QHICHWA P’ANQA I
PARLASPA
YACHANI
Elaborado por Lic. Silvia Eugenia Gutiérrez Llanque (Derechos reservados)
1
Introducción
La enseñanza de una lengua va de la mano de la cultura y de todos los
saberes, prácticos y conocimientos que este contempla.
PARLASPA YACHANI, te brinda de manera integral algunos saberes y prácticas de
la cultura quechua sin dejar de lado la enseñanza y el aprendizaje de la lengua
misma conociendo y aprendiendo un poco más de la cultura quechua.
Los contenidos engloban conocimientos y saberes ancestrales, además de
aspectos gramaticales implícitos y explícitos, para fortalecer el aprendizaje de la
lengua tomando en cuenta que el nivel que se requiere para avanzar este texto
es lo más básico.
Este libro consta de tres módulos divididos para tres bimestres, cada uno de estos
con sus respectivas lecturas acompañadas de un CD/MP3 para facilitar la lectura
y mejorar la producción oral, cada unidad tiene ejercicios que acompañan para
un mejor aprendizaje.
Ing. Damaris K. Ramos Ch.
Directora Academica
Ingeniera Comercial UDABOL
Diplomado en Educacion Superior UMSS
Magister en Preparacion y
Evaluacion de proyectos UMSS
Elaborado por Lic. Silvia Eugenia Gutiérrez Llanque (Derechos reservados)
2
RURI
Sutichasqa Raphi
MODULO I
❖ QHICHWA CH’IQI QALLARMANTA (ORIGEN Y EXPANSIÓN DEL
QUECHUA)
- Qhichwa ñawpaqmanta qallarmanta (Historia del Idioma)
- Qhichwa ch’iqimanta (Expansión del Quechua)
- Suyunchikpi qhichwa siminchikta tarinachik
- Tiyakusqanchik chiqanpi Quichwa simikuna kan
❖ QALLARINAPAQ
- Bolivia Suyup takiyninchik (Himno Nacional)
- Qhichwa Sanampakuna (Alfabeto quechua)
- Panta simikamata , ñawirinaspa tarikuspa
(Encontrando errores ortográficos, Lectura)
❖ JUK PHATMA
- Runa riqsichikunampaq
- Riqchinapaq Tapuykunatap (Preguntas comunes para conocerse)
- Ñawirina (Lectura) (riqchikunapaq tapuykuna)
❖ ISKAY PHATMA
- ¿Maypi kachkanki? verbo kachkay
- Kitikuna, -PI k’askaq mawk’aq (Lugares, uso del sufijo –PI)
- Ñawirina (Lectura) – tukuy yachakuqkuna ch’achakunku
MODULO II
❖ KIMSA PHATMA
- ¿Imata ruwachkani? – mana p’itiq pachap (tiempo progresivo)
- Junt’achay Ruwakunapaq (Ejercicios de complementación) – K’askaq- Pi (uso del
sufijo –PI)
- Junt’achay Ruwakunapaq (Ejercicios de complementación)- diferentes VERBOS
-T’ukunapaq-¿imata tukuy runa ruwachkanku?
- Ñawirina (Lectura) Jatun Yachay Wasipi
❖ TAWA PHATMA
- Adjitiwua Pusisiwus Nisqa (Adjetivos posesivos)
- Prugrisiwu Nisqa Pachap (Tiempo progresivo)
- Ñawirina (Lectura) Tukuy Ruwanayuq Kachkanku
- Juchuy Tapuykunata - Kutiychikunata (Preguntas- respuestas cortas ari /mana)
MODULO III
❖ PHICHQA PHATMA
- Tapuypuna: Pi- Maypi- Imataq (Preguntas - pi - maypi – Imataq)
- K’askaq - Pi (Sufijo –pi)
- Yawar Masi (La familia)
- Ñawirina (Lectura)Arturo Manchay Phiñasqa Kachkan
❖ SUQTA PHATMA
- Presinti Pachapi Wirwusta (Verbos En Tiempo Presente )
- Prisinti Pachatapi Tapuykunaqa (Preguntas En Tiempo Presente)
- K’askaq - PI (Sufijo –pi)
- Yawar masi (La familia)
- Qhuchapampa ñawirinan (Lectura COCHABAMBA) LLAQTAPI
KAYTAPIS MIKHUKUN
- Pacha kunanta pukllakuna (Verbos tiempo presente conjugación)
Elaborado por Lic. Silvia Eugenia Gutiérrez Llanque (Derechos reservados)
3
QHICHWA CH’IQI QALLARMANTA
Origen y expansión del Quechua
Existen varias hipótesis con respecto al
origen del Quechua así como
discrepancias de la expansión de autor a
autor, podemos comenzar afirmando que desde tiempos prehistóricos y preincaicos, se
crearon formas de comunicación entre los habitantes, generando luego dialectos
tribales y regionales que se entrelazan entere ellas hasta llegar al lenguaje que los
españoles llamaron quechua .
Surge una controversia, acerca del foco originario de difusión a partir del cual la
lengua se expandió por todo el mundo andino. Son cuatro las hipótesis acerca de la
ubicación de este foco originario.
La versión más difundida es la que atribuye a l Cuzco el centro inicial donde se originó
la lengua y a partir del cual se expandió. Estudios dialectológicos realizados en las
ultimas décadas han permitido descartar esta hipótesis.
Segunda hipótesis, sin mayor sustento lingüístico, asigna al quechua un foco de
expansión ubicado en la selva alta en un área comprendida entre Chachapoyas y Macas
(Amazonas), basadas en fundamentos arqueológicos y ecológicos. Son muchos los
aspectos conflictivos de esta hipótesis, por lo que los lingüistas la han descartado.
Hay otra teoría que postula el origen preincaico del quechua ecuatoriano y que este se
habría difundido desde el Ecuador hacia el Perú. Esta teoría de la procedencia norteña
del quechua afronta dificultades insalvables a pesar de los recientes aportes de
destacados lingüistas.
Elaborado por Lic. Silvia Eugenia Gutiérrez Llanque (Derechos reservados)
4
Finalmente, la hipótesis que va ganando mayor fuerza y aceptación entre los lingüistas
es la que asigna a la lengua un origen costeña; según ella el quechua habría sido
difundida por los chinchas.
La versión tradicional acerca de la
expansión del quechua es que esta se
habría efectuado en dos etapas: una
incaica y otra colonial. Los estudios más
recientes permiten establecer al menos
tres etapas: preincaica, incaica y colonial.
El reconocimiento de estas tres etapas conduce a plantear la existencia de otros
centros de propagación de la lengua.
De acuerdo a Torero, habría tres fases de expansión del quechua a partir de la costa y
sierra centrales del Perú. La primera dispersión de la lengua se habría producido a
principios de la era cristiana. La segunda expansión, coincidente con el encubrimiento
de Pachacamac (siglo VIII) como centro de poder económico y teocrático, se habría
efectuado en dos direcciones opuestas, una hacia la sierra norte y otra hacia la costa y
sierra sur. Tras la caída de Pachacamac, surge chincha como poderoso centro
mercantil que habría vehiculizado la tercera
expansión del quechua, bajo sus
configuraciones por la Costa norte hasta el
Ecuador en dirección del este y del sur.
Razones de la expansión del Quechua.- en
el proceso inicial de expansión del quechua,
hay diferentes fases en las cuales
intervienen factores de diversa índole.
Elaborado por Lic. Silvia Eugenia Gutiérrez Llanque (Derechos reservados)
5
Torero asigna especial importancia a las transacciones económicas o intereses
económicos como un factor determinante para la expansión de la lengua.
Entrelazados a una intensa actividad comercial- según Torero se habría difundido el
quechua y otras lenguas desde sus formas más arcaicas, a principios de la era
cristiana.
“la difusión inicial del Quechua se habría apoyado en las necesidades religiosas de los
pueblos del centro del Perú. La religión habría motivado masivos desplazamientos
migratorios, en forma de peregrinaciones, hacia los oráculos de Lima, el propio
contexto social es posible que hubieran determinado el aprendizaje del Quechua por
parte de los numerosos peregrinos”
SUYUNCHIKPI QHICHWA SIMINCHIKTA TARINACHIK
Ulluku
Chuqiyapu
Kachi
P’utuqsi
Sara
Quchapampa
Charanqu
Chuqichaka
Trawi
Uru - Uru
1. KUTICHINACHIK
Bolivia suyunchikpi ¿Maypitaq quichwata rimanchik?
Elaborado por Lic. Silvia Eugenia Gutiérrez Llanque (Derechos reservados)
6
TIYAKUSQANCHIK CHIQANPI QUICHWA SIMIKUNA KAN
TINKUCHINACHIK
Kay quichwa simikunap yupayninta muyupi kaqkunaman churanachik.
1. Quiru Quiru 4. Tupuraya 7. Chimba
2. Alalay 5. Sarcopampa 8. Pata Quiru Quiru
3. Wayra Q’asa 6. Muyurina
Juk qhichwa parlaq runata, ima niytachus munasqanta tapurinachik
Elaborado por Lic. Silvia Eugenia Gutiérrez Llanque (Derechos reservados)
7
QALLARINAPAQ
1. Uyariy. Chanta takiy.
Bolivia Suyup takiyninchik
Qullasuyunchik may sumaqchasqa
Munasqanchikmanjina junt’akun, CORO:
Kacharisqaña kay llaqtanchikqa Llaqtanchikpa jatun sutinta
Ñak’ariy kamachiypi kaymanta. Sumaq kusiy k’anchaypi jap’inanchik,
Sutinrayku tatalitananchik.
Allin sinch’i ch’aqwa qayna karqa Kamachi kanata wañuna. (Kutipay)
Tinkupi k’upaypi qhapariynin,
Kunanqa t’inkisqa may kusiypi
Misk’i takiy ninchikwan jukchasqa. (Kutipay)
2. Uyariy. Chanta ñawiy.
Jank’a lawa: kutasqa chuqllumanta ruwakun, khuchi aychayup, khuchi
qarayup ima. Ukhu chuwapi qarakun.
3. Qhaway chay SANAMPAKUNATA. Uyariy. Chanta ñawiy.
QHICHWA SANAMPAKUNA
a ch chh ch’ i j k
kh k’ l ll m n ñ
p ph p’ q qh q’ r
s t th t’ u w y
Elaborado por Lic. Silvia Eugenia Gutiérrez Llanque (Derechos reservados)
8
T’UKUNAPAQ
1. Uyariy. Chanta iskaymanta juktawan sumaqta ñawiriychik, manqinmantachus qillqanta
mana kusa kachkanchu. Machk’ariychik wisk’ariychki ima.
P'unchawpi, anka tutamanta juk urqupi
juk’uchawan taripanakunku. Anka juk'uchata tapurin:
_¿Imatataq ruwachkanki?
Juk’uchatap kayjinata kutichin:
_Ñuqa wawaykunapaq mikhunata
apachkani.
Chanta, ankaqa juk’uchaman qhawarispa ñin:
_Yarqhasqa kachkani!, Mik’usayki.
Juk’uchataq, mancharisqa kayjinata kutichin:
_Amapuni ñuqata mikhuwaychu, wawaykunata mikunki,
phichqa tiyapuwan. Ankaqa manchay kusisqa t’ukun.
_ phichqa juk’ucha- Chanta kayjinata ñin:
– Yaw, wawaykikunata mikhurisaq, apamuy, suyarisayki.
Chaymanta kusisqa, mana mama juk’uchata mikhunchu.
chaykama, mama juk’ucha uña juk’uchakunawan ayqikunku.
2. Kunan sumaqta qillqariychik.
Mana kusachu Kusa
.............................................................................. ................................................................................
............................................................................... ................................................................................
............................................................................... ................................................................................
............................................................................... ................................................................................
............................................................................... ................................................................................
.............................................................................. ................................................................................
Elaborado por Lic. Silvia Eugenia Gutiérrez Llanque (Derechos reservados)
9
JUK PHATMA
RUNA RIQSICHIKUNANPAQ
1. Uyariy. Chanta ñawiy.
-¿Imataq -Ñuqa Alberto
sutikunki? sutikuni.
-¿Machkha watayuq -24 watayuq kani.
kanki? -puqa Sacabapi
-¿Maypi tiyakunki?
2. Kay tapuykunaqa kutichiy.
tiyakuni.
-¿Piwan tiyakunki? -Aylluywan tiyakuni.
-¿Maymanta kanki? -Cochabambamanta
kani.
Yuyakunapaq
1. ¿Imataq sutikunki? ¿Imataq sutiyki?
........................................................... Sutiy Carlos.
2. ¿Machkha watayuq kanki?
...........................................................
3. ¿Maymanta kanki?
...........................................................
4. ¿Piwan tiyakunki?
...........................................................
5. ¿Maypi tiyakunki?
...........................................................
Elaborado por Lic. Silvia Eugenia Gutiérrez Llanque (Derechos reservados)
10
3. Kunanqa wak yachakuqkunaman tapuriy.
4. Juk sumaq riqsisqa runata tapuriy. Sutin, watan, llaqtan, etc. Clase ukhupi riqsichiy.
Ñ. ¿Imataq sutikunki? Mach’anapaq
(riqsisqa runata)
P. Ñuqa ............................................
Ñ. ¿..................................... watayuq kanki?
P. ......................................................
Ñ. ¿Maypi ............................................?
P...............................................................
Ñ. ¿................................................. tiyakunki?
P. .....................................................................
Ñ. ¿Maymanta kanki?
P. ...........................................................................
Ñ= ñuqa
P= pay
ÑAWIRINA
Rosa sutikuni kimsa chunka
Ñuqa Ivan sutikuni. Sutiy Martha. Iskay
watayuq kani. Oruromanta
Chunka watayuq kani. chunka watayuq kani.
kani. Quillacollopi tiyakuni.
Cochabambamanta kani. Clizamanta kani.
Mamaywan tataywan
Vintopi tiyakuni. Colcapirhuapi tiyakuni.
tiyakuni.
Mamaywan tiyakuni. Mamaywan tiyakuni.
Elaborado por Lic. Silvia Eugenia Gutiérrez Llanque (Derechos reservados)
11
Junt’achay.
1.-Ñuqa iskay chunka watayuq ……. a) kan
2.-Qam iskay chunka watayuq ……. b) kanchik
3.-Pay iskay chunka phisqayuq………. c) kayku
4.- Nuqanchik iskay chunka watayuq……. d) kani
5.- Ñuqayku iskay chunka watuyuq…….. e) kankichik
6.- Qamkuna chuncha watayuq…… f) kanku
7.- Paykuna chunka iskayniyuq watayuq……….. g) kanki
Kay Kachkay
Ñuqa Kani Ñuqa Ka............
Qam kanki
Pay kan Qam
Ñuqanchik kanchik (incl.) Pay
Ñuqayku kayku (exclu.)
Qamkuna kankichik Ñuqanchik
Paykuna kanku
Ñuqayku
Qamkuna
Paykuna
Elaborado por Lic. Silvia Eugenia Gutiérrez Llanque (Derechos reservados)
12
ISKAY PHATMA
¿MAYPI KACHKANKI?
1. Ñawiriy.
kachkani?
Ñuqa Kachkani kachkanki?
Qam Kachkanki kachkan?
Pay Kachkan
Ñuqanchik Kachkanchik
kachkanchik?
Ñuqayku Wayk’una wasipi Kachkayku ¿Maypi kachkayku?
Qamkuna Kachkankichik kachkankichik?
Paykuna Kachkanku kachkanku?
Ñuqa CETAM
¿Maypi
jatun yachay
kachkanki?
wasipi kachkani.
2. Kutichiy.
1. ¿Maypi kachkanki? 2. ¿Maypi kachkanki? 3. ¿Maypi kachkanki?
Ñuqa ...wasipi........kachkani. Ñuqa ...........................kachkani. Ñuqa ...........................kachkani.
4. ¿Maypi kachkanki? 5.¿Maypi Jorge kachkan? 6.¿Maypi Luiswan
Mariawan kachkanku?
Ñuqa ....................................... Pay ....................................... Paykuna ...................................
...................................kachkan. ........................kachkanku.
..... ..........................kachkani.
7. ¿Maypi Rosalba 8. ¿Maypi kachkankichik? 9. ¿Maypi Andreswan
kachkan? Josewan kachkanku?
Pay ............................................ Ñuqanchik ............................... Paykuna .....................................
.................................kachkan. ...............................kachkanku.
...........................kachkanchik.
Elaborado por Lic. Silvia Eugenia Gutiérrez Llanque (Derechos reservados)
13
T’UKUNAPAQ
1. ¿Maypi kachkanki? Wasi-
(wayk’una wasi-) Puñuna wasi-
.. Ñuqa wayk’una wasipi kachkani..... Wayk’una wasi-
2. ¿Maypi kachkanku? (samana wasi-) Jisp’ana wasi-
....................................................................... Samana wasi-
3. ¿Maypi kachkanki? (iñi wasi-) Jawa wasi-
................................................................................. Jampina wasi-
4. ¿Maypi kachkan? (tusuna wasi-) Mikhuna wasi-
....................................... ............................ Iñi wasi
5. ¿Maypi Carlos kachkan? (wamp’u-) Chaski apachina
................................................ ...................... wasi-
6. ¿Maypi kachkanchik? (qullqi jallch’ana wasi-) Ranqhana wasi-
.................................................................................. Yachay wasi-
7. ¿Maypi Marcos kachkan? (lat’a p’isqu-) Qullqi jalch’ana wasi-
.................................................................................... Watukuq wasi-
8. ¿ ................. Andrea kachkan? (nina wañuchiq wasi-) Nina wañuchiq wasi-
Pay.............................................................................. P’anqa waturiq wasi-
9. Maypi ............................kachkanku? (qhawanapaq wasi-) Qhawanapaq wasi-
.................................................................................
Takina wasi-
10. ¿................................. kachkanki? (muyuriq likra-)
Tusuna wasi-
.................................................................
Lata p’isqu-
11. ¿Maypi...............................kachkani? (jampina wasi-)
Awtu-
........................................................kachkani.
Muyuriq likra-
12. ¿Maypi kachkayku? (ranqhana wasi-)
Wamp’u-
......................................................................
13. ¿..................................... kachkan? (qhawanapaq wasi-)
Jose......................................................
Ñuqalla
jamuni.
Elaborado por Lic. Silvia Eugenia Gutiérrez Llanque (Derechos reservados)
14
ÑAWIRINA
1. Uyariy chanta ñawiriy.
Tukuy yachakuqkunata ch’achakunku
Kunan p’unchaw, tukuy yachakuqkuna ch’achakunku. Jorge ch’achakun, pay jampina
wasipi kachkan. Maria ch’achakun, pay kiru jampina wasipi kachkan. Pablowan
Josewan ch’achakunku. Paykuna ninawañuchiq wasipi kachkanku. Ajinapis, qhichwa
yachachiq ch’achakun. Pay iñi wasipi kachkan. Tukuy yachakuqkuna ch’achakunku.
Ñuqalla jamuni.
2. Kay tapuykunata kutichiy.
1. ¿Maypi Jorge kachkan?
...................................................................................................
2. ¿Maypi Maria kachkan?
...................................................................................................
3. ¿Maypi Josewan Pablowan kachkanku?
...................................................................................................
4. ¿Maypi qhichwa yachachiq kachkan?
...................................................................................................
3. Jatun yachay wasiykimanta parlay.
¿Kunan p’unchaw pikunatap jamunku?
¿Mayqin yachakuqkuna ch’achakunku?
¿Mayman kachkanku?
Elaborado por Lic. Silvia Eugenia Gutiérrez Llanque (Derechos reservados)
15
KIMSA PHATMA
¿imata ruwachkanki?
1. Qhawariy. Chanta t’ukuy.
Ñuqa mikhuchkani
ruwachkani?
Qam mikhuchkanki
ruwachkanki?
Pay mikhuchkan
ruwachkan?
Ñuqayku mikhuchkayku
ruwachkayku?
Ñuqanchik mikhuchkanchik ¿imata ruwachkanchik?
Qamkuna mikhuchkankichik
ruwachkankichik?
Paykuna mikhuchkanku
ruwachkayku?
☺Ñuqa wasiypi wayk’uchkani.
2. Sumaqta qhaway ¿Imata paykuna ruwachkanku?
[Link]………………. ....... 2. Paykuna.…………......... 3. Jampiq…………………………
PARLAY
JAMPIY
TAKIY
WAQAY
PUÑUY
WAQAY
[Link] …………… ............. 5. Roman………................…
3. Uyariy. Chanta ñawiriy.
(paray) 1. Parachkan. (wayray) 3. Wayrachkan.
(rit’iy) 2. Rit’ichkan. (ruphay) 4. Ruphachkan.
Elaborado por Lic. Silvia Eugenia Gutiérrez Llanque (Derechos reservados)
16
[Link]. ¿Imata uywakuna runakuna ima ruwachkanku?
5. Qillqay tukuy
uywakunata
UYWAKUNA
[Link].
1. ..................Juk kawallu upyachkan......................
2. ...................................................................................
3. ...................................................................................
4. ...................................................................................
5. ...................................................................................
6. ...................................................................................
7. ...................................................................................
8. ...................................................................................
upyay
takiy
mikhuy
phaway
llamk’ay
ch’away
mikhuy
tarpuy
Elaborado por Lic. Silvia Eugenia Gutiérrez Llanque (Derechos reservados)
17
T’UKUNAPAQ
1. Qhawariy. Chanta ñawiy.
¿IMATA TUKUY RUNA RUWACHKANKU?
WALTER
A. ¿Maypi Walter kachkan?
B. Pay wayk’una wasipi kachkan.
A. ¿Imataq pay ruwachkan?
B. Pay mikhunata wayk’uchkan.
1. Bety 2. paykuna
jampina wasi takina wasi
jampiqta parlachkan takichkanku
A. A.
B. B.
A. A.
B. B.
3. Qam 4. Qam
puñuna wasi yachay wasi
yakuta upyachkani p’anqay qillqachkani.
A. A.
B. B.
A. A.
B. B.
Elaborado por Lic. Silvia Eugenia Gutiérrez Llanque (Derechos reservados)
18
ÑAWIRINA
1. Uyariy. Chanta ñawiy.
JATUN YACHAY WASIPI
Kay jatun yachay wasipiqa tukuy yachakuq
jamunku. Kunan pachaqa, wakin warmikuna
anchatapuni asichkanku, paykuna mana yachachiqta
uyarichkankuchu. Juk k’acha sipas warmitaq chukunan
patapi puñuchkan, chukchan uyanman
urmaykamuchkan, makinta asispa qhawachkan. qharikunataq paykuna pura
parlachkanku. Yachachiqtaq pipichus anchatapuni t’ukuchkan. Tukuy imatachus
ruwachkanku, ichaqa mana yachakuchkankuchu.
2. Kay tapuykuna kutichiy
1. ¿Mayman tukuy yachakuq rinku?
_____________________________________________________________________
2. ¿Pikunataq anchatapuni asichkanku?
____________________________________________________________________
3. ¿Paykuna yachachiqta uyarichkankuchu?
___________________________________________________________________
4. ¿Maypitaq juk sipas warmi puñuchkan?
___________________________________________________________________
5. ¿Imataq uyanman urmaykuchkan?
__________________________________________________________________
6. ¿Imatataq qhari pura ruwachkanku?
___________________________________________________________________
7. ¿Imatataq yachachiq ruwachkan?
Elaborado por Lic. Silvia Eugenia Gutiérrez Llanque (Derechos reservados)
19
TAWA PHATMA
P’ACHAYTA T’AQSACHKANI
1. [Link] t’ukuy.
Pronombre Objeto Marca de Traducción
posesión
Ñuqa P’acha -y Mi ropa -wan
Qam Misi -yki Tu gato
Pay Waka -n Su waca
Ñuqanchik Allqu -nchik Nuestro perro
Ñuqayku T’anta -yku Nuestro pan
Qamkuna Papa -ykichik Sus papa
Paykuna wallpa -nku Su gallina
2. [Link] ñawiriy.
Imaynalla ¿Imata P’anqaYta ¿Imata Pablo
ruwachkanki? t’aqsachkani ruwachkan?
.1..Pay....mikhunaNta mikhuchkan.
¿Imata Laura
ruwachkan?
¿Imata
Carlos
ruwachkan?
[Link] jayt’anaNwan pukllachkan.
3. Carlos allquNta mayllachkan.
¿Imata Paykuna
ruwachkanku?
4. Paykuna p’anqankuwan takichkanku.
Elaborado por Lic. Silvia Eugenia Gutiérrez Llanque (Derechos reservados)
20
ÑAWIRINA
1. [Link] ñawiriy. Florencio kani.
Allquyta
Tukuy ruwanayuq kachkanku wayllachkani
Kunan p’unchaw, kay Colcapirhuapi tukuy wasimasikuna ruwanayuq
kachkanku. Tata Pedro p’achanta wasinpi t’aqsachkan. Mama Laura
wayk’una wasinta pichachkan. Jose Carlawan jisp’anawasinkuta
sumaqta mayllachkanku. Florencio allqunta yakuwan armachkan. Tata
Luis Elviawan awtunkuta mayllachkanku ima.
Ñuqapis ruwanayuq kachkani. Ñuqa punkuyta llimphuchachkani... Ajinapis tukuy
wasimasikunawan qhawarichkayku. Kunan p’unchaw tukuy runaqa ruwanayuq kachkanku.
2. Qillqariy. Ari/ mana
1. Tata Pedro wasinpi kachkan._______
2. Tata Luis awtunta mayllachkan._____ 6. Luis Elviawan ukhu wasipi kachkanku.___
3. Carla jisp’ana wasipi kachkan._______ 7. Tukuy runaqa Sacabapi kachkanku._____
4. Mama Laura p’achanta 8. Jose punkunta llimphuchkan._________
t’aqsachkan._______ 9. Tukuy wasimasikuna ruwanayuq
5. Florencio misiman armachkan.______ kachkanku.__________
3. Kayjina tapuykunata ruway. Chanta kutichiy.
A. ¿Imata Tata Pedro ruwachkan?
B. Pay p’achanta t’aqsachkan.
3. Junt’achiy.
¿Imata ruwachkanku?
1. Tata Omar wallpanta jap’ichkan. jap’iy:
2. Tata David chukuna__ patapi puñu_________. puñuy:
3. Jaqay warmi qusa___ta takina wasimam apa________. apay:
4. Tata Nelson chaki_____ ta chiri yakupi mayllaku________. mayllakuy:
5. Mama Luzmila chukchan___ta mayllaku__________. mayllakuy:
6. Qamkuna t’anta_______ mikhu_________________. mikhuy:
7. Pay wasi______manta tapuri_______. tapuriy:
8. Ñuqa kiru_____ta p’akiku__________. p’akikuy:
9. Ñuqayku t’uruwan pukllaspa maki________ta ch’ichiku________. ch’ichikuy:
10. Mama_____ tata____manta tapuri__________. tapuriy:
Elaborado por Lic. Silvia Eugenia Gutiérrez Llanque (Derechos reservados)
21
PHICHQA PHATMA
YAWARMASINCHIK
1. Qhaway. Chanta t’ukuy.
A. ¿Pitaq pay?
B. Pay Mamay.
A. ¿Imataq sutin?
B. Sutin Laura
A. ¿Maypi kachkan?
B. Pay Quillacollopi kachkan.
A. ¿Imata ruwachkan?
B. Pay iñiwasita pichachkan.
2. Chay tapuykunatajina qillqay parlay ima.
¿Pitaq pay? (Pikunataq paykuna)
¿Imataq sutin (sutinchik)?
¿Maypi kachkan / ku?
¿Imataq ruwachkan / ku?
1. 2.
warmiy waway
Yolanda Carlos
La Pazpi Santa Cruzpi
yachachiy tusuy
Elaborado por Lic. Silvia Eugenia Gutiérrez Llanque (Derechos reservados)
22
3. 4.
ususiy qusay
Carola Daniel
ranqhana wasipi ukhu lat’a p’isqupi
rantiy puñuy
.................................................................. ..................................................................
.................................................................. ..................................................................
.................................................................. ..................................................................
.................................................................. ..................................................................
.................................................................. ..................................................................
.................................................................. ..................................................................
.................................................................. ..................................................................
.................................................................. ..................................................................
5. 6.
churiy ñañaywan wayqiwan
Sebastian Luista Jazminta
wasa jampina wasipi ukhu mikuhuna wasipi
waqay parlay
.................................................................. ..................................................................
.................................................................. ..................................................................
.................................................................. ..................................................................
.................................................................. ..................................................................
.................................................................. ..................................................................
.................................................................. ..................................................................
.................................................................. ..................................................................
.................................................................. ..................................................................
7. 8.
jatun mamay ipaywan akiywan
Flora Roberta Faustino
wasi ukhupi mikhuna wasinchikpi
chukuna patapi teleta qhaway mikhunata mikhuy
.................................................................. ..................................................................
.................................................................. ..................................................................
.................................................................. ..................................................................
.................................................................. ..................................................................
.................................................................. ..................................................................
.................................................................. ..................................................................
.................................................................. ..................................................................
.................................................................. ..................................................................
9. 10.
kuncha jatun tatay
Gabriel Remberto
puñunapatapi wamp’u ñawpaqpi
puñuy qillqay
Elaborado por Lic. Silvia Eugenia Gutiérrez Llanque (Derechos reservados)
23
YACHANAPAQ
1. Qhaway. Chanta ñawiy.
¿Pitaq pay?
Pay jatun tatay
Qusa:......
Warmi: ...
Ch’iti: niño
Imilla: .....
Ipa: tía
Aki: tío
Qayri: prima-o
Kuncha: sobrino
Mulla: sobrina
Ñuqch’a/Khachuni: yerna
Tullqa: yerno
Wawqi: hermano del varón
Ñaña: hermana de mujer
Pana: hermana del varón
Tura: hermano de la mujer
Elaborado por Lic. Silvia Eugenia Gutiérrez Llanque (Derechos reservados)
24
2. Ruwaykachay
1. Wawqin tataypata, payqa kakay....
2. Tatan mamaypata, payqa………………...
3. Ususin churaymanta, payqa………………
4. Qusan ñañaypata, payqa…………………
5. Ñañan mamaypata, payqa………………..
6. Churin ñañaypata, payqa……………….
7. Ususin kakaypata, payqa………………..
ÑAWIRINA
1. Uyariy. Chanta ñawiy.
1. Awichuy jatun mamaywan mankakunata mayllachkanku.
2. Turayki ñañaywan yachaywasiman richkanku.
3. Uywasqayta wawaytajina munakuni.
4. Mullayki kunchayta umanpi maqachkapuwan.
5. Ususiy churiykiwan mayuman richkanku.
6. Tatay p’anqa rantiq apachkawan.
7. Wasiykiman waykuq jamuchkani.
8. Tullqay urqu patapi papata tarpuchkan.
2. Ñawiriy. Chanta t’iktuy.
¡Qhaway! Kaypi jatun mamaywan
kachkani.
Jatun mamay Florencia sutin. Ñuqayku
wasi ukhupi kachkayku. Puñuna patapi
chukukuchkayku. Jatun mamay p’anqata
ñawichkan. Ñuqa jatun mamayta
uyachkani.
Elaborado por Lic. Silvia Eugenia Gutiérrez Llanque (Derechos reservados)
25
3. Uyariy. Chanta ñawiy.
Arturo manchay phiñasqa kachkan
Ch’isi unaytaña, Arturo puñunan patapi chukukuchkan, pay intiwatana qhawachkan.
Wasimasikunan manchay ch’aqwachkanku. Arturo manchay phiñasqa kachkan.
Runa patamanta ukhu wasin wayk’unapi tusuchkanku. Qhari urapi samana wasinta pichachkan.
Warmi ladumanta takichkan. Wawakuna puñuna wasinkupi pukllachkanku. Allqupis anchata
ayñachkan. Phaniñaqa, Arturo sayk’usqa phiñasqa ima kachkan.
4. kayjina tapuykuna ruway. Chanta kutichiy.
A. ¿Imata runakuna patapi ruwachkanku?
B. Paykuna wasi wayk’una ukhupi tusuchkanku.
2.- 3.-
A. ..................................... A. .....................................
B. ..................................... B. .....................................
4.- 5.-
A. ..................................... A. .....................................
B. ..................................... B. .....................................
A. ..................................... A. .....................................
B. ..................................... B. .....................................
5. Kutichiy.
1. ¿Maypi misikuna 2. ¿Maypi quwi
kachkanku? kachkan?
3. ¿ …………………………......................................…….?
...............................................................................................
Elaborado por Lic. Silvia Eugenia Gutiérrez Llanque (Derechos reservados)
26
SUQTA PHATMA
Tapuykuna
Ñuqa Tiyakuni. tiyakuni? ruwani?
Ñuqanchik Tiyakunchik. tiyakunchik? ruwanchik?
Ñuqayku Tiyakuyku. ¿Maypi tiyakuyku? ¿Imata ruwayku?
Qamkuna Tiyakunkichik. tiyakunkichik? ruwankichik?
Paykuna Tiyakunku. tiyakunku? ruwanku?
1. Uyariy. Chanta ñawiy.
A. ¿Imataq sutiyki?
B. Sutiy Elvis.......
A. ¿Maypi tiyakunki?
B. Ñuqa Vintopi tiyakuni.
A. ¿Piwan tiyakunki?
B. Tataywan tiyakuni.
A. Ñiway, ¿Imata ruwanki sapa p’unchaw?
B. Ñuqa t’antata mikhuni. llamk’ani, wasiyta
pichani.
2. Kayjinata qillqay.
A. ¿Imataq sutiyki?
B. ..............................................
A. ¿Maypi tiyakunki?
B. ..............................................
A. ¿Piwan tiyakunki?
B. ..............................................
A. Ñiway, ¿Imata ruwanki sapa p’unchaw?
B. ..............................................
1. 2.
➢ Sacaba ➢ Punata
➢ Carla ➢ Fredi
➢ Tataywan ➢ aylluywan
Elaborado por Lic. Silvia Eugenia Gutiérrez Llanque (Derechos reservados)
27
3. 4.
➢ Santa Cruz ➢ Roberto
➢ Leonor ➢ Villa moderna
➢ Qusaywan ➢ Warmiywan
A. A.
B. ................................................................... B. ...................................................................
A. A.
B. .............................................. ................... B. .............................................. ...................
A. A.
B. .............................................. ................... B. .............................................. ...................
A. A.
B. ............................................. .................... B. ............................................. ....................
3. Qhawariy. Chanta ñawiy.
A. ¿Imataq sutin?
B. Sutin Brandon......
A. ¿Maypi tiyakun?
B. Pay La Paz tiyakun
A. ¿Piwan tiyakun?
B. Pay Mamanwan tiyakuni.
A. Ñiway, ¿Imata ruwan sapa p’unchaw?
B. Pay wilalita upyan, waqan, puñunan patapi
puñun.
4. Kayjinata qillqay.
A. ¿Imataq sutin?
B. ..............................................
A. ¿Maypi tiyakun?
B. ..............................................
A. ¿Piwan tiyakun?
B. ..............................................
A. Ñiway, ¿Imata ruwan sapa p’unchaw?
B. ..............................................
Elaborado por Lic. Silvia Eugenia Gutiérrez Llanque (Derechos reservados)
28
1. 2.
➢ Cliza ➢ Maria
➢ Fernando ➢ Zona Sud
➢ ayllunwan ➢ sapalla
A. A.
B. ................................................................... B. ...................................................................
A. A.
B. .............................................. ................... B. .............................................. ...................
A. A.
B. .............................................. ................... B. .............................................. ...................
A. A.
B. ............................................. .................... B. ............................................. ....................
3. 4.
➢ Marcela ➢ Buenos Aires
➢ Chapare ➢ Jannet
➢ wawanwan ➢ qusanwan
A. A.
B. ................................................................... B. ...................................................................
A. A.
B. .............................................. ................... B. .............................................. ...................
A. A.
B. .............................................. ................... B. .............................................. ...................
A. A.
B. ............................................. .................... B. ............................................. ....................
Elaborado por Lic. Silvia Eugenia Gutiérrez Llanque (Derechos reservados)
29
5. 6.
➢ Marcela ➢ Sara
➢ Chapare ➢ Colcapirhua
➢ wawanwan ➢ ñananwan
A. A.
B. ................................................................... B. ...................................................................
A. A.
B. .............................................. ................... B. .............................................. ...................
A. A.
B. .............................................. ................... B. .............................................. ...................
A. A.
B. ............................................. .................... B. ............................................. ....................
5. Kutichiy.
Tapuykuna
1. ¿Imataq sutikunki?_____________________________________________
2. ¿Maymanta kanki? _____________________________________________
3. ¿Maypi tiyakunki? _____________________________________________
4. ¿Piwan tiyakunki? _____________________________________________
5. Imata sapa p’unchaw ruwanki? _________________________________
6. Imataq mamayki sutikun? _____________________________________
7. Tataykiri, ima sutikun? _________________________________________
8. Qusayuqchu kanki? _____________________________________________
9. Warmiyuqchu kanki? ___________________________________________
10. Machkha aylluykipi kankichik? ________________________________
ÑAWINAPAQ
1. Uyariy. Chanta ñawiy.
cochabamba llaqtapi kaytapis mikhukun
P’ampaku: kay mikhuna wallpa aychawan ruwakun, khuchi, pili, papa,
misk’i papa, Latanu ima churakun. Tukuy kaykunata sumaq wisq’asqa
mankapi churakun, chaymantaraq llant’awan,
Elaborado por Lic. Silvia Eugenia Gutiérrez Llanque (Derechos reservados)
30
rupha rumiwan, sañu tikawan ima qhatukun, sinchi ruphayqa rumitapis phatachinman.
Chaymanta latanup q’umir laqhinwan patanpi churakun, chaymanta sumaqmanta t’uruwan
llut’akun.
Chayasqa kasqanta yachanapapqa t’uru ch’iqtakusqanta qhawakun, jinamanta q’usñi lluqsimun.
Mikhunapaqqa q’umir salsawan ima yaparikun.
Adjetivos!!!
Q’UÑI (caliente), CHIRI (frio) Sujeto+ adjetivo+ objeto+ verbo
RUPHA (caliente), MILLU (salado)
LAQ’A (sin sal) MISK’I (dulce de buen sabor)
2. Qillqay.
1. Ñuqa/ mikhunata/ q’uñi/ mikhuni
................................................................................................................
2. chiri / mikhunki/ mikhunata / qam
...................................................................................................... ..........
3. mikhunata / rupha/ mikhun/ pay
................................................................................................................ ..
4. millu mikhuyku/ Ñuqayku/ mikhunata
..................................................................................................................
5. mikhunata/ mikhunchik/ laq’a/ Ñuqanchik
.................................................................................................. ....................
6. mikhunata/ misk’i/ Qamkuna/ mikhunkichik
.....................................................................................................................
7. Qam/ wayk’unki/ mikhunata/ millu
.........................................................................................................................
8. Paykuna / laq’a/ jich’anku/ mikhunata
................................................................................................................
3. Qillqariy. QAM – PAY
Ruway (hacer)
Qaray (servir)
Kankay (tostar carne)
Chaqruy (mezclar)
Ñat’uy (abollar amasar)
Mikhuy (comer)
Elaborado por Lic. Silvia Eugenia Gutiérrez Llanque (Derechos reservados)
31
Ñuqa mikhunata ruwani Qam mikhunata ruwanki______ Pay mikhunata ruwan
Ñuqa jak’uta chaqruni _________________________
Ñuqa mikhunata qarani
Ñuqa mikhunata qarani
Ñuqa papata ñat’uni
Ñuqa aychata kankani
Nuqa mikhunata mikhuni
4. Kaykunata junt’achiy (YKU – NCHIK- NKICHIK-NKU)
1.- Ñuqanchik wasipipi pukllanchik
2.- Qamkuna yachay wasipi parla____
3.- Paykuna tarpu______
4.- Paykuna wasillapi kaku_____
5.-Paykuna puri_____
6.- Ñuqayku yana wasipi tiyaku_____
7.- Ñuqayku wasinpi puñu______
8.- Ñuqanchik ayllupi qhipaku______
9.- Ñuqayku qillqa______
10.- Qamkuna jaqaypi mikhu______
YUYANAPAQ
*Para las preguntas abiertas se utiliza generalmente las siguientes palabras. Lea y analice.
Pi Quien Piwantaq Con quien
Ima Que Imarayku Por qué
Imapaq Para que Imaynata Cómo
Pipaq Para quien Mayqin Cuál.
Imapi En qué Machkha Cuánto
Maypi Donde, en donde Pimantaq De quien
Elaborado por Lic. Silvia Eugenia Gutiérrez Llanque (Derechos reservados)
32
1. Kayjina
1. ¿Imata munanki? Ñuqa t’antata munani.
2. ¿Pitaq jamun? ……………………………………………………………………………..
3. ¿Pipaq kay t’ika? …………………………………………………………………
4. ¿Piwan jamunki? ……………………………………………………………
5. ¿Pipaq llamk’anki? ……………………………………………………………
6. ¿Maypi tiyakunki? ……………………………………………………………
7. ¿Imá sarata munanki? ……………………………………………………………
SIMIKUNA
ANIMALES: FRUTAS:
Paqu = Alpaca Latanu = Platano
Wallpa = Gallina Pallta = Palta
Amaru = Vivora Chirimuya = chirimoya
Kuka = Coca Paqay = Pacay
Killa = Luna
Quina = Quena PRONOMBRES INTERROGATIVOS
Mulli = Molle
Nina = Fuego IMA (Qué , cómo)
Pronombre interrogativo que se refiere
TRABAJOS: especialmente a cosas y acciones.
Qullqi wasi = Banco MAY (Dónde)
T’anta wasi = Panaderia Pronombre interrogativo que con caracter
Yachaywasi = Colegio dubitativo se refiere a un lugar.
P’anqaranqhana wasi = Libreria
Qhatu = Mercado PI (Quién)
P’acha t’aqsana wasi = Lavanderia Pronombre interrogativo que se refiere
Musiyu = Museo especialmente a las personas, equivale para
Jampiywasi = Hospital preguntar a que persona.
COLORES: MAYK’AQ (Cuándo)
Pronombre interrogativo que se refiere al
Puka = Rojo
tiempo en que una accion es realizada. Su
Willapi = Naranja
variante dialectal es Jayk’aq.
Yana = Negro
Anqas = Azul
MACHKHA (Cuánto, a)
Q’umir = Verde
Pronombre interrogativo que se refiere a
Yuraq anqas = celeste
cantidad.
Ch’umpi = Cafe
Kulli = Morado
Elaborado por Lic. Silvia Eugenia Gutiérrez Llanque (Derechos reservados)
33
PRONOMBRES PERSONALES
ÑUQA (yo)
Pronombre personal de primera persona
singular.
QAM (tú)
Pronombre personal de segunda persona
singular.
PAY (el/ella)
Pronombre personal de tercera persona
singular.
ÑUQANCHIK (Nosotros (I))
Pronombre personal inclusivo (I) de primera
persona plural.
ÑUQAYKU (Nosotros (E))
Pronombre personal exclusivo (E) de primera
persona plural.
QAMKUNA (Ustedes)
Pronombre personal de segunda persona
plural.
PAYKUNA (Ellos / ellas)
Pronombre personal de tercera persona plural.
Elaborado por Lic. Silvia Eugenia Gutiérrez Llanque (Derechos reservados)
34