine
6. exercitus
7. facies
8. fratre
9. fructui
10. hominem
11. hostes
12. leonum
13. lupi
14. mare
15. matrum
16. mulieris
17. poeta
18. pueros
19. rerum
20. rex
P R I M E R A P A R T E • EJERCICIO S DE F LE X I Ó N Y F ORMACI Ó N DE ORACIONE S ■ 31
e m s a n i u l p d r e g m p a a
q u a n l q l y i l s t u l t a e
u p c t v o t f o i y r l e o n q
o i r i l l e i d o e u t y h p u
d l i q a n q r h v i l f l x o a
p e s a e v a m g n l i b e r i s
n s x p t m s a s o l p c q e u y
s d g y a p h r d q h a h t c m l
h f l v s u f u l v t s m h t f p
D E
u x m a q r l m f o e d l l o d f
l p o u f p e t s p d r i m s s h
n u r e i s n r x i l t s d q a a
p l a c i d a c e y o y a i u d u
S O P A
a c b r l b m b y q m u r g s c v
f h d f p s l m i s a i t n i x b
o r e l r a d o p a t u t a p l m
n o v o r u m l l c q l e s r t l
32 ■ L V D V S • L AT Í N I Y I I • E J E R C I C I O S G R A D U A D O S
II ● Tercera declinación
Analiza morfológicamente y traduce los siguientes adjetivos de la tercera declinación; posteriormente, localí-
zalos en la sopa de letras:
e x c p q s e r x r l a c d q x a
t c h r i l f y e p y q x t u f d
s p a u p e r u m d r o l r i d g
a v n p o l y p q a r t p u t l h
y e d m l o l u u e e s d l m h y
t l e v r s m d f o r t i a l b u
o f l e n i g f p x t f v m a c o
m i m t y m i l i t a r e d e r s
b e d e s i t l n u a h s e n u m
D E
c q u r d l l b a r d v s x t d f
r u p a h i m r c p f a f y u e c
s o g d g u n e h e g i h o r l n
g r a v e m c v x h f a c i l i s
S O P A
z p l h v p v i h l l m l c b x q
c l x f c s x b m n b u i h d e u
i e q o h a s u n r d g y n h n r
p c e l e r e s o a x e l a c m v
P R I M E R A P A R T E • EJERCICIO S DE F LE X I Ó N Y F ORMACI Ó N DE ORACIONE S ■ 33
Analiza morfológicamente los siguientes adjetivos en grado positivo, cámbialos al grado comparativo y
tradúcelos:
1. felicibus
2. vetere
3. laetae
4. facili
5. timida
6. severorum
7. tristem
8. caris
9. potentium
10. sacri
11. levis
12. albam
13. fortia
14. nigros
15. graves
36 ■ L V D V S • L AT Í N I Y I I • E J E R C I C I O S G R A D U A D O S
Analiza morfológicamente los siguientes adjetivos en grado positivo, cámbialos al grado superlativo y tradúcelos:
1. humilia
2. celeribus
3. laetarum
4. facile
5. timide
6. severum
7. tristium
8. caras
9. potens
10. sacram
11. simili
12. albo
13. fortis
14. atra
15. gravem
■ GRADOS DEL ADJETIVO
I ● Analiza morfológicamente los siguientes adjetivos, transfórmalos a los grados que les hagan falta y tradúcelos:
1. pauperiores
2. humillima
3. parvis
4. audacius
5. habile
6. maximae
7. piger
8. pessimo
9. tristiorem
10. bone
11. magna
12. dulciore
P R I M E R A P A R T E • EJERCICIO S DE F LE X I Ó N Y F ORMACI Ó N DE ORACIONE S ■ 37
Adjetivo Análisis Transform. 1 Traduc. 1 Transform. 2 Traduc. 2
38 ■ L V D V S
pigrae Nom., pl., fem., piger, pigriores más perezosas pigerrimae muy perezosas, perezosísimas
-gra, -grum: perezoso
13. tristibus
14. audacis
15. peiorem
16. optimos
• L AT Í N I Y I I • E J E R C I C I O S G R A D U A D O S
17. pigerrimi
18. humiliora
19. minori
20. habiliorum
P R I M E R A P A R T E • EJERCICIO S DE F LE X I Ó N Y F ORMACI Ó N DE ORACIONE S ■ 39
II ● Transforma el adjetivo colocado entre paréntesis a la forma del grado comparativo o superlativo que se
requiera:3
III ● Completa las siguientes oraciones utilizando el adjetivo colocado entre paréntesis en la forma del grado
comparativo o superlativo que se requiera:
3
Los apartados II a VII han sido adaptados del método Via nova. Deuxième année de latin, Paris,: Hachette, 1980.
40 ■ L V D V S • L AT Í N I Y I I • E J E R C I C I O S G R A D U A D O S
IV ● Establece comparaciones entre los siguientes sustantivos; para hacerlas, utiliza alguno de estos adjetivos:
parvus - magnus - bonus - malus - altus - celer - iucundus - fortis - utilis - multus- levis
V ● En las siguientes oraciones, transforma el adverbio al grado comparativo o superlativo, según se requiera:
VI ● En el siguiente texto, el complemento del comparativo (segundo término de comparación) está introducido
por quam; sustituye esta construcción por un ablativo comparativo:
Magister discipulis suis fabulam de leonis morte narraverat. Post quam e schola exierant, Titus et Claudia
per urbem iter faciebant. Tum Claudia: Haec fabula, inquit, quam magister nobis narravit me delectavit.
Iucundior quam ceterae fabulae illa fuit. At Titus: Recte tu. Putasne tigrim leonis similiorem esse quam
alias bestias?
Claudia: Non ego puto; nam, si corpore simillimus leonis est, multo crudelior quam ille est.
Titus: Quid de equo? Dixit se pulchriorem celerioremque quam cetera animalia esse; sed credisne tu eum ad
regnum aptiorem esse quam tigrim vel ursum?
Claudia: Non credo. Multa enim alia animalia ingeniosiora sunt quam equus.
VII ● En las siguientes oraciones, anota el adjetivo colocado entre paréntesis en la forma del superlativo que
corresponda; emplea para el complemento del superlativo, de manera alterna, las dos construcciones posibles.
2. erro
3. erudiebat
4. ludas
5. minuebant
6. optabimus
7. pendeamus
8. horrebit
9. consentirem
10. curremus
L E T R A S
e q c u r r a m e l a q v q t a c
d u o t l a g a g m h i u e r s o
f i n d m d e l h i o e m y a d n
b a s t r y t o r b d t o l n r d
a h e a q p h q a l v p p l l u e
m i n u e b a t q a c m e i p i r
o p t s a l p h u s a f s v e p e
p a i f g o s a o d e r r a m u s
l r r l i m n d p e r l f x y l l
D E
x p e n d e a m l y u n l c o n b
v n m c v n c f m o d n f g f s a
i l u s d l u d a t i s h q h e r
t b s a x f x l g m e x t e v r f
S O P A
n c q d u h v m e l b c i o c n i
l f x r v n u a t p a y n p m a n
m y o i n l y x d t n i m e h r i
o u h o r r e b u n t p e x l t o
P R I M E R A P A R T E • EJERCICIO S DE F LE X I Ó N Y F ORMACI Ó N DE ORACIONE S ■ 43
1. cucurreras
2. damnavistis
3. veneratis
4. redemi
5. demisero
6. occlusisset
7. luserint
8. nocuerimus
9. erexisses
10. cecidere
L E T R A S
t e g r q e d q l p i f x a t d q
r y u a u t e t i t y d v f o a u
f l i d i g i r n o c u e r i m x
a h l x p d f y l a r a n c p n r
d a m p i y a l d s d p e v l a l
c d f c m l d e r f g y r n e v f
x r e m l x l r n v u r a d t i s
v c u c u r r e r a t i s p r s d
b n a l b e h x v c l o n y v t e
D E
i m e n v d y i a q c e l a v i o
u e t o s e o s p u d l a l c a l
t d g p v m g s f o a m h f g r u
r f h e b i d e m i s e r i m u s
S O P A
e n b a d m c t q m n h d n m t e
p o c c l u s i s s e n t r n e r
m b n n p s x s u p l v c t i l i
e q i b o l a m o v r c l a p n t
44 ■ L V D V S • L AT Í N I Y I I • E J E R C I C I O S G R A D U A D O S
2. posuisses
3. putabamus
4. tetigere
5. dormiunt
6. dederitis
7. nesciet
8. foveam
9. coleres
10. demus
11. tangebat
12. duxerim
13. tangas
14. putavistis
15. docueramus
P R I M E R A P A R T E • EJERCICIO S DE F LE X I Ó N Y F ORMACI Ó N DE ORACIONE S ■ 45
16. coluero
17. ponit
18. dormiet
19. fovebo
20. dabat
21. docuissetis
22. nescias
23. ducent
24. dormiveratis
25. nescivere
26. putabit
27. dares
28. tetigissemus
29. fovero
30. coles
31. dederat
32. nesciebam
33. duxisti
34. dormias
35. ponant
36. docetis
37. foveremus
38. tangunt
39. do
40. fovere
46 ■ L V D V S • L AT Í N I Y I I • E J E R C I C I O S G R A D U A D O S
V ● Traslada al latín las formas de los siguientes verbos, después de haberlas analizado:
1. es narrado
2. (Que ustedes) narren
3. (Ellos) habrán narrado
4. narraré
5. (Ellos) narraron
1. (Ellos) oprimen
2. oprimirás
3. (Él) había oprimido
4. oprimiste
5. habríamos oprimido
VI ● De los siguientes verbos, anota las formas latinas que se te piden y da su traducción:
2. monuisse
3. tollite
4. iacentem
5. parcere
6. carpe
7. lecturum esse
8. actam
9. nocentis
10. tacituri
L E T R A S
d s v a u s o q a c m l s q d l s
e x c c g e r u h a u p i u e m x
f y i t a c i t u r i d m o c h y
a p p a n o x p g p p r o g p e p
n m n m d l a d v e n t u r a x m
h g e c e m x l q l y h s l r c g
f u t r s e p e u r m f f d c a u
d o h o x b n x i a c e n t e m o
s d f e y v e r p d a d c i r p b
D E
x y l a p d t m o n u i s s e n e
y t b l m c h f c o v l g o l e d
p o v y g o f b n c x n u b p t a
m l c f d o r m i e n s y a g h n
S O P A
g l a s o a b v r n l h a r n f m
u i r n n l v n a t r f b n a l q
o t d h t l m l l i v t d f i b u
l e c t u r u m e s s e v h o v o
P R I M E R A P A R T E • EJERCICIO S DE F LE X I Ó N Y F ORMACI Ó N DE ORACIONE S ■ 49
VIII ● A partir de la misma lista de verbos que se te proporcionó en el apartado III de la conjugación regular,
analiza morfológicamente y traduce las siguientes formas verbales:
2. ponite
3. putantis
4. tacturos esse
5. dormiendo
6. datote
7. nescientibus
8. foti
9. cole
10. datura
11. tangentem
12. duxisse
13. tangendum
14. putate
15. docturae
16. cultam
17. ponere
18. dormi
19. fovento
20. dandi
22. nescito
23. ducunto
24. dormiens
50 ■ L V D V S • L AT Í N I Y I I • E J E R C I C I O S G R A D U A D O S
25. nescivisse
26. putando
27. data
29. foventium
30. colite
31. dare
32. nesciendum
33. duc
34. dormitis
35. ponente
36. docentis
37. fovetote
38. tangunto
39. doctos
40. fove
P R I M E R A P A R T E • EJERCICIO S DE F LE X I Ó N Y F ORMACI Ó N DE ORACIONE S ■ 51
IX ● Traslada al latín las formas de los siguientes verbos, después de haberlas analizado:
■ PRONOMBRES
I ● Analiza morfológicamente y traduce los siguientes pronombres; cámbialos de número y localiza la forma resultante
en la sopa de letras:
Forma latina Análisis Traducción Cambio de número
mecum Abl., sing., ego, mei: yo conmigo nobiscum
1. quibus
2. id
3. tibi
4. ipsarum
5. suam
6. has
7. illius
8. quem
9. vos
10. eaedem
L E T R A S
q e a d a q q x d c r g l q a a q
u q q f r e a v r h t c i d m h u
s n u h p o n c e t a r o p v q o
d i o l t p d a c r s e q u o s f
o h f b d r e l v e m o l u b a i
n l i c i d m h d o n q m y i o l
s l l x c s o f a i b u r m s r o
a u o b b s c g p l x o t a c b g
x e g l q a a u l n h f g l q a b
D E
c d i l l o r u m a d i o q u l s
v o p v v m s i e d g l a u u e a
i c s n y e v p d f i o n o m a g
u b i e d c c e r h o g l f c d h
p a u q h x n i t l a p d i t e l
S O P A
y l s u a s l m m q f a x l n m v
n b m i n v o h n u s f d o l d a
m s d n c e r a s e c a c i d m h
P R I M E R A P A R T E • EJERCICIO S DE F LE X I Ó N Y F ORMACI Ó N DE ORACIONE S ■ 53
2. alteri
3. quodvis
4. nullo
5. eas
6. cuius
7. uterque
8. quarundam
9. hunc
10. qua
11. vestri
12. eisdem
13. sibi
14. alios
15. ullus
16. isti
17. nemo
18. quis
19. nonnullas
20. quaecumque
21. mei
22. cuiquam
23. neutri
24. aliquo
25. quibusdam
54 ■ L V D V S • L AT Í N I Y I I • E J E R C I C I O S G R A D U A D O S
■ PRONOMBRE RELATIVO
Transforma las dos oraciones independientes que se te proporcionan en una oración principal y una subordinada
de relativo, para hacerlo, sustituye en la segunda oración el elemento repetido por el pronombre relativo conve
niente. Recuerda que el relativo concuerda con su antecedente en género y número, y que el caso dependerá de
la función sintáctica que desempeñe en la oración subordinada. Traduce la transformación resultante.
Ejemplo:
Galli immani magnitudine simulacra habent.
Simulacrorum contexta viminibus membra vivis hominibus complent.
Transformación:
Galli immani magnitudine simulacra habent, quorum contexta viminibus membra vivis
hominibus complent.
Traducción:
Los galos tienen estatuas de gran magnitud, cuyos miembros tejidos con mimbre llenan de
hombres vivos.
Traducción:
Traducción:
P R I M E R A P A R T E • EJERCICIO S DE F LE X I Ó N Y F ORMACI Ó N DE ORACIONE S ■ 55
Traducción:
Traducción:
Traducción:
Traducción:
56 ■ L V D V S • L AT Í N I Y I I • E J E R C I C I O S G R A D U A D O S
Traducción:
Traducción:
Transformación:
Traducción:
Traducción:
P R I M E R A P A R T E • EJERCICIO S DE F LE X I Ó N Y F ORMACI Ó N DE ORACIONE S ■ 57
I ● Encierra entre paréntesis la construcción de acusativo con infinitivo y subraya el acusativo que funciona
como sujeto.
Ejemplo: Claudia dicit ( patrem suum fortem esse).
Traducción:
Traducción:
Traducción:
4
Este ejercicio ha sido adaptado del método Via nova. Première année de latin. Paris, Hachette, 1979.
58 ■ L V D V S • L AT Í N I Y I I • E J E R C I C I O S G R A D U A D O S
Traducción:
Traducción:
Traducción:
• 7. Villicus dicit: «Vinum bonum est; omnes servi hoc vinum gustaverunt».
Transformación:
Traducción:
Traducción:
P R I M E R A P A R T E • EJERCICIO S DE F LE X I Ó N Y F ORMACI Ó N DE ORACIONE S ■ 59
III ● Antepon el verbo DICO (u otro verbo de pensamiento, sentido o lengua) a las siguientes oraciones, modi
fícalas adecuadamente y tradúcelas:
Ejemplo:
Crudelis lupus de monte decurrit.
Transformación:
Scio crudelem lupum de monte decurrere.
Traducción:
Sé que un lobo cruel baja corriendo del monte.
Traducción:
Traducción:
Traducción:
Traducción:
Traducción:
60 ■ L V D V S • L AT Í N I Y I I • E J E R C I C I O S G R A D U A D O S
I ● En las páginas precedentes analizaste morfológicamente y tradujiste las formas verbales que a continuación
se te proporcionan; ahora, transfórmalas a la voz pasiva y da su traducción: 5
2. posuisses
3. colebamus
4. tetigere
5. dormiunt
6. dederitis
7. foveam
8. coleres
9. demus
11. duxero
12. tangas
13. posuistis
14. deleveramus
15. ponit
16. dormiet
17. dabat
18. nescias
19. ducent
20. dormiveratis
5
Deleo, deles, delere, delevi, deletum: destruir.
P R I M E R A P A R T E • EJERCICIO S DE F LE X I Ó N Y F ORMACI Ó N DE ORACIONE S ■ 61
21. fovebit
22. dares
23. tetigissemus
24. coles
25. dederam
26. duxisti
27. ponant
28. deletis
29. foveremus
30. tangunt
31. delevisse
32. ponis
33. coletis
34. duxisse
35. cultam
36. delevit
37. data
39. dare
40. fovere
62 ■ L V D V S • L AT Í N I Y I I • E J E R C I C I O S G R A D U A D O S
II ● Analiza morfológicamente y traduce las siguientes formas verbales; consulta, si lo requieres, un diccionario:
2. ponenda
3. vulneratus esses
4. tangi
5. mitterentur
6. damini
7. agatur
8. puniti eramus
9. coletur
11. tangamini
14. legerentur
16. cultam
17. ponereris
18. tolluntur
19. invenior
20. demini
P R I M E R A P A R T E • EJERCICIO S DE F LE X I Ó N Y F ORMACI Ó N DE ORACIONE S ■ 63
22. nesciri
23. ducendis
24. monebaris
26. formari
27. daberis
29. muniuntur
30. coleremini
31. dabamur
32. iuvetur
34. fricantur
35. ponaris
36. moverer
37. fovebitur
38. tanguntur
39. motos
40. foveri
64 ■ L V D V S • L AT Í N I Y I I • E J E R C I C I O S G R A D U A D O S
2. administrari
3. scribendas
4. deletu ire
5. lectos esse
6. conservatae simus
7. frangetur
8. sumpti eratis
9. vocaberis
11. ponebamur
13. notarum
14. scribentur
16. voceris
17. sumebantur
18. fractos
19. poni
20. moveamini
P R I M E R A P A R T E • EJERCICIO S DE F LE X I Ó N Y F ORMACI Ó N DE ORACIONE S ■ 65
Ejemplo:
Dominus Androclum ad bestias damnaverat.
Transformación:
Androclus ad bestias a domino damnatus erat.
Traducción:
Androcles había sido condenado a las bestias por su dueño.
Traducción:
Traducción:
Traducción:
Traducción:
Traducción:
6
Este apartado y el siguiente han sido adaptados del método Via nova. Deuxième année de latin.
66 ■ L V D V S • L AT Í N I Y I I • E J E R C I C I O S G R A D U A D O S
Traducción:
Traducción:
Traducción:
Traducción:
Traducción:
P R I M E R A P A R T E • EJERCICIO S DE F LE X I Ó N Y F ORMACI Ó N DE ORACIONE S ■ 67
V ● Transforma las siguientes oraciones de la voz activa a la voz pasiva o de la voz pasiva a la activa, según
corresponda:
Ejemplo:
Puer cepit columbas in nido.
Transformación:
Columbae in nido a puero captae sunt.
Traducción:
Las palomas fueron capturadas en el nido por un niño.
Traducción:
Traducción:
Traducción:
Traducción:
Traducción:
68 ■ L V D V S • L AT Í N I Y I I • E J E R C I C I O S G R A D U A D O S
Traducción:
Traducción:
Traducción:
Traducción:
Traducción:
P R I M E R A P A R T E • EJERCICIO S DE F LE X I Ó N Y F ORMACI Ó N DE ORACIONE S ■ 69
I ● En las siguientes oraciones, transforma el verbo colocado entre paréntesis en un participio presente, en el
caso que corresponda.
Ejemplo:
Incolae milites per urbem spectabant (deambulare)
II ● A partir de dos oraciones independientes forma una sola, según el siguiente ejemplo, y traduce el resultado:
Titus currit / Titum video = Titum currentem video = Veo a Tito que corre
Traducción:
Traducción:
Traducción:
7
Este ejercicio ha sido adaptado del método Via nova. Deuxième année de latin.
70 ■ L V D V S • L AT Í N I Y I I • E J E R C I C I O S G R A D U A D O S
Traducción:
Traducción:
Traducción:
Traducción:
Traducción:
Traducción:
• 10. Callisthenes more Persico non salutabat / Alexander Callistheni iratus erat.
Transformación:
Traducción:
P R I M E R A P A R T E • EJERCICIO S DE F LE X I Ó N Y F ORMACI Ó N DE ORACIONE S ■ 71
III ● Reemplaza las oraciones colocadas entre paréntesis por un participio presente en el caso conveniente;
traduce el resultado.
Ejemplo:
Corvus (qui vulpis verba audiebat) laetus erat.
Transformación:
Corvus vulpis verba audiens laetus erat.
Traducción:
El cuervo estaba feliz escuchando las palabras de la zorra.
Traducción:
Traducción:
Traducción:
Traducción:
Traducción:
72 ■ L V D V S • L AT Í N I Y I I • E J E R C I C I O S G R A D U A D O S
V ● En las siguientes oraciones reemplaza la oración de relativo por un participio perfecto pasivo de la lista
anterior.
Observaciones:
a) Recuerda que el sujeto de un verbo activo se convierte, al pasar a la voz pasiva, en ablativo agente.
b) Recuerda que el participio, adjetivo verbal, debe concordar en género, número y caso con el sustantivo al
que se refiere.
Ejemplo:
Arbores quas milites ceciderant humi iacebant.
Transformación:
Arbores a militibus caesae humi iacebant.
Traducción:
Los árboles cortados por los soldados yacían en tierra.
Traducción:
P R I M E R A P A R T E • EJERCICIO S DE F LE X I Ó N Y F ORMACI Ó N DE ORACIONE S ■ 73
Traducción:
Traducción:
Traducción:
Traducción:
■ VOZ ACTIVA Y VOZ PASIVA
74 ■ L V D V S
● Analiza morfológicamente y traduce las siguientes formas verbales, después cámbialas de voz, y da su nueva traducción:
1. terrebis 2ª P., sing., fut. imp., ind. aterrarás terreberis serás aterrado
2. neglexissemus
3. pacabatis
4. caedunt
5. aperuere
Voz activa Análisis Traducción Voz pasiva Traducción
6. lacerare
7. compleverant
8. tinges
9. minutos
10. finivisse
11. tinxero
12. aperias
13. pacavisti
14. finiverat
15. negligam
16. terrent
17. aperiebat
18. pacemus
19. minuant
21. caederes
22. terrebunt
23. tingitis
24. pacatam
P R I M E R A P A R T E • EJERCICIO S DE F LE X I Ó N Y F ORMACI Ó N DE ORACIONE S ■ 75
Voz activa Análisis Traducción Voz pasiva Traducción
76 ■ L V D V S
25. ceciderimus
26. minui
27. compleas
28. caesae
29. finiretis
30. lacero
31. linximus
• L AT Í N I Y I I • E J E R C I C I O S G R A D U A D O S
32. pacatorum
33. neglexisse
34. aperient
35. minuatis
36. terres
37. complevistis
38. tinxerim
39. terruisset
40. minuent
41. pacabo
43. tingas
44. cecidere
45. terrebat
46. finies
47. negligere
48. pacant
49. complebitis
50. cecideram
P R I M E R A P A R T E • EJERCICIO S DE F LE X I Ó N Y F ORMACI Ó N DE ORACIONE S ■ 77
78 ■ L V D V S • L AT Í N I Y I I • E J E R C I C I O S G R A D U A D O S
I ● Analiza morfológicamente y traduce las siguientes formas verbales; cámbialas de número, y localiza la forma
resultante en la sopa de letras:
u p f a t o h b x z s d o s i c v
L E T R A S
v e n e g r e d i e b a m i n i i
x r o m a l p n i v q u p o t r a
e f f u g e c p t x a e c g o v n
a i s v q o i x v f c o l a c b x
r c o d t c o n f u g i m u s q u
l i s n c d a m o g r x o b v a r
o t n a q p s c d e l n r x e r p
x o v c m a v e l r o n i v r a f
q e m u b t a c l e x p a c i r e
D E
e s q f c e x u c s a b m e p r c
r p x m o r o p c i d t u b i x e
n i n g r e d i a n t u r s e m r
a c s v e n o e x i d m v c b a i
S O P A
z i e r b x a t e p f a c i a n t
f a v d m q u l r x n f u p n i s
t m o r e r e m i n i c e u t r o
P R I M E R A P A R T E • EJERCICIO S DE F LE X I Ó N Y F ORMACI Ó N DE ORACIONE S ■ 79
■ CONJUGACIÓN PERIFRÁSTICA
I ● Voz activa
En el ejercicio de la página 74 ya analizaste morfológicamente y tradujiste las formas verbales que a conti-
nuación se te proporcionan; ahora, transfórmalas a la voz activa de la conjugación perifrástica, y da su nueva
traducción:
2. neglexissemus
3. pacabatis
4. caedunt
5. aperuere
6. lacerare
7. compleverant
8. tinxero
9. aperias
10. pacavisti
11. finiverat
12. negligam
13. terrent
14. aperiebat
15. pacemus
16. minuatis
17. caederes
18. terrebunt
19. ceciderimus
20. minui
21. compleas
22. finiretis
P R I M E R A P A R T E • EJERCICIO S DE F LE X I Ó N Y F ORMACI Ó N DE ORACIONE S ■ 81
23. tinximus
24. neglexisse
25. terres
26. complevistis
27. tinxerim
28. terruisset
29. minuent
30. pacabo
31. tingas
32. cecidere
33. finies
34. complebitis
35. cecideram
II ● Voz pasiva
Transforma las mismas formas verbales del ejercicio anterior a la voz pasiva de la conjugación perifrástica, y da
su nueva traducción:
2. neglexissemus
3. pacabatis
4. caedunt
5. aperuere
6. lacerare
7. compleverant
8. tinxero
9. aperias
82 ■ L V D V S • L AT Í N I Y I I • E J E R C I C I O S G R A D U A D O S
10. pacavisti
11. finiverat
12. negliget
13. terrent
14. aperiebat
15. pacemus
16. minuatis
17. caederes
18. terrebunt
19. ceciderimus
20. minui
21. compleas
22. finiretis
23. tinximus
24. neglexisse
25. terres
26. complevistis
27. tinxerim
28. terruisset
29. minuent
30. pacabo
31. tingas
32. cecidere
33. finies
34. complebitis
35. cecideram
P R I M E R A P A R T E • EJERCICIO S DE F LE X I Ó N Y F ORMACI Ó N DE ORACIONE S ■ 83
■ CONJUGACIÓN IRREGULAR
I ● Analiza morfológicamente y traduce las siguientes formas verbales; cámbialas de número, y localiza la for-
ma resultante en la sopa de letras:
a n s d e s f a q a d e h d y d x
s e q u a m i n i d f t l v l o s
r u l c t d e p l h c a m e r h r
t n m a g u r d h l x g t l t l t
y t h t e m e l g m f l r i b o y
c i n b m f m a l l e m u s p m c
x r v d a l v n n f r g x p b v x
d f c l l i s b s h e d h l a f d
l v o l u n t s n a m s l h l e l
D E
m l v y e c r l o q u u n t u r m
n b h e r a v e l p s x u b a r n
i d l n o l i t e c h m b l m e i
u v n a t h n m b x l r i t i s u
S O P A
d c o c p l l n a l q b d m n f d
g a t x a n r s t i u v o t d g g
f e d g r m d f i p u x l a s v f
a p l h t u l i s t i s m d q e a
II ● De los siguientes verbos, anota lo que se te indica:
2. praeerat
3. moraremur
4. ducendas esse
5. euntem
6. loquere
7. retulerunt
8. malis
9. obsimus
11. ferretur
14. coepistis
15. ibunt
17. imiter
18. exiret
20. loquendi
21. utebamini
22. maluero
88 ■ L V D V S • L AT Í N I Y I I • E J E R C I C I O S G R A D U A D O S
23. miramini
25. nolite
26. periebat
28. nonvis
29. mori
32. utaris
33. venturus es
34. volemus
36. praefers
37. abessent
39. potuissent
40. natus es
EJERCICIOS RECORTABLES
■ CONCORDANCIA SUSTANTIVO-ADJETIVO
Ejercicio 1
Nomen mihi est:____________________________________________________________________________
I ● Reescribe aquí los resultados del ejercicio II, paso 3, de la página 17 y entrega a tu profesor esta hoja, luego
de haber resuelto también el ejercicio de la siguiente página.
( 11 ) pinorum 1. iustis
( ) aquilis 2. nigros
( ) nautā 3. inimici
( ) deabus 4. magne
( ) dominae 5. bonum
( ) praemia 6. fulgida
( ) oculum 7. pigris
( ) advenae 8. famelicorum
( ) aras 9. umbrosa
91
92 ■ L V D V S • L AT Í N I Y I I • E J E R C I C I O S G R A D U A D O S
2. aquilis
3. nautā
4. deabus
5. dominae
6. praemia
7. oculum
8. advenae
9. aras
10. aper
11. equos
12. aurigam
13. luporum
14. stella
15. pōpule
16. dominis
17. deus
18. pueros
19. incolas
20. specula
P R I M E R A P A R T E • EJERCICIO S DE F LE X I Ó N Y F ORMACI Ó N DE ORACIONE S ■ 93
■ CONCORDANCIA SUSTANTIVO-ADJETIVO
Ejercicio 2
Nomen mihi est.____________________________________________________________________________
I ● Reescribe aquí los resultados del ejercicio III, paso 3, de la página 22 y entrega a tu profesor esta hoja, luego
de haber resuelto también el ejercicio de la siguiente página.
( 14 ) vinum 1. nigris
( ) pŏpulorum 2. parvo
( ) fructus 3. Gallorum
( ) agnis 4. nigros
( ) spebus 5. horrendae
( ) memoriam 6. lati
( ) anuum 7. magnis
( ) magister 8. honestos
( ) vultum 9. fida
II • Reescribe aquí el ejercicio de cambio de número de las combinaciones anteriores, que ya habías resuelto
en la página 23.
2. pŏpulorum
3. fructus
4. agnis
5. spebus
6. memoriam
7. anuum
8. magister
9. vultum
10. agri
11. species
12. virus
13. equo
14. viros
15. amicitia
16. femina
17. oculos
18. curruum
19. dominabus
20. re
P R I M E R A P A R T E • EJERCICIO S DE F LE X I Ó N Y F ORMACI Ó N DE ORACIONE S ■ 95
Ejercicio 3
I • Reescribe aquí los resultados del ejercicio III, paso 3, de la página 29 y entrega a tu profesor esta hoja, luego
de haber resuelto también el ejercicio de la siguiente página.
( 7 ) animalia 1. tristes
( ) aquilis 2. nigrum
( ) cornua 3. felici
( ) deabus 4. crudeles
( ) domine 5. bonarum
( ) exercitus 6. nobilis
( ) facies 7. ingentia
( ) fratre 8. debiles
( ) fructui 9. dulci
II ● Reescribe aquí el ejercicio de cambio de número de las combinaciones anteriores, que ya habías resuelto
en la página 30.
2. aquilis
3. cornua
4. deabus
5. domine
6. exercitus
7. facies
8. fratre
9. fructui
10. hominem
11. hostes
12. leonum
13. lupi
14. mare
15. matrum
16. mulieris
17. poeta
18. pueros
19. rerum
20. rex
■ GRADOS DEL ADJETIVO
Ejercicio 4
I ● Tomando como base el ejercicio I, de las páginas 37 y 38, cambia de número los adjetivos en el grado en el que se te proporcionan, después
transfórmalos a los dos grados faltantes y da sus respectivas traducciones. Entrega a tu profesor esta hoja, para tu evaluación.
1. pauperiores
2. humillima
3. parvis
4. audacius
5. habile
6. maximae
7. piger
8. pessimo
9. tristiorem
10. bone
11. magna
P R I M E R A P A R T E • EJERCICIO S DE F LE X I Ó N Y F ORMACI Ó N DE ORACIONE S ■ 97
Adjetivo Cambio de número Trasform. 1 Traduc. 1 Transform. 2 Traduc. 2
98 ■ L V D V S
12. dulciore
13. tristibus
14. audacis
15. peiorem
16. optimos
• L AT Í N I Y I I • E J E R C I C I O S G R A D U A D O S
17. pigerrimi
18. humiliora
19. minori
20. habiliorum
P R I M E R A P A R T E • EJERCICIO S DE F LE X I Ó N Y F ORMACI Ó N DE ORACIONE S ■ 99
■ CONJUGACIÓN REGULAR
Voz activa
Ejercicio 5
I ● Tomando como base el ejercicio IV de las páginas 44 y 45, cambia de número las formas verbales que ya
analizaste y da su traducción. Entrega a tu profesor esta hoja, para tu evaluación.
2. posuisses
3. putabamus
4. tetigere
5. dormiunt
6. dederitis
7. nesciet
8. foveam
9. coleres
10. demus
11. tangebat
12. duxerim
13. tangas
14. putavistis
15. docueramus
16. coluero
17. ponit
100 ■ L V D V S • L AT Í N I Y I I • E J E R C I C I O S G R A D U A D O S
18. dormiet
19. fovebo
20. dabat
21. docuissetis
22. nescias
23. ducent
24. dormiveratis
25. nescivere
26. putabit
27. dares
28. tetigissemus
29. fovero
30. coles
31. dederat
32. nesciebam
33. duxisti
34. dormias
35. ponant
36. docetis
37. foveremus
38. tangunt
39. do
40. fovere
P R I M E R A P A R T E • EJERCICIO S DE F LE X I Ó N Y F ORMACI Ó N DE ORACIONE S ■ 101
■ PRONOMBRES
Ejercicio 6
Nomen mihi est.________________________________________________________________________
I ● Tomando como base el ejercicio II de la página 53, cambia de número las formas pronominales que ya
analizaste y da su traducción. Entrega a tu profesor esta hoja, para tu evaluación, no sin antes haber resuelto la
página posterior.
1. vobiscum
2. alteri
3. quodvis
4. nullo
5. eas
6. cuius
7. uterque
8. quarundam
9. hunc
10. qua
11. vestri
12. eisdem
13. sibi
14. alios
15. ullus
16. isti
17. nemo
102 ■ L V D V S • L AT Í N I Y I I • E J E R C I C I O S G R A D U A D O S
18. quis
19. nonnullas
20. quaecumque
21. mei
22. cuiquam
23. neutri
24. aliquo
25. quibusdam
Del ejercicio anterior, elige un pronombre personal, uno demostrativo y uno indefinido, y declínalos en este
espacio:
P R I M E R A P A R T E • EJERCICIO S DE F LE X I Ó N Y F ORMACI Ó N DE ORACIONE S ■ 103
■ CONJUGACIÓN REGULAR
Voz pasiva
Ejercicio 7
I ● Tomando como base el ejercicio II de las páginas 62 y 63, cambia de número las formas verbales que ya
analizaste y da su traducción. Entrega a tu profesor esta hoja, para tu evaluación.
2. ponenda
3. vulneratus esses
4. tangi
5. mitterentur
6. damini
7. agatur
8. puniti eramus
9. coletur
11. tangamini
14. legerentur
16. cultam
17. ponereris
18. tolluntur
19. invenior
104 ■ L V D V S • L AT Í N I Y I I • E J E R C I C I O S G R A D U A D O S
20. demini
22. nesciri
23. ducendis
24. monebaris
26. formari
27. daberis
29. muniuntur
30. coleremini
31. dabamur
32. iuvetur
34. fricantur
35. ponaris
36. moverer
37. fovebitur
38. tanguntur
39. motos
40. foveri
P R I M E R A P A R T E • EJERCICIO S DE F LE X I Ó N Y F ORMACI Ó N DE ORACIONE S ■ 105
Voz pasiva
Ejercicio 8
II ● Tomando como base el ejercicio V de las páginas 67 y 68, cambia de número todos los elementos de las
oraciones que ya transformaste de la voz activa a la pasiva o de la voz pasiva a la activa; vuelve a transformar-
las, según corresponda, y da su nueva traducción. Entrega a tu profesor esta hoja, para tu evaluación.
Ejemplo;
Puer cepit columbas in nido.
Cambio de número;
Pueri columbam in nidis ceperunt.
Transformación:
Columba in nidis a pueris capta est.
Traducción:
Una paloma fue capturada por los niños en los nidos.
Cambio de número:
Transformación:
Traducción:
Cambio de número:
Transformación:
Traducción:
106 ■ L V D V S • L AT Í N I Y I I • E J E R C I C I O S G R A D U A D O S
Cambio de número:
Transformación:
Traducción:
Cambio de número:
Transformación:
Traducción:
Cambio de número:
Transformación:
Traducción:
Cambio de número:
Transformación:
Traducción:
Cambio de número:
Transformación:
Traducción:
P R I M E R A P A R T E • EJERCICIO S DE F LE X I Ó N Y F ORMACI Ó N DE ORACIONE S ■ 107
I ● Tomando como base el ejercicio III de las páginas 87 y 88, cambia de número las formas verbales que ya
analizaste y da su traducción. Entrega a tu profesor esta hoja, para tu evaluación.
1. conaberis
2. praeerat
3. moraremur
4. ducendas esse
5. euntem
6. loquere
7. retulerunt
8. malis
9. obsimus
11. ferretur
14. coepistis
15. ibunt
17. imiter
18. exiret
20. loquendi
21. utebamini
22. maluero
23. miramini
25. nolite
26. periebat
28. nonvis
29. mori
32. utaris
33. venturus es
34. volemus
36. praefers
37. abessent
39. potuissent
40. natus es
ludus
SEGUNDA PARTE ■
Iniciación a la traducción
Textos sencillos
■ PRIMERA DECLINACIÓN
• Graecia
In Graecia terrae clarae sunt Attica, Thracia, Macedonia, Achaia, Thessalia, Boeotia. In Graecia incolae aut
agricolae aut nautae erant; matronae placabant deas multis hostiis. In Attica sunt Athenae, in Boeotia Thebae.
Agnae et oliva Atticae divitiae sunt: olea deae Minervae sacra erat. Athenae ornatae erant statuis marmoreis
et Athenarum patrona Minerva erat. Athenae philosophiae et litterarum cunae sunt, sed etiam patria poetarum.
Athenarum incolae magnas divitias mercatura comparabant.
• Germania
Germania est terra silvis horrida, humida, ventosa, sed satis fecunda. Antiquae Germaniae incolae Lunam co
lebant et victimis humanis deam placabant. Non agricolarum vitam industriam amabant, sed pugnas, hastas,
sagittas; nam magna cum audacia pugnabant. Non amabant opulentiam et divitias, nam pecunia ignaviae saepe
causa est. Vitam sustentabant praedis et lautarum epularum delicias contemnebant.
111
112 ■ L V D V S • L AT Í N I Y I I • E J E R C I C I O S G R A D U A D O S
■ SEGUNDA DECLINACIÓN
• De claris viris
Viri docti et poetae semper clari fuerunt et magnam gloriam patriae paraverunt. In Italia Vergilius, Horatius,
Catullus, in Graecia Homerus magni poetae fuerunt. Saepe poetae canunt vitam serenam agricolarum et operas
agrorum, narrant quoque claras patriae historias aut cruentas pugnas, sed etiam laudant concordiae beneficia.
Aesopus, Graecus, et Phaedrus, Augusti libertus, delectaverunt fabulis pueros et puellas. Etiam viri et feminae
libenter legunt fabulas. In fabulis invenimus lupum, agnum, equum, cervum et multas alias feras, sed etiam viri
et feminae in Aesopi et Phaedri fabulis sunt.
• Mercurius
Mercurius, Maiae filius, deus est mercaturae et eloquentiae; praesidet negotiis et varia grataque ministeria
deis et deabus facit. Nam est nuntius deorum: terrigenis iussa caelicolum nuntiat; adhibet ornatum eloquium
et disertis verbis facile ad obsequium redigit viros et feminas. Mercurius est etiam deus ventorum, pervolat
nocturnam caeli formam, undique stellis ornatam, pelagus transmittit, dona deorum explet. Calceamenta induit
alata, dextra caduceum retinet et laeva auream virgam: caduceo somnum conciliat aut adimit, apportat somnia,
congregat animas mortuorum et ducit ad Inferos.
1. Atilius Regulus in Africa contra Carthaginienses bellum gerebat ac scripsit senatui de morte vilici sui;
senatus agro deserto et necessitatibus uxoris liberorumque statim providit (Val. Max.).
2. Germani Mercurio certis diebus humanis hostiis litabant (Tac.).
3. Lusus in pueris est signum alacritatis (Quint.).
4. Nunc rei divinae operam dabo (Plaut).
5. Passibus ambiguis Fortuna volubilis errat (Ov.).
6. Penelope iuvenum vires temptabat in arcu (Ov.).
7. Pompeius omnium hortatu statuerat proelio decertare (Caes.).
8. Primo pecuniae, deinde imperii cupido crevit, ea quasi materies omnium malorum fuerunt (Sall.).
9. Servius Tullius iniussu populi voluntate patrum regnavit (Liv.).
10. Silvae dant utile lignum: navigiis pinus, domibus cedrum cupressosque (Verg.).
11. Spes spem excitat (Sen.).
12. Studiis animum, venatu corpus exerceo (Plin. Iun.).
13. Tota mente atque omnibus artubus contremesco (Cic.).
14. Veteres Romani religiosi mortales erant et delubra deorum pietate, domos suas gloria decorabant (Sall.).
15. Vivite fortes fortiaque opponite pectora adversis rebus (Hor.).
• 1. Deus posuit Adamum et Evam in horto amoeno, qui erat paradisus terrestris. Ingens fluvius irrigabat hor-
tum; erant ibi omnes arbores iucundae aspectu et fructus gustu suaves; inter eas arbor scientiae boni et mali.
Deus dixit homini: ‘‘Collige fructus omnium arborum paradisi, praeter fructum arboris scientiae boni et
mali: nam, si manducabis fructum arboris scientiae boni et mali vitam amittes”.
• 2. Saepe homines rerum falsa species fallit. Hostes magnam spem victoriae habebant proeliis secundis supe-
riorum dierum. Romani contra proelium detractabant non metu, sed quia quaerebant locum hostibus iniquum.
Hostes in planitie aciem instruunt; Romanorum duci locus gratus est et omnes Romani statuunt acie dimica
re: nam milites alacri animo proelium exspectabant. Postero die ante meridiem hostes proelium commiserunt et
primum impetum sustinuerunt; postea Romanorum equites in planitiem descenderunt et dextrum cornu pertur
baverunt. Magna fuit confusio hostium et ingens caedes.
116 ■ L V D V S • L AT Í N I Y I I • E J E R C I C I O S G R A D U A D O S
■ ADJETIVOS NUMERALES
■ PRONOMBRES
1. Ad eum de te diligentissime scripsi eamque epistulam cum hac epistula coniunxi (Cic.).
2. Ad quas res aptissimi erimus, in iis potissimum elaborabimus (Cic.).
3. Aedis Minervae est in insula, de qua antea dixi, quam Marcellus non attigit (Cic.).
4. Agnorum horum uter est pinguior? (Plaut.).
5. Alii in aliam partem perterriti ferebantur (Caes.).
6. Alteri dimicant, alteri victorem timent (Cic.).
7. Aperite hasce ambas fores! (Plaut.).
8. Atticus domum habuit in colle Quirinali cuius amoenitas non aedificio, sed silva constabat (Nep.).
9. Augustus classem Miseni et alteram Ravennae collocavit (Suet.).
10. Caesar a tribunis militum centurionibusque mutuas pecunias sumpsit; has exercitui distribuit (Caes.).
11. Caesar duas legiones ad fines Treverorum, duas in Lingonibus, sex reliquas in Sesonum finibus in
hibernis collocavit (Caes.).
12. Caesar Fabium cum sua legione remittit in hiberna (Caes.).
13. Cetera vitia impellunt animos, ira praecipitat (Sen.).
14. Ceteris satisfacio omnibus, mihi ipse numquam satisfacio (Cic.).
15. Cleopatra sibi aspidem admisit et veneno eius decessit (Iust.).
16. Cui dono lepidum novum libellum? (Cat.).
17. Daedalus pennas sibi et filio suo fecit (Hyg.).
18. E portu piratae non metu aliquo, sed satietate exierunt (Cic.).
19. Ego vero hunc non solum imperatorem, sed etiam clarissimum imperatorem iudico (Cic.).
20. Eius sermo de Publio cum tuis litteris congruebat (Cic.).
21. Equites Mauri atque Gaetuli catervatim, uti quosque fors conglobaverat, in nostros incurrunt (Sall.).
22. Equites, sine duce relicti, alii alia dilapsi sunt (Liv.).
23. Erant eo tempore duae factiones, quarum una populi causam agebat, altera optimatium (Nep.).
24. Erat collis sub ipsis radicibus montis (Caes.).
25. Extremum illud erit: nos nihil temere faciemus (Cic.).
26. Habuit divinam quondam memoriam Hortensius (Cic.).
27. Hacine victoria sola contenti estis? (Cic.).
28. Haec est vero imago avi tui, clarissimi viri, qui amavit unice patriam et cives suos (Cic.).
29. Hominum nostrorum prudentiam Graecis antepono (Cic.).
30. Hora quota est? (Hor.).
31. In eo loco ipse erat Pompeius (Caes.).
32. Inertia et mollitia animi alius alium exspectantes cunctamini (Sall.).
33. Inimici mei mea mihi, non me ipsum ademerunt (Cic.).
124 ■ L V D V S • L AT Í N I Y I I • E J E R C I C I O S G R A D U A D O S
67. Quarum rerum magnam partem temporis brevitas et successus hostium impediebat (Caes.).
68. Quem locum apud ipsum Caesarem post eius ex Africa reditum obtinuisti? (Cic.).
69. Quicquid discis, tibi discis (Petr.).
70. Quid est, Catilina, quod te iam in hac urbe delectare possit? (Cic.).
71. Quis acerbior, quis insidiosior, quis crudelior umquam fuit? (Cic.).
72. Quod erat odium, di immortales, quae superbia! (Cic.).
73. Quod hodie non est, cras erit (Petr.).
74. Quod nomen numquam clarius fuit? Cuius res gestae pares fuerunt? (Cic.).
75. Quot homines tot sententiae: suus cuique mos est (Ter.).
76. Semper est inops, quicumque cupit (Clau.).
77. Sero resistimus ei, quem per decem annos aluimus contra nos (Cic.).
78. Si quisquam est timidus in magnis periculosisque rebus, is ego sum (Cic.).
79. Solidissima corporis pars est, quam frequens usus agitavit (Sen.).
80. Sunt agrorum partes aliae pestilentes, aliae salubres (Cic.).
81. Sunt quaedam, quae habeas quoque nostrum cum quodam dolore delectent (Sen.).
82. Tantum quisque habebat, quantum reliquerat Antonius (Cic.).
83. Tiberius ingenti socordia imperium gessit, gravi crudelitate. Nam numquam ipse pugnavit, bella per
legatos suos gessit (Eutr.).
84. Tria Graecorum genera, quorum uni sunt Athenienses, Aeolis alteri, Doris tertii nominantur (Cic.).
85. Tu es Petrus et super hanc petram aedificabo ecclesiam meam et portae Inferi non praevalebunt adversus
eam. Et tibi dabo claves regni caelorum (Mat.).
86. Turpe est aliud scribere aliud sentire (Sen.).
87. Verbum in senatu feci numquam de ullo nostrum (Cic.).
88. Vita hominum sine cupiditate agitabatur sua cuique satis placebant (Sall.).
89. Vterque utrique est cordi (Ter.).
90. Vtra lex hoc iubet, utra vetat? (Cic.).
126 ■ L V D V S • L AT Í N I Y I I • E J E R C I C I O S G R A D U A D O S
■ VERBOS IRREGULARES
32. Philoconis refert in insula Salamina speluncam esse taetram et horridam, in qua Euripides tragoedias
scriptitavit (Gel.).
33. Pollicetur L. Piso sese iturum esse ad Caesarem (Caes.).
34. Quis te feret praeter me, qui omnia ferre possum? (Cic.).
35. Romani, cum in Africam transissent, primum Clypeam, Africae civitatem, in deditionem acceperunt
(Eutr.).
36. Saguntini fame victi sunt captique ab Hannibale ultimis poenis afficiuntur (Eutr.).
37. Sapiens scit neminem nasci sapientem sed fieri (Sen.).
38. Scio nihil malle Caesarem quam ut Pompeium adsequeretur (Cic.).
39. Si vultis nihil timere, cogitate omnia esse timenda (Sen.).
40. Siculi me defensorem calamitatum suarum voluerunt (Cic.).
41. Suebi a pueris nullo officio aut disciplina assuefacti, nihil omnino contra voluntatem faciunt (Caes.).
42. Tace et abi rus: ego ire in Piraeum volo in vesperum (Plaut.).
43. Traianus inter divos relatus est. Solus omnium intra Vrbem sepultus est: ossa conlata sunt in urnam
auream, in foro quod aedificavit (Eutr.).
44. Tres pueri intraverunt, quorum unus, pateram vini circunferens: “Dii propitii sint!” clamabat (Petr.).
45. Vela vento ferebantur, sed nebula conspectum terrae ademit (Liv.).
46. Velim tu, quam longissime poteris, obviam nobis prodeas (Cic.).
47. Vergilius omnia carmina sua Graece maluit inscribere: “Bucolica”, “Georgica”, “Aeneis” (Macr.).
48. Virtus in infirmitate conficitur (Vulg.).
49. Vis deos propitiare? Bonus esto (Sen.).
50. Xanthippe, Socratis philosophi uxor, morosa admodum fuit, ut ferunt, et iurgiosa (Gel.).
134 ■ L V D V S • L AT Í N I Y I I • E J E R C I C I O S G R A D U A D O S
1. Antidota raro, sed praecipue interdum necessaria sunt. Maxime desideranda sunt adversus venena
(Cel.).
2. Caesar, cum ex Gallia in Vrbem regressurus esset, consulatum in proximum annum poposcit (Caes.).
3. Contemnendae res humanae sunt, neglegenda mors est, patibiles et dolores et labores putandi sint (Cic.).
4. Dei approbent quae agitis acturique estis, Quirites! (Liv.).
5. Deliberandum est saepe, statuendum est semel (Publ. Sir.).
6. Eloquentiae studendum est (Cic.).
7. Est ingratus qui aegro assidet, quia testamentum facturus est (Sen.).
8. Flaccus quid alii postea facturi essent scire non poterat, quid fecissent videbat (Cic.).
9. In corporibus aegris nihil, quod nociturum sit, medici relinquunt (Curt.).
10. In re publica maxime conservanda sunt iura belli (Cic.).
11. M. Crassus ducturus erat adversus Parthos exercitum (Val. Max.).
12. Medicus Pyrrhi nocte ad Fabricium venit, promittens veneno se Pyrrhum occisurum esse (Eutr.).
13. Muliebris malitia adhibenda nunc mihi est (Plaut.).
14. Occasio fortunae impigre rapienda est (Sen.).
15. Omnia homini, dum vivit, speranda sunt (Sen.).
16. Paci, quae nullas insidias habitura sit, semper est consulendum (Cic.).
17. Pro Italia vobis est pugnandum (Liv.).
18. Qui rei publicae praefaturi sunt, utilitatem civium tueri debent (Cic.).
19. Verbis dilucidis utendum est (Cic.).
20. Vires nostrae cum rebus, quas temptaturi sumus, comparandae sunt (Sen.).
Arachne, Lydia puella, cum Minerva de arte textrina certare ausa est. Telas enim tanto artificio texebat ut totius
Lydiae mulieres Arachnen ad caelum laudibus extollerent. Nymphae ipsae e silvis egrediebantur mirifica virginis
opera inspecturae. Olim una e nymphis; “A Minerva ipsa, inquit, instituta es”.
Tum superba puella: “Ego, inquit, Minervae non sum impar; puto Minervam ipsam numquam mecum contendere
ausuram”. Mox dea anili forma ad puellam venit. “Nulla mulier, inquit, Arachne, artificio tibi praestat; immo nulla
dea, nisi Minerva tuam peritiam superare potest”. At puella arroganter: “Cur ipsa Minerva non venit?” “Adsum
Minerva, respondit anus. Nunc tecum libentissime certabo”. Nulla mora est. Cum Minerva crudelia supplicia a diis
de viris superbis sumpta, acu in tela pingere instituerit, Arachne deorum immortalium peccata deducere properat.
Puellae audacia tam graviter deam offendit, et tanto gravius operis excellentia ut, invidia simul et ira impulsa,
Minerva puellae telam rescindat et eius frontem acu sua feriat. Arachne, maerore oppressa et dolore, laqueo se
suspensura erat cum dea, misericordia capta: “Tibi vivendum erit, inquit, sed semper e filo pendebis”. Itaque puellae
in araneam conversae, fila in aeternum deducenda telaeque texendae sunt.
ludusTERCERA PARTE ■
Traducción
Selección de autores y textos
■ M. TVLLI CICERONIS EPISTVLAE AD FAMILIARES, XIV ■
Si tu et Tullia, lux nostra, valetis, ego et suavissimus Cicero valemus. Pr. Idus Oct. Athenas venimus, cum sane
adversis ventis usi essemus tardeque et incommode navigassemus. De nave exeuntibus nobis Acastus cum litte-
ris praesto fuit uno et vicesimo die, sane strenue. Accepi tuas litteras, quibus intellexi te vereri, ne superiores
mihi redditae non essent: omnes sunt redditae diligentissimeque a te perscripta sunt omnia, idque mihi gratis-
simum fuit. Neque sum admiratus hanc epistolam, quam Acastus attulit, brevem fuisse; iam enim me ipsum ex
spectas sive nos ipsos, qui quidem quam primum ad vos venire cupimus, etsi, in quam rem publicam veniamus,
intelligo; cognovi enim ex multorum amicorum litteris, quas attulit Acastus, ad arma rem spectare, ut mihi, cum
venero, dissimulare non liceat, quid sentiam; sed, quoniam subeunda fortuna est, eo citius dabimus operam ut
veniamus, quo facilius de tota re deliberemus. Tu velim, quod commodo valetudinis tuae fiat, quam longissime
poteris, obviam nobis prodeas. De hereditate Preciana—quae quidem mihi magno dolori est; valde enim illum
amavi—, sed hoc velim cures: si auctio ante meum adventum fiet, ut Pomponius aut, si is minus poterit, Camil
lus nostrum negotium curet: nos, cum salvi venerimus, reliqua per nos agemus; sin tu iam Roma profecta eris,
tamen curabis, ut hoc ita fiat. Nos, si di adiuvabunt, circiter Idus Novembres in Italia speramus fore. Vos, mea
suavissima et optatissima Terentia, si nos amatis, curate ut valeatis. Vale. Athenis a. d. XV. Kal. Novemb.
VII
Omnes molestias et sollicitudines, quibus et te miserrimam habui et, id quod mihi molestissimum est, Tulliolam,
quae nobis nostra vita dulcior est, deposui et eieci; quid causae autem fuerit, postridie intellexi, quam a vobis
discessi. Xολὴν ἄκρατον noctu eieci; statim ita sum levatus, ut mihi deus aliquis medicinam fecisse videatur,
cui quidem tu deo, quemadmodum soles, pie et caste satisfacies, id est Apollini et Aesculapio. Navem spero nos
valde bonam habere; in eam simulatque conscendi, haec scripsi. Deinde conscribam ad nostros familiares mul
tas epistulas, quibus te et Tulliolam nostram diligentissime commendabo. Cohortarer vos, quo animo fortiore
essetis, nisi vos fortiores cognossem quam quemquam virum. Et tamen eiusmodi spero negotia esse, ut et vos
istic commodissime sperem esse et me aliquando cum similibus nostri rem publicam defensuros. Tu primum va
letudinem tuam velim cures; deinde, si tibi videbitur, villis iis utare, quae longissime aberunt a militibus. Fundo
Arpinati bene poteris uti cum familia urbana, si annona carior fuerit. Cicero bellissimus tibi salutem plurimam
dicit. Etiam atque etiam vale. D. VII Idus Iun.
137
138 ■ L V D V S • L AT Í N I Y I I • E J E R C I C I O S G R A D U A D O S
VIII
Si vales, bene est, ego valeo. Valetudinem tuam velim cures diligentissime; nam mihi et scriptum et nuntiatum
est te in febrim subito incidisse. Quod celeriter me fecisti de Caesaris litteris certiorem, fecisti mihi gratum.
Item posthac, si quid opus erit, si quid acciderit novi, facies ut sciam. Cura ut valeas. Vale. D. IIII Non. Iun.
IX
Ad ceteras meas miserias accessit dolor et Dolabellae valetudine et de Tulliae. Omnino de omnibus rebus nec
quid consilii capiam nec quid faciam scio. Tu velim tuam et Tulliae valetudinem cures. Vale.
XIV
Si vos valetis, nos valemus. Vestrum iam consilium est, non solum meum, quid sit vobis faciendum. Si ille Ro-
mam modeste venturus est, recte in praesentia domi esse potestis; sin homo amens diripiendam urbem daturus
est, vereor ut Dolabella ipse satis nobis prodesse possit. Etiam illud metuo ne iam intercludamur, ut, cum
velitis exire, non liceat. Reliquum est, quod ipsae optime considerabitis, vestri similes feminae sintne Romae;
si enim non sunt, videndum est, ut honeste vos esse possitis. Quomodo quidem nunc se res habet, modo ut haec
nobis loca tenere liceat, bellissime vel mecum vel in nostris praediis esse poteritis. Etiam illud verendum est
ne brevi tempore fames in urbe sit. His de rebus velim cum Pomponio, cum Camillo, cum quibus vobis videbi-
tur, consideretis, ad summam animo forti sitis; Labienus rem meliorem fecit; adiuvat etiam Piso, quod ab urbe
discedit et sceleris condemnat generum suum. Vos, meae carissimae animae, quam saepissime ad me scribite,
et vos quid agatis et quid istic agatur. Quintus pater et filius et Rufus vobis s. d. Valete. VIII Kal. Minturnis.
T E R C E R A P A R T E • TRADUCCI Ó N . S ELECCI Ó N DE AUTORE S ■ 139
XIX
In maximis meis doloribus excruciat me valetudo Tulliae nostrae, de qua nihil est quod ad te plura scribam;
tibi enim aeque magnae curae esse certo scio. Quod me proprius vultis accedere, video ita esse faciendum:
etiam ante fecissem, sed me multa impediverunt, quae ne nunc quidem expedita sunt. Sed a Pomponio exspecto
litteras, quas ad me quam primum perferendas cures velim. Da operam, ut valeas.
140 ■ L V D V S • L AT Í N I Y I I • E J E R C I C I O S G R A D U A D O S
[14] Druides a bello abesse consuerunt neque tributa una cum reliquis pendunt. Militiae vacationem omnium-
que rerum habent immunitatem. Tantis excitati praemiis et sua sponte multi in disciplinam conveniunt et a
parentibus propinquisque mittuntur. Magnum ibi numerum versuum ediscere dicuntur. Itaque annos nonnulli
vicenos in disciplina permanent. Neque fas esse existimant ea litteris mandare, cum in reliquis fere rebus, pu-
blicis privatisque rationibus Graecis utantur litteris. Id mihi duabus de causis instituisse videntur, quod neque
in vulgum disciplinam efferri velint neque eos, qui discunt, litteris confisos minus memoriae studere, quod fere
plerisque accidit, ut praesidio litterarum diligentiam in perdiscendo ac memoriam remittant. In primis hoc vo-
lunt persuadere, non interire animas, sed ab aliis post mortem transire ad alios, atque hoc maxime ad virtutem
excitari putant metu mortis neglecto. Multa praeterea de sideribus atque eorum motu, de mundi ac terrarum
magnitudine, de rerum natura, de deorum immortalium vi ac potestate disputant et iuventuti tradunt.
[15] Alterum genus est equitum. Hi, cum est usus atque aliquod bellum incidit (quod fere ante Caesaris
adventum quotannis accidere solebat, uti aut ipsi iniurias inferrent aut inlatas propulsarent), omnes in bello
versantur, atque eorum ut quisque est genere copiisque amplissimus, ita plurimos circum se ambactos clientes-
que habet. Hanc unam gratiam potentiamque noverunt.
[16] Natio est omnis Gallorum admodum dedita religionibus, atque ob eam causam, qui sunt adfecti gra-
vioribus morbis quique in proeliis periculisque versantur, aut pro victimis homines immolant aut se immolatu-
ros vovent administrisque ad ea sacrificia druidibus utuntur, quod pro vita hominis nisi hominis vita reddatur,
non posse deorum immortalium numen placari arbitrantur, publiceque eiusdem generis habent instituta sacrifi-
cia. Alii immani magnitudine simulacra habent, quorum contexta viminibus membra vivis hominibus complent;
quibus succensis circumventi flamma exanimantur homines. Supplicia eorum, qui in furto aut in latrocinio aut
aliqua noxia sint comprehensi, gratiora dis immortalibus esse arbitrantur; sed cum eius generis copia defecit,
etiam ad innocentium supplicia descendunt.
[17] Deum maxime Mercurium colunt. Huius sunt plurima simulacra, hunc omnium inventorem artium
ferunt, hunc viarum atque itinerum ducem, hunc ad quaestus pecuniae mercaturasque habere vim maximam
arbitrantur. Post hunc Apollinem et Martem et Iovem et Minervam. De his eandem fere quam reliquae gentes,
habent opinionem: Apollinem morbos depellere, Minervam operum atque artificiorum initia tradere, Iovem
imperium caelestium tenere, Martem bella regere. Huic, cum proelio dimicare constituerunt, ea, quae bello
ceperint, plerumque devovent; cum superaverunt, animalia capta immolant reliquasque res in unum locum
conferunt. Multis in civitatibus harum rerum exstructos tumulos locis consecratis conspicari licet; neque saepe
accidit, ut neglecta quispiam religione aut capta apud se occultare aut posita tollere auderet, gravissimumque
ei rei supplicium cum cruciatu constitutum est.
[18] Galli se omnes ab Dite patre prognatos praedicant idque ab druidibus proditum dicunt. Ob eam cau-
sam spatia omnis temporis non numero dierum, sed noctium finiunt; dies natales et mensum et annorum initia
sic observant ut noctem dies subsequatur. In reliquis vitae institutis hoc fere ab reliquis differunt, quod suos
liberos, nisi cum adoleverunt, ut munus militiae sustinere possint, palam ad se adire non patiuntur filiumque
puerili aetate in publico in conspectu patris adsistere turpe ducunt.
[19] Viri, quantas pecunias ab uxoribus dotis nomine acceperunt, tantas ex suis bonis aestimatione facta
cum dotibus communicant. Huius omnis pecuniae coniunctim ratio habetur fructusque servantur; uter eorum vita
superarit, ad eum pars utriusque cum fructibus superiorum temporum pervenit. Viri in uxores sicuti in liberos vi-
tae necisque habent potestatem, et cum pater familiae inlustriore loco natus decessit, et is propinqui conveniunt
et de morte si res in suspicionem venit, de uxoribus in servilem modum quaestionem habent, et si compertum est,
T E R C E R A P A R T E • TRADUCCI Ó N . S ELECCI Ó N DE AUTORE S ■ 141
igni atque omnibus tormentis excruciatas interficiunt. Funera sunt pro cultu Gallorum magnifica et sumptuosa;
omniaque quae vivis cordi fuisse arbitrantur, in ignem inferunt, etiam animalia, ac paulo supra hanc memoriam
servi et clientes, quos ab eis dilectos esse constabat, iustis funeribus confectis una cremabantur.
[20] Quae civitates commodius suam rem publicam administrare existimantur, habent legibus sanctum,
si quis quid de re publica a finitimis rumore aut fama acceperit, uti ad magistratum deferat neve cum quo alio
communicet, quod saepe homines temerarios atque imperitos falsis rumoribus terreri et ad facinus impelli et
de summis rebus consilium capere cognitum est. Magistratus, quae visa sunt, occultant, quaeque esse ex usu
indicaverunt, multitudini produnt. De re publica nisi per concilium loqui non conceditur.
[21] Germani multum ab hac consuetudine differunt. Nam neque druides habent, qui rebus divinis prae
sint, neque sacrificiis student. Deorum numero eos solos ducunt, quos cernunt et quorum aperte opibus iuvantur,
Solem et Vulcanum et Lunam, reliquos ne fama quidem acceperunt. Vita omnis in venationibus atque in studiis
rei militaris consistit; ab parvis labori ac duritiae student. Qui diutissime impuberes permanserunt, maximam
inter suos ferunt laudem; hoc ali staturam, ali vires nervosque confirmari putant. Intra annum vero vicesimum
feminae notitiam habuisse in turpissimis habent rebus; cuius rei nulla est occultatio, quod et promiscue in flu-
minibus perluuntur et pellibus aut parvis renonum tegimentis utuntur, magna corporis parte nuda.
[22] Agri culturae non student, maiorque pars eorum victus in lacte, caseo, carne consistit. Neque quis-
quam agri modum certum aut fines habet proprios; sed magistratus ac principes in annos singulos gentibus
cognationibusque hominum, qui una coierunt, quantum et quo loco visum est agri, adtribuunt atque anno post
alio transire cogunt. Eius rei multas adferunt causas: ne adsidua consuetudine capti studium belli gerendi
agri cultura committent; ne latos fines parare studeant, potentioresque humiliores possessionibus expellant; ne
accuratius ad frigora atque aestus vitandos aedificent; ne qua oriatur pecuniae cupiditas, qua ex re factiones
dissensionesque nascuntur; ut animi aequitate plebem contineant, cum suas quisque opes cum potentissimis
aequari videat.
[23] Civitatibus maxima laus est quam latissime circum se vastatis finibus solitudines habere. Hoc pro-
prium virtutis existimant, expulsos agris finitimos cedere, neque quemquam prope audere consistere; simul hoc
se fore tutiores arbitrantur, repentinae incursionis timore sublato. Cum bellum civitas aut inlatum defendit aut
infert, magistratus, qui ei bello praesint et vitae necisque habeant potestatem, deliguntur. In pace nullus est
communis magistratus, sed principes regionum atque pagorum inter suos ius dicunt controversiasque minuunt.
Latrocinia nullam habent infamiam, quae extra fines cuiusque civitatis fiunt, atque ea iuventutis exercendae
ac desidiae minuendae causa fieri praedicant. Atque ubi quis ex principibus in concilio dixit se ducem fore,
qui sequi velint, profiteantur, consurgunt ii qui et causam et hominem probant, suumque auxilium pollicentur
atque ab multitudine conlaudantur; qui ex his secuti non sunt, in desertorum ac proditorum numero ducuntur,
omniumque his rerum postea fides derogatur. Hospitem violare fas non putant; qui quacumque de causa ad eos
venerunt, ab iniuria prohibent, sanctos habent, hisque omnium domus patent victusque communicatur.
[24] Ac fuit antea tempus, cum Germanos Galli virtute superarent, ultro bella inferrent, propter hominum
multitudinem agrique inopiam trans Rhenum colonias mitterent. Itaque ea quae fertilissima Germaniae sunt
loca circum Hercyniam silvam, quam Eratostheni et quibusdam Graecis fama notam esse video, quam illi Or-
cyniam appellant, Volcae Tectosages occupaverunt atque ibi consederunt; quae gens ad hoc tempus his sedibus
sese continet summamque habet iustitiae et bellicae laudis opinionem. Nunc quod in eadem inopia egestate pa-
tientiaque Germani permanent, eodem victu et cultu corporis utuntur, Gallis autem provinciarum propinquitas
et transmarinarum rerum notitia multa ad copiam atque usus largitur, paulatim adsuefacti superari multisque
victi proeliis ne se quidem ipsi cum illis virtute comparant.
142 ■ L V D V S • L AT Í N I Y I I • E J E R C I C I O S G R A D U A D O S
[25] Huius Hercyniae silvae, quae supra demonstrata est, latitudo novem dierum iter expedito patet: non
enim aliter finiri potest neque mensuras itinerum noverunt. Oritur ab Helvetiorum et Nemetum et Rauracorum
finibus rectaque fluminis Danubii regione pertinet ad fines Dacorum et Anartium. Hinc se flectit sinistrorsus
diversis ab flumine regionibus multarumque gentium fines propter magnitudinem adtingit. Neque quisquam est
huius Germaniae, qui se aut adisse ad initium eius silvae dicat, cum dierum iter LX processerit, aut quo ex loco
oriatur, acceperit. Multaque in ea genera ferarum nasci constat, quae reliquis in locis visa non sint, ex quibus,
quae maxime differant a ceteris et memoriae prodenda videantur, haec sunt.
[26] Est bos cervi figura, cuius a media fronte inter aures unum cornu existit excelsius magisque derectum
his, quae nobis nota sunt, cornibus: ab eius summo sicut palmae ramique late diffunduntur. Eadem est feminae
marisque natura, eadem forma magnitudoque cornuum.
[27] Sunt item, quae appellantur alces. Harum est consimilis capris figura et varietas pellium, sed magni-
tudine paulo antecedunt mutilaeque sunt cornibus et crura sine nodis articulisque habent. Neque quietis causa
procumbunt neque, si quo adflictae casu conciderunt, erigere sese aut sublevare possunt. His sunt arbores pro
cubilibus; ad eas se adplicant atque ita paulum modo reclinatae quietem capiunt. Quarum ex vestigiis cum est
animadversum a venatoribus, quo se recipere consuerint, omnes eo loco aut ab radicibus subruunt aut accidunt
arbores, tantum ut summa species earum stantium relinquatur. Huc cum se consuetudine reclinaverunt, infirmas
arbores pondere adfligunt atque una ipsae concidunt.
[28] Tertium est genus eorum, qui uri appellantur. Hi sunt magnitudine paulo infra elephantos, specie et
colore et figura tauri. Magna vis est eorum et magna velocitas; neque homini neque ferae, quam conspexerunt,
parcunt. Hos studiose foveis captos interficiunt. Hoc se labore durant adulescentes atque hoc genere venationis
exercent et, qui plurimos ex his interfecerunt, relatis in publicum cornibus, quae sint testimonio, magnam ferunt
laudem. Sed adsuescere ad homines et mansuefieri ne parvuli quidem excepti possunt. Amplitudo cornuum et
figura et species multum a nostrorum boum cornibus differt. Haec studiose conquisita ab labris argento circum-
cludunt atque in amplissimis epulis pro poculis utuntur.
T E R C E R A P A R T E • TRADUCCI Ó N . S ELECCI Ó N DE AUTORE S ■ 143
III
V
VIII
XIII
XLIII
LXXXV
LXXXVI
Liber primus
I. Lupus et agnus
Liber Secundus
Liber primus
[1] Quocumque me verti, argumenta senectutis meae video. Veneram in suburbanum meum et querebar de
impensis aedificii dilabentis. Ait villicus mihi non esse neglegentiae suae vitium, omnia se facere, sed villam
veterem esse. Haec villa inter manus meas crevit: quid mihi futurum est, si tam putria sunt aetatis meae saxa?
[2] Iratus illi proximam occasionem stomachandi arripio. ‘Apparet’ inquam has platanos neglegi: nullas
habent frondes. Quam nodosi sunt et retorridi rami, quam tristes et squalidi trunci! Hoc non accideret si quis
has circumfoderet, si irrigaret.’ Iurat per genium meum se omnia facere, in nulla re cessare curam suam, sed
illas vetulas esse. Quod intra nos sit, ego illas posueram, ego illarum primum videram folium. [3] Conversus
ad ianuam ‘quis est iste?’ inquam ‘iste decrepitus et merito ad ostium admotus? foras enim spectat. Vnde istunc
nanctus es ? quid te delectavit: alienum mortuum tollere? ‘At ille ‘non cognoscis me?’ inquit: ‘ego sum Felicio,
cui solebas sigillaria afferre; ego sum Philositi villici filius, deliciolum tuum’. ‘Perfecte’ inquam ‘iste delirat:
pupulus, etiam delicium meum factus est? Prorsus potest fieri: dentes illi cum maxime cadunt.’
[4] Debeo hoc suburbano meo, quod mihi senectus mea quocumque adverteram apparuit. Complectamur illam
et amemus; plena <est> voluptatis, si illa scias uti. Gratissima sunt poma cum fugiunt; pueritiae maximus in
exitu decor est; deditos vino potio extrema delectat, illa quae mergit, quae ebrietati summam manum imponit;
[5] quod in se iucundissimum omnis voluptas habet in finem sui differt. Iucundissima est aetas devexa iam, non
tamen praeceps, et illam quoque in extrema tegula stantem iudico habere suas voluptates; aut hoc ipsum succedit
in locum voluptatium, nullis egere. Quam dulce est cupiditates fatigasse ac reliquisse! [6] ‘Molestum est’ inquis
‘mortem ante oculos habere.’ Primum ista tam seni ante oculos debet esse quam inveni —non enim citamur ex
censu—; deinde nemo tam senex est ut improbe unum diem speret. Vnus autem dies gradus vitae est. Tota aetas
partibus constat et orbes habet circumductos maiores minoribus: est aliquis qui omnis complectatur et cingat
—hic pertinet a natali ad diem extremum—; est alter qui annos adulescentiae excludit; est qui totam pueritiam
ambitu suo adstringit; est deinde per se annus in se omnia continens tempora, quorum multiplicatione vita
componitur; mensis artiore praecingitur circulo; angustissimum habet dies gyrum, sed et hic ab initio ad exitum
venit, ab ortu ad occasum. [7] Ideo Heraclitus, cui cognomen fecit orationis obscuritas, ‘unus’ inquit ‘dies par
omni est’. Hoc alius aliter excepit. Dixit enim *** parem esse horis, nec mentitur; nam si dies est tempus viginti
et quattuor horarum, necesse est omnes inter se dies pares esse, quia nox habet quod dies perdidit. Alius ait
parem esse unum diem omnibus similitudine; nihil enim habet longissimi temporis spatium quod non et in uno
die invenias, lucem et noctem, et in alternas mundi vices plura facit ista, non ‘alia’: *** alias contractior, alias
productior. [8] Itaque sic ordinandus est dies omnis tamquam cogat agmen et consummet atque expleat vitam.
Pacuvius, qui Syriam usu suam fecit, cum vino et illis funebribus epulis sibi parentaverat, sic in cubiculum
ferebatur a cena ut inter plausus exoletorum hoc ad symphoniam caneretur: ʽβεβίωται, βεβίωταιʼ [9] Nullo non se
die extulit. Hoc quod ille ex mala conscientia faciebat nos ex bona faciamus, et in somnum ituri laeti hilaresque
dicamus, vixi et quem dederat cursum fortuna peregi.
150 ■ L V D V S • L AT Í N I Y I I • E J E R C I C I O S G R A D U A D O S
Crastinum si adiecerit deus, laeti recipiamus. Ille beatissimus est et securus sui possessor qui crastinum sine
sollicitudine exspectat; quisquis dixit ‘vixi’ cotidie ad lucrum surgit.
[10] Sed iam debeo epistulam includere. ‘Sic’ inquis ‘sine ullo ad me peculio veniet?’ Noli timere: aliquid secum
fert. Quare aliquid dixi? multum. Quid enim hac voce praeclarius quam illi trado ad te perferendam? ‘Malum
est in necessitate vivere, sed in necessitate vivere necessitas nulla est.’ Quidni nulla sit? patent undique ad
libertatem viae multae, breves faciles. Agamus deo gratias quod nemo in vita teneri potest: calcare ipsas ne
cessitates licet. [11] ‘Epicurus’ inquis ‘dixit: quid tibi cum alieno?’ Quod verum est meum est; perseverabo
Epicurum tibi ingerere, ut isti qui in verba iurant nec quid dicatur aestimant, sed a quo, sciant quae optima
sunt esse communia. Vale.
Liber secundus
[ 1 ] Mos antiquis fuit, usque ad meam servatus aetatem, primis epistulae verbis adicere ‘si vales bene est, ego
valeo’. Recte nos dicimus ‘si philosopharis, bene est’. Valere enim hoc demum est. Sine hoc aeger est animus;
corpus quoque, etiam si magnas habet vires, non aliter quam furiosi aut frenetici validum est. [2] Ergo hanc
praecipue valetudinem cura, deinde et illam secundam; quae non magno tibi constabit, si volueris bene valere.
Stulta est enim, mi Lucili, et minime conveniens litterato viro occupatio exercendi lacertos et dilatandi cervicem
ac latera firmandi; cum tibi feliciter sagina cesserit et tori creverint, nec vires umquam opimi bovis nec pondus
aequabis. Adice nunc quod maiore corporis sarcina animus eliditur et minus agilis est. Itaque quantum potes
circumscribe corpus tuum et animo locum laxa. [3] Multa sequuntur incommoda huic deditos curae: primum
exercitationes, quarum labor spiritum exhaurit et inhabilem intentioni ac studiis acrioribus reddit; deinde copia
ciborum subtilitas impeditur. Accedunt pessimae notae mancipia in magisterium recepta, homines inter oleum et
vinum occupati, quibus ad votum dies actus est si bene desudaverunt, si in locum eius quod effluxit multum potionis
altius in ieiuno iturae regesserunt. [4] Bibere et sudare vita cardiaci est. Sunt exercitationes et faciles et breves,
quae corpus et sine mora lassent et tempori parcant, cuius praecipua ratio habenda est: cursus et cum aliquo
pondere manus motae et saltus vel ille qui corpus in altum levat vel ille qui in longum mittit vel ille, ut ita dicam,
saliaris aut, ut contumeliosius dicam, fullonius: quoslibet ex his elige usum rude facile. [5] Quidquid facies, cito
redi a corpore ad animum; illum noctibus ac diebus exerce. Labore modico alitur ille; hanc exercitationem non
frigus, non aestus impediet, ne senectus quidem. Id bonum cura quod vetustate fit melius. [6 ] Neque ego te iubeo
semper imminere libro aut pugillaribus: dandum est aliquod intervallum animo, ita tamen ut non resolvatur,
sed remittatur. Gestatio et corpus concutit et studio non officit: possis legere, possis dictare, possis loqui,
possis audire, quorum nihil ne ambulatio quidem vetat fieri. [7] Nec tu intentionem vocis contempseris, quam
veto te per gradus et certos modos extollere, deinde deprimere. Quid si velis deinde quemadmodum ambules
discere? Admitte istos quos nova artificia docuit fames: erit qui gradus tuos temperet et buccas edentis observet
et in tantum procedat in quantum audaciam eius patientia et credulitate produxeris. Quid ergo? a clamore
protinus et a summa contentione vox tua incipiet? usque eo naturale est paulatim incitari ut litigantes quoque a
sermone incipiant, ad vociferationem transeant; nemo statim Quiritium fidem implorat. [8] Ergo utcumque tibi
impetus animi suaserit, modo vehementius fac vitiis convicium, modo lentius, prout vox te quoque hortabitur in
T E R C E R A P A R T E • TRADUCCI Ó N . S ELECCI Ó N DE AUTORE S ■ 151
id latus; modesta, cum recipies illam revocarisque, descendat, non decidat; mediatoris sui habeat et hoc indocto
et rustico more desaeviat. Non enim id agimus ut exerceatur vox, sed ut exerceat.
[9] Detraxi tibi non pusillum negotii: una mercedula et unum graecum ad haec beneficia accedet. Ecce insigne
praeceptum: ‘stulta vita ingrata est, trepida; tota in futurum fertur’. ‘Quis hoc’ inquis ‘dicit?’ idem qui supra.
Quam tu nunc vitam dici existimas stultam? Babae et Isionis? Non ita est: nostra dicitur, quos caeca cupiditas
in nocitura, certe numquam satiatura praecipitat, quibus si quid satis esse posset, fuisset, qui non cogitamus
quam iucundum sit nihil poscere, quam magnificum sit plenum esse nec ex fortuna pendere. [10] Subinde
itaque, Lucili, quam multa sis consecutus recordare; cum aspexeris quot te antecedant, cogita quot sequantur.
Si vis gratus esse adversus deos et adversus vitam tuam, cogita quam multos antecesseris. Quid tibi cum
ceteris? te ipse antecessisti. [11] Finem constitue quem transire ne possis quidem si velis; discedant aliquando
ista insidiosa bona et sperantibus meliora quam assecutis. Si quid in illis esset solidi, aliquando et implerent:
nunc haurientium sitim concitant. Mittantur speciosi apparatus; et quod futuri temporis incerta sors volvit,
quare potius a fortuna impetrem ut det, quam a me ne petam? Quare autem petam? oblitus fragilitatis humanae
congeram? in quid laborem? Ecce hic dies ultimus est; ut non sit, prope ab ultimo est. Vale.
Liber tertius
[1] Putas me tibi scripturum quam humane nobiscum hiemps gerit, quae et remissa fuit et brevis, quam malignum
ver sit, quam praeposterum frigus, et alias ineptias verba quaerendum? Ego vero aliquid quod et mihi et tibi
prodesse possit scribam. Quid autem id erit nisi ut te exhorter ad bonam mentem? Huius fundamentum quod sit
quaeris? ne gaudeas vanis. Fundamentum hoc esse dixi: culmen est. Ad summa pervenit qui scit quo gaudeat,
qui felicitatem suam in aliena potestate non posuit; sollicitus est et incertus sui quem spes aliqua proritat, licet
ad manum sit, licet non ex difficili petatur, licet numquam illum sperata deceperint. [3] Hoc ante omnia fac,
mi Lucili: disce gaudere. Existimas nunc me detrahere tibi multas voluptates qui fortuita summoveo, qui spes,
dulcissima oblectamenta, devitandas existimo? immo contra nolo tibi umquam deesse laetitiam. Volo illam tibi
domi nasci: nascitur si modo intra te ipsum fit. Ceterae hilaritates non implent pectus; frontem remittunt, leves
sunt, nisi forte tu iudicas eum gaudere qui ridet: animus esse debet alacer et fidens et supra omnia erectus. [4]
Mihi crede, verum gaudium res severa est. An tu existimas quemquam soluto vultu et, ut isti delicati loquuntur,
hilariculo mortem contemnere, paupertati domum aperire, voluptates tenere sub freno, meditari dolorum
patientiam? Haec qui apud se versat in magno gaudio est, sed parum blando. In huius gaudii possessione esse
te volo: numquam deficiet, cum semel unde petatur inveneris. [5] Levium metallorum fructus in summo est: illa
opulentissima sunt quorum in alto latet vena assidue plenius responsura fodienti. Haec quibus delectatur vulgus
tenuem habent ac perfusoriam voluptatem, et quodcumque invecticium gaudium est fundamento caret: hoc de quo
loquor, ad quod te conor perducere, solidum est et quod plus pateat introrsus. [6] Fac, oro te, Lucili carissime,
quod unum potest praestare felicem: dissice et conculca ista quae extrinsecus splendent, quae tibi promittuntur
ab alio vel ex alio; ad verum bonum specta et de tuo gaude. Quid est autem hoc ‘de tuo’? te ipso et tui optima
parte. Corpusculum bonum esse credideris: veri boni aviditas tuta est. [7] Quod sit istud interrogas, aut unde
subeat? Dicam: ex bona conscientia, ex honestis consiliis, ex rectis actionibus, ex contemptu fortuitorum, ex
152 ■ L V D V S • L AT Í N I Y I I • E J E R C I C I O S G R A D U A D O S
placido vitae et continuo tenore unam prementis viam. Nam illi qui ex aliis propositis in alia transiliunt aut ne
transiliunt quidem sed casu quodam transmittuntur, quomodo habere quicquam certum mansurumve possunt
suspensi et vagi? [8] Pauci sunt qui consilio se suaque disponant: ceteri, eorum more quae fluminibus innatant,
non eunt sed feruntur; ex quibus alia lenior unda detinuit ac mollius vexit, alia vehementior rapuit, alia proxima
ripae cursu languescente deposuit, alia torrens impetus in mare eiecit. Ideo constituendum est quid velimus et
ineo perseverandum.
[9] Hic est locus solvendi aeris alieni. Possum enim tibi vocem Epicuri tui reddere et hanc epistulam liberare:
‘molestum est semper vitam inchoare’; aut si hoc modo magis sensus potest exprimi, ‘male vivunt qui semper
vivere incipiunt’. [10] ‘Quare?’inquis; desiderat enim explanationem ista vox. Quia semper illis imperfecta vita
est; non potest autem stare paratus ad mortem qui modo incipit vivere. Id agendum est ut satis vixerimus: nemo
hoc praestat qui orditur cum maxime vitam. [11] Non est quod existimes paucos esse hos: propemodum omnes
sunt. Quidam vero tunc incipiunt cum desinendum est. Si hoc iudicas mirum, adiciam quod magis admireris:
quidam ante vivere desierunt quam inciperent. Vale.
Liber quintus
[1] Ad epistulam quam mihi ex itinere misisti, tam longam quam ipsum iter fuit, postea rescribam; seducere me
debeo et quid suadeam circumspicere. Nam tu quoque, qui considis, diu an consideres cogitasti: quanto magis
hoc mihi faciendum est, cum longiore mora opus sit ut solvas quaestionem quam ut proponas? utique cum
aliud tibi expediat, aliud mihi. [2] Iterum ego tamquam Epicureus loquor? mihi vero idem expedit quod tibi:
aut non sum amicus, nisi quidquid agitur ad te pertinens meum est. Consortium rerum omnium inter nos facit
amicitia; nec secundi quicquam singulis est nec adversi; in commune vivitur. Nec potest quisquam beate degere
qui se tantum intuetur, qui omnia ad utilitates suas convertit: alteri vivas oportet, si vis tibi vivere. [3] Haec
societas diligenter et sancte observata, quae nos homines hominibus miscet et iudicat aliquod esse commune
eius generis humani, plurimum ad illam quoque de qua loquebar interiorem societatem amicitiae colendam
proficit; omnia enim cum amico communia habebit qui multa cum homine.
[4] Hoc, Lucili virorum optime, mihi ab istis subtilibus praecipi malo, quid amico praestare debeam, quid
homini, quam quot modis ‘amicus’ dicatur, et ‘homo’quam multa significet. In diversum ecce sapientia et stultitia
discedunt! cui accedo? in utram ire partem iubes? Illi homo pro amico est, huic amicus non est pro homine; ille
amicum sibi parat, hic se amico: tu mihi verba distorques et syllabas digeris. [5] Scilicet nisi interrogationes
vaferrimas struxero et conclusione falsa a vero nascens mendacium adstrinxero, non potero a fugiendis petenda
secernere. Pudet me: in re tam seria senes ludimus.
[6] ‘Mus syllaba est; mus autem caseum rodit; syllaba ergo caseum rodit.’ Puta nunc me istuc non posse solvere:
quod mihi ex ista inscientia periculum imminet? quod incommodum? Sine dubio verendum est ne quando in
muscipulo syllabas capiam, aut ne quando, si neglegentior fuero, caseum liber comedat. Nisi forte illa acutior
est collectio: ‘mus syllaba est; syllaba autem caseum non rodit; mus ergo caseum non rodit’. [7] O pueriles
T E R C E R A P A R T E • TRADUCCI Ó N . S ELECCI Ó N DE AUTORE S ■ 153
ineptias! in hoc supercilia subduximus? in hoc barbam demisimus? hoc est quod tristes docemus et pallidi?
Vis scire quid philosophia promittat generi humano? consilium. Alium mors vocat, alium paupertas urit, alium
divitiae vel alienae torquent vel suae; ille malam fortunam horret, hic se felicitati suae subducere cupit; hunc
homines male habent, illum dii. Quid mihi lusoria ista componis? non est iocandi locus: ad miseros advocatus
es. Opem laturum te naufragis, captis, aegris, egentibus, intentae securi subiectum praestantibus caput
pollicitus es: quo diverteris? quid agis? Hic cum quo ludis timet: succurre, quidquid laqueti respondentium
poenis. Omnes undique ad te manus tendunt, perditae vitae perituraeque auxilium aliquod implorant, in te spes
opesque sunt; rogant ut ex tanta illos volutatione extrahas, ut disiectis et errantibus clarum veritatis lumen
ostendas. [9] Dic quid natura necessarium fecerit, quid supervacuum, quam faciles ‘leges’ posuerit, quam
iucunda sit vita, quam expedita illas sequentibus, quam acerba et implicita eorum qui opinioni plus quam
naturae crediderunt *** si prius docueris quam partem eorum levatura sint. Quid istorum cupiditates demit?
quid temperat? Vtinam tantum non prodessent! nocent. Hoc tibi cum voles manifestissimum faciam, comminui
et debilitari generosam indolem in istas argutias coniectam. [10] Pudet dicere contra fortunam militaturis quae
porrigant tela, quemadmodum illos subornent. Hac ad summum bonum itur? per istud philosophiae ‘sive nive’ et
turpes infamesque etiam ad album sedentibus exceptiones? Quid enim aliud agitis, cum eum quem interrogatis
scientes in fraudem inducitis, quam ut formula cecidisse videatur? Sed quemadmodum illos praetor, sic hos
philosophia in integrum restituit. [11] Quid disceditis ab ingentibus promissis et grandia locuti, effecturos vos
ut non magis auri fulgor quam gladii praestringat oculos meos, ut ingenti constantia et quod omnes optant et
quod omnes timent calcem, ad grammaticorum elementa descenditis? Quid dicitis?
Hoc enim est quod mihi philosophia promittit, ut parem deo faciat; ad hoc invitatus sum, ad hoc veni: fidem
praesta.
[12] Quantum potes ergo, mi Lucili, reduc te ab istis exceptionibus et praescriptionibus philosophorum:
aperta decent et simplicia bonitatem. Etiam si multum superesset aetatis, parce dispensandum erat ut sufficeret
necessariis: nunc quae dementia est supervacua discere in tanta temporis egestate! Vale.
154 ■ L V D V S • L AT Í N I Y I I • E J E R C I C I O S G R A D U A D O S
[1] Romanum imperium, quo neque ab exordio ullum fere minus neque incrementis toto orbe amplius humana
potest memoria recordari, a Romulo exordium habet, qui Reae Silviae, Vestalis virginis, filius et, quantum
putatus est, Martis cum Remo fratre uno partu editus est. Is cum inter pastores latrocinaretur, decem et octo
annos natus urbem exiguam in Palatino monte constituit XI Kal. Maias, Olympiadis sextae anno tertio, post
Troiae excidium, ut qui plurimum minimumque tradunt, anno trecentesimo nonagesimo quarto.
[2] Condita civitate, quam ex nomine suo Romam vocavit, haec fere egit. Multitudinem finitimorum in
civitatem recepit, centum ex senioribus legit, quorum consilio omnia ageret, quos senatores nominavit propter
senectutem. Tum, cum uxores ipse et populus suus non haberent, invitavit ad spectaculum ludorum vicinas
urbi Romae nationes atque earum virgines rapuit. Commotis bellis propter raptarum iniuriam Caeninenses
vicit, Antemnates, Crustuminos, Sabinos, Fidenates, Veientes. Haec omnia oppida urbem cingunt. Et cum orta
subito tempestate non comparuisset, anno regni tricesimo septimo ad deos transisse creditus est et consecratus.
Deinde Romae per quinos dies senatores imperaverunt et his regnantibus annus unus completus est.
[3] Postea Numa Pompilius rex creatus est, qui bellum quidem nullum gessit, sed non minus civitati quam
Romulus profuit. Nam et leges Romanis moresque constituit, qui consuetudine proeliorum iam latrones ac
semibarbari putabantur, et annum descripsit in decem menses prius sine aliqua supputatione confusum, et
infinita Romae sacra ac templa constituit. Morbo decessit quadragesimo et tertio imperii anno.
[4] Huic successit Tullus Hostilius. Hic bella reparavit, Albanos vicit, qui ab urbe Roma duodecimo miliario
sunt, Veientes et Fidenates, quorum alii sexto miliario absunt ab urbe Roma, alii octavo decimo, bello superavit,
urbem ampliavit, adiecto Caelio monte. Cum triginta et duos annos regnasset, fulmine ictus cum domo sua arsit.
[5] Post hunc Ancus Marcius, Numae ex filia nepos, suscepit imperium. Contra Latinos dimicavit, Aventinum
montem civitati adiecit et Ianiculum, apud ostium Tiberis civitatem supra mare sexto decimo miliario ab urbe
Roma condidit. Vicesimo et quarto anno imperii morbo periit.
[6] Deinde regnum Priscus Tarquinius accepit. Hic numerum senatorum duplicavit, circum Romae
aedificavit, ludos Romanos instituit, qui ad nostram memoriam permanent. Vicit idem etiam Sabinos et non
parum agrorum sublatum isdem urbis Romae territorio iunxit, primusque triumphans urbem intravit. Muros
fecit et cloacas, Capitolium inchoavit. Tricesimo octavo imperii anno per Anci filios occisus est, regis eius, cui
ipse successerat.
[7] Post hunc Servius Tullius suscepit imperium, genitus ex nobili femina, captiva tamen et ancilla.
Hic quoque Sabinos subegit, montes tres, Quirinalem, Viminalem, Esquilinum, urbi adiunxit, fossas circum
murum duxit. Primus omnium censum ordinavit, qui adhuc per orbem terrarum incognitus erat. Sub eo Roma
omnibus in censum delatis habuit capita LXXXIII milia civium Romanorum cum his, qui in agris erant. Occisus
est scelere generi sui Tarquinii Superbi, filii eius regis, cui ipse successerat, et filiae, quam Tarquinius habebat
uxorem.
[8] L. Tarquinius Superbus, septimus atque ultimus regum, Volscos, quae gens ad Campaniam euntibus non
longe ab urbe est, vicit, Gabios civitatem et Suessam Pometiam subegit, cum Tuscis pacem fecit et templum Iovis
in Capitolio aedificavit. Postea Ardeam oppugnans, in octavo decimo miliario ab urbe Roma positam civitatem,
imperium perdidit. Nam cum filius eius, et ipse Tarquinius iunior, nobilissimam feminam Lucretiam eandemque
pudicissimam, Collatini uxorem, stuprasset eaque de iniuria marito et patri et amicis questa fuisset, in omnium
conspectu se occidit. Propter quam causam Brutus, parens et ipse Tarquinii, populum concitavit et Tarquinio
ademit imperium. Mox exercitus quoque eum, qui civitatem Ardeam cum ipso rege oppugnabat, reliquit; veniensque
ad urbem rex portis clausis exclusus est, cumque imperasset annos quattuor et viginti cum uxore et liberis suis
T E R C E R A P A R T E • TRADUCCI Ó N . S ELECCI Ó N DE AUTORE S ■ 155
fugit. Ita Romae regnatum est per septem reges annis ducentis quadraginta tribus, cum adhuc Roma, ubi
plurimum, vix usque ad quintum decimum miliarium possideret.
[9] Hinc consules coepere, pro uno rege duo, hac causa creati, ut, si unus malus esse voluisset, alter
eum, habens potestatem similem, coerceret. Et placuit, ne imperium longius quam annuum haberent, ne per
diuturnitatem potestatis insolentiores redderentur, sed civiles semper essent, qui se post annum scirent futuros
esse privatos. Fuerunt igitur anno primo ab expulsis regibus consules L. Iunius Brutus, qui maxime egerat,
ut Tarquinius pelleretur, et Tarquinius Collatinus, maritus Lucretiae. Sed Tarquinio Collatino statim sublata
est dignitas. Placuerat enim, ne quisquam in urbe remaneret, qui Tarquinius vocaretur. Ergo accepto omni
patrimonio suo ex urbe migravit, et loco ipsius factus est L. Valerius Publicola consul. Commovit tamen bellum
urbi Romae rex Tarquinius, qui fuerat expulsus, et collectis multis gentibus, ut in regnum posset restitui,
dimicavit.
[10] In prima pugna Brutus consul et Arruns, Tarquinii filius, in vicem se occiderunt, Romani tamen ex ea
pugna victores recesserunt. Brutum matronae Romanae, defensorem pudicitiae suae, quasi communem patrem
per annum luxerunt. Valerius Publicola Sp. Lucretium Tricipitinum collegam sibi fecit, Lucretiae patrem, quo
morbo mortuo iterum Horatium Pulvillum collegam sibi sumpsit. Ita primus annus quinque consules habuit, cum
Tarquinius Collatinus propter nomen urbe cessisset, Brutus in proelio perisset, Sp. Lucretius morbo mortuus
esset.
[11] Secundo quoque anno iterum Tarquinius ut reciperetur in regnum bellum Romanis intulit, auxilium ei
ferente Porsenna, Tusciae rege, et Romam paene cepit. Verum tum quoque victus est. Tertio anno post reges
exactos Tarquinius, cum suscipi non posset in regnum neque ei Porsenna, qui pacem cum Romanis fecerat,
praestaret auxilium, Tusculum se contulit, quae civitas non longe ab urbe est, atque ibi per quattuordecim
annos privatus cum uxore consenuit. Quarto anno post reges exactos, cum Sabini Romanis bellum intulissent,
victi sunt et de his triumphatum est. Quinto anno L. Valerius ille, Bruti collega et quater consul, fataliter
mortuus est, adeo pauper, ut, collatis a populo nummis, sumptum habuerit sepulturae. Quem matronae sicuti
Brutum annum luxerunt.
[12] Nono anno post reges exactos, cum gener Tarquini ad iniuriam soceri vindicandam ingentem collegisset
exercitum, nova Romae dignitas est creata, quae dictatura appellatur, maior quam consulatus. Eodem anno
etiam magister equitum factus est, qui dictatori obsequeretur. Neque quicquam similius potest dici quam
dictatura antiqua huic imperii potestati, quam nunc tranquillitas vestra habet, maxime cum Augustus quoque
Octavianus, de quo postea dicemus, et ante eum C. Caesar sub dictaturae nomine atque honore regnaverint.
Dictator autem Romae primus fuit T. Larcius, magister equitum primus Sp. Cassius.
[13] Sexto decimo anno post reges exactos seditionem populus Romae fecit, tamquam a senatu atque
consulibus premeretur. Tum et ipse sibi tribunos plebis quasi proprios indices et defensores creavit, per quos
contra senatum et consules tutus esse posset.
[14] Sequenti anno Volsci contra Romanos bellum reparaverunt, et victi acie etiam Coriolos civitatem,
quam habebant optimam, perdiderunt.
[15] Octavo decimo anno postquam reges eiecti erant expulsus ex urbe Q. Marcius, dux Romanus, qui
Coriolos ceperat, Volscorum civitatem, ad ipsos Volscos contendit iratus et auxilia contra Romanos accepit.
Romanos saepe vicit, usque ad quintum miliarium urbis accessit, oppugnaturus etiam patriam suam, legatis
qui pacem petebant, repudiatis, nisi ad eum mater Veturia et uxor Volumnia ex urbe venissent, quarum fletu
et deprecatione superatus removit exercitum. Atque hic secundus post Tarquinium fuit, qui dux contra patriam
suam esset.
156 ■ L V D V S • L AT Í N I Y I I • E J E R C I C I O S G R A D U A D O S
■ HYGINI FABVLAE ■
PANDORA
Prometheus Iapeti filius primus homines ex luto finxit. Postea Vulcanus Iovis iussu ex luto mulieris effigiem
fecit, cui Minerva animam dedit, ceterique dii alius aliud donum dederunt; ob id Pandoram nominarunt. Ea
data in coniugium Epimetheo fratri; inde nata est Pyrrha, quae mortalis dicitur prima esse creata.
PROMETHEVS
Homines antea ab immortalibus ignem petebant neque in perpetuum servare sciebant; quod postea Prometheus
in ferula detulit in terras, hominibusque monstravit quomodo cinere obrutum servarent. Ob hanc rem Mercurius
Iovis iussu deligavit eum in monte Caucaso ad saxum clavis ferreis et aquilam apposuit, quae cor eius exesset;
quantum die ederat, tantum nocte crescebat. Hanc aquilam post XXX annos Hercules interfecit eumque liberavit.
PHAETHON
Phaethon Solis et Clymenes filius cum clam patris currum conscendisset et altius a terra esset elatus, prae
timore decidit in flumen Eridanum. Hunc Iuppiter cum fulmine percussisset, omnia ardere coeperunt. Iovis ut
omne genus mortalium cum causa interficeret, simulavit se velle extinguere; amnes undique irrigavit omneque
genus mortalium interiit praeter Pyrrham et Deucalionem. At sorores Phaethontis, quod equos iniussu patris
iunxerant, in arbores populos commutatae sunt.
DEVCALION ET PYRRHA
Cataclysmus, quod nos diluvium vel irrigationem dicimus, cum factum est, omne genus humanum interiit praeter
Deucalionem et Pyrrham, qui in montem Aetnam, qui altissimus in Sicilia esse dicitur, fugerunt.
Hi propter solitudinem cum vivere non possent, petierunt ab Iove, ut aut homines daret aut eos pari calamitate
afficeret. Tum Iovis iussit eos lapides post se iactare; quos Deucalion iactavit, viros esse iussit, quos Pyrrha,
mulieres. Ob eam rem laos dictus, laas enim Graece lapis dicitur.
Typhonis filium, qui mala aurea Hesperidum servare solitus erat, ad montem Atlantem interfecit, et Eurystheo
regi mala attulit, Canem Cerberum Typhonis filium ab inferis regi in conspectum adduxit.
THESEI LABORES
Corynetem Neptuni filium armis occidit; Pityocamptem, qui iter gradientes cogebat, ut secum arborem pinum
ad terram flecterent, quam qui cum eo prenderat, ille eam viribus missam faciebat; ita ad terram graviter
elidebatur et periebat, hunc interfecit. Procrusten Neptuni filium. Ad hunc hospes cum venisset, si longior esset,
minori lecto proposito reliquam corporis partem praecidebat; sin autem brevior statura erat, lecto longiori
dato incudibus suppositis extendebat eum, usque dum lecti longitudinem aequaret. Hunc interfecit. Scironem,
qui ad mare loco quodam praerupto sedebat et, qui iter gradiebatur, cogebat eum sibi pedes lavare et ita in
mare praecipitabat, hunc Theseus pari leto in mare deiecit, ex quo Scironis petrae sunt dictae. Cercyonem
Vulcani filium armis occidit. Aprum, qui fuit Cremyone, interfecit. Taurum, qui fuit Marathone, quem Hercules
a Creta ad Eurystheum adduxerat, occidit. Minotaurum oppido Gnosi occidit.
DAEDALVS
Daedalus Eupalami filius, qui fabricam a Minerva dicitur accepisse, Perdicem sororis suae filium propter
artificii invidiam, quod is primum serram invenerat, summo tecto deicit. Ob id scelus in exsilium ab Athenis
Cretam ad regem Minoem abiit.
PASIPHAE
Pasiphae Solis filia uxor Minois sacra deae Veneris per aliquot annos non fecerat. Ob id Venus amorem infandum
illi obiecit, ut taurum [...] amaret. In hoc Daedalus exsul cum venisset, petiit ab eo auxilium. Is ei vaccam
ligneam fecit et verae vaccae corium induxit, in qua illa cum tauro concubuit; ex quo compressu Minotaurum
peperit capite bubulo parte inferiore humana. Tunc Daedalus Minotauro labyrinthum inextricabili exitu fecit, in
quo est conclusus. Minos re cognita Daedalum in custodiam coniecit, at Pasiphae eum vinculis liberavit; itaque
Daedalus pennas sibi et Icaro filio suo fecit et accommodavit et inde avolarunt. Icarus altius volans a sole cera
calefacta decidit in mare, quod ex eo Icarium pelagus est appellatum. Daedalus pervolavit ad regem Cocalum
in insulam Siciliam. Alii dicunt: Theseus cum Minotaurum occidit, Daedalum Athenas in patriam suam reduxit.
MINOS
Minos Iovis et Europae filius cum Atheniensibus belligeravit, cuius filius Androgeus in pugna est occisus. Qui
posteaquam Athenienses vicit, vectigales Minois esse coeperunt; instituit autem, ut anno uno quoque septenos
liberos suos Minotauro ad epulandum mitterent. Theseus posteaquam a Troezene venerat et audiit quanta
calamitate civitas afficeretur, voluntarie se ad Minotaurum pollicitus est ire. Quem pater cum mitteret, praedixit
ei, ut, si victor reverteretur, vela candida in navem haberet; qui autem ad Minotaurum mittebantur, velis atris
navigabant.
ARIADNE
Theseus in insula Dia tempestate retentus cogitans, si Ariadnen in patriam portasset, sibi opprobrium futurum,
itaque in insula Dia dormientem reliquit; quam Liber amans inde sibi in coniugium abduxit. Theseus autem cum
navigaret, oblitus est vela atra mutare, itaque Aegeus pater eius credens Theseum a Minotauro esse consumptum
in mare se praecipitavit, ex quo Aegeum pelagus est dictum. Ariadnes autem sororem Phaedram Theseus duxit
in coniugium.
LAIVS
Laio Labdaci filio ab Apolline erat responsum de filii sui manu mortem ut caveret.
Itaque Iocasta Menoecei filia uxor eius cum peperisset, iussit exponi. Hunc Periboea Polybi regis uxor, cum
vestem ad mare lavaret, expositum sustulit; Polybo sciente, quod orbi erant liberis, pro suo educaverunt eumque,
quod pedes transiectos haberet, Oedipum nominaverunt.
OEDIPVS
Postquam Oedipus Laii et Iocastes filius ad puberem aetatem pervenit, fortissimus praeter ceteros erat eique per
invidiam aequales obiciebant eum subditum esse Polybo, eo quod Polybus tam clemens esset et ille impudens;
quod Oedipus sensit non falso sibi obici. Itaque Delphos est profectus sciscitatum de parentibus suis. Interim
Laio in prodigiis ostendebatur mortem ei adesse de nati manu. Idem cum Delphos iret, obviam ei Oedipus venit,
quem satellites cum viam regi dari iuberent, neglexit. Rex equos immisit et rota pedem eius oppressit; Oedipus
iratus inscius patrem suum de curru detraxit et occidit. Laio occiso Creon Menoecei filius regnum occupavit;
interim Sphinx Typhonis in Boeotiam est missa, quae agros Thebanorum vexabat; ea regi Creonti simultatem
constituit, si carmen, quod posuisset, aliquis interpretatus esset, se inde abire, si autem datum carmen non
solvisset, eum se consumpturam dixit neque aliter de finibus excessuram. Rex re audita per Graeciam edixit, qui
Sphingae carmen solvisset, regnum se et Iocasten sororem ei in coniugium daturum promisit. Cum plures regni
cupidine venissent et a Sphinge essent consumpti, Oedipus Laii filius venit et carmen est interpretatus; illa se
praecipitavit. Oedipus regnum paternum et Iocasten matrem inscius accepit uxorem, ex qua procreavit Eteoclen
et Polynicen, Antigonam et Ismenen. Interim Thebis sterilitas frugum et penuria incidit ob Oedipodis scelera,
interrogatusque Tiresias, quid ita Thebae vexarentur, respondit, si quis ex draconteo genere superesset et pro
patria interiisset, pestilentia liberaturum. Tum Menoeceus Iocastae pater se de muris praecipitavit. Dum haec
Thebis geruntur, Corintho Polybus decedit, quo audito Oedipus moleste ferre coepit aestimans patrem suum
obisse; cui Periboea de eius suppositione palam fecit; item Menoetes senex, qui eum exposuerat, ex pedum
cicatricibus et talorum agnovit Lai filium esse. Oedipus re audita postquam vidit se tot scelera nefaria fecisse,
ex veste matris fibulas detraxit et se luminibus privavit, regnumque filiis suis alternis annis tradidit et a Thebis
Antigona filia duce profugit.
TIRESIAS
In monte Cyllenio Tiresias Everis filius pastor dracones venerantes dicitur baculo percussisse, alias calcasse;
ob id in mulieris figuram est conversus; postea monitus a sortibus in eodem loco dracones cum calcasset, redit
in pristinam speciem. Eodem tempore inter Iovem et Iunonem fuit iocosa altercatio, quis magis de re venerea
voluptatem caperet, masculus an femina, de qua re Tiresiam iudicem sumpserunt, qui utrumque erat expertus. Is
cum secundum Iovem ludi casset, Iuno irata manu aversa eum excaecavit; at Iovis ob id fecit, ut septem aetates
viveret vatesque praeter ceteros mortales esset.
T E R C E R A P A R T E • TRADUCCI Ó N . S ELECCI Ó N DE AUTORE S ■ 159
VLIXES
Agamemnon et Menelaus Atrei filii cum ad Troiam oppugnandam coniuratos duces ducerent, in insulam Ithacam
ad Vlixem Laertis filium venerunt, cui erat responsum, si ad Troiam isset, post vicesimum annum solum sociis
perditis egentem domum rediturum. Itaque cum sciret ad se oratores venturos, insaniam simulans pileum sumpsit
et equum cum bove iunxit ad aratrum. Quem Palamedes ut vidit, sensit simulare atque Telemachum filium eius
cunis sublatum aratro ei subiecit et ait “Simulatione deposita inter coniuratos veni.” Tunc Vlixes fidem dedit se
venturum; ex eo Palamedi infestus fuit.
EQVVS TROIANVS
Achivi cum per decem annos Troiam capere non possent, Epeus monitu Minervae equum mirae magnitudinis
ligneum fecit eoque sunt collecti Menelaus Vlixes Diomedes Thessander Sthenelus Acamas Thoas Machaon
Neoptolemus; et in equo scripserunt DANAI MINERVAE DONO DANT, castraque transtulerunt Tenedo. Id
Troiani cum viderunt arbitrati sunt hostes abisse; Priamus equum in arcem Minervae duci imperavit, feriatique
magno opere ut essent, edixit; id vates Cassandra cum vociferaretur inesse hostes, fides ei habita non est.
Quem in arcem cum statuissent et ipsi noctu lusu atque vino lassi obdormissent, Achivi ex equo aperto a Sinone
exierunt et portarum custodes occiderunt sociosque signo dato receperunt et Troia sunt potiti.
ODYSSEA
Vlixes cum ab Ilio in patriam Ithacam rediret, tempestate ad Ciconas est delatus, quorum oppidum Ismarum
expugnavit praedamque sociis distribuit. Inde ad Lotophagos, homines minime malos, qui loton ex foliis florem
procreatum edebant, idque cibi genus tantam suavitatem praestabat, ut, qui gustabant, oblivionem caperent
domum reditionis. Ad eos socii duo missi ab Vlixe cum gustarent herbas ab eis datas, ad naves obliti sunt reverti,
quos vinctos ipse reduxit. Inde ad Cyclopem Polyphemum Neptuni filium. Huic responsum erat ab augure Telemo
Eurymi filio, ut caveret ne ab Vlixe excaecaretur. Hic media fronte unum oculum habebat et carnem humanam
epulabatur. Qui postquam pecus in speluncam redegerat, molem saxeam ingentem ad ianuam opponebat. Qui
Vlixem cum sociis inclusit sociosque eius consumere coepit. Vlixes cum videret eius immanitati atque feritati
resistere se non posse, vino, quod a Marone acceperat, eum inebriavit seque “Vtin” vocari dixit. Itaque cum oculum
eius trunco ardenti exureret, ille clamore suo ceteros Cyclopas convocavit eisque spelunca praeclusa dixit; “ Vtis
me excaecat.” Illi credentes eum deridendi gratia dicere neglexerunt. At Vlixes socios suos ad pecora alligavit et
ipse se ad arietem et ita exierunt. Ad Aeolum Hellenis filium, cui ab Iove ventorum potestas fuit tradita; is Vlixem
hospitio libere accepit follesque ventorum ei plenos muneri dedit. Socii vero aurum argentumque credentes cum
accepissent et secum partiri vellent, folles clam solverunt ventique evolaverunt. Rursum ad Aeolum est delatus,
a quo eiectus est, quod videbatur Vlixes numen deorum infestum habere. Ad Laestrygonas, quorum rex fuit
Antiphates […] devoravit navesque eius undecim confregit excepta nave, qua sociis eius consumptis evasit in
insulam Aenariam ad Circen Solis filiam, quae potione data homines in feras bestias commutabat. Ad quam
Eurylochum cum viginti duobus sociis misit, quos illa ab humana specie immutavit; Eurylochus timens, qui non
intraverat, inde fugit et Vlixi nuntiavit, qui solus ad eam se contulit; sed in itinere Mercurius ei remedium dedit
monstravitque quomodo Circen deciperet. Qui postquam ad Circen venit et poculum ab ea accepit, remedium
Mercurii monitu coniecit ensemque strinxit minatus, nisi socios sibi restitueret, se eam interfecturum. Tunc Circe
intellexit non sine voluntate deorum id esse factum; itaque fide data se nihil tale commissuram socios eius ad
pristinam formam restituit, ipsa cum eodem concubuit, ex quo filios duos procreavit, Nausithoum et Telegonum.
Inde proficiscitur ad lacum Avernum, ad inferos descendit, ibique invenit Elpenorem socium suum, quem ad
Circen reliquerat, interrogavitque eum quomodo eo pervenisset; cui Elpenor respondit se ebrium per scalam
160 ■ L V D V S • L AT Í N I Y I I • E J E R C I C I O S G R A D U A D O S
cecidisse et cervices fregisse et deprecatus est eum, cum ad superos rediret, se sepulturae traderet et sibi
in tumulo gubernaculum poneret. Ibi et cum matre Anticlia est locutus de fine errationis suae. Deinde ad
superos reversus Elpenorem sepelivit et gubernaculum ita, ut rogaverat, in tumulo ei fixit. Tum ad Sirenas
Melpomenes Musae et Acheloi filias venit, quae partem superiorem muliebrem habebant, inferiorem autem
gallinaceam. Harum fatum fuit tam diu vivere, quam diu earum cantum mortalis audiens nemo praetervectus
esset. Vlixes monitus a Circe Solis filia sociis cera aures obturavit seque ad arborem malum constringi iussit
et sic praetervectus est. Inde ad Scyllam Typhonis filiam venit, quae superiorem corporis partem muliebrem,
inferiorem ab inguine piscis, et sex canes ex se natos habebat; eaque sex socios Vlixis nave abreptos consumpsit.
In insulam Siciliam ad Solis pecus sacrum venerat, quod socii eius cum coquerent, in aeneo mugiebat; monitus,
id ne attingeret, ab Tiresia et a Circe monitus Vlixes; itaque multos socios ob eam causam ibi amisit, ad
Charybdinque perlatus, quae ter die obsorbebat terque eructabat, eam monitu Tiresiae praetervectus est. Sed
ira Solis, quod pecus eius erat violatum (cum in insulam eius venisset et monitu Tiresiae vetuerit violari, cum
Vlixes condormiret socii involarunt pecus; itaque cum coquerent, carnes ex aeneo dabant balatus), ob id Iovis
navem eius fulmine incendit. Ex his locis errans naufragio facto sociis amissis enatavit in insulam Aeaeam, ubi
Calypso Atlantis filia nympha, quae specie Vlixis capta anno toto eum retinuit neque a se dimittere voluit, donec
Mercurius Iovis iussu denuntiavit nymphae ut eum dimitteret. Et ibi facta rate Calypso omnibus rebus ornatum
eum dimisit eamque ratim Neptunus fluctibus disiecit, quod Cyclopem filium eius lumine privaverat. Ibi cum
fluctibus iactaretur, Leucothoe, quam nos Matrem Matutam dicimus, quae in mari exigit aevum, balteum ei
dedit, quo sibi pectus suum vinciret, ne pessum abiret. Quod cum fecisset, enatavit. Inde in insulam Phaeacum
venit nudusque ex arborum foliis se obruit, qua Nausicaa Alcinoi regis filia vestem ad flumen lavandam tulit.
Ille erepsit e foliis et ab ea petit ut sibi opem ferret. Illa misericordia mota pallio eum operuit et ad patrem
suum eum adduxit. Alcinous hospitio liberaliter acceptum donisque decoratum in patriam Ithacam dimisit.
Ira Mercurii iterum naufragium fecit. Post vicesimum annum sociis amissis solus in patriam redit, et cum ab
hominibus ignoraretur domumque suam attigisset, procos, qui Penelopen in coniugium petebant, obsidentes
vidit regiam seque hospitem simulavit. Et Euryclia nutrix ipsius, dum pedes ei lavat, ex cicatrice Vlixem esse
cognovit. Postea procos Minerva adiutrice cum Telemacho filio et duobus servis interfecit sagittis.
ludus
CUARTA PARTE ■
Cuadros informativos
■ DECLINACIONES LATINAS
QUINTA DECLINACIÓN
-e-
F(M)
S PL
N -ēs -ēs
G -ei -ērum
D -ei -ēbus
Ac -em -ēs
V -ēs -ēs
Ab -ē -ēbus
163
■ CONJUGACIÓN REGULAR ACTIVA • MODOS PERSONALES
164 ■ L V D V S
INDICATIVO
Tiempos de infectum
Presente Pretérito imperfecto Futuro imperfecto
Tema de pres. + Des. pers. 1a y 2a conjs. = Tema de pres. + BA + Des. pers. 1a y 2a conjs. = Tema de pres.+ BῘ + Des. pers.
3a y 4a conjs. = Tema de pres. + EBA + Des. pers. 3a y 4a conjs. = Tema de pres.+ E + Des. pers.
Tiempos de perfectum
Pretérito perfecto Pretérito pluscuamperfecto Futuro perfecto
Rad. de perf. + Des. pers. propias Rad. de perf. + ERA + Des. pers. Rad. de perf. + ERῘ + Des. pers.
• L AT Í N I Y I I • E J E R C I C I O S G R A D U A D O S
SUBJUNTIVO
Tiempos de infectum Desinencias personales
Presente Pretérito imperfecto Generales Propias del pretérito
1a conj. = Tema de pres. + E + Des. pers. Tema de pres. + RE + Des. pers. perfecto de indicativo
2a, 3a y 4a conjs. = Tema de pres. + A +
Des. pers. Sing. Sing.
Tiempos de perfectum 1a -o /-m 1a -ī
a a
Pretérito perfecto Pretérito pluscuamperfecto 2 -s 2 - istī
Rad. de perf. + ERI + Des. pers. Rad. de perf. + ISSE + Des. pers. 3a -t 3a - it
IMPERATIVO
Plural Plural
Tiempos de infectum
a
1 - mus 1a - imus
Presente Futuro
2a - tis 2a - istis
2a P. Sing. Tema de presente 2a P. Sing. Tema de presente + to
a a
2a P. Pl. Tema de presente + te 3a P. Sing. Tema de presente + to 3 - nt 3 - ērunt / -ēre
2a P. Pl. Tema de presente + tōte
3a P. Pl. Tema de presente + ntō
■ CONJUGACIÓN REGULAR ACTIVA • MODOS NOMINALES
PARTICIPIOS
Presente Perfecto Futuro
Tema de pres. + NT + Des. 3a decl. Radical de supino + des. 2a 1a 2a decls. Radical de supino + UR + des. 2a 1a 2a decls.
INFINITIVOS
Presente Perfecto Futuro
Tema de pres. + RE Radical de perfecto + ISSE Part. fut. acus. + esse
GERUNDIO
SUPINO
Radical de supino + UM
C U A R T A P A R T E • CUADRO S IN F ORM Á TI V O S ■ 165
■ CONJUGACIÓN REGULAR PASIVA • MODOS PERSONALES
166 ■ L V D V S
INDICATIVO
Tiempos de infectum
Presente Pretérito imperfecto Futuro imperfecto
Tema de pres. + Des. pers. de voz pasiva
1a y 2a conjs. = Tema de pres. + BA + Des. pers. 1a y 2a conjs. = Tema de pres.+ BῘ + Des. pers. de voz
de voz pasiva pasiva
3a y 4a conjs. = Tema de pres. + EBA + Des. pers. 3a y 4a conjs. = Tema de pres.+ E + Des. pers. de voz
de voz pasiva pasiva
Tiempos de perfectum
• L AT Í N I Y I I • E J E R C I C I O S G R A D U A D O S
INDICATIVO
Tiempos de infectum
Presente Pretérito imperfecto Futuro imperfecto
Part. fut. nom. + sum, es, est, etc. Part. fut. nom. + eram, eras, erat, etc. Part. fut. nom. + ero, eris, erit, etc.
Tiempos de perfectum
Pretérito perfecto Pretérito pluscuamperfecto Futuro perfecto
Part. fut. nom. + fui, fuisti, fuit, etc. Part. fut. nom. + fueram, fueras, fuerat, etc. Part. fut. nom. + fuero, fueris, fuerit, etc.
SUBJUNTIVO
PARTICIPIO FUTURO
Tiempos de infectum
Presente Pretérito imperfecto
Part. fut. nom. + sim, sis, sit, etc. Part. fut. nom. + essem, esses, esset, etc. Radical de supino + UR + des. 2a, 1a, 2a decls.
Tiempos de perfectum
Pretérito perfecto Pretérito pluscuamperfecto
Part. fut. nom. + fuerim, fueris,
Part. fut. nom. + fuissem, fuisses, fuisset, etc.
fuerit, etc.
INFINITIVO
Presente Perfecto
C U A R T A P A R T E • CUADRO S IN F ORM Á TI V O S ■ 167
INDICATIVO
Tiempos de infectum
Gerundivo en nom. + sum, es, est, etc. Gerundivo en nom. + eram, eras, erat, etc. Gerundivo en nom. + ero, eris, erit, etc.
Tiempos de perfectum
Gerundivo en nom. + fui, fuisti, fuit, etc. Gerundivo en nom. + fueram, fueras, fuerat, etc. Gerundivo en nom. + fuero, fueris, fuerit, etc.
SUBJUNTIVO
GERUNDIVO
Tiempos de infectum
Tiempos de perfectum
Presente Perfecto
■ PREPOSICIONES
De acusativo:
De ablativo:
De acusativo y ablativo:
abl. en In horto
sub acus. debajo de, al pie de Sub saxum
causa: por causa de, para, por Salutis meae causa id fecit
gratia: por amor de, por, para Patris gratia id fecit
172 ■ L V D V S • L AT Í N I Y I I • E J E R C I C I O S G R A D U A D O S
■ CONJUNCIONES
Coordinantes:
Subordinantes:
• Ampio, Riccardo, Latini fontes. Antologia e versioni latine per il Biennio,Turín, Loescher Editore, 1996.
• Arcellaschi, Labouesse et al., Via nova. Deuxième année de latin, París, Hachette, 1980.
, Via nova. Première année de latin, París, Hachette, 1979.
• Avanzini, Nicola, Guida alla versione latina, Milán, Avallardi, 2005.
• Barbieri, Giovanna, Leggere oggi gli autori latini. Documenti e lavoro sui testi, Turín, Loescher Editore, 1990.
• Bassols de Climent, Mariano, Sintaxis latina, Madrid, C.S.I.C., 1983.
• Blánquez Fraile, Agustín. Diccionario latino-español / español-latino, Madrid, Gredos, 2012.
• C. Iulius Caesar. Commentarii de bello Gallico [Der Gallische Krieg], trad. Otto Schönberger, Düsseldorf;
Zürich, Artemis & Winkler (Tusculum), 1999.
• Catulo, Carmina, trad. Tiziano Rizzo, Roma, Newton (Grandi Tascabile Economici), 1977.
• Ciceronis, M. Tulli, Epistulae ad familiares, libri I-XVI. Leipzig, Teubner (Bibliotheca Scriptorum Graecorum
et Romanorum Teubnerìana), 1988.
• Ernout Alfred y François Thomas, Syntaxe latine, París, Klincksieck, 1993.
• Eutropii, Breviarium ab urbe condita, rec. Carolus Santini, Leipzig,Teubner (Bibliotheca Scriptorum Graeco-
rum et Romanorum Teubneriana), 1979.
• Fedro, Favole, trad. Fernando Salinas, Milán, Oscar Mondadori (Classici Greci e latini, 14), 1992.
• Gandiglio, Adolfo, Corso di Lingua Latina. Morfologia regolare della lingua latina, Vols. I, II, III y IV, Bo-
lonia, Zanichelli, 1983.
• Gómez Molero, Javier et al., Jugando al latín, Madrid, Ediciones Clásicas, 1998.
• Guillen, José, Gramática latina. Teórico práctica, Salamanca, Sígueme, 1963.
• Hyginus, Fabulae / Sagen der Antike, trad. Franz Peter Waiblinger. Múnich, Deutscher Taschenbuch Verlag
(dtv zweisprachig Band 9350), 1996.
• Maier, Robert et al., Piper Salve. Cursus Vivae Latinitatis, Recanati, ELI, 1998.
175
176 ■ L V D V S • L AT Í N I Y I I • E J E R C I C I O S G R A D U A D O S
177
178 ■ L V D V S • L AT Í N I Y I I • E J E R C I C I O S G R A D U A D O S
■ BIBLIOGRAFÍA 175
Lvdvs. Latín I y II. Ejercicios graduados fue realizado por
la Facultad de Filosofía y Letras de la unam, se terminó de
producir en octubre de 2020 por Karina Vega Rodríguez
(Go-Books Ediciones). Tiene un formato de publicación
electrónica exclusivo de la colección así como
salida a impresión por demanda. Se utilizó en la compo-
sición la familia tipográfica Times en diferentes puntajes
y adaptaciones. La totalidad del contenido de la presente
publicación es responsabilidad del autor, y en su caso, co-
rresponsabilidad de los coautores. La adaptación especial
a partir de la cubierta y la maquetación originales del año
2017, así como la adaptación/conversión electrónica ac-
tual fue realizada por Karina Vega Rodríguez (Go-Books
Ediciones). El cuidado de la edición estuvo a cargo de la
autora.
LVDVS. Latín I y II. Ejercicios graduados responde a los contenidos programáticos establecidos en los
planes de estudios de la Facultad de Filosofía y Letras para el primer año de latín, por lo que puede
ser utilizado en cualquiera de las modalidades en las que esta lengua se imparte en la propia Facultad,
por ejemplo, Latín I y II en la licenciatura en Letras Clásicas; Latín 1 y 2 en la licenciatura en Lengua
y Literaturas Hispánicas, y Latín I y II en los Cursos Básicos de Traducción.
LVDVS es independiente de cualquier método de enseñanza que aborden los profesores, porque
no ofrece teoría gramatical, sino ejercicios prácticos, y se encuentra estructurado en cuatro apartados:
el primero, “Ejercicios de flexión y formación de oraciones”, contiene ejercicios concebidos para que el
estudiante ponga en práctica sus conocimientos de morfología nominal y verbal, sin necesidad de
recurrir a la memorización irracional o a la repetición completa de los paradigmas; el segundo,
“Iniciación a la traducció[Link] sencillos”, se compone de series de oraciones, en su mayoría extraí-
das de autores clásicos, que inician al estudiante en la traducción, a la vez que le permiten poner en
práctica los conocimientos de morfología y sintaxis latinas que va adquiriendo; el tercero, “Traduc-
ción. Selección de autores y textos”, responde a la recomendación institucional de ejercitar la com-
prensión y traducción de textos sencillos de autores clásicos desde el primer año, el último, “Cuadros
informativos”, incluye, a manera de apéndice, esquemas que resumen la declinación y la conjugación
latinas, y cuadros con el régimen de las preposiciones, y con las conjunciones coordinantes y subordi-
nantes, para facilitar al estudiante su acercamiento a la sintaxis latina casual y oracional.
Esta edición incluye, además, una selección de ejercicios recortables, que complementan algunos
temas esenciales de morfología nominal y verbal, con el fin de que tanto los alumnos como el profesor
adviertan si tales temas han sido ya adecuadamente asimilados o si es necesario reforzarlos.